Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai

MARGARITA MATULYTĖ Instytut Badań nad Kulturą Litwy Kierunek badań naukowych: ideologiczne aspekty etnologii. DOI: https://doi.org/10.35321/a1l81-09 IDEOLOGICZNE KONTEKSTY DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ ANTANASA I JONASA JUŠKÓW W KAZANIU Ideologiczny kontekst działalności naukowej Antanasa i Jonasa Jušków w Kazaniu ADNOTACJA Artykuł stara się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego właśnie w Kazaniu w latach 1878–1882 można było wydać dzieła (litewski folklor ludowy) opracowane przez braci Jušków w alfabecie łacińskim. Badanie koncentruje się na warunkach społeczno-kulturowych i ideologicznych kontekstach środowiska naukowego, które panowały w regionie kazańskim w okresie ich najaktywniejszej działalności naukowej. SŁOWA KLUCZOWE: folklor litewski, pismo łacińskie, cyrylica, wydawnictwo, Uniwersytet Kazański, centrum badań lingwistycznych. ADNOTACJA Artykuł stara się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Kazan był miejscem, w którym w latach 1878–1882 można było opublikować dzieła (folklor litewski) opracowane przez braci Jušków w alfabecie łacińskim. Badanie koncentruje się na społeczno-kulturowych uwarunkowaniach i ideologicznych kontekstach środowiska naukowego panujących w regionie Kazania w okresie ich działalności akademickiej. SŁOWA KLUCZOWE: folklor litewski, pismo łacińskie, pismo cyrylickie, publikowanie, Uniwersytet Kazański, Centrum Badań Lingwistycznych. Artykuły / Articles 199 MARGARITA MATULYTĖ WSTĘP Brolių Juškų biografijoje, kurią rekonstruavo Antanas Mockus (2003), išskirti du gyvenimo etapai Kazanėje. Pirmasis – 1862–1864 m. Šiuo laikotarpiu Jonas Juška pagal paskyrimą dirbo Kazanės karo žinybos mokykloje, kur parengė ir nesėkmingai Rusijos mokslų akademijoje bandė išleisti lietuvių kalbos gramatiką. Antrasis – 1875 m. Tais metais Jonas grįžo į Kazanę dirbti mokytoju gimnazijoje ir rūpinosi brolio surinktų dainų ir vestuvių papročių leidyba, o 1879 m. talkinti Jonui čia persikėlė ir Antanas. Abu broliai mirė (Antanas – 1880 m., Jonas – 1886 m.) ir buvo palaidoti Kazanėje. Straipsnyje, remiantis Juškų biografo A. Mockaus tyrimu, išplečiamas įtakos jų mokslinei veiklai turėjusių asmenybių ir aplinkybių kontekstas, siekiant pagrįsti lietuvių folkloro lotynų raidynu leidybos Kazanėje dėsningumą. Apeliuojant į istorikų Dariaus Staliūno (2006), Aleksejaus Millerio (2010), Henryko Glebockio (2013), Michailo Dolbilovo (2010) įžvalgas dėl bendros Rusijos imperijos kolonizavimo politikos, rusinimo strategijų ir priežastinių ryšių, dėmesys koncentruojamas į per kelis dešimtmečius Kazanėje susitelkusios mokslininkų bendruomenės etosą. Tutaj, w stolicy Tatarów, oddalonej od centrum politycznego i ognisk konfliktów, ukształtowała się silna diaspora polskiego i litewskiego pochodzenia, uczestnicząca w kulturze, nauce i oświacie regionu oraz, bez wątpienia, zachowująca ideologię narodową i wartości wpływające na ogólną atmosferę społeczno-kulturową. Integrując się z lokalną społecznością, dawny elita polsko-litewska zaszczepiała w Kazaniu europejski styl życia i szerzyła wśród miejscowej ludności idee liberalizmu. Część jej członków trafiła tu w wyniku systemowego zesłania do regionu Powołża uczestników ruchów i powstań antycarskich. Pierwsza fala zesłańców z Litwy dotarła do Kazania w 1824 r. Zesłano tu filomatów i filaretów – studentów i wykładowców Uniwersytetu Wileńskiego: Jana Wiernikowskiego, Józefa Kowalewskiego, Feliksa Kulakowskiego, Hilarego Łukaszewskiego, Teodora Łozińskiego, Mikołaja Kozłowskiego oraz innych uczonych; nie bez powodu zatem Kazań zyskał nieoficjalny status stolicy zesłania intelektualnego w Imperium Rosyjskim (Шарифаҗанов 2002). Kolejną znaczną warstwę diaspory stanowili uczeni, którzy po studiach na uniwersytetach w Moskwie, Petersburgu lub Europie kontynuowali karierę na Uniwersytecie Kazańskim, odgrywającym ważną rolę w kształtowaniu ich światopoglądu i upowszechnianiu myśli naukowej. Nie tylko rozwijali działalność na uniwersytecie, lecz także tworzyli naukowe dynastie rodzinne – Dogielów (Jan – farmakolog, jego syn Michaił – profesor prawa międzynarodowego, bratanek Aleksander – anatom i fizjolog), Zaleskich, Kowalewskich, Adamiuków, Kowalskich (ojciec Marian i syn Aleksander – astronomowie), Łukaszewskich, Pietrowskich, Janiszewskich (Erast – matematyk, wybrany w 1871 r. na burmistrza Kazania; jego synowie: Michaił – geolog i paleontolog, Aleksiej – neuropatolog i psychiatra, Dmitrij – biolog) (Гатилова 2012). 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Ideologiczne konteksty działalności naukowej Antanasa i Jonasa Jušków w Kazaniu Szczególnie silne skupisko uczonych polskiego pochodzenia zgromadziło się w dziedzinie filologii. W XIX w. na uniwersytecie powstało kilka ośrodków badawczych: szkoła slawistyczna, której podwaliny położył profesor Wiktor Grigorowicz, a badania kontynuowali Memnon i jego syn Nestor Pietrowscy; ośrodek mongolistyki, którego założycielem był Józef Kowalewski (w latach 1854–1860 pełniący funkcję rektora Uniwersytetu Kazańskiego); ośrodek językoznawstwa porównawczego, założony przez Jana Baudouina de Courtenay wraz z Mikołajem Kruszewskim. W XIX w. na Uniwersytecie Kazańskim pracowało ponad 60 uczonych litewskiego i polskiego pochodzenia (Koerner, Szwedek, red., 2001). Ich badania lingwistyczne prowadzono w niesprzyjających dla filologii warunkach, gdy władza carska, realizując agresywną politykę przystosowywania i integrowania kultur oraz języków narodów imperium, bezpośrednio ingerowała także w naukę, wykorzystując ją do formułowania programu działań i środków. Historyk Aleksiej Miller, porównując przypadki cyrylicyzacji języków w Imperium Rosyjskim, dostrzega wspólne tendencje tych procesów, wiążąc je z geopolitycznymi interesami wielkich mocarstw, i podkreśla, że najważniejszym zadaniem ideologów politycznych nie była tyle asymilacja małych narodów, ile ugruntowanie tożsamości lojalnej wobec władzy carskiej i tłumienie wpływów opozycyjnych: na Ziemiach Północno-Zachodnich dążono do oddalenia kultury litewskiej od Polaków pielęgnujących ideę odrodzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w guberniach bałtyckich – do oddzielenia kultur łotewskiej i estońskiej od rosnących wpływów Niemiec, a w regionie Powołża – od Imperium Osmańskiego jako ośrodka przyciągającego muzułmanów (Миллер 2010). Opinię tego uczonego potwierdza również próba podjęta przez Rosyjską Akademię Nauk, by wydać pieśni opracowane przez Jušków alfabetem łacińskim. Jak wiadomo, w 1867 r. pierwszy zbiór 33 pieśni ukazał się w pracach Akademii Nauk cyrylicą, z przekładem J. Juški na język rosyjski. W 1878 r. bracia Juškowie, powracając do wydawania pieśni na Uniwersytecie Kazańskim, zwrócili się również do Akademii Nauk o zgodę na opublikowanie oryginału bez transkrybowania tekstów na cyrylicę. W stolicy zbiór 1100 pieśni Lietuviškos svobtinės dainos alfabetem łacińskim wydano dopiero w 1883 r., a w 1884 r. ukazała się kolejna publikacja w wydawnictwie Akademii Nauk; nieco później opublikowano także Lietuvių–rusų–lenkų kalbų žodynas Antanasa Juški, jednak w odróżnieniu od peryferyjnego Kazania sprawę rozpatrywano dłużej (zajmowali się nią profesor Uniwersytetu Petersburskiego Izmail Srezniewski, kierownik Wydziału Języka i Literatury Rosyjskiej Rosyjskiej Akademii Nauk Jakow Grot oraz profesor Uniwersytetu Charkowskiego Aleksander Potebnia) i na wyższych szczeblach – w 1880 r. zgodę na publikowanie dzieł litewskich naukowym alfabetem łacińskim (według systemu Augusta Schleichera) wydał car Aleksander II na wniosek ministra oświaty ludowej Dmitrija Tołstoja, po uzgodnieniu decyzji z ministrem spraw wewnętrznych Lwem Makowem, pod warunkiem, że „publikacje te nie będą rozpowszechniane wśród Litwinów zamieszkujących Ziemie Północno-Zachodnie i Nadwiślańskie” (Mockus 2003: 140). Artykuły / Articles 201 MARGARITA MATULYTĖ OŚRODEK BADAŃ LINGWISTYCZNYCH NA UNIWERSYTECIE W KAZANIU: NAUKA ODPOLITYCZNIONA W okresie, gdy w Kazaniu przygotowywano i drukowano litewskie pieśni ludowe, uniwersytet funkcjonował zgodnie z obowiązującymi Ogólnymi statutami rosyjskich uniwersytetów cesarskich (Зайцева 2016: 217–218, 220). Statuty zatwierdzone w 1863 roku przyznały uniwersytetom większą autonomię i rozszerzyły ich kompetencje naukowe – utworzono strukturę wydziałów (historyczno-filologicznego, fizyczno-matematycznego, prawa, medycyny), co częściowo skomplikowało politykę kadrową: w związku ze zwiększeniem liczby stanowisk wykładowców na Uniwersytecie Kazańskim zabrakło profesorów. Aby szybko kształcić nowych naukowców i pedagogów, uniwersytet wysyłał stypendystów na dwuletnie staże zagraniczne; mogli oni w ciągu 2–4 lat samodzielnie prowadzić badania, przygotować rozprawy i ich bronić. W ten sposób w 1868 roku tytuł profesora nadano na Uniwersytecie Kazańskim aż 9 młodym naukowcom, których średni wiek wynosił 34 lata, a w 1869 roku profesorami zostało kolejnych 7 naukowców, w średnim wieku 38 lat; w 1871 roku ich średni wiek wynosił 31 lat (Костина, Куприянов 2017: 933). Taka rotacja kadr oraz ograniczenie samorządności uniwersytetów decyzjami ministra oświaty ludowej z lat 1868–1869 negatywnie wpłynęły na jakość zarządzania nauką i studiami – katedry opuściły autorytety, zastąpione przez słabszych naukowców (Костина, Куприянов 2017: 934). Jak twierdzą historycy badający politykę kadrową, Tatjana Kostina i Aleksej Kuprijanow, w porównaniu z uczelniami wyższymi w Sankt Petersburgu, Moskwie i Dorpacie (Tartu) Uniwersytet Kazański w latach 70. XIX wieku najbardziej odczuwał brak wysoko wykwalifikowanych specjalistów, a zarazem woluntarystyczny styl zarządzania kadrami przez kuratora okręgu szkolnego (Костина, Куприянов 2017: 935). Z drugiej strony uniwersytet przeszedł gruntowne odnowienie – skupił postępową wspólnotę naukową o liberalnych poglądach. Mimo to najważniejszym osiągnięciem uniwersytetu nowego modelu był samorząd: decydujący głos w wewnętrznym zarządzaniu nauką i studiami należał do rektora oraz podległych mu organów kolegialnych (Rady Uniwersytetu, zarządu i sądu). Kompetencje w zakresie podejmowania decyzji o publikacjach naukowych należały do Rady Uniwersytetu, której przewodniczył rektor, a w jej skład wchodzili wszyscy profesorowie zwyczajni i nadzwyczajni (Зайцева 2016: 218–219). Prace naukowe oceniał i o ich przydatności do publikacji decydował zjazd wydziału, składający się z dziekana i profesorów wydziału (Загоскин, ред., 1900: 9, 12–16). 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Pierwsze rękopisy pieśni braci Jušków trafiły zatem za pośrednictwem profesora J. Baudouina de Courtenay najpierw do rąk dziekana Wydziału Historyczno-Filologicznego1, Nikołaja Būčiliusa. Wkrótce, bez żadnych przeszkód, w majowo-czerwcowym numerze „Wiadomości i Zapisów Naukowych Cesarskiego Uniwersytetu Kazańskiego” opublikowano pierwszy zbiór czterech litewskich pieśni ludowych zapisanych alfabetem łacińskim, Lietuviškos dainos, surašytos per Antaną Juškevičę (Mokus 2003: 108–109). Szybką i nieoczekiwaną decyzję o wydrukowaniu pieśni w oryginale, a nie cyrylicą, podjęła osobowość o niezwykłym życiorysie. Światopogląd N. Būčiliusa (ur. 1824), wychowanego w Kazaniu i studiującego filozofię na tamtejszym uniwersytecie, ukształtowało celowe zainteresowanie doktryną francuskiego socjalizmu utopijnego, wydarzeniami rewolucji francuskiej 1848 roku i ideami Wiosny Ludów, a także kontakty z polskimi zesłańcami politycznymi. Już jako dwudziestolatek swobodnie mówił po polsku, znał twórczość Adama Mickiewicza, umiał na pamięć niemal całą część poematu Dziady, cytował jedno z najważniejszych dzieł poety, Pana Tadeusza (Буни 1903: 745), dzięki któremu mógł zrozumieć istotę Rzeczypospolitej Obojga Narodów i solidaryzować się z narodami polskim, litewskim, białoruskim i ukraińskim, dążącymi do przywrócenia państwowości. W latach studenckich dyskutował o systemie filozoficznym Spinozy z Lwem Tołstojem, który studiował prawo w Kazaniu, należał do tajnego stowarzyszenia studentów Uniwersytetu Moskiewskiego Biblioteka studentów kazańskich, związanego z organizacją narodnicką Ziemia i wolność, a także współpracował z redakcją antymonarchistycznego czasopisma Dzwon, założonego przez Aleksandra Hercena. Po obronie w 1845 roku rozprawy o filozofii Friedricha Schellinga dołączył do grona wykładowców uniwersytetu i stał się ulubionym wykładowcą studentów, reprezentującym metodologię zachodnioeuropejskich szkół. Po jednym z wykładów (w 1859 roku), który spotkał się z burzliwymi owacjami studentów, administracja uniwersytetu uznała ten incydent za poważne naruszenie porządku: za oklaski wydalono aż dziewięciu studentów, a reputacja samego N. Būčiliusa ucierpiała. Po kilku miesiącach napięć, w lutym 1860 roku, został zwolniony ze stanowiska profesora za wykłady o szkodliwym kierunku. Na Uniwersytecie Kazańskim wydarzenia te nazwano „sprawą Būčiliusa”, a sam profesor wspominał je w autobiografii jako najtrudniejszy okres w życiu: „Spadło na mnie najstraszniejsze oburzenie społeczne; trudno było żyć, a także pracować” (Бенреп, ред., 1904: 128). Spędził ten czas w Sankt Petersburgu, gdzie kontynuował pracę naukową związaną z Rosyjską Akademią Nauk, w sekcji rosyjskiej 1 Wydział Historyczno-Filologiczny utworzono w 1863 roku na mocy zatwierdzonych przez Aleksandra II Ogólnych statutów rosyjskich uniwersytetów cesarskich (Зайцева 2016: 214–229). Katedry Wydziału Historyczno-Filologicznego: filozofii, filologii klasycznej, językoznawstwa porównawczego i sanskrytu, języka i literatury rosyjskiej, filologii słowiańskiej, historii powszechnej, historii Rosji, literatury zachodnioeuropejskiej, historii Kościoła, teorii i historii sztuki (Зоркин 1900: 9, 163–165). Straipsniai / Articles 203 MARGARITA MATULYTĖ sekcji języka i literatury Jakowowi Grotowi oraz profesorowi Uniwersytetu Petersburskiego Izmaiłowi Srezniewskiemu, którzy na początku zakazu prasowego bezpośrednio zabiegali o publikowanie litewskich wydawnictw alfabetem łacińskim. W 1861 roku N. Bulius wrócił do Kazania i po wspomnianej reorganizacji uniwersytetu szybko awansował: jego poglądy i „grzech” – przeszłość – nie przeszkodziły mu trzykrotnie zostać dziekanem Wydziału Historyczno-Filologicznego (1862–1864, 1875–1878, 1881–1882), pełnić funkcję prorektora (1864–1871), a nawet rektora (1882–1885). Kolejną sprzyjającą okolicznością, która umożliwiła publikację pierwszych pieśni, było to, że redaktorem Zapisów Naukowych był wówczas (od 1874 do 1883 roku) młody (36-letni) profesor prawa Adolf Osipow (ur. 1842), pochodzący z guberni podolskiej, kształcony w Warszawskim Instytucie Szlacheckim, studiujący prawo na uniwersytetach w Heidelbergu i Dorpacie, doktor prawa, który od 1869 roku rozwijał karierę naukową na Uniwersytecie Kazańskim w dziedzinie międzynarodowych praw politycznych i obywatelskich (Загоскин, ред., 1900: 112). Wydaje się, że liberalnie usposobiony, intelektualny dziekan, wykorzystując zaistniałą sytuację i, rzecz jasna, prawo przewidziane w statucie uniwersyteckim do publikowania treści podlegających wyłącznie cenzurze wewnętrznej2, podjął decyzję bez wahania. Dalsze prace wydawnicze nad pieśniami braci Jušków przebiegały bardziej skomplikowanie. Zachęcony przez N. Buliusa J. Juška nie poprzestał na tym i, chcąc wydać możliwie najpełniejszy zbiór pieśni, wkrótce (w grudniu 1878 roku) ponownie zwrócił się do J. Baudouina de Courtenay z prośbą o pośrednictwo – o pomoc w opublikowaniu w wydawnictwie naukowym uniwersytetu przynajmniej części spośród 170 przygotowanych pieśni, które A. Juška zebrał w okolicach Pūsleto i Vėluony. Głównym argumentem zarówno J. Juški, jak i J. Baudouina de Courtenay za publikowaniem autentycznych tekstów (z zachowaniem dialektu i alfabetu) było ich znaczenie dla językoznawstwa porównawczego; druk oznaczał również dodatkowe przychody dla J. Juški, co miało znaczenie dla uniwersytetu borykającego się z trudnościami finansowymi (Mockus 2003). Tym razem kwestie wydania litewskich pieśni ludowych Jušków rozstrzygał rosyjski historyk, etnograf i autor prac poświęconych problemom kolonizacji Powołża (Фирсов 1866, 1870), Nikolas Firsow (ur. 1831), który we wrześniu 1878 roku zastąpił N. Buliusa na stanowisku dziekana Wydziału Historyczno-Filologicznego (Загоскин, ред., 1900: 56). W posiedzeniu poświęconym zbiorowi mieli uczestniczyć znani profesorowie językoznawstwa Jan Baudouin de Courtenay i Nikołaj Kruszewski, profesor filologii rosyjskiej Nikołaj Bulić, profesor filologii greckiej Dmitrij Bielajew oraz profesor filologii słowiańskiej Menon Petrow. Trzon ekspertów decydujących o rozstrzygnięciu stanowili pionierzy postępowej szkoły lingwistycznej, przyznający pierwszeństwo nauce. J. Baudouin de Courtenay i jego 2 W paragrafie 128 Ogólnych statutów rosyjskich uniwersytetów cesarskich zapisano, że „uniwersytety mają własną cenzurę, stosowaną do tematów rozpatrywanych oraz innych publikowanych przez nie utworów i zbiorów o charakterze naukowo-literackim” (Университетский устав 1863: 55, 108). 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Badania psychologicznych i socjologicznych aspektów języka prowadzone przez ucznia i kolegę N. Kruszewskiego stały się podstawą nie tylko dla kazańskiej szkoły lingwistycznej, ukierunkowanej na teoretyczną analizę zjawiska funkcjonowania języka (Андрамонова 2002: 55–42), lecz także wpłynęły na przemiany światowego językoznawstwa (Якобсон 1985: 331). Wartość naukową takiego źródła doskonale rozumieli również ich koledzy: N. Būlius (Зарокин, ред., 1900: 36), badacz starożytnej greki i literatury, który jasno wyraził swoje stanowisko pierwszą decyzją; D. Bielajew (ur. 1846) (Зарокин, ред., 1900: 37), świeżo powróciwszy z europejskich ośrodków kultury (zdobył wiedzę na Uniwersytecie w Lipsku, w Paryżu, Rzymie, Florencji, a także w muzeach i bibliotekach Neapolu oraz Wenecji), obronił rozprawę na temat światopoglądu Eurypidesa (Белев 1878) i uzyskał tytuł profesora; M. Pietrowski (Зарокин, ред., 1900: 48), uczony polskiego pochodzenia, jeden z najwybitniejszych slawistów XIX wieku, zaliczany do słowianofilów, lecz niemający „ani religijnych, ani historycznych uprzedzeń, a tym bardziej szowinistycznego instynktu” (Корсаков 1912: 264; Лаптева 2003: 152), wykładał na Uniwersytecie Kazańskim literaturę i języki słowiańskie, doskonale znał historię Czechów, Bułgarów, Polaków, Serbów, Chorwatów i innych słowiańskich narodów Europy. Według A. Mockusa, który badał źródła archiwalne, wydział rozważał możliwość „dodania przekładu na język rosyjski” do publikacji w języku litewskim (Mockus 2003: 110). Jednak z powodu podeszłego wieku i braku czasu, gdy Juškowie nie mogli podjąć się takiej pracy, do tej kwestii już nie wracano, a o cyrylicy nawet nie wspominano. W marcu 1879 r., przedłożywszy Radzie Uniwersytetu do rozpatrzenia zbiór pieśni, J. Baudouin de Courtenay już następnego dnia zaproponował Radzie włączenie języka litewskiego do programu egzaminów magisterskich Wydziału Historyczno-Filologicznego jako przedmiotu dodatkowego. Zdaniem A. Mockusa był to strategiczny krok profesora — chciał podkreślić znaczenie wydania pieśni jako źródła nie tylko dla nauki, lecz także dla studiów (Mockus 2003: 111). Rada Uniwersytetu, a przede wszystkim kierujący nią rektor Eugraf Osokin (Зарокин, ред., 1900: 112), profesor ekonomii politycznej, historyk prawa i finansów, człowiek o europejskim wykształceniu (wielokrotnie wyjeżdżał na długotrwałe staże za granicę) i szerokich horyzontach, nie sprzeciwiła się włączeniu języka litewskiego do programu uniwersyteckiego (był to pierwszy taki przypadek w praktyce akademickiej Imperium Rosyjskiego), a Juškom udzieliła pozwolenia na druk pieśni bez zaleceń, by cokolwiek poprawiać lub zmieniać. Gdy prace nad wydaniem śpiewnika w drukarni były już w połowie zaawansowane, cenzor kazański Siergiej Szilewski (Зарокин, ред., 1900: 119), do którego dotarła informacja o litewskiej literaturze wydawanej na uniwersytecie, oficjalnie ogłosił zakaz, wstrzymując publikację. Cenzor, który zawetował publikację — znany kazański prawnik, były profesor uniwersytetu, założyciel Towarzystwa Archeologii, Historii i Etnografii (Шиплевский 1879), autor wielu artykułów na temat historii Tatarstanu (Katanov 1907) — najpewniej nie mógł nie zareagować na skargę, jednak nie uzasadnił swojej negatywnej decyzji ani otwarcie nie wskazał jej przyczyny (pieśni Straipsniai / Articles 205 MARGARITA MATULYTĖ drukowano alfabetem łacińskim), zapewne rozumiejąc, że zgodnie ze statutem nie ma uprawnień do ingerowania w wewnętrzne sprawy naukowe uniwersytetu. Proces trwał cały rok — od grudnia 1878 r. do grudnia 1879 r. (Mockus 2003: 109–124), aż wreszcie, po tym jak Wydział Historyczno-Filologiczny zajął stanowcze stanowisko, a J. Baudouin de Courtenay przedstawił argumenty, że cenzor narusza statut uniwersytetu, pieśni litewskie wydrukowano alfabetem naukowym. Ponadto w celach naukowych opublikowano już inne wydawnictwa litewskie zapisane alfabetem łacińskim. Rada Uniwersytetu ostatecznie podjęła decyzję i zatwierdziła wydanie litewskich pieśni ludowych alfabetem łacińskim — w latach 1880–1882 ukazały się trzy tomy, jako dodatek do Zapisów naukowych, a obok opublikowano również opis obrzędów weselnych z okolic Veliuony, Svotinė rėda. Oczywiście niemały wpływ na tę decyzję miały teksty Kristijonasa Donelaitisa wydane alfabetem łacińskim przez Rosyjską Akademię Nauk w 1865 r. (Metai, poematy, listy) (Donelaitis 1865) oraz publiczne uznanie tej publikacji przez Ministerstwo Oświaty Ludowej, w którego czasopiśmie opublikowano recenzję polemiczną wobec krytyki wydania. Na retoryczne pytanie anonimowego autora, dlaczego wydawnictwo opublikowane w Petersburgu za rosyjskie pieniądze wydrukowano polskimi, a nie rosyjskimi literami (Голос... 1865), redakcja odpowiedziała przekonującym argumentem: publikację tekstów wraz ze specjalnie opracowanym słownikiem litewsko-niemieckim przygotował profesor August Schleicher, który rozumiał lingwistyczną i etnologiczną wartość poematu; praca ta stanowi etap przygotowawczy badań z zakresu językoznawstwa porównawczego, zgodnych z celami akademii: „Światowe osiągnięcia językoznawstwa są ściśle związane z interesami istotnymi dla Rosji, a litewski etnos, bardzo bliski narodom słowiańskim i niezwykle ważny dla badań nad światem epoki przedhistorycznej rusko-słowiańskiej” (Об издании... 1866: 61–62). Największa zasługa w tym przełomie przypada J. Baudouinowi de Courtenay — poza zaangażowaniem naukowym na jego stanowisko wpłynęły również jego poglądy. Nigdy nie akceptował zakazu druku litewskiego ani dyskryminacji języka; swoje stanowisko wyraził w pracy Problem alfabetu litewskiego w państwie rosyjskim i jego rozwiązanie (Baudouin de Courtenay 1904), a swój stosunek do państwowej regulacji funkcjonowania języków zadeklarował w tekście O narodowym i terytorialnym znamieniu autonomii — otwarcie i wizjonersko sprzeciwiał się polityce kolonizacji małych narodów Imperium Rosyjskiego: „Cóż takiego stworzyło najliczniejsze plemię, jeżeli rzeczywiście ono to stworzyło? Stworzyło olbrzymie więzienie nie tylko dla wszystkich pozostałych plemion i narodów, lecz także dla samego narodu rosyjskiego — więzienie, którego burzenie wymaga obecnie tak wielu wysiłków i ofiar; i wciąż pozostaje pytanie, czy uda się zburzyć to więzienie tak, aby wraz z nim nie rozsypała się cała nędzna rosyjska państwowość” (Бодуэн де Куртенэ 1913: 56). Ponadto właśnie w latach wydawania litewskiego folkloru w Kazaniu (1880–1882) funkcję rektora uniwersytetu pełnił profesor medycyny Mikołaj 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Kowalewski, syn byłego członka stowarzyszenia filomatów, zesłańca w Kazaniu Józefa Kowalewskiego. Administracja uniwersytetu i uczeni trzymali się razem: nie dopuszczali politycznej ingerencji w ich działalność i bronili interesów naukowych. CHRYSTIANIZACJA I RUSYFIKACJA REGIONU KAZAŃSKIEGO: WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIE NAUKI I POLITYKI Znamienny jest zbieg okoliczności, że w przygotowaniu przez braci Jušków zbioru litewskich pieśni ludowych nie uczestniczył islamolog i filolog Nikołaj Ilminski, były profesor Wydziału Historyczno-Filologicznego, który w latach 1861–1872 wykładał na uniwersytecie język turko-tatarski, a od 1867 r. pełnił także funkcję redaktora Zapisów Naukowych. Opuścił uniwersytet w 1872 r., otrzymawszy nominację na kierownika Kazańskiego Seminarium Nauczycielskiego (Загоскин, ред., 1900: 41). Gdy J. Juška przybył do Kazania w 1875 r., N. Ilminski był już dobrze znany w miejscowym środowisku akademickim jako teoretyk i praktyk cyrylizacji. W 1862 r. N. Ilminski wraz z miejscowym duchownym misjonarzem Wasilijem Timofiejewem wydał pierwszy elementarz cyrylicą dla krzenów (ochrzczonych Tatarów) (Букварь... 1862). Do podjęcia tej pracy znawcę składni języków z grupy tureckiej i etnologa N. Ilminskiego skłaniały nie tylko zainteresowania naukowe, lecz także cele polityczne państwa: historyczne doświadczenia Rosji w konfliktach ze Złotą Ordą oraz rozwój dalszych stosunków z Tatarami, a także ograniczenie wpływu islamu rozpowszechnionego w regionie Środkowej Wołgi (Ильминский 2011: 11–13). Wysiłki uczonego były skierowane przede wszystkim na zapewnienie dostępności i zrozumiałości literatury religijnej przeznaczonej dla krzenów. Proponował nie tylko odrzucić pismo arabskie, lecz także stosować w tekstach przygotowywanych cyrylicą potoczny język tatarski, który, zachowując autentyczny sposób postrzegania świata, oddawałby chrześcijańskie słowo poprzez bliższe skojarzenia, subtelniej i jaśniej (Исхаков 2015: 319). Transliteracja tatarskiego zapisu arabskiego, podobnie jak litewskiego zapisu łacińskiego, na cyrylicę wiąże się z asymilacją kultury etnicznej i zmianą wyznania muzułmańskiego na prawosławie. Alfabet Ilminskiego przystosowany dla ochrzczonych Tatarów regionu Środkowej Wołgi służy do dziś, choć podejmowano wiele prób przejścia na alfabet łaciński i arabski3. Można stwierdzić, że w XIX w. miał miejsce drugi humanistyczny 3 W 1999 r. Rada Państwowa Republiki Tatarstanu (Государственный Совет Республики Татарстан) przyjęła ustawę o przejściu na alfabet tatarski oparty na grafii łacińskiej (Закон Республики Татарстан от 15 сентября 1999 г. № 2352 О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики), która weszła w życie w 2001 r., a reforma miała zostać przeprowadzona do 2011 r.; jednakże wykonywanie tej ustawy zawieszono w 2002 r. Federacji Rosyjskiej Straipsniai / Articles 207 MARGARITA MATULYTĖ Podbój Kazania. Pierwszy miał miejsce w XVI w., kiedy ukazała się słynna historia Kazania, opowiadająca o tym, jak car rosyjski Iwan Groźny pokonał w 1552 r. Chanat Kazański. Interesująca jest uwaga rosyjskiego kulturoznawcy Dmitrija Lichaczowa (Лихачев 2000: 416), że do Rosji przyłączono nie tylko ziemie wraz z ich mieszkańcami, lecz także historię Kazania. Uczony zwraca uwagę na liryczne lamenty władczyni Kazania Sümbece (Сөембикә), przymusowo wywiezionej do Moskwy, w których nazywa ona Rosjan obcymi, a Iwana Groźnego – jakimś carem; w historii napisanej po rosyjsku przez rosyjskiego autora lamenty córki władcy Ordy Nogajskiej brzmią jednak jak rosyjskie pieśni ludowe. Swoją działalność oświatową – wydawanie cyrylicą prawosławnych ksiąg religijnych dla Tatarów – N. Ilminski, wychowawca i pedagog, były wychowanek Kazańskiej Akademii Duchownej, która jako największy w imperium ośrodek arabistyki i studiów islamskich, a zarazem prawosławnych misjonarzy, poszukiwała metodami naukowymi rozwiązań umożliwiających integrację „obcoplemieńców” z „jednolitą” populacją imperium w oparciu o kulturę i religię (Миссионерское... 1906: 634), rozwijał w Bractwie św. Gurija⁴, założonym z jego inicjatywy w 1867 r. Strategowie chrystianizacji regionu kazańskiego wybrali rozsądną taktykę działania „powolnym, lecz pewnym krokiem”, nakreśloną przez kuratora Kazańskiego Okręgu Szkolnego Piotra Szestakowa: „obcoplemieńcy” mają być wychowywani w duchu prawosławnym i rosyjskim w swoim języku ojczystym, przy równoczesnym używaniu języka rosyjskiego (Шестаков 1869: 445). Przy bractwie N. Ilminski utworzył Komisję Tłumaczeniową, koordynującą przekłady na języki grup etnicznych regionu kazańskiego (tatarski, czuwaski, maryjski, udmurcki, mordwiński, kirgiski, kałmucki) oraz części narodów Syberii (ałtajski, buriacki, jakucki, ewenkijski, nanajski, samojedzki). Praca ta, jak twierdził N. Ilminski, przebiegała powoli, ponieważ tubylcy są naiwni, szczerze wierzący, bogobojni, o nieskażonych sercach, prymitywnego Po tym, jak Duma Państwowa wprowadziła poprawkę do ustawy federalnej o językach narodów Federacji Rosyjskiej, stanowiącą, że graficzną formą wszystkich języków Federacji Rosyjskiej jest cyrylica (Закон РФ О языках народов Российской Федерации от 25.10.1991 № 1807-1; Федеральный закон от 11.12.2002 № 165-ФЗ О внесении дополнения в статью 3 Закона Российской Федерации «О языках народов Российской Федерации»). W 2004 r. Trybunał Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej ostatecznie odrzucił próby Tatarstanu zastąpienia cyrylicy alfabetem łacińskim, podkreślając, że swoją decyzją legitymizuje historycznie ukształtowane realia oraz zapewnia harmonijne i zrównoważone funkcjonowanie języka państwowego i języków republik. W przeciwnym razie zagrożona byłaby jedność federacji. Tatarstan uznał swoją ustawę za nieważną; grafia łacińska nie jest oficjalnie używana. W 2013 r. Rada Państwowa Tatarstanu przyjęła ustawę O używaniu języka tatarskiego jako języka państwowego Republiki Tatarstanu (Закон РТ от 12.01.2013 № 1-ЗРТ Об использовании татарского языка как государственного языка Республики Татарстан), zgodnie z którą graficzną formą języka tatarskiego jest cyrylica. Tylko w niektórych przypadkach przewidziano użycie grafii łacińskiej i arabskiej. Dostęp online: http://kitaphane.tatarstan.ru/rus/legal_info/new/tat_lang.htm [dostęp 2019-06-28]. 4 Święty Gurij (Grigorij Rugotin, ok. 1500–1563) – pierwszy arcybiskup Kazania (Kościoła prawosławnego). 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai myślenia, pogodzili się ze swoim ubóstwem duchowym, to jest „pokładem, dobrą glebą, nad którą warto popracować z prawdziwą nadzieją, że doczeka się obfitych plonów” (Ильминский 1871: 168). Rzeczywiście, warunki do rozpoczęcia używania cyrylicy były sprzyjające, ponieważ większość narodów tego regionu imperium nie miała dotąd własnego piśmiennictwa, a książka otwiera tu „nowe czasy”. Przejmowana za pośrednictwem alfabetu cyrylickiego wiara prawosławna tłumiła głębsze poznanie islamu, które mógł zapewnić alfabet arabski. Oczywiście, istotnym czynnikiem była również umiejętność nie tylko profesjonalnego przystosowania autentycznego języka mówionego, lecz także zrozumienia mentalności miejscowego prostego człowieka, co z powodzeniem uczynili N. Ilminski i jego środowisko naukowe (Никольский 1905: 4–5). Jak twierdzi rosyjski historyk Andriej Poniatow, rzeczywista przyczyna założenia bractwa tkwiła w próbie powstrzymania nasilającego się wówczas powrotu wyznających chrześcijaństwo do islamu, co potwierdzają także statuty organizacji – dążono nie tylko do umacniania wiary ochrzczonych poprzez rozbudowę sieci szkół stosujących metodę N. Ilminskiego5 i budowę cerkwi, lecz także do oświecania zbłąkanych, powracających do wiary przodków. Misja Bractwa św. Gurija i jego wieloaspektowa działalność w Kraju Kazańskim, a także zastosowanie doświadczeń organizacji w innych regionach Rosji (Astrachaniu, Samarze, Riazaniu) nieodwracalnie wpłynęły na rozwój kultur Tatarów i innych grup etnicznych. Metodologia wdrażana przez N. Ilminskiego stała się jednym z udanych przykładów realizacji „polityki narodowościowej”. Przypuszcza się, że Andrius Ugianskis6, pracujący w tym samym okresie w Kazaniu, pozytywnie oceniał system kolegi i proponował wdrożenie podobnego modelu na Litwie, by powstrzymać polonizację regionu (Staliūnas 2006: 74). Historyk Vytautas Merkys, odwołując się do uzasadnienia stosowania cyrylicy w języku litewskim, przedstawionego przez litewskiego filologa, biskupa kazańskiego Motiejusa Valančiusa, wskazuje na dwie okoliczności: początki Odrodzenia Narodowego oraz procesy kształtowania ortografii języka litewskiego (Merkys 1994: 33). WNIOSKI Publikacja litewskich pieśni ludowych i opisów zwyczajów weselnych z okolic Wielony, przygotowanych przez Jonasa i Antanasa Jušków, alfabetem łacińskim była możliwa dzięki kilku uwarunkowaniom ideologicznym i społeczno-kulturowym: 5 Istota metody N. Ilminskiego: głównym przedmiotem nauczania w szkołach bractwa była religia, a system nauczania był dwujęzyczny: w pierwszej klasie (dwuletni kurs) nauczanie odbywało się w języku ojczystym, a języka rosyjskiego uczono jako osobnego przedmiotu; w drugiej klasie (dwuletni kurs) wszystkich przedmiotów nauczano po rosyjsku (Понятов 2003). 6 A. Ugianskis pracował od 1850 r. w gimnazjum kazańskim, w 1861 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Kazańskiego, gdzie wykładał język grecki, a od 1866 r. – język łaciński (Затоскин, ред., 1900: 53). Straipsniai / Articles 209 MARGARITA MATULYTĖ 1. W Kazaniu skupiła się diaspora szlachty polskiej i litewskiej, pielęgnująca światopoglądy ukształtowane w okresie istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów i zachowująca tradycyjne wartości – kulturę i język. 2. W latach 70. XIX w. na Wydziale Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Kazańskiego ukształtowało się progresywne środowisko naukowe, które stworzyło zdepolityzowany ośrodek badań lingwistycznych. Jan Baudouin de Courtenay, założyciel szkoły językoznawstwa porównawczego, który rozpoczął pracę na uniwersytecie w 1875 r., stał się głównym pośrednikiem inicjującym i wspierającym publikację prac litewskich. 3. Korzystniejsze warunki działalności naukowej braci Jušków w Kazaniu wynikały nie tylko z ideologicznych poglądów, kwalifikacji i potencjału kadry akademickiej, pozwalających docenić litewski folklor jako istotne źródło badań językoznawczych, lecz także z położenia geograficznego Kazania, oddalonego od centrum społeczno-kulturowego (Litwy) i centrum politycznego (Sankt Petersburga). ŹRÓDŁA I LITERATURA Baudouin de Courtenay Jan 1904: Kwestia alfabetu litewskiego w państwie rosyjskim i jej rozwiązanie. Kraków: Nakładem Antoniego Chołoniewskiego. Donaleitis Christian 1865: Litauische Dichtungen, erste vollständige Ausgabe mit Glossar von Aug. Schleicher. St. Petersburg: Buchdruckerei der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Głębocki Henryk 2013: Margrabia, imperium i Polacy: szkice z dziejów walki przeciwko „nierozsądnej narodowości polskiej” (1861–1864). – Arcana: kultura, historia, polityka, 46–89. Koerner Ernst Friderik Konrad, Szwedek Aleksander, red., 2001: Towards a History of Linguistics in Poland. From the early beginnings to the end of the 20th century. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. Merkys Vytautas 1994: Knynešių laikai. 1864–1904. Vilnius: Valstybinis leidybos centras. Mockus Antanas 2003: Broliai Juškos: lietuvių liaudies dainų rinkėjai ir leidėjai. Vilnius: Tyto Alba. Staliūnas Darius 2006: Kas būtų, jeigu?.. Kelios XIX a. Lietuvos istorijos alternatyvos. – Kultūros barai 5, 71–77. Subačius Giedrius 2004: Lietuviška ir rusiška lietuviškų spaudinių kirilika 1864–1866 metais. – Raidžių draudimo metai, sud. Darius Staliūnas. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 139–173. 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Андрамонова Наталия 2002: Н. В. Крушевский и история лингвистики – Николай Крушевский: научное наследие и современность: матер. междунар. науч. конф. «Будзоновские чтения» (Казань, 11–13 дек. 2001 г.): серия «Николай Крушевский: жизнь и научное творчество (к 150-летию со дня рождения)», ред. К. Г. Гайуллина, Г. Николаева. Казань: Новое знание, 35–42. Беляев Дмитрий 1878: К вопросу о мировоззрении Эрвида: Историко-литературные этюды. Казань: Типо-литография Императорского университета. Бодун де Куртенэ Иван 1913: Национальный и территориальный признак в автономии. Санкт Петербург: Типография М. М. Стасюлевича. Elementarz, krótka historia święta, skrócony katechizm, nauki moralne i modlitwy, opracowane dla ochrzczonych Tatarów w ich języku potocznym na podstawie elementarza wydanego w 1861 roku w Petersburskiej Synodalnej Drukarni 1862. Kazań. Булич Константин 1903: Из записок К. Н. Булича: 1828–1846 г.г. – Вестник Европы: журнал науки, политики, литературы 8, 743–763. Венгеров Семён, ред., 1904: Критико-биографический словарь русских писателей и ученых (от начала русской образованности до наших дней) 6. Санкт Петербург: Типография М. М. Стасюлевича. Гатилова Анастасия 2012: Научные династии польских профессоров и преподавателей в Казанском университете (XIX – начало XX вв.). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Казань: Казанский (Приволжский) федеральный университет. Głos z Litwy o nowym wydaniu litewskiego poety Donelaitisa, przygotowanym przez Rosyjską Akademię Nauk 1865. – Русский инвалид 269. Долбов Михаил 2010: Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II. Москва: Новое литературное обозрение. Загоскин Николай, ред., 1900: Деяния Императорского Казанского университета. 1805–1900 гг.: Опыт краткого биографического словаря профессоров и преподавателей Казанского университета за первые 95 лет его существования. Казань: Типо-литография Императорского университета. Зайцева Людмила 2016: Общий устав университетов 1863 г.: предыстория, характеристика, значение. – Lex Russica. Закон русский 9, 214–229. Ильминский Николай 2011: Вступительное чтение в курс турецко-татарского языка [репринт оригинала]. Москва: Книга по Требованию. Stripsniai / Articles 211 MARGARITA MATULYTĖ Ильинский Николай 1871: Практические замечания о переводах и сочинениях на инородческих языках. – Православный собеседник 3, 160–183. Исхаков Радик 2015: К истории создания первого татарского кириллического алфавита и формирования письменной традиции татар-кряшен (крещеных татар). – Известия Самарского научного центра Российской академии наук 17, 3, 319–322. Катанова Николай 1907: Памяти Сергея Михайловича Шпилевского. Казань: Типография Императорского Университета. Корсаков Дмитрий 1912: М. П. Петровский. – Исторический вестник 7, 262–270. Костина Татьяна, Куприянов Алексей 2017: Кадровая политика попечителей Казанского учебного округа и динамика возрастного состава профессоров Казанского университета в 1804–1884 годах. – Ученые записки Казанского университета (Серия гуманитарные науки) 159, 4, 925–941. Лаптева Людмила 2003: Казанский славист Менон Петрович Петровский (1833–1912). – Славянский альманах 2002, 152–177. Lichaczow Dmitrij 200: Русская культура. Moskwa: Iskusstwo. Машанов Михаил 1892: Обзор деятельности Братства св. Гурия за двадцать пять лет его существования (1867–1892 гг.). Казань: [б. л.]. Миллер Алексей 2010: Латиница и кириллица в политике властей Российской империи. – Перзянский сборник 2 (Новые материалы и исследования по истории русской культуры). Москва: Новое издательство, 467–477. Oddział misyjny przy Kazańskiej Akademii Duchownej i misja wewnętrzna w Rosji 1906. – Церковно-общественная жизнь 18, 634. Никольский Николай 1905: Переводческая комиссия в Казани и ее просветительная деятельность среди инородцев (По поводу отчета Казанской переводческой комиссии за 1904 г.). Казань: Центральная типография. O wydaniu przez Akademię Nauk litewskiego poety Donelaitisa 186. – Журнал Министерства народного просвещения CXIX, 61–63. Понятов Андрей 2003: Некоторые аспекты миссионерской деятельности «Братства святителя Гурия». – Православный собеседник 2, 45–78. Statut uniwersytecki z 1863 roku 1863. Petersburg: Drukarnia Ogizko. Фирсов Николай 1870: Инородческое население прежнего Казанского царства в новой России до 1762 года и колонизация закамских земель. [Казань]: [б. л.]. 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Antano ir Jono Juškų mokslinės veiklos Kazanėje ideologiniai kontekstai Фирсов Николай 1866: Положение инородцев Северо-Восточной России в Московском государстве: рассуждение, написанное для получения степени магистра русской истории Н. Фирсовым. Казань: Университетская типография. Szarifanow Izmail 200: Polscy profesorowie i wykładowcy w Cesarskim Uniwersytecie Kazańskim. Kazań: Wydawnictwo Kazańskiego Uniwersytetu Państwowego. Шестаков Петр 1869: Речь, произнесенная г. попечителем казанского учебного округа П. Д. Шестаковым, при открытии братства святителя Гурия. – Сборник документов и статей по вопросу об образовании инородцев. Санкт Петербург: Типография т-ва «Обществ. польза», 439–447. Шиплевский Сергей 1879: О задачах деятельности Казанского общества археологии, истории и этнографии и о возможном содействии Обществу со стороны жителей местного края. Речь товарища председателя Общества С. М. Шиплевского, произнесенная в 1 годичном публичном собрании Общества 19 марта 1879 года. Казань: Типография Императорского Университета. Якобсон Роман 1985: Избранные работы. Москва: Прогресс. Ideologiczny kontekst pracy naukowej Antanasa i Jonasa Jušków w Kazaniu STRESZCZENIE Niniejsze badanie poszerza wiedzę o uwarunkowaniach społeczno-kulturowych i kontekstach ideologicznych środowiska naukowego, które panowały w regionie Kazania w okresie działalności akademickiej (1878–1882) litewskich folklorystów Jonasa i Antanasa Jušków. Aby uzasadnić prawidłowość publikowania litewskiego folkloru alfabetem łacińskim w Kazaniu, przeanalizowano etos społeczności naukowej Uniwersytetu Kazańskiego, wyróżniającej się na tle ogólnoimperialnej polityki adaptowania i integrowania kultur oraz języków narodów Imperium Rosyjskiego. Litewskie pieśni ludowe i regionalne tradycje weselne z Wieliuny, zebrane i opracowane przez braci Jušków alfabetem łacińskim, mogły zostać opublikowane dzięki kilku okolicznościom: na Uniwersytecie Kazańskim skupiła się polska i litewska elita naukowa oraz zwolennicy tradycyjnych wartości, tworząc postępową, odpolitycznioną szkołę badań językoznawczych; założyciel tej szkoły, Jan Baudouin de Courtenay, stał się jej głównym mediatorem i poparł publikację litewskiego folkloru, uznawanego za ważny materiał źródłowy. Straipsniai / Articles 213 MARGARITA MATULYTĖ Z drugiej strony cyrylickie transliterowanie pism narodów kolonizowanych przez Imperium wiązało się z procesami kształtowania tożsamości lojalnej wobec rządu carskiego i tłumienia opozycji. Podczas wprowadzania cyrylicy na Kraj Północno-Zachodni najważniejsze działania miały na celu zdystansowanie kultury litewskiej od Polaków, którzy podtrzymywali ideę odbudowy Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Natomiast w przypadku regionu Nadwołżańskiego oznaczało to ograniczanie wpływów Imperium Osmańskiego, centrum islamu. W rezultacie publikowanie litewskiego folkloru w Kazaniu, odległym od społeczno-kulturowego ogniska (Litwy) i centrum politycznego (Sankt Petersburga), uznawano za przedsięwzięcie wyłącznie naukowe. Złożono 1 września 2019 r. MARGARITA MATULYTĖ Lietuvos kultūros tyrimų institutas Saltoniškių g. 58, LT-08105 Vilnius, Lietuva [email protected] 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXI