Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai

Straipsniai / Articles 199 MARGARITA MATULYTĖ Lietuvos kultūros tyrimų institutas Kierunek badań naukowych: ideologiczne aspekty etnologii. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-09 ANTANO I JONA JUŠKÓW DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ W KAZANIU IDEOLOGICZNE KONTEKSTY The Ideological Context of Scholarly Work of Antanas and Jonas Juška in Kazan ADNOTACJA Artykuł ma na celu odpowiedzieć na pytanie, dlaczego właśnie w Kazaniu w latach 1878–1882 możliwe było wydanie opracowanych przez braci Jušków dzieł (litewskiego folkloru) alfabetem łacińskim. Badanie koncentruje się na warunkach społeczno-kulturowych panujących w Kraju Kazańskim w okresie ich najaktywniejszej działalności naukowej oraz na ideologicznych kontekstach środowiska naukowego. SŁOWA KLUCZOWE: folklor litewski, pismo łacińskie, cyrylica, wydawnictwo, Uniwersytet Kazański, ośrodek badań lingwistycznych. ADNOTACJA Artykuł próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Kazań był miejscem, w którym w latach 1878–1882 mogły zostać opublikowane dzieła (litewski folklor) opracowane przez braci Jušków alfabetem łacińskim. Badania koncentrują się na warunkach społeczno-kulturowych i kontekstach ideologicznych środowiska naukowego, które panowały w regionie Kazania w okresie ich działalności akademickiej. SŁOWA KLUCZOWE: folklor litewski, alfabet łaciński, cyrylica, publikowanie, Uniwersytet Kazański, Centrum Badań Lingwistycznych. MARGARITA MATULYTĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI WPROWADZENIE W biografii braci Jušków, zrekonstruowanej przez Antanasa Mockusa (2003), wyodrębniono dwa etapy ich życia w Kazaniu. Pierwszy – lata 1862–1864. W tym okresie Jonas Juška z przydziału pracował w szkole Kazańskiego Zarządu Wojennego, gdzie opracował gramatykę języka litewskiego i bezskutecznie próbował wydać ją w Rosyjskiej Akademii Nauk. Drugi – w 1875 r. W tym roku Jonas wrócił do Kazania, aby pracować jako nauczyciel w gimnazjum, i zajął się wydaniem pieśni oraz zwyczajów weselnych zebranych przez brata, a w 1879 r. Antanas przeniósł się tutaj, aby pomagać Jonaszowi. Obaj bracia zmarli (Antanas – w 1880 r., Jonas – w 1886 r.) i zostali pochowani w Kazaniu. W artykule, opierając się na badaniach biografa Jušków A. Mockusa, poszerza się kontekst osób i okoliczności mających wpływ na ich działalność naukową, dążąc do uzasadnienia prawidłowości wydawania litewskiego folkloru alfabetem łacińskim w Kazaniu. Odwołując się do spostrzeżeń historyków Dariusa Staliūnasa (2006), Aleksieja Millera (2010), Henryka Głębockiego (2013), Michaiła rusinimo strategijų ir priežastinių ryšių, dėmesys koncentruojamas į per kelis dešimtmečius Kazanėje susitelkusios mokslininkų bendruomenės etosą. Dolbilowa (2010) dotyczących ogólnej polityki kolonizacyjnej Imperium Rosyjskiego, tutaj, w stolicy Tatarów, oddalonej od centrum politycznego i ognisk konfliktów, ukształtowała się silna diaspora pochodzenia polskiego i litewskiego, uczestnicząca w kulturze, nauce i oświacie regionu oraz niewątpliwie zachowująca ideologię narodową i wartości, które oddziaływały na wspólną atmosferę społeczno-kulturową. Integrując się z lokalną społecznością, dawna elita Polski i Litwy w Kazaniu krzewiła europejski styl życia, rozpowszechniała wśród miejscowej ludności idee liberalizmu. Część z nich trafiła tutaj w wyniku systemowych deportacji uczestników ruchów i powstań antycarskich do regionu Nadwołża. Pierwsza fala zesłańców z Litwy dotarła do Kazania w 1824 r. Zesłano tutaj filomatów i filaretów – studentów i wykładowców Uniwersytetu Wileńskiego: Jana Wiernikowskiego, Józefa Kowalewskiego, Feliksa Kulakowskiego, Hilarego Łukaszewskiego, Teodora Łozinskiego, Mikołaja Kozłowskiego i innych naukowców, toteż nie bez powodu Kazań zyskał nieoficjalny status stolicy intelektualnego zesłania w Imperium Rosyjskim (Шарифжанов 2002). Kolejną liczną warstwę diaspory stanowili naukowcy, którzy po studiach na uniwersytetach w Moskwie, Petersburgu lub Europie kontynuowali karierę na Uniwersytecie Kazańskim, odgrywającym ważną rolę w upowszechnianiu ich światopoglądu i myśli naukowej. Nie tylko umocnili swoją pozycję na uniwersytecie, lecz także stworzyli dynastie uczonych w swoich rodzinach – Dogielów (Jan – farmakolog, jego syn Michaił – profesor prawa międzynarodowego, siostrzeniec Aleksander – anatom, fizjolog), Zaleskich, Kowalewskich, Adamiuków, Kowalskich (ojciec Marian i syn Aleksander – astronomowie), Łukaszewskich, Pietrowskich, Janiszewskich (Erast – matematyk, w 1871 r. wybrany burmistrzem Kazania, jego synowie: Michaił – geolog i paleontolog, Aleksiej – neuropatolog i psychiatra, Dmitrij – biolog) (Гатилова 2012). Artykuły / Articles 201 Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Szczególnie silny ośrodek uczonych polskiego pochodzenia skupił się w dziedzinie filologii. W XIX w. na uniwersytecie ukształtowało się nawet kilka ośrodków badawczych: szkoła slawistyczna, której początek dał profesor Wiktor Grigorowicz, a badania kontynuowali Memnon i jego syn Nestor Pietrowscy; ośrodek mongolistyki, którego prekursorem był Józef Kowalewski (w latach 1854–1860 pełniący funkcję rektora Uniwersytetu Kazańskiego); ośrodek językoznawstwa porównawczego, założony przez Jana Baudouina de Courtenay wraz z Mikołajem Kruszewskim. W XIX w. na Uniwersytecie Kazańskim pracowało ponad 60 uczonych pochodzenia litewskiego i polskiego (Koerner, Szwedek, red., 2001). Ich badania lingwistyczne prowadzono w warunkach niekorzystnych dla nauk filologicznych, gdy władza carska, realizując agresywną politykę adaptacji i integracji kultur oraz języków narodów imperium, bezpośrednio ingerowała także w naukę, wykorzystując ją do kształtowania programu działań i środków. Historyk Aleksiej Miller, porównując przypadki cyrylizacji języków w Imperium tybių geopolitiniais interesais, ir pabrėžia, kad svarbiausiu politinių ideologų Rosyjskim, zauważa wspólne tendencje procesów, wiążąc je z tym, że zadaniem wielkich mocarstw było nie tyle zasymilowanie małych narodów, ile umocnienie tożsamości lojalnej wobec władzy carskiej i tłumienie wpływów opozycyjnych: w Kraju Północno-Zachodnim dążono do oddalenia kultury litewskiej od Polaków pielęgnujących ideę przywrócenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w guberniach bałtyckich – do oddzielenia kultur łotewskiej i estońskiej od rosnących wpływów Niemiec, w regionie nadwołżańskim – od Imperium Osmańskiego jako ośrodka przyciągania muzułmanów (Миллер 2010). Opinię tego uczonego potwierdza również próba Rosyjskiej Akademii Nauk wydania pieśni przygotowanych przez Jušków alfabetem łacińskim. Jak wiadomo, w 1867 r. pierwszy zbiór 33 pieśni został opublikowany cyrylicą w pracach Akademii Nauk, wraz z tłumaczeniem J. Juški na język rosyjski. W 1878 r. bracia Juškowie, powróciwszy do publikowania pieśni na Uniwersytecie Kazańskim, zwrócili się także do Akademii Nauk z prośbą o możliwość opublikowania oryginału bez transkrybowania tekstów na cyrylicę. MARGARITA MATULYTĖ W stolicy zbiór 1100 pieśni Lietuviškos svotbinės dajnos alfabetem łacińskim wydano dopiero w 1883 r., a w 1884 r. ukazała się jeszcze jedna publikacja w wydawnictwie Akademii Nauk; nieco później pojawił się także Słownik języka litewskiego–rosyjskiego–polskiego Antanasa Juški, jednak w przeciwieństwie do peryferyjnego Kazania kwestia była rozpatrywana dłużej (zajmowali się nią profesor Uniwersytetu Petersburskiego Izmail Srezniewski, kierownik Wydziału Języka i Literatury Rosyjskiej Rosyjskiej Akademii Nauk Jakow Grot, profesor Uniwersytetu Charkowskiego Aleksander Potebnia) i w wyższych instancjach – w 1880 r. zezwolenia na wydawanie dzieł litewskich naukowym alfabetem łacińskim (według systemu Augusta Schleicherа) udzielił car Aleksander II na wniosek ministra oświaty ludowej Dmitrija Tołstoja, po uzgodnieniu decyzji z ministrem spraw wewnętrznych Lwem Makowem, pod warunkiem że „wydawnictwa te nie będą rozpowszechniane wśród Litwinów mieszkających na obszarach północno-zachodnim i nadwiślańskim” (Mockus 2003: 140). 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI під? NA UNIWERSYTECIE KAZAŃSKIM: ZDEPOLITYZOWANA NAUKA W okresie, gdy w Kazaniu przygotowywano i drukowano litewskie pieśni ludowe, uniwersytet funkcjonował zgodnie z obowiązującymi Ogólnymi statutami rosyjskich uniwersytetów cesarskich (Зайцева 2016: 217–218, 220). Statut zatwierdzony w 1863 r. przyznał uniwersytetom większą autonomię, rozszerzył kompetencje naukowe – ukształtowano strukturę fakultetów (Historyczno-Filologicznego, Fizyczno-Matematycznego, Prawnego, Medycznego), co częściowo skomplikowało politykę kadrową – z powodu zwiększonej liczby etatów wykładowców na Uniwersytecie Kazańskim zabrakło profesorów. W związku z pilną potrzebą wykształcenia nowych naukowców i pedagogów uniwersytet wysyłał stypendystów na dwuletnie staże zagraniczne; mieli oni możliwość w ciągu 2–4 lat samodzielnie przeprowadzić badania, przygotować i obronić rozprawy doktorskie. W ten sposób w 1868 r. tytuł profesora na Uniwersytecie Kazańskim otrzymało aż 9 młodych naukowców, których średni vidutinis amžius buvo 31 metai (Костина, Куприянов 2017: 933). Tokia kadrų kaita bei liaudies švietimo ministro 1868–1869 m. sprendimais universitetų wiek wynosił 34 lata, a w 1869 r. profesorami zostało kolejnych 7 naukowców, których średni wiek wynosił 38 lat, natomiast w 1871 r. ograniczenie ich samorządności wywierało negatywny wpływ na jakość administracji studiów i nauki – katedry opuściły autorytatywne osobistości, które zastąpili słabsi naukowcy (Костина, Куприянов 2017: 934). Jak twierdzą historycy Tatjana Kostina i Aleksiej Kuprijanow, którzy badali politykę kadrową, Uniwersytet Kazański, w porównaniu z uczelniami wyższymi w Petersburgu, Moskwie i Dorpacie (Tartu), w latach 80. XIX w. najbardziej odczuwał brak wysoko wykwalifikowanych specjalistów, a także woluntarystyczny styl zarządzania kadrami przez kuratora okręgu oświatowego (Костина, Куприянов 2017: 935). Z drugiej strony uniwersytet bardzo się odnowił – skupił postępową wspólnotę naukową o liberalnych poglądach. Niemniej jednak najważniejszym osiągnięciem uniwersytetu nowego modelu był samorząd – decydujący głos w wewnętrznym zarządzaniu nauką i studiami mieli rektor uniwersytetu oraz podległe mu organy kolegialne (Rada Uniwersytetu, zarząd i sąd). Kompetencje w zakresie podejmowania decyzji dotyczących publikacji naukowych należały do Rady Uniwersytetu, której przewodniczącym był rektor, a członkami – wszyscy profesorowie zwyczajni i nadzwyczajni (Зайцева 2016: 218– 219). Prace naukowe oceniał i o ich przydatności do publikacji decydował zjazd wydziału, w którego skład wchodzili dziekan i profesorowie wydziału (Загоскин, red., 1900: 9, 12–16). Artykuły / Articles 203 Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Toteż pierwsze rękopisy pieśni braci Jušków za pośrednictwem profesora J. Baudouina de Courtenay trafiły najpierw do rąk dziekana Wydziału Historyczno-Filologicznego1 Nikołaja Bulicza. Wkrótce, bez żadnych przeszkód, pierwsza publikacja czterech litewskich pieśni ludowych alfabetem łacińskim Lietuviškos dajnos, surašitos par Antaną Juškevičę została ogłoszona w majowo-czerwcowym numerze „Wiadomości i Zapisek Naukowych Cesarskiego Uniwersytetu Kazańskiego” z 1878 r. (Mockus 2003: 108–109). Tak szybką i przychylną decyzję o drukowaniu pieśni w oryginale, a nie cyrylicą, podjęła osoba o niezwykłej biografii. Światopogląd N. Bulicza (ur. 1824), który dorastał w Kazaniu i studiował filozofię na miejscowym uniwersytecie, ukształtowały celowe zainteresowanie doktryną francuskiego utopijnego socjalizmu, wydarzeniami rewolucji francuskiej 1848 r. i ideami Wiosny Ludów oraz kontakty z polskimi zesłańcami politycznymi. Już w wieku dwudziestu lat mówił płynnie po polsku, znał twórczość Adama Mickiewicza, niemal wszystkie części poematu Dziady znał na pamięć, cytował jedno z najważniejszych dzieł poety, Pana Tadeusza (Булич solidarizuotis su valstybingumo atkūrimą puoselėjančiomis lenkų, lietuvių, bal1903: 745), dzięki któremu miał możliwość zrozumienia istoty Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz narodów tatarskich i ukraińskich. W latach studiów miał również okazję kontaktować się i dyskutować o systemie filozoficznym Spinozy z Lwem Tołstojem, który studiował prawo w Kazaniu, należeć do tajnego stowarzyszenia Uniwersytetu Moskiewskiego Biblioteka studentów kazańskich, przyłączonego do organizacji narodników Ziemia i wolność, a także współpracować z redakcją antymonarchistycznie nastawionej gazety Dzwon, założonej przez Aleksandra Hercena. Po obronie w 1845 r. dysertacji o filozofii Friedricha Schellinga włączył się w szeregi kadry uniwersyteckiej i stał się ulubionym wykładowcą studentów, reprezentującym metodologię szkół zachodnioeuropejskich. Po jednym z wykładów (w 1859 r.), który spotkał się z burzliwymi owacjami studentów, administracja uniwersytetu potraktowała ten incydent jako poważne naruszenie porządku: za oklaski aż dziewięciu studentów zostało wydalonych, a on pozbawiony stanowiska. Na Uniwersytecie Kazańskim wydarzenia te nazwano „sprawą Bulicza”, a sam paties N. Buličiaus reputacija pašlijo, kol po kelių mėnesių įtampos, 1860 m. vasario mėnesį, jis už kenksmingos krypties paskaitas buvo atleistas iš profesoriaus profesor wspominał je w autobiografii jako najtrudniejszy okres życia: „Spadło na mnie najstraszniejsze oburzenie społeczeństwa; trudno było żyć, a także pracować” (Венгеров, red., 1904: 128). Rok spędził w Petersburgu, gdzie kontynuował pracę naukową, zbliżył się do Rosyjskiej Akademii Nauk, Wydziału Rosyjskiego 1 Historyczno-Filologicznego, utworzonego w 1863 r. zgodnie z zatwierdzonymi przez Aleksandra II Ogólnymi Statutami rosyjskich uniwersytetów cesarskich (Зайцева 2016: 214–229). Katedry Wydziału Historyczno-Filologicznego: Filozofii, Filologii Klasycznej, Językoznawstwa Porównawczego i Języka Sanskryckiego, Języka i Literatury Rosyjskiej, Filologii Słowiańskiej, Historii Powszechnej, Historii Rosji, Literatury Europy Zachodniej, Historii Kościoła, Teorii i Historii Sztuki (Загоскин 1900: 9, 163–165). MARGARITA MATULYTĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI kalbos ir literatūros skyriaus vadovu Jakovu Grotu, Peterburgo universiteto proz profesorem Izmailem Srezniewskim, którzy na początku zakazu prasowego bezpośrednio zajmowali się publikowaniem litewskich wydawnictw zapisanych alfabetem łacińskim. W 1861 r. N. Bulicz powrócił do Kazania i po wspomnianej reorganizacji uniwersytetu szybko awansował: jego poglądy i „grzeszna” przeszłość nie przeszkodziły mu trzykrotnie zostać wybranym dziekanem Wydziału Historyczno-Filologicznego (1862–1864, 1875–1878, 1881–1882), pełnić funkcję prorektora (1864–1871), a nawet rektora (1882–1885). Kolejną sprzyjającą okolicznością przy wydawaniu drukiem pierwszych pieśni było to, że redaktorem „Zapisów Naukowych” był wówczas (od 1874 do 1883 r.) młody (36-letni) profesor prawa Adolf Osipow (ur. 1842), pochodzący z guberni podolskiej, kształcący się w Warszawskim Instytucie Szlacheckim, studiujący prawo na uniwersytetach w Heidelbergu i Dorpacie, który uzyskał stopień doktora praw i od 1869 r. kontynuował karierę naukową na Uniwersytecie Kazańskim w dziedzinie międzynarodowych praw politycznych i obywatelskich (Загоскин, red., 1900: 112). Wydaje się, że intelektualny dziekan o liberalnych poglądach, korzystając z zaistniałej sytuacji i, oczywiście, z przewidzianego w statucie uniwersytetu prawa do poddawania treści publikacji wyłącznie cenzurze wewnętrznej2, podjął decyzję bez wahania. Dalsza działalność wydawnicza braci Juszków związana z pieśniami przebiegała trudniej. N. Bulicz zachęcił J. Juszkę, by nie poprzestawał i wydał możliwie najbardziej wyczerpujący zbiór pieśni, wkrótce (W grudniu 1878 r.) ponownie zwrócił się do J. Baudouina de Courtenay, aby ten pośredniczył – pomógł opublikować w uniwersyteckim wydawnictwie naukowym przynajmniej część spośród 170 przygotowanych pieśni, które A. Juška zebrał w okolicach Pušalotu i Veliuony. Głównym argumentem zarówno J. Juški, jak i J. Baudouina de Courtenay na rzecz publikacji autentycznych tekstów (z zachowaniem gwary i alfabetu) było znaczenie materiału dla językoznawstwa riančiam universitetui taip pat buvo svarbu (Mockus 2003). porównawczego oraz druk na koszt J. Juški, co finansowe trudności samaTym razem kwestię wydania litewskich pieśni ludowych Jušków rozstrzygał rosyjski profesor historii, etnograf, autor prac poświęconych problemom kolonizacji Powołża (Фирсов 1866, 1870), Nikołaj Firsow (ur. 1831) (Загоскин, red., 1900: 56), który we wrześniu 1878 r. objął po N. Buliczu stanowisko dziekana Wydziału Historyczno-Filologicznego. W posiedzeniach poświęconych rozpatrywaniu zbioru mieli uczestniczyć profesorowie językoznawstwa porównawczego Jan Baudouin de Courtenay i Nikołaj Kruszewski, profesor filologii rosyjskiej Nikołaj Bulicz, profesor filologii greckiej Dmitrij Bielajew, profesor filologii słowiańskiej Memnon Petrowski. Trzon ekspertów decydujących o rozstrzygnięciu stanowili pionierzy progresywnej szkoły lingwistycznej, którzy przyznawali priorytet nauce. W § 128 2 Wspólnych ustaw rosyjskich uniwersytetów cesarskich zapisano, że „uniwersytety mają własną cenzurę, stosowaną do tez, rozpraw i innych utworów oraz zbiorów o treści naukowo-literackiej przez nie publikowanych (Университетский устав 1863: 55, 108). Artykuły / Articles 205 Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Badania psychologicznych i socjologicznych aspektów języka prowadzone przez ucznia i kolegę N. Kruszewskiego stały się podstawą nie tylko dla kazańskiej szkoły lingwistycznej, ukierunkowanej na teoretyczną analizę fenomenu funkcjonowania języka (Андрамонова 2002: 35–42), lecz także doprowadziły do przemian w światowym językoznawstwie (Якобсон 1985: 331). Wartość naukową takiego źródła doskonale rozumieli także jego koledzy: N. Bulicz (Загоскин, red., 1900: 36), badacz starożytnej greki i literatury, swoje stanowisko jasno wyraziwszy pierwszą decyzją, D. Bielajew (ur. 1846) (Загоскин, red., 1900: 37), który właśnie wrócił z europejskich centrów kultury (zdobywszy wiedzę na Uniwersytecie Lipskim, w muzeach i bibliotekach Paryża, Rzymu, Florencji, Neapolu i Wenecji), obroniwszy rozprawę na temat światopoglądu Eurypidesa (Беляев 1878) i uzyskawszy stopień profesora; M. Pietrowski (Загоскин, red., 1900: 48), uczony polskiego pochodzenia, jeden z najwybitniejszych slawistów XIX w., zaliczany do słowianofilów, jednak nieposiadający „ani religijnych, ani historycznych przekonań, tym bardziej zaś szowinistycznych instynktów” (Корсаков 1912: 264; Лаптева 2003: 152), wykładający na Uniwersytecie Kazańskim literaturę i języki słowiańskie, doskonale znający historię czeskiego, bułgarskiego, polskiego, serbskiego, chorwackiego i innych europejskich narodów słowiańskich. Według A. Mockusa, który badał źródła archiwalne, wydział rozważał możliwość „dołączyć do publikacji w języku litewskim tłumaczenie na język rosyjski” (Mockus 2003: 110). Jednak z powodu podeszłego wieku i braku czasu, gdy Juszkowie nie zgodzili się podjąć takiej pracy, więcej do tej kwestii nie powrócono, a o cyrylicy nawet nie wspomniano. W marcu 1879 r., przedłożywszy Radzie Uniwersytetu do rozpatrzenia zbiór pieśni, J. Baudouin de Courtenay już następnego dnia zaproponował Radzie włączenie języka litewskiego do programu egzaminów magisterskich Wydziału Historyczno-Filologicznego jako przedmiotu dodatkowego. Zdaniem A. Mockusa akcentuoti dainų leidinio, kaip šaltinio, poreikį ne tik mokslui, bet ir studijoms (Mockus 2003: 111). Universiteto taryba ir pirmiausia jai vadovavęs rektorius był to strategiczny krok profesora – dążył do tego Eugraf Osokin (Загоскин, red., 1900: 112), profesor ekonomii politycznej, historyk prawa i finansów, człowiek o europejskim wykształceniu (wielokrotnie wyjeżdżał na długoterminowe staże za granicę) i szerokich horyzontach, nie sprzeciwiał się włączeniu języka litewskiego do programu uniwersytetu (pierwszy taki przypadek w praktyce akademickiej Imperium Rosyjskiego), a Juszkowom udzielił pozwolenia na druk pieśni bez instrukcji, by coś poprawiali lub zmieniali. Prace nad wydaniem zbioru pieśni, będące już w toku w drukarni, wstrzymał oficjalny zakaz wydany przez kazańskiego cenzora Siergieja Szpilewskiego (Загоскин, red., 1900: 119), do którego dotarła informacja o wydawanej na uniwersytecie literaturze litewskiej. Cenzor, który zawetował publikację – znany w Kazaniu prawnik, były profesor uniwersytetu, założyciel Towarzystwa Archeologii, Historii i Etnografii (Шпилевский 1879), autor wielu artykułów na temat historii Tatarstanu (Катанов 1907) – najprawdopodobniej nie mógł nie zareagować na skargę, jednak również nie uzasadnił swojej negatywnej decyzji i otwarcie nie MARGARITA MATULYTĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI drukowane alfabetem łacińskim), najprawdopodobniej rozumiejąc, że zgodnie ze statutem nie ma uprawnień do ingerowania w wewnętrzne sprawy naukowe uniwersytetu. Proces trwał cały rok – od grudnia 1878 r. do grudnia 1879 r. (Mockus 2003: 109–124), aż wreszcie, po utrzymaniu twardego stanowiska przez Wydział Historyczno-Filologiczny oraz przedstawieniu przez J. Baudouina de Courtenay argumentacji, że cenzor narusza statut uniwersytetu, pieśni litewskie są drukowane alfabetem naukowym, a ponadto na potrzeby naukowe opublikowano już alfabetem łacińskim także inne wydawnictwa litewskie, Rada Uniwersytetu ostatecznie podjęła decyzję i zatwierdziła wydawanie litewskich pieśni ludowych alfabetem łacińskim – w latach 1880–1882 wydano trzy tomy jako dodatki do Zapisów Naukowych, a obok opublikowano również opis zwyczajów weselnych okolic Wieluony Svotbinė rėda. wskazał przyczyny (pieśni Oczywiście, znaczny wpływ na taką decyzję miały wydane w 1865 r. przez Rosyjską Akademię Nauk teksty Krystijonasa Donelaitisa alfabetem łacińskim (Metai, pasakos, laiškai) (Donaleitis 1865) oraz publiczne uznanie takiej publikacji przez Ministerstwo Oświaty Ludowej, w którego czasopiśmie opublikowano odpowiedź na krytyczną recenzję wydania. Na podniesione przez anonimowego autora pytanie retoryczne, dlaczego publikacja wydana w Petersburgu za rosyjskie pieniądze została wydrukowana literami polskimi, a nie rosyjskimi (Голос... 1865), redakcja odpowiedziała, przedstawiając ważkie argumenty: publikację tekstów wraz ze specjalnie opracowanym słownikiem języków litewskiego i niemieckiego przygotował profesor August Schleicher, rozumiejący lingwistyczną i etnologiczną wartość poematu; praca ta jest etapem przygotowawczym rozpoczętych przez uczonego badań z zakresu lietuvių etnosą, labai artimą slavų tautoms ir labai svarbų rusų–slavų priešistojęzykoznawstwa porównawczego, odpowiadających celom akademii: „Światowe osiągnięcia językoznawstwa są ściśle związane z istotnymi dla Rosji interesami badania świata czasów starożytnych” (Об издании... 1866: 61–62). Największe zasługi w tym przełomie przypadają J. Baudouinowi de Courtenay – oprócz zaangażowania naukowego o objęciu przez profesora stanowiska zadecydowały także jego poglądy. Nigdy nie uznawał zakazu druku litewskiego ani dyskryminacji języka – swoje stanowisko wyraził w pracy Problem alfabetu litewskiego w państwie rosyjskim i jego rozwiązanie (Baudouin de Courtenay 1904), a swój stosunek do państwowej regulacji funkcjonowania języków zadeklarował w rozważaniach o Narodowym i terytorialnym znamieniu autonomii – otwarcie i wizjonersko wypowiedział się przeciwko polityce kolonizacji małych narodów Imperium Rosyjskiego: „Cóż takiego stworzyło plemię wielkoruskie, jeżeli rzeczywiście jest to jego dzieło? Stworzone zostało olbrzymie więzienie nie tylko dla wszystkich innych plemion i narodów, lecz także dla samego narodu rosyjskiego, więzienie, którego zburzenie wymaga obecnie tak wielu wysiłków i ofiar, a ponadto pozostaje pytanie, czy uda się zburzyć to więzienie w taki sposób, aby wraz z nim nie eksplodowała również cała nieszczęsna rosyjska państwowość” (Бодуэн де Куртенэ 1913: 56). Ponadto właśnie w tych latach wydawania litewskiego folkloru w Kazaniu (1880– 1882 r.) funkcję rektora uniwersytetu pełnił profesor medycyny Nikołaj Artykuły / Articles 207 Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Kowalewski, syn Józefa Kowalewskiego, byłego członka Towarzystwa Filomatów, zesłańca w Kazaniu. Administracja uniwersytetu i naukowcy trzymali się razem: nie dopuścili do politycznej regulacji swojej działalności i obronili interesy naukowe. CHRYSTIANIZACJA I RUSYFIKACJA KRAJU KAZAŃSKIEGO: WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIE NAUKI I POLITYKI Korzystnym zbiegiem okoliczności było to, że w rozpatrywaniu zbioru litewskich pieśni ludowych przygotowanego przez braci Juszków nie uczestniczył islamolog, filolog Nikołaj Ilmiński, były profesor Wydziału Historyczno-Filologicznego, który w latach 1861–1872 wykładał na uniwersytecie język turko-tatarski, a od 1867 r. pełnił również funkcję redaktora „Zapisów Naukowych”. Uniwersytet opuścił w 1872 r., otrzymawszy nominację na kierownika Kazańskiego Seminarium Nauczycielskiego (Загоскин, red., 1900: 41). W 1875 r., gdy J. Juška przybył do Kazania, N. Ilminski był już dobrze znany w miejscowym środowisku akademickim jako teoretyk i praktyk cyrylizacji. W 1862 r. N. Ilminski wraz z miejscowym duchownym misyjnym Wasilijem Timofiejewem wydał pierwszy elementarz cyrylicą dla Kreszenów (ochrzczonych Tatarów) (Букварь... 1862). Do podjęcia tej pracy znawcę składni grupy języków tureckich i etymologa N. Ilminskiego skłoniły nie tylko zainteresowania naukowe, lecz także cele polityczne państwa: historyczne doświadczenia Rosji związane z konfliktami su totoriais plėtotė, Vidurinio Pavolgio regione paplitusio islamo įtakos mažinimas (Ильминский 2011: 11–13). Mokslininko pastangos pirmiausia buvo ze Złotą Ordą oraz ukierunkowanie dalszych stosunków na dostępność i zrozumiałość literatury religijnej przeznaczonej dla Kreszenów. Proponował on nie tylko zrezygnować z pisma arabskiego, lecz także w tekstach przygotowywanych cyrylicą stosować potoczny język tatarski, który, zachowując autentyczny światopogląd, przekazywałby chrześcijańskie słowo za pomocą bliższych skojarzeń, subtelniej i jaśniej (Исхаков 2015: 319). Transliteracja arabskiego pisma języka tatarskiego, podobnie jak łacińskiej grafii języka litewskiego, za pomocą cyrylicy wiąże się z asymilacją kultury etnicznej i zmianą wyznania muzułmańskiego na prawosławie. Alfabet Ilminskiego przystosowany do potrzeb ochrzczonych Tatarów środkowego Nadwołża służy do dziś, choć prób przejścia na alfabety łaciński i arabski było niejedno3. Można stwierdzić, że w XIX w. miała miejsce druga humanitarna 3 1999 m. Rada Państwowa Republiki Tatarstanu (Государственный Совет Республики Татарстан) przyjęła ustawę o przejściu na alfabet tatarski oparty na grafii łacińskiej (Закон Республики Татарстан от 15 сентября 1999 г. № 2352 О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики), która weszła w życie od 2001 r., a reforma miała zostać przeprowadzona do 2011 r., jednak wykonanie tej ustawy zostało zawieszone w 2002 r. przez Federację Rosyjską MARGARITA MATULYTĖ 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Z drugiej strony cyrylicka transliteracja systemów pisma narodów skolonizowanych przez Imperium wiąże się z procesami ustanawiania tożsamości lojalnej wobec rządu carskiego i tłumienia opozycji. Podczas wprowadzania cyrylicy w Kraju Północno-Zachodnim pierwszorzędne wysiłki skierowano na zdystansowanie kultury litewskiej od Polaków, którzy podtrzymywali ideę odtworzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Tymczasem w przypadku Kraju Nadwołżańskiego oznaczało to ograniczenie wpływów Imperium Osmańskiego, centrum islamu. W związku z tym publikowanie litewskiego folkloru w Kazaniu, oddalonym od społeczno-kulturowego ogniska (Litwy) i centrum politycznego (Sankt Petersburga), postrzegano jako projekt wyłącznie naukowy. Nadesłano 1 września 2019 r. MARGARITA MATULYTĖ Lietuvos kultūros tyrimų institutas ul. Saltoniškių 58, LT-08105 Wilno, Litwa margarit[email protected]