Vernacular Literature as a Widening Field of Study in Contemporary Dialectology (On the Example of Podhale Region in Poland)

Straipsniai / Articles 45 ANNA MLEKODAJ Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu, Polska Główne tematy badań naukowych: językoznawstwo, kulturoznawstwo, dialektologia, edukacja. DOI LITERATURA WERNakularna JAKO POSZERZAJĄCE SIĘ POLE BADAŃ WE WSPÓŁCZESNEJ DIALEKTOLOGII (NA PRZYKŁADZIE REGION PODHALA W POLSCE) Literatura ludowa jako rozwijająca się dziedzina badań we współczesnej dialektologii (na przykładzie polskiego regionu Podhala) ADNOTACJA Literatura dialektalna była jedną z form zachowania dialektu. Pomimo wyraźnej obecności w dialektach śląskim, kaszubskim i podhalańskim, zarówno poezja dialektalna, jak i epika nadal pozostają poza zainteresowaniem dialektologii. Skoncentrowana na fonetyce, fonologii, składni i leksyce, w tym na kontekstach pragmatycznych, kulturowych i społecznych, literatura dialektalna nie wypracowała jeszcze własnych narzędzi badawczych zdolnych uchwycić istotę tego gatunku. Celem artykułu jest wskazanie potrzeby rozszerzenia pola badawczego współczesnej dialektologii o to zjawisko związane z tworzeniem stylistycznej różnorodności w obrębie dialektu. Literatura dialektalna jest oczywistym dowodem tworzenia artystyczno-literackiej odmiany zawartej w dialekcie lub w nim występującej. Proces ten rozwinął się najpełniej na Podhalu z różnych powodów. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia polska, literatura gwarowa, tożsamość, folklor, region Podhala. ANNA MLEKODAJ 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXX ADNOTACJA Jedną z form zachowania gwary jest literatura gwarowa. Pomimo wyjątkowości tego zjawiska w gwarach Śląska, Kaszub i Podhala zarówno poezja gwarowa, jak i epos wciąż nie doczekały się zainteresowania badaczy gwar. Choć wiele uwagi poświęca się fonetyce, fonologii, składni i leksyce, a także kontekstom pragmatycznym, kulturowym i społecznym, nadal nie opracowano narzędzi badawczych, za pomocą których można byłoby uchwycić istotę tego gatunku. Celem niniejszego artykułu jest podkreślenie potrzeby poszerzenia pola badań współczesnej dialektologii tak, aby obejmowało ono zjawisko tworzenia różnorodności stylistycznej w gwarze. Literatura gwarowa jest oczywistym dowodem tworzenia różnorodności artystyczno-literackiej w gwarze. Z różnych przyczyn proces ten najbardziej uwidocznił się w regionie Podhala. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia polska, literatura gwarowa, tożsamość, folklor, region Podhala. Dialectology describes the lexical and grammatical differentiation of a language. Traditionally, it was combined with the geographical dimension of this phenomenon, and a special focus was made on the speech of the inhabitants danej wsi. Współcześnie obszar zainteresowań dialektologii obejmuje również obszary miejskie z ich bogatym zróżnicowaniem socjologicznym (Britain 2010: 127–128). Połączenie obu aspektów i kierunków może definiować dialekt jako szczególną formę języka, właściwą dla określonego regionu lub grupy społecznej bądź kulturowej. Na przełomie XIX i XX wieku przyjęto pierwsze standardy badawcze tak zwanej dialektologii tradycyjnej. Jednym z podstawowych założeń było przekonanie, że każdy dialekt jest nierozerwalnie związany z konkretnym, określonym terytorium (Auer 2004: 149–150). Celem dialektologii było zatem wyznaczenie granic między sąsiednimi dialektami, przeanalizowanie żywotności cech dialektalnych w mowie mieszkańców danego terytorium (w tym jego centrum i peryferii), a także, w obliczu postępujących zmian związanych z migracjami ludności lub przemianami strukturalnymi bazy gospodarczej regionu, zidentyfikowanie podstawowych cech dialektalnych w mowie mieszkańców danego regionu (Szmrecsanyi 2014: 81). Tradycyjna dialektologia koncentrowała się głównie na cechach językowych, które następnie analizowano pod kątem ich cech pierwszorzędnych i drugorzędnych, odróżniających dany dialekt od języka standardowego. Głównym obszarem badań dialektologów była żywa mowa mieszkańców wsi. Najbardziej wiarygodnymi źródłami byli starzy, osiadli mężczyźni wiejscy, których mowę uważano za najbardziej miarodajną pod względem reprezentacji określonych cech dialektalnych (Britain 2010: 129, Chambers and Reudgill 1998: 29), a podstawową metodą badawczą było szeroko zakrojone badanie dialektu oparte na kwestionariuszu, koncentrujące się na wymowie lub leksyce (dialektologia oparta na badaniach ankietowych). Straipsniai / Artykuły 47 Vernacular Literature as a Widening Field of Study in Contemporary Dialectology (On the Example of Podhale Region in Poland) Zaowocowało to powstaniem monumentalnych opracowań, takich jak The Existing Phonology of English Dialects Compared With That of West Saxon Speech (1889) Alexandra Johna Ellisa. Zainteresowanie zasobami fonetycznymi i leksykalnymi poszczególnych dialektów, zapoczątkowane w XIX wieku, wraz z możliwością geograficznej identyfikacji określonych cech przyczyniło się do stworzenia atlasu dialektów (dialektologia oparta na atlasach). Ta tradycja badawcza pozostaje żywa. Ma ona również swoją reprezentację w polskiej dialektologii (Reichan, Woźniak 2004). Jej współczesną kontynuację można dostrzec w dużych projektach z zakresu leksykografii dialektalnej poszczególnych regionów Polski, na przykład Podhala, Orawy, Lubelszczyzny i Śląska (Wyderka 2000–2017; Kąś 2007; Kąś 2015–2018; Pelcowa 2013–2018). Materiał zgromadzony w atlasach i słownikach może stanowić podstawę dalszych badań zarówno w ujęciu synchronicznym, jak i diachronicznym. korpusy, Contemporary dialectology is increasingly focused on the creation of dialect jako „metodycznie opracowane, ewentualnie skomputeryzowane i szeroko reprezentatywne zbiory naturalistycznego materiału dialektalnego mówionego (a czasami także pisanego)” (Anderwald and Szmrecsanyi 2009: 1126). Dialektologia korpusowa jest nie tylko źródłem wiedzy o poszczególnych dialektach w ujęciu synchronicznym i diachronicznym, lecz także umożliwia szeroko zakrojone badania zarówno w dziedzinie językoznawstwa, jak i etnografii. Niewątpliwą zaletą dialektologii korpusowej jest wykorzystywanie szerokich możliwości technologicznych Internetu, w tym możliwości ciągłego poszerzania zasobów danych oraz łatwości ich udostępniania (Karaś 2015: 83–84). Nowatorstwo dialektologii korpusowej polega na rozszerzeniu badań na dialektalne teksty pisane. Tradycyjna dialektologia była ukierunkowana głównie na język mówiony, lecz odnosiła się sceptycznie do wszelkiej formy pisanej. Tymczasem wraz z upływem czasu, w związku ze zmianami zachodzącymi na wsi, forma pisana odgrywa coraz ważniejszą rolę, co zostanie omówione w niniejszym artykule. Wśród tekstów dialektalnych szczególny nacisk kładzie się na teksty artystyczne, czyli literaturę dialektalną. Podczas gdy w krajach Europy Zachodniej literaturę w ich standardowym języku narodowym poprzedzały teksty tworzone w dialektach (Włochy, Francja), polska literatura dialektalna aż do XX wieku w Polsce nie znała formy drukowanej. Literatura dialektalna istniała tylko w tych dialektach, które oparły się intensywnemu ujednoliceniu i standaryzacji języka polskiego po II wojnie światowej. W ramach tradycyjnej polskiej dialektologii badacze podejmowali ten obszar badań w określonym celu, który wyznaczał cały proces badawczy. Jeśli badaczy interesowała analiza terminologii opisującej, jak zbudowano określone narzędzie lub jak ludzie wykonywali poszczególne czynności (w dziedzinie rolnictwa lub tradycyjnych obyczajów), koncentrowali się wyłącznie na tym aspekcie. Najbardziej pożądanym obiektem badań był przedstawiciel starszego pokolenia pamiętający dawne czasy. Badania dotyczyły zatem przede wszystkim ANNA MLEKODAJ 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXX gromadzenia przykładów pewnych pozostałości dawnego języka, które ze względu na zmiany zachodzące we współczesnym stanie języka nie mogły już stanowić wiarygodnego opisu. Ponadto badacz był zazwyczaj obcym przybyszem z zewnątrz, z odległej krainy, naukowcem zwykle pochodzącym z miasta, który z nieznanych powodów nieustannie nagabywał mieszkańców w sprawie pewnych lokalnych zwyczajów językowych. Po zebraniu materiałów odjeżdżał w nieujawnionym kierunku i nigdy nie wracał, aby podzielić się wynikami swoich badań z miejscowymi mieszkańcami wsi.1 Ponadto lokalne szkoły wiejskie nie otrzymywały żadnego wsparcia na działania związane z pielęgnowaniem lokalnej gwary. Dialektolodzy badali gwary, podczas gdy pedagodzy jednocześnie walczyli o ich wyeliminowanie. Badania takie prowadzono w Polsce głównie w XX wieku. Były to czasy, gdy gwarę definiowano jako mowę wiejską. W tamtym czasie ludzie mieszkający na wsi, zwłaszcza starsi, zazwyczaj nie używali innego języka. Ich językiem był dialekt konieczności, a nie wyboru. mowa nie jest zjawiskiem rzadkim ani też nie ogranicza At that time, in general, the general opinion was that dialects did not inspire respect. They were considered an indicator of low education and social status, and sometimes “backwardness”. This kind of stigma determined by a person’s się wyłącznie do polskiego środowiska językowego. Ponadto system szkolny zmagał się z dialektem, potępiając uczniów za jego używanie. Wprowadzenie narodowych standardów językowych, bez możliwości praktykowania dwujęzyczności dialektalnej, było jednym z głównych celów powszechnej edukacji podstawowej. Uważano, że używanie dialektu uniemożliwia młodym ludziom zdobycie wyższego wykształcenia i tego, co się z nim wiąże, czyli poprawy jakości życia. W tych warunkach młodzież wiejska chętnie porzucała tę część swojego dziedzictwa. Jednak młodzi ludzie, którzy po ukończeniu edukacji przejmowali rodzinne gospodarstwo, zazwyczaj w pewnym stopniu powracali do używania dialektu. Z drugiej strony ci, którzy przenieśli się do miast, całkowicie ją odłożyli. Sytuacja ta ostatecznie zmieniła się radykalnie. W Polsce świadectwo użyć dialektalnych było związane z transformacją polityczną i późniejszymi zmianami gospodarczymi. Tradycyjny dialekt opisuje świat, w którym wiedza o zarówno materialnych, jak i duchowych aspektach życia była przekazywana z pokolenia na pokolenie. Tymczasem w ostatnich latach wieś radykalnie zmieniła swoją strukturę gospodarczą. Małe gospodarstwa stały się nieopłacalne. Duży nacisk kładzie się na konsolidację obszarów pasterskich w rękach wybranych rolników oraz na konkurencję na rynku produkcji produktów rolnych 1 Dodatkowym problemem była konieczność zapisu fonetycznego, z uwzględnieniem systemów fonologicznych i różnorodności poszczególnych dialektów. Dialekt w istocie funkcjonował wyłącznie w tradycji ustnej, wykluczając tym samym możliwość odczytania tekstu przez niespecjalistę. Artykuły / Articles 49 Vernacular Literature as a Widening Field of Study in Contemporary Dialectology (On the Example of Podhale Region in Poland) wymusiło zmiany w technologii. Dawny typ tradycyjnego gospodarstwa rodzinnego został zastąpiony przez unowocześnione przedsiębiorstwa rolne produkujące żywność na większą skalę. Ta nowa standaryzacja rzeczywistości przyniosła również nowy język standardowy. Dialekt był nierozerwalnie związany z innym światem i czasem, opartymi na innych zasadach, oraz z innym systemem wartości. Kolejną ważną przyczyną osłabienia pozycji dialektu na wsi była fundamentalna zmiana w szerszej komunikacji społecznej, związana z rekonfiguracją kultury, a dokładniej z przejściem od fazy analogowej do fazy cyfrowej, związanym ze zmianami (Hopfinger 2009: 295–297). Szerokie rozpowszechnienie Internetu i mediów społecznościowych przyspieszyło proces standaryzacji języka. Ponadto globalizacja kultury nabrała tempa. Współczesna szkoła nie próbuje już zwalczać dialektów, ale też na co dzień nie ma z nimi do czynienia wśród swoich uczniów. Wiejskie wsie tracą swój język, a wraz z nim tracą także swoją tożsamość. Na szczęście opisane powyżej zjawisko nie dotyczy wszystkich obszarów Polski. Istnieją jednak regiony, które zachowują swoją odrębność językową i kulturową. Stało się tak przede wszystkim na obszarach, gdzie lokalnemu dialektowi i specyfice kulturowej przypisano bardzo wysoką wartość społeczną. Do takich regionów należą głównie Śląsk, Kaszuby, Kurpie, Spisz, Orawa i Podhale. W każdym z tych regionów wykorzystywano różne sposoby budowania społecznego przekonania o potrzebie zachowania tożsamości regionalnej, w tym regionalnej mowy. Każda z tych dróg mogłaby stać się tematem osobnego artykułu, ale w pozostałej części tego artykułu skupię się na regionie Podhala, który znam najlepiej i z którego pochodzę. Podhale leży w południowej Polsce, u podnóża Tatr, najwyższych polskich gór typu alpejskiego, należących do łańcucha Karpat. Uboga gleba i trudne warunki naturalne przyczyniły się do rozwoju pasterstwa. Specyficzna kultura pasterska ukształtowała się pod silnym wpływem Wołochów, którzy wraz ze swoimi stadami przemieszczali się z Półwyspu Bałkańskiego przez łuk Karpat na zachód. Pozostawili oni ślady nie tylko w kulturze ogólnej, lecz także w mowie polskich górali. Przez stulecia trudno dostępne, zagubione wśród gór i lasów Podhale było odizolowane od reszty kraju. Z północy napływali polscy osadnicy, którzy otrzymywali od królów liczne przywileje, karczowali lasy i zakładali osady. Przez stulecia mieszkańcy ci żyli w naturalnej izolacji, tworząc oryginalną kulturę i zachowując swój archaiczny język. Dopiero w XIX wieku do tego zakątka zaczęli przybywać zainteresowani przedstawiciele inteligencji; przybywali w Tatry w celach badawczych (geolodzy, geografowie i przyrodnicy), a później także ze względu na korzyści klimatyczne, aby poprawić swoje zdrowie i wypocząć. Przybysze odkryli egzotycznych, na wpół dzikich i na wpół pogańskich ludzi, którzy byli bardzo dumni i niezależni, ANNA MLEKODAJ 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXX ponieważ nigdy nie znali niewolnictwa ani poddaństwa. Z tego powodu na przełomie wieków miejscowi stali się obiektem powszechnej fascynacji i swoistą modą. Podobnie w kulturze górali tatrzańskich dostrzeżono potencjał narodowy, który pomógłby odbudować polską tożsamość po ogłoszeniu niepodległości narodowej. Z tego powodu przywódcy narodowi chcieli otoczyć tę kulturę kompleksową opieką i uwagą. Pod wpływem takiego zainteresowania ze strony przywódców narodowych sami górale docenili wartość własnej kultury i postanowili ją chronić, najpierw powołując do życia Związek Górali (1904), a później Związek Podhalan Polskich. Wśród nowo ustanowionych członków Związku wzrosła również świadomość potrzeby edukacji. Wielu górali zdobyło wykształcenie wyższe i chociaż nie mogli znaleźć pracy na Podhalu, przyczynili się do rozwoju jego kultury. Turyści przybywający z daleka po raz pierwszy zetknęli się z folklorem góralskim głównie podczas wypraw górskich. Zgodnie z ówczesnym lokalnym zwyczajem wyprawie w góry towarzyszyła liczna grupa góralskich przewodników, muzykantów i pomocników – tragarzy. Wycieczki trwały zwykle kilka dni. Wieczory przy ognisku dla gości wypełniały góralskie opowieści, muzyka, pieśni i tańce. Pisarzy fascynowały głównie góralskie opowieści. Pierwsze teksty wprowadzające dialekt podhalański opublikowano w 1889 roku. Pierwsza była „Bajka Sabały”,2 której autorem był pisarz Henryk Sienkiewicz, późniejszy laureat Literackiej Nagrody Nobla. Na początku XX wieku inny słynny polski pisarz, Kazimierz Tetmajer, stworzył cykl opowiadań „Z skalnego Podhala” (1914), przy czym większość utworów została napisana językiem stylizowanym na gwarę podhalańską. Chociaż Sienkiewicz nie miał wcześniej żadnych związków z Podhalem, sam Tetmajer urodził się tam, lecz nie był to jego język ojczysty, ponieważ pochodził z rodziny szlacheckiej, a nie góralskiej. Z tego powodu ani „Bajka Sabały”, ani opowiadania Tetmajera nie mogą być uznane za autentyczne teksty gwarowe. Są one spent the first 8 years of his life there. He knew the dialect and understood it, jedynymi przykładami stylizacji lub artystycznych improwizacji gwary. Wraz z ukształtowaniem się rodzimej warstwy wykształconych górali, którzy byli silnie zaangażowani w ruch na rzecz tożsamości regionalnej, podjęli oni krucjatę na rzecz tworzenia regionalnej twórczości literackiej. Rodzimi górale z Podhala zaczęli pisać własne wiersze w swoim rodzimym języku lub gwarze. Pierwszym z nich był Andrzej Stopka, rodowity góral ze wsi Kościelisko u podnóża Zakopanego, który spisał wiele opowieści Sabały – swojego sąsiada. 2 Sabała to przydomek słynnego góralskiego bajarza Jana Krzeptowskiego (1809–1894), który stał się ikoną górali podhalańskich. Artykuły / Articles 51 Vernacular Literature as a Widening Field of Study in Contemporary Dialectology (On the Example of Podhale Region in Poland) Stopka jest również autorem oryginalnego tekstu gwarowego, w którym rozwinięto temat rycerzy śpiących w Tatrach. Oba teksty zostały napisane i opublikowane pod koniec XIX wieku. Dla dzisiejszych badaczy gwary góralskiej,3 pisma Stopki są wiarygodnym źródłem wiedzy o postaci gwary jego czasów, mimo że niewątpliwie odznaczają się wysokim kunsztem artystycznym, a użyta w nich gwara ma nieco inną postać niż ta stosowana w codziennej mowie. Podobny wniosek można wysnuć na temat twórczości innego wykształconego górala z Zakopanego – Wojciecha Brzegi – który na początku XX wieku opublikował tom krótkich opowiadań napisanych gwarą, zatytułowany Posiady. Opowieści z Podhala (1913). Jako rodowity góral Brzega posługiwał się swoim pierwszym językiem, czyli gwarą. Zarówno dla Stopki, jak i Brzegi gwara była ich pierwszym, naturalnym językiem, natomiast polski język standardowy poznali znacznie później (i prawdopodobnie z trudnością) w wyniku edukacji szkolnej i uniwersyteckiej. Ich praca położyła fundamenty pod regionalne piśmiennictwo podhalańskie, a gwara z Tatr już doczekała się własnej literatury. Przed II wojną światową ukazały się trzy tomy poezji wydane własnym nakładem w gwarze góralskiej (Anthony Zachemski Gęśle z jawora w 1935 roku, Stanisław Nędza-Kubieniec Na nowa perć w 1936 roku oraz Jan Mazur Z wysokik Tater wiaterny sum w 1937 roku). Dodatkowe wiersze w gwarze góralskiej pojawiały się w prasie, zarówno w publikacjach regionalnych, jak i ogólnokrajowych. W 1937 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie opracowano antologię zatytułowaną Poezja mlodego Podhala. Skupiała się ona na prezentacji twórczości młodych autorów góralskich, którzy pisali gwarą. Wśród autorów byli zarówno absolwenci uniwersytetów, jak i samoucy pochodzący z góralskiej społeczności, kobiety i mężczyźni; z wyjątkiem jednej kobiety, jej dzieciństwo spędzone wśród góralskich dzieci ukształtowało jej mowę i sposób postrzegania świata. Przez całe życie Nowobielska pisała wiersze gwarą (zmarła w 1992 roku) i stała się powszechnie znaną poetką góralską. Pod wpływem przybyszów z innych regionów Polski tatrzański ruch literacki, zapoczątkowany w XX wieku, rozwijał się nieprzerwanie, promieniując they were all born in highlander families in Podhale, and the dialect was their first language. Only Anna Nowobielska did not originate from Podhale; however, she arrived there with her mother-teacher at the age of two years and spent wpływami na sąsiednie regiony. Dziś możemy już mówić o pięciu pokoleniach rodzimych górali tatrzańskich, piszących i publikujących swoje wiersze oraz prozę w gwarze podhalańskiej. Literatura ta szeroko rozpowszechniła się wśród licznych odbiorców góralskich. Z uwagi na fakt, że gwara tatrzańska, jako gwara języka polskiego, nie jest trudna do zrozumienia dla przeciętnego Polaka, 3 mam przede wszystkim na myśli Józefa Kąsia, autora monumentalnego dzieła Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej (publikowanego w siedmiu odrębnych tomach od 2015 roku). ANNA MLEKODAJ 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXX, a jej ortografia4 odwołuje się do polskiej ortografii, literatura gwarowa stanowi doskonałe źródło poznania mentalności górali podhalańskich oraz świata, w którym żyją. Na wczesnym etapie rozwoju gwary w literaturze podhalańskiej wyłoniły się dwa główne nurty. Pierwszy rozwijał się w ścisłym związku z tradycjami miejscowego folkloru, odwołując się w perspektywie prozy do ludowej baśni zwanej na Podhalu godką, a w perspektywie poezji do pieśni ludowych. Odwołania te mają charakter zarówno tematyczny, jak i formalny. Rym czterowersowy jest typowy dla Podhala i wyznaczył podstawowy kształt poezji góralskiej. Ponadto, w zakresie przedstawionej treści, nurt ten stanowi kontynuację tradycyjnych motywów i wątków folklorystycznych. Drugi nurt wyznaczają twórcy inspirowani dorobkiem współczesnej polskiej prozy i poezji, z którego czerpią głównie swoje inspiracje. Dotyczy to szczególnie poetów z wyższym wykształceniem, świadomych swojej techniki poetyckiej. Ich twórczość ma na celu poszerzenie gwary o możliwość wyrażania treści, których na co dzień regularnie nie poruszali. To im zawdzięczamy również interesujące obrazy gwarowe, dzięki którym możliwe stało się uchwycenie treści wykraczających poza codzienne doświadczenie życia w góralskiej wsi. Paradoksalnie, wskutek tej twórczości poezja gwarowa często pozostaje poza zainteresowaniem dialektologii, która koncentruje się głównie na opisie określonego, stabilnego systemu, w którym język stanowi bezpośrednie odzwierciedlenie rzeczywistości. Dorobek gwarowy, a przede wszystkim poezja tego niefolk-lorystycznego nurtu, tworzy obszar gwary, dla którego należy stworzyć odpowiednie narzędzia badawcze. Istnieje kilka powodów, dla których piśmiennictwo dialektalne, zwłaszcza poezja wykraczająca poza nurt folklorystyczny, nie jest przez większość dialektologów uważane za dobre źródło wiedzy: dialekt jest żywą mową pozbawioną tekstów. Stan ten nadal dotyczy wielu innych 4 The spelling of the Podhale dialect is a different issue. According to the classical approach, the polskich gwar. Dlatego dialektolodzy posługiwali się zapisami fonetycznymi. Ten rodzaj zapisu jest jednak hermetyczny, a umiejętność korzystania z niego jest zazwyczaj ograniczona do wąskiego kręgu językoznawców. Dla poety piszącego gwarą góralską język polski stał się podstawą transkrypcji. Początkowo wprowadzono pewne wspólne znaki, które miały odróżniać różną realizację poszczególnych głosek, jednak z czasem z tego zrezygnowano na rzecz powszechnego rozumienia w społeczności. Ortografia gwary podhalańskiej nadal nie jest ani ustabilizowana, ani powszechnie zdefiniowana. Każdy autor pisze tak, jak uważa za stosowne. Zwykle jednak podejście to nie zakłóca identyfikacji dialektu. Tworzenie pisemnej odmiany danego języka jest procesem długotrwałym. Tymczasem najdłuższe tradycje literackie, jakie mamy w przypadku Podhala, liczą zaledwie 120 lat. Być może w wyniku dalszego rozwoju literatury w tym regionie powstanie jednolita ortografia. W dużej mierze może się to stać za sprawą powstającej pracy prof. Józefa Kąsia Illustrated Lexicon of Dialect and Culture of Podhale. Ze względu na autorytet autora stosowana w niej pisownia lub ortografia może z czasem stać się normą. Straipsniai / Artykuły 53 Vernacular Literature as a Widening Field of Study in Contemporary Dialectology (On the Example of Podhale Region in Poland) dialektologów. Najważniejsza z nich wiąże się z indywidualnym podejściem autora do języka. Niektórzy dialektolodzy uważają, że wiersz autora może również przedstawiać jego/jej własną wizję dialektu. Może on na przykład wzmacniać niektóre jego cechy, a osłabiać inne. Jego/jej dialekt może mieć charakter projekcji lub indywidualnej wizji zakorzenionej w doświadczeniu przeszłości danej osoby. W tym wymiarze dialekt może wymykać się obrazowi ukształtowanemu na podstawie dotychczas stosowanych narzędzi. Jeśli jednak potraktujemy twórczość artystyczną w dialekcie jako jedną z form życia dialektu, jej wnikliwa analiza może dostarczyć wielu cennych informacji o indywidualizacji wypowiedzi dialektalnej lub stylizacji wewnątrzstylowej. Dialekt, podobnie jak każdy język, ma prawo tworzyć w swoim obrębie różne rodzaje odmian, z których jedne będą świadectwem ogólnego systemu językowego, inne zaś jego wewnętrznych derywacji stylistycznych. Literatura dialektalna jest jedną z nich. Kolejnym powodem jest przekonanie, że literatura gwarowa nurtu niefolklorystycznego jest zjawiskiem zasadniczo obcym gwarze – w pewnym sensie nienaturalnym. Zwykle wiąże się ją z tworzeniem wizji świata, która nie jest zgodna z tradycyjnym folklorem utrwalonym w tekstach. Wprowadza ona inną perspektywę patrzenia na rzeczywistość, przełamując istniejące stereotypy. Jest to swego rodzaju realizacja wymykająca się dotychczasowym zasadom opisu. Jednak ignorowanie tej formy działalności językowej tylko dlatego, że nie pasuje do całościowej wizji gwary jako takiej, jest dość ryzykowne. Obecnie obserwujemy powszechne odchodzenie od gwary w codziennej mowie mieszkańców wsi (także na Podhalu). Jednocześnie powinniśmy is still developing. New volumes of poems are published; authors use Standard Polish daily, while remaining faithful to it in written poetry. Over time, literature can become an important, if not the only, area of dialectal life. Therefore, dziś nauczyć się traktować literaturę gwarową poważnie i dowiadywać się z niej o roli i miejscu gwary we współczesnym świecie. BIBLIOGRAFIA Anderwald Lieselotte, Szmrecsanyi Benedikt 2009: Lingwistyka korpusowa i dialektologia. – Podręczniki językoznawstwa i nauk o komunikacji, Lüdeling Anke, Kytö Merja (red.). Walter de Gruyter. Berlin / Nowy Jork, 1126–1139. Auer Peter 2004: Język, granica, przestrzeń. – Zeitschrift für Sprachwissenschaft 23, Bielatowicz Jan 1937: 149–179. Poezja młodego Podhala. Kraków: Koło Naukowe Polonistów UJ. Britain David 2010: Dialektologia. – Encyklopedia lingwistyki, red. Malmkjaer Kirsten. Londyn, Routledge.