Litauische historische Personennamen in dem „Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409“

DARIUS IVOŠKA Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: onomastyka, bałtycko-niemieckie kontakty językowe. DOI: https://doi.org/10.35321/a1l81-04 LITEWSKIE HISTORYCZNE IMIONA OSOBOWE W KSIĘDZE PODSKARBIEGO Z MARIENBURGA Z LAT 1399–1409 Litewskie imiona osobowe w księdze podskarbiego z Malborka z lat 1399–1409 ADNOTACJA Niniejszy artykuł omawia nowe odkrycia dotyczące litewskiej historycznej antroponimii, a mianowicie imiona osobowe zaczerpnięte z księgi podskarbiego z Marienburga z lat 1399–1409. W dokumentach finansowych Zakonu Krzyżackiego chodzi w niektórych przypadkach o litewskich jeńców wojennych, za których należało zapłacić okup. Trzynaście litewskich imion osobowych poddano analizie pod kątem ich budowy i pochodzenia, podając możliwe zrekonstruowane formy. SŁOWA KLUCZOWE: antroponimia, historyczne imię osobowe, wyraz rodzimy, zasób imion osobowych. ADNOTACJA Artykuł omawia nowe fakty dotyczące litewskiego historycznego zasobu nazw własnych, wybrane z MTB 1394–1409. Ten zbiór dokumentów finansowych Zakonu Krzyżackiego zawiera imiona Litwinów, którzy byli jeńcami wojennymi i przebywali w Prusach w oczekiwaniu na wykup. Wszystkie 13 imion osobowych znalezionych w dokumentach finansowych Zakonu Krzyżackiego przeanalizowano pod kątem budowy i pochodzenia, podejmując próbę ustalenia ich autentycznych form. SŁOWA KLUCZOWE: antroponimia, historyczne imię osobowe, dziedzictwo, zasób nazw własnych. Straipsniai / Articles 97 DARIUS IVOŠKA 1. PRZEDMIOT BADAŃ I KONTEKST HISTORYCZNY Niniejszy artykuł ponownie poświęcony jest litewskim historycznym imionom osobowym. Tym razem nowe znaleziska zaczerpnięto z Marienburskiej księgi podskarbiego z lat 1399–1409 (dalej – MTB). To, co w litewskiej historycznej antroponimii jest „nowe” lub warte zbadania, a co jest już znane, wymaga tu dokładniejszego wyjaśnienia. Fakt, że dotychczas nie ma do dyspozycji zbioru litewskich historycznych imion osobowych, świadczy o tym, że nadal trzeba ich szukać w zasobach kartoteki litewskich historycznych imion osobowych oraz w pojedynczych artykułach różnych autorów. Przyglądając się wspomnianej kartotece, można bez trudu zauważyć, że najwcześniejsze zawarte w niej wzmianki o litewskich imionach osobowych pochodzą z XVI wieku. Imiona zebrano wyłącznie z obszaru Litwy właściwej; brak wśród nich świadectw z Litwy Mniejszej i Prus. Największą część źródeł historycznych, z których je zaczerpnięto, stanowią księgi kościelne. Ostatecznie imiona osobowe są jedynie rejestrowane, bez podania ich interpretacji słowotwórczej i etymologicznej. Można zatem wnioskować, że za nowe i cenne znaleziska należy uznać nie tylko fakty dotyczące imion osobowych nowych, dotychczas nieobecnych w zasobach litewskiej antroponimii, lecz także związane z nimi dane, a mianowicie wcześniejsze datowania, nowe lokalizacje imion osobowych, nieznane przypadki słowotwórcze imion osobowych itp. Należy ponownie podkreślić, że dokumenty historyczne zakonu krzyżackiego (dalej – DO), zwłaszcza rękopiśmienne oryginalne dokumenty, są głównymi źródłami litewskich historycznych imion osobowych, które wciąż kryją wiele tajemnic. Doskonałym przykładem jest Marienburska księga podskarbiego z lat 1399–1409 (dalej – MTB), wydana w 1896 roku przez archiwistę Ericha Joachima. MTB jest rejestrem dochodów i wydatków kasy państwowej zakonu, prowadzonym przez podskarbiego zakonnego lub skarbnika zakonu, względnie upoważnionego do tego pisarza¹. Nie zachowały się żadne inne tego rodzaju zbiory dokumentów zakonu krzyżackiego. Trudno więc orzec, czy kancelaria zakonna prowadziła podobne rejestry przed założeniem MTB lub po nim. Dane wpisane do MTB musiały być ściśle tajne. Ogólne rozliczenia między podskarbim a wielkim komturem, który sprawował kontrolę nad urzędem podskarbiego, początkowo odbywały się w formie ustnej. Zestawienia (kartki) ¹ MTB, s. VI. 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Litauische historische Personennamen in dem Marienburger Treslerbuch der Jahre 1399–1409 a także inne pokwitowania poszczególnych organów finansowych, o ile istniały, niszczono po zakończeniu rozliczeń. Do rocznych rozliczeń, sporządzanych zwykle około Bożego Narodzenia, wystarczały zbiorcze wpisy dotyczące łącznych dochodów, wydatków oraz ewentualnych nadwyżek lub niedoborów2. Niniejszy artykuł dotyczy imion osobowych krewnych, czyli członków rodzin litewskich poddanych, którzy zostali wykupieni z niewoli wojennej w Prusach: 1404 wykup litewskich poddanych. Gandeln za niego wykupiono brata w wieku 16 lat za 4 marki. Hulyde 1 syna i 1 córkę za 8 marek. Assipe 2 synów za 6 marek. Nareyken syna za 2 marki. Mosebuthe 1 córkę za 4 marki. Medithen 1 brata za 4 marki. Wygayl 1 syna za 3 marki. Ywane syna za 2 marki. Wob alle 2 synów za 6 marek. Gibbune 1 syna i 1 córkę za 8 marek. Nesdila 1 żonę z 2 dziećmi za 10 marek. Radasch 1 żonę i 1 córkę za 8 marek. Razem 24 marki. Za Kirstan poddanych z okolic Kłajpedy, których wykupiono z rąk Litwinów (MTB 315). Mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego wspomniani w MTB zostali uprowadzeni do Prus jako jeńcy wojenni podczas zimowej wyprawy zakonu krzyżackiego na Litwę, przeprowadzonej w styczniu i lutym 1394 roku. Kronikarz Wigand z Marburga donosił w październiku 1394 roku (SRP II 653)3 o niezliczonych mężczyznach, kobietach i dzieciach, którzy nadal byli przetrzymywani w niewoli wojennej w Prusach. Łączna liczba jeńców miała wynosić 22004, z czego 663 osoby mieli stanowić Litwini5 (Paravicini 1995: 103). Jeńców wojennych zazwyczaj wykupywano (jeśli byli zamożni) albo zniewalano i wykorzystywano jako siłę roboczą. Osoby zobowiązane do pracy przymusowej można było następnie sprzedać lub wymienić na innych jeńców (Weber 1878: 636–637; Paravicini 1995: 102). 2 Tamże. 3 …adducunt in Prusziam captivos innumeros virorum, mulierum ac puerorum, de quibus plures supersunt in Prussia in hodiernum, et longe post 4 ebdomadas sunt reversi. 4 O pewnej dobrej wyprawie. Roku Pańskiego (13)94 marszałek wyruszył z wojskiem z gośćmi, zdobyli i spalili te zamki na Rusi: Cleyne Nowgardin, Lyda, Merkin i Drogoczin, spustoszyli wiele okolicznych ziem, przyprowadzili 2200 jeńców, 1300 koni i wielki łup (SRP III 191). 5 Liczba i wykaz litewskich jeńców wojennych zostały przedstawione w 1412 roku podczas rozmów przedstawicieli zakonu krzyżackiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wilnie (niem. Wilna). Według strony litewskiej jeńcy mieli być „od wielu lat uprowadzani do Prus, częściowo z Wołkowyska (białorus. Ваўкавыск), częściowo z Drohiczyna (białorus. Дрогичын), a częściowo z obszarów położonych za rzeką Rosseye (białorus. Рось, Рос, Роса, lit. Rosė)”. Wśród wymienionych miejscowości znalazła się także Merken (lit. Merkinė). Miały zostać podane również pruskie miejscowości i osoby, u których jeńcy przebywali (SRP II 653). Straipsniai / Articles 99 DARIUS IVOŠKA 2. LITEWSKIE IMIONA OSOBOWE W KSIĘDZE PODSKARBIEGO MALBORSKIEGO Z LAT 1399–1409. ANALIZA W poniższej części niniejszego artykułu podjęto próbę analizy nowo odkrytych litewskich historycznych imion osobowych pod kątem ich budowy i pochodzenia oraz rekonstrukcji ich autentycznych form. Gandeln temuż uwolniono brata w wieku 16 lat za 4 marki. W rejestrze opłat i dochodów Zakonu Krzyżackiego z 1404 r. odnotowano imię Litwina Gandiln. W kartotece litewskich historycznych imion osobowych (lit. Istorinių asmenvardžių kartoteka, dalej – IAK) nie ma litewskich imion osobowych z rdzeniem gand. Baza danych litewskich nazwisk (lit. Lietuvių pavardžių duomenų bazė, dalej – LPDB) zawiera litewskie imię osobowe Gandrìmas, którego pierwszy rdzeń, jak przyjmuje się w LPDB, miałby pochodzić od *gant- (*Gant-rìmas)⁶. Pomimo że w zasobie imion osobowych niemal nie występują litewskie imiona osobowe z rdzeniem gand, autor niniejszego artykułu skłania się ku przekonaniu, że litewskie imię osobowe Gandiln, poświadczone w MTB, zostało poprawnie odczytane przez archiwistę Joachima i nie powinno być wątpliwości co do wiarygodności przekazanej formy imienia. Wychodząc z tego założenia, można hipotetycznie twierdzić, że Gandiln mogło być imieniem osobowym pochodzenia litewskiego. Można być może wnioskować, że w historycznym zasobie imion osobowych mogły występować także inne litewskie imiona osobowe z rdzeniem gand. W odniesieniu do rdzenia por. lit. gãndas ‘pogłoska, wieść’ (LKŽe) oraz lit. gandėti (gãnda, -ėjo) ‘mieć dość; udawać się, dawać sobie radę’ (LKŽe, ALEWe). Być może wchodzi tu w grę również lit. gandėtis (-ėjasi, -ėjosi) ‘bać się, odczuwać strach’ (LKŽe). Por. także prus. imię osobowe z 1360 r. Gande (Pierson 1873: 502) oraz Gande, Gandike, Gandil, Gandit, które Ernst Lewy (1904: 48) wywodzi od lit. gastù, gandãu, gãsti ‘przestraszyć’. Można zatem przyjąć, że istniało litewskie imię osobowe *Gand-il. Jeśli chodzi o sufiks -il, por. litewskie imiona osobowe Douìlas, Gìntilas, Juñdilas, Vãidilas, Dabrìla, Gintìla (Skar-džius 1996: 181). W tym przypadku nie można też wykluczyć sufiksu -el. Por. ⁶ Zigmas Zinkevičius (2008: 89) gibt zwei litauische zweistämmige PN Gañd-rimas und Jō-gandas an. Seiner Meinung nach, soll der dem Stamm Gandaus Gaudstammen. Die Behauptung ist aber fragwürdig, weil die Quellen, denen er die behandelten Personennamen entnommen hat, unbekannt sind und deren Validität nicht nachweisbar ist. 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Litauische historische Personennamen in dem Marienburger Tres-lerbuch der Jahre 1399–1409 die lit. PN Dargelỹs, Jùodelis, Juodẽlis, Juodėlẽ, Kalvẽlis, Vyrẽlis (Skardžius 1996: 177). Der diminutive lit. PN *Gandelis wäre vielleicht ganz denkbar. Hulyde 1 syn i 1 córka za 8 marek. Litewskie imię osobowe Hulyde można być może powiązać z litewskim imieniem osobowym Ulydà występującym w LPDB. Wywodzi się ono od litewskiego nazwiska Ulỹs/Ùlis, pochodzącego od chrześcijańskich imion osobowych Julijõnas, Uljõnas. W wymienionej bazie podano także litewskie imiona osobowe Ūlỹdas, Ūlìdas, przy czym pochodzenie rdzenia ul uznaje się za niejasne. Por. także rosyjskie imię osobowe Уля, wywodzone od Юлиан, pol. Ul oraz ukr. Уль (LPDB)⁷. Litewskie imię osobowe *Ulydė mogło występować wśród litewskich imion osobowych pod koniec XIV lub na początku XV w. Assipe 2 synów za 6 marek. Nie można też odrzucić przypuszczenia, że jeden z 13 Litwinów wymienionych w MTB mógł nosić litewskie imię osobowe *Asipė. W związku z tym por. litewskie imiona osobowe Asipãuskas und Osipãuskas, znane w litewskim zasobie imion osobowych i powiązane z polskimi imionami osobowymi Osipowski lub białoruskim imieniem osobowym Ocinay, a także z litewskimi imionami osobowymi Asipãvičius, Osipãvičius; przypuszcza się, że opierają się one na białoruskim imieniu osobowym Acinovič (LPDB). Zinkevičius (2008: 370) uznaje Asipãvičius, Osipãvičius za imiona osobowe pochodzenia hebrajskiego, które przeniknęły do litewskiej antroponimii za pośrednictwem słowiańskiego zasobu imion osobowych. Por. także polskie imiona osobowe Osipowicz, Osipowski/Osypowski (AP 2011: 245). Nareyken syn za 2 marki. Litewskie imię osobowe Nareyken może być pochodzenia litewskiego. Por. litewskie imiona osobowe Nareikã, Noreĩka, Noreĩkà, Nareĩkis, wywodzone od lit. norėti ‘mieć pragnienie, chcieć’; norùs ‘skąpy, pragnący’ (LPDB)⁸. Warto odnotować, że imię osobowe Nareĩka i jego warianty często występują w dokumentach Zakonu Krzyżackiego z XVI w.: 1540 Nareĩgka (z Berselauken⁹), ⁷ Zinkevičius (2008: 153) führt die lit. zweistämmigen PN Ūl-vidas, Ūl-vydas, deren ersten Stamm er mit den lit. PN Ūlis, Ūlenas verbindet und die letzteren auf den christlichen PN Julijonas zurückführt. ⁸ Zinkevičius (2008: 291) gibt auch eine alternative Deutung an, indem er die lit. PN Nareikã, Nareĩkis mit dem lit. PN Naras verbindet und den auf lit. naras ‘Seetaucher, jemand der taucht’ zurückführt. ⁹ Berszlack, wieś położona 2,6 km od Muldzen, pow. Gerdauen (Blažienė 2005: 29). Straipsniai / Articles 101 DARIUS IVOŠKA Nareika (z Pawistеiczscheij¹⁰), Nareigka (z Dunilischken¹¹) (Diehlmann 2008: 172, 174, 193). Wpisy te pochodzą z podatku tureckiego w Księstwie Prus z 1540 roku i świadczą o bardzo długim trwaniu PN w bałtyckiej antroponimii określonego obszaru. Forma lit. PN *Nareike byłaby bardzo przekonująca. Mosebuthe 1 córka, przed 4 miesiącami. PN Mosebuthe może być bałtyckim imieniem osobowym, właściwym zarówno Litwinom, jak i Prusom. Por. udokumentowane w OF 105 DO pruskie PN Massebud (OF 105 95ʳ) oraz z 1401 roku Masebut (OF 105 117ʳ). W tym drugim przypadku chodzi o Prusa Masebut, któremu wraz z potomkami przyznano kawałek ziemi w Pawsnyken¹². Trautmann (1925: 55) podaje pr. PN Masebuth i Masebut¹³. Chodzi tu o dwuczłonowe pr. lub lit. PN *Maze-but-. Por. także pr. PN Masse (Szalawianin), Maze (Sambianin), które William Pierson (1873: 637) łączy z lit. mas ‘mały’, oraz pr. PN Mase (Trautmann 1925: 55). Jeśli chodzi o drugi człon –but, por. pr. PN Bute (Pomesania), Butil (Warmianin) (Pierson 1873: 297) oraz Bute, Buti­l (Trautmann 1925: 21, 22). Należy tu również wspomnieć bałtyckie apelatywy: pr. massais ‘mniej’, lit. mažas, łot. mas ‘mały’ (Nessel­mann 1873: 101) oraz pr. *mazais ‘mniej’ (PKEŽe); buttas (mian.), buttan (bier.) ‘dom’ (Nessel­mann 1873: 24) oraz pr. *butan ‘mieszkanie, dom’ (PKEŽe). Można zatem przypuszczać, że Litwini w średniowieczu mogli nazywać swoich potomków PN *Mažbūte. Medithen 1 brat przed 4 m. W litewskiej antroponimii dotychczas nie znaleziono antroponimu Medithen, ani w kartotece imion historycznych, ani wśród współczesnych imion osobowych. Być może również w tym przypadku chodzi o wspólne dla Litwinów i Prusów litewskie imię osobowe *Meditė/*Medytė lub *Meditis/*Medy­tis, które można by powiązać z litewskimi imionami osobowymi Mēdikis, Medeikis. Por. ¹⁰ Litew. *Pavištvíčiai. Zaginiona wieś musiała leżeć w okolicach jeziora Vištytis. ¹¹ Litew. *Duniliškė/*Duniliškiai. Zaginiona wieś musiała leżeć w okolicach jeziora Vištytis. ¹² Peissnick, Kr. Gerdauen (Blažienė 2005: 138). ¹³ Obydwaj nosiciele imion osobowych zapisanych przez Trautmanna byli Prusami, którzy mieszkali w powiatach Wehlau i Gerdauen, a więc na obszarze kontaktu mieszkańców posługujących się językiem pruskim i litewskim. Jest bardzo prawdopodobne, że użytkownicy tych dwóch spokrewnionych języków używali również wspólnych imion osobowych. 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Litauische historische Personennamen in dem Marienburger Treslerbuch der Jahre 1399–1409 litewskie PN Medeikà, Medeišà, Mėdikis, Medikỳs, które wszystkie wywodzą się od lit. mėdė, mėdis ‘las, bór’, mėžias ‘bór, las’ (LPDB, Zinkevičius 2008: 516–517). Można zatem mówić o litewskim lub pruskim PN *Med-ī. Por. także mėdė ‘las, bór’, mėdis ‘bór, las’ (LKŽe). Por. także pruski PN Medite, Pogesane, Medete, Barte, który Pierson (1873: 637) łączy z litewskim PN Medyte Litwinów. Trautmann (1925: 57) podaje również pruski PN Medithe (familia in terra Tapiow¹⁴) i nie wyklucza, że u jego podstaw mógł leżeć litewski PN Medithe. Nawiasem mówiąc, Trautmann wskazuje na paralele między pruskim PN Medyten, odnotowanym przez niego w innym źródle, a litewskim PN Medit­hen z MTB 315¹⁵, omawianym w niniejszym artykule. Wygayl syn przed 3 m. Wygayl to prawdopodobnie kolejny dwuczłonowy PN własny dla Litwinów i Prusów *Vy-gail- / *Vi-gail-. Trautmann (1925: 117) podaje pruski PN Wygail¹⁶, omawiając jego budowę i pochodzenie oraz porównując go z litewskim ON Wigal. Por. także pruskie PN Wigel, Wysinse, Witar (Trautmann 1925: 117, 120) oraz litewski PN Vy-gailas, który Zinkevičius (2008: 161) uważa za wyraz dziedziczony. W litewskiej antroponimii znane są dwuczłonowe litewskie PN Vỹgantas, Vigantas z pierwszym członem vi-/vy. Rdzeń gail występuje w litewskich jednoczłonowych imionach osobowych Gáila, Gáil­ius, Gailỹs, Gailė-vičius (LPDB). Istnienie litewskiego PN *Vygailas lub *Vy-gailis w średniowiecznym litewskim zasobie imion osobowych jest oczywiste. Ywane syn przed 2 m. PN Ywane ma pochodzenie chrześcijańskie; rozpowszechnił się z języka hebrajskiego za pośrednictwem tradycji nadawania imion na obszarach bizantyjsko-słowiańskich, a następnie mógł przeniknąć także do bałtyckiego zasobu imion osobowych. Rosyjski PN Иван, na którym musi się opierać litewski PN Ywane, występuje w rosyjskim zasobie imion osobowych w wielu wariantach, por. Ивац, Ивапмей, Иваш i in. (Суперанская 2005: 126). Por. także litewskie PN Ivanauskas, Ivanãvičius, łączone z polskimi PN Iwanowski und Iwanowicz. Por. ¹⁴ W przypadku rodziny Sambijczyka Czipel z Belauken (Behlacken, pow. Wehlau, Blažienė 2000: 17), wspomnianej w OF 107 38v, chodzi o nadanie mu i jego potomkom gruntu; jednym z nich był Medithe. Ponownie mowa o obszarze zamieszkanym przez Litwinów i Prusów, gdzie wzajemny wpływ języków litewskiego i pruskiego, a także ich antroponimii, musiał być nieunikniony. ¹⁵ Źródło nie podaje dokładnej lokalizacji litewskich PN wspomnianych w MTB. ¹⁶ Wspomniany w 1384 roku Prus Wygail mieszkał na Sambii, w powiecie Wargen. Straipsniai / Articles 103 DARIUS IVOŠKA auch noch die poln. PN Iwan, Iwanowski, Iwanowic(z) (AP 2009: 89–90) sowie den PN Iwan, Onkel des Preußen Blyoth (Trautmann 1925: 38). Das zeugt davon, dass in Gebieten Preußens und Litauens, wo die Einwohner verschiedener Nationalitäten zusammen gelebt hatten, sie auch die Namen von einander übernommen haben mussten¹⁷. Daher mag auch ein Litauer mit dem PN *Ivanas benannt gewesen sein. Woballė 2 synów przed 6 m. W MTB zapisano również lit. PN Woballė, który może być pochodzenia litewskiego. Por. lit. PN Vābalas, Vābuolas, Vobolis, łączone z lit. vābalas „owad o twardych pokrywach skrzydłowych” (LPDB; Zinkevičius 2008: 513). Por. także lit. vābalas „owad o twardych pokrywach skrzydłowych” (LKŽe). Być może w tym kontekście należy również uwzględnić podobieństwa do alit. wobalne „jabłoń” i woble „jabłko” (ALEW 2019: 825). Można też przypuszczać, że występowało protetyczne „v”, jak w apr. wosee - *(v)ǯzē „koza” (PKEŽe). Jednak lit. *Vabalė byłoby bardziej przekonującą rekonstrukcją lit. PN Woballė poświadczonego w MTB. Gibbunė 1 syn i 1 córka przed 8 m. W kartotece litewskich historycznych imion osobowych odnotowano następujące PN z rdzeniem gib-: 1640 Eua Gibowska, 1676 Joannes Gibowicz, 1681 Stanislao Gibos (IAK). Wilius Kalwaitis (1910: 10) przytacza w swojej książce lit. PN Gibins, Gibinus, Gibiszas, Gibisze. Wśród pruskich imion osobowych znajduje się również pr. PN Gibbune, który Trautmann (1925: 32) łączy z lit. PN Gibbune, wskazując na zapis w MTB na s. 315. Por. także lit. PN Gības, Gibāitis, Gibāvičius, łączone z pol. PN Gibas, Gybas i wywodzone od pol. gibas „wysoki, smukły człowiek; wyrośnięty młodzieniec” (LPDB). Por. również pol. PN Gib, Gibas(z), Gibola i in. (AP 2007: 551–552). Zinkevičius (2008: 567) odmiennie objaśnia pochodzenie lit. PN Gibas, Gibys, Gibelis, wywodząc je od lit. gyb-ti „zmniejszać się, ubywać; zdrowieć, poprawiać się”. Por. także gýbti, -sta, -o „zmniejszać się, ubywać; poprawiać się, zdrowieć; bogacić się” (LKŽe). Jest to zatem PN wspólne Litwinom i Prusom. Lit. PN *Gibunė również jest całkiem prawdopodobne. ¹⁷ Ljubov Feoktistova (Любовь Феоктистова) i Dmitrij Spiridonov (Дмитрий Спиридонов) (2016: 76–92) omawiają w swoim wspólnym artykule odpowiedniki biblijnego imienia osobowego Ἰωάννης w rosyjskiej, polskiej i francuskiej antroponimii. ¹⁸ Ein Samländer aus dem Kammeramt Germau (Vercamer 2010: 501). 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Litauische historische Personennamen in dem Marienburger Tres-lerbuch der Jahre 1399–1409 Nesdila 1 kobieta z 2 dziećmi przed 10 m. Ze względu na niejasną budowę i etymologię oraz brak poświadczeń PN Nesdila na razie nie można objaśnić. Radasch 1 kobieta i 1 córka przed 8 m. Pochodzenie lit. PN Radasch zapisanego w MTB nie jest całkiem jasne, nie można jednak wykluczyć, że Litwin nosił imię PN *Radašas/*Radašius. W kartotece litewskich historycznych imion osobowych znajdują się następujące PN z rdzeniem rad-: 1528 Грbлогореŭ Pадаŭмус, 1670 Martinus Radaytis, 1695 Malcher Radaytis (IAK). Kalwaitis (1910: 16) podaje również lit. PN Radiszus, Radužis. Znane jest lit. nazwisko Radašauskas, łączone z pol. PN Radoszewski, Radosz, Radoszowski (LPDB). Por. także pol. PN Radaszewski, Radosz (AP 2013: 197, 198). Sufiks -aš jest rzadko spotykany wśród litewskich imion osobowych. Pranas Skardžius (1996: 316) podaje tylko dwa litewskie nazwiska Bālašas und Rabašius. Pozycja 24: łącznie 24 m. przed Kirstan, służba tłumacza do Kłajpedy, która została uwolniona z Litwy. Imię parobka-tłumacza z Kłajpedy, zwanego Kirstan, ma chrześcijańskie pochodzenie. Imię to nosili w XIV–XV w. także Prusowie, wspomniani między innymi w dokumentach lokacyjnych zakonu krzyżackiego zawartych w OF 105: 1382 Kirstan OF 105 62r, 1401 Kirstan OF 105 115v. Zob. także 1448 Kirstan Kippelle (Trautmann 1925: 45). Por. także niem. PN Kirsten, uznawane za dolnoniemiecką formę niem. PN Christian (Kohlheim 2014: 105, 248). Jest to imię osobowe pochodzenia chrześcijańskiego, zapożyczone z niemieckiej antroponimii w późnym średniowieczu przez Litwinów i Prusów – Kirstan, które mogło zostać przyswojone wśród litewskich imion osobowych jako *Kirstanas. 3. WNIOSKI 3.1. Badanie litewskich historycznych imion osobowych wymaga szerszego niż klasyczne podejścia; przywykło się w nim poszukiwać analogicznych rdzeni w istniejącym zasobie imion osobowych, aby móc wiarygodnie objaśnić budowę i pochodzenie nowo odkrytych imion osobowych. Brak analogii rdzeniowych wśród współczesnych imion osobowych, które pomogłyby zinterpretować historyczne nowe znaleziska, nie oznacza koniecznie, że nowo odkryte imiona osobowe Straipsniai / Articles 105 DARIUS IVOŠKA w udokumentowanej postaci nie mogły istnieć. Więcej uwagi należy poświęcić apelatywom, które mogły stanowić podstawę historycznych antroponimów. 3.2. Niniejsze badanie świadczy o tendencjach w nadawaniu imion wśród Litwinów przed chrystianizacją Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do nazywania nowo narodzonych dzieci wybierano nie tylko imiona pochodzenia litewskiego, lecz także pruskiego, słowiańskiego i chrześcijańskiego. Oznacza to, że nadawanie imion obcego pochodzenia nie było uwarunkowane wyłącznie przymusem, jak w przypadku chrystianizacji, lecz odbywało się również dobrowolnie. Z pewnością wpływ na to miało współistnienie Prusów, Słowian i Niemców na tym samym obszarze. LITERATURA I WYKAZ ŹRÓDEŁ ALEW – Staro-litewski słownik etymologiczny. T. 1–3. Pod kierownictwem Wolfganga Hocka, przy współpracy Elviry-Julii Bukevičiūtė i Christiane Schiller, opracowany przez Rainera Fechta, Annę Helene Feulner, Eugena Hilla i Dagmar S. Wodko. Hamburg: Baar, 2015. AP – Antroponimia Polski od XVI dońca XVIII wieku. Bd. 1 A–G. Kraków: Wydawnictwo Lexis, 2007. AP – Antroponimia Polski od XVI dońca XVIII wieku. Bd. 2 H–Mą. Kraków: Wydawnictwo Lexis, 2009. AP – Antroponimia Polski od XVI dońca XVIII wieku. Bd. 3 Mc–Pi. Kraków: Wydawnictwo Lexis, 2011. AP – Antroponimia Polski od XVI dońca XVIII wieku. Bd. 4 Pl–St. Kraków: Wydawnictwo Lexis, 2013. Blažienė Grasil̄da 2000: Die Baltischen Ortsnamen im Samland. – Hydronymia Europea. Sonderband II. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Blažienė Grasil̄da 2005: Baltische Ortsnamen in Ostpreußen. – Hydronymia Europaea. Sonderband III. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Diehlmann Hans Heinz 2008: Die Türkensteuer im Herzogtum Preußen 1540. Bd 3. Ragnit – Insterburg – Georgenburg und Saalau. Hamburg: Selbstverlag des Vereins. FN – Duden. Nazwiska. Pochodzenie i znaczenie. Oprac. Rosa i Volker Kohlheim. Mannheim, Lipsk, Wiedeń, Zurych: Dudenverlag, 2005. 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Litauische historische Personennamen in dem Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409 GVL – Duden. Wielki leksykon imion. Oprac. Rosa i Volker Kohlheim. Berlin–Mannheim–Zurych: Dudenverlag, 2014. IAK – Kartoteka historycznych imion osobowych w Instytucie Języka Litewskiego w Wilnie. Kalwaitis Wilius 1910: Lietuwiškų Wardų Klėtėlė. Tilžė: Otto v. Mauderodė. Lewy Ernst 1904: Die altpreußischen Personennamen. Breslau: Buchdruckerei H. Fleischmann. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertruda Naktinienė i in. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013. Dostęp w internecie: www.lkz.lt [dostęp: 2019–12–03]. LPDB – Baza danych nazwisk. Dostęp w internecie: http://lkiis.lki.lt. MTB – Księga skarbnika malborskiego z lat 1399–1409. Wyd. przez radcę archiwalnego dr. Joachima. Królewiec w Prusach: Verlag von Thomas & Oppermann, 1898. Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand 1873: Thesaurus Linguae Prussicae. Der preussische Vokabelvorrath soweit derselbe bis jetzt ermittelt worden ist nebst Zugabe einer Sammlung urkundlich beglaubigter Localnamen. Berlin: Ferd. Dümmlers Verlagsbuchhandlung, Harwitz & Gossmann. OF 105 – Foliant zakonny nr 105, Tajne Archiwum Państwowe Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego, Berlin. Paravicini Werner 1995: Die Preußenreisen des europäischen Adels. – Beihefte der Francia. Bd. 17(2). Hrsg. vom Deutschen Historischen Institut in Paris. Sigmaringen: Jan Thorbecke Verlag. (Online Zugang: https://perspectivia.net//publikationen/bdf/paravicini_preussenreisen_2). Pierson William. Kodeks staropruskich imion. – Czasopismo poświęcone historii i krajoznawstwu Prus. Berlin, 483–744. PKEŽe – Słownik etymologiczny języka pruskiego, wersja elektroniczna. Wilno: Katedra Bałtystyki Uniwersytetu Wileńskiego i Centrum Filologii Cyfrowej, 2009–2015. Dostęp w internecie: http://www.prusistika.flf.vu.lt/zodynas/paieska. Skar­džius Pranas 1996: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Fotogra­fuotinis leidimas. – Rinktiniai raštai 1. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. SRP – Pisarze dziejów Prus 2. Wyd. Theodor Hirsch, Max Töppen, Ernst Strehlke. Lipsk: Verlag von S. Hirzel, 1863. Trautmann Reinhold 1925: Die altpreußischen Personennamen. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Straipsniai / Articles 107 DARIUS IVOŠKA Vercamer Grischa 2010: Siedlungs-, Sozialund Verwaltungsgeschichte der Komturei Königsberg in Preußen (13.–16. Jahrhundert). Marburg: N.G. Elwert Verlag. Weber Lotar 1878: Preussen vor 500 Jahren in culturhistorischer, statistischer und militairischer Beziehung nebst Special-Geographie. Danzig: In Commission bei Theodor Bertling. Zinkevičius Zigmas 2008: Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Суперанская Александра Васильевна 2005: Словарь русских имён. Москва: Эксмо. Феоктистова Любовь, Спиридонов Дмитрий 2016: Русский Уван и его «братья»: польск. Jan и фр. Jean (к вопросу об этнокультурной специфике личного имени). – Acta Onomastica. Ročník LVI. Praha. Litewskie antroponimy W księdze wielkiego szafarza malborskiego z lat 1399–1409 STRESZCZENIE W artykule przedstawiono i przeanalizowano nowe fakty dotyczące historycznego litewskiego zasobu nazw osobowych, odnalezione w księdze wielkiego szafarza malborskiego z lat 1399–1409 (niem. Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409). Pojęcie „nowe” w odniesieniu do historycznego litewskiego zasobu nazw osobowych wymaga bardziej szczegółowego zdefiniowania. Biorąc pod uwagę, że dotąd nie istnieje słownik historycznych litewskich nazw osobowych, nowe wzmianki o litewskich nazwach osobowych, odnotowane w źródłach historycznych, porównuje się z tymi zarejestrowanymi w Historycznej Kartotece Antroponimów oraz w odrębnych pracach naukowych opublikowanych przez różnych autorów. Należy podkreślić, że w Historycznej Kartotece Antroponimów imiona jedynie zarejestrowano; nie podano informacji o ich pochodzeniu ani budowie. Istotne jest również to, że antroponimy zebrano niemal wyłącznie z obszarów Litwy właściwej, a dane obejmują XVI–IX wiek. Nie znajdziemy antroponimów Litwinów zamieszkujących Litwę Mniejszą i Prusy, zwłaszcza datowanych na okres przed XV wiekiem, ponieważ głównymi źródłami historycznymi, z których zbierano litewskie antroponimy, są księgi kościelne. Najwcześniejszych wzmianek o litewskim zasobie nazw osobowych wciąż należy szukać w dokumentach zakonu krzyżackiego. A zatem za nowe fakty dotyczące historycznego litewskiego zasobu nazw osobowych należy uznać nie tylko dotąd nieznane imiona, lecz także wcześniejsze wzmianki o imionach już znanych, nowe przypadki tworzenia antroponimów, a nawet ich lokalizacji. Należy ponownie podkreślić, że obecnie najważniejszymi źródłami do badań nad historycznym litewskim zasobem nazw osobowych są właśnie dokumenty zakonu krzyżackiego, w których, pomimo znacznego stopnia ich zbadania, wciąż znajduje się wiele cennego materiału. 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Litauische historische Personennamen in dem Marienburger Tres-lerbuch der Jahre 1399–1409 Osoby noszące omawiane w artykule imiona były krewnymi lub członkami rodzin jeńców wojennych z Litwy, przetrzymywanych w Prusach. Pochwyceni pochodzili z okolic Wołkowyska19, Merecza20 i dorzecza Rosy21; na początku 1394 r. zakon krzyżacki, napadłszy na Wielkie Księstwo Litewskie, wziął ich do niewoli i podczas odwrotu uprowadził do Prus. Wydarzenie to, obejmujące nie tylko litewskie ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego, lecz także Nowogródek22, Lidę23 i Dereczyn24, krótko opisał niemiecki kronikarz Wigand z Marburga w drugim tomie Scriptores rerum Prussicarum z października 1394 r. Z tych miejsc marszałek zakonu krzyżackiego Werner von Tettingen wraz ze swymi oddziałami wywiózł do Prus wielkie łupy – między innymi 2200 jeńców (w tym 663 Litwinów) i 1400 koni (SRP III 191). Jeńców wojennych w Prusach traktowano na trzy sposoby: zazwyczaj przydzielano im prace przymusowe, wyznaczano okup albo wymieniano ich na innych jeńców (Weber 1878: 636–637; Paravicini 1995: 102). W artykule poddano analizie pod względem budowy i pochodzenia 12 antroponimów oraz podano ich autentyczne formy: Gandeln – *Gandelis, Hulyde – *Ulydė, Assipe – *Asipė, Nareyken – *Nareikė, Mosebuthe – *Mažbutė, Medithen – *Meditė/*Medyte, Wygayl – *Vygailas/*Vy-gailis, Ywane – *Ivanas, Woballe – *Vabalė, Gibbune – *Gibūnė, Radasch – *Radašas, Kirstan – *Kirstanas. Ze względu na niejasną budowę i brak materiału empirycznego pochodzenie Nesalila pozostaje na razie niewyjaśnione. Nadesłano 16 grudnia 2019 r. DARIUS IVOŠKA Instytut Języka Litewskiego Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 19 Niem. Wolkowisk, biał. Ваўкавыск, miasto na Białorusi, w południowo-wschodniej części obwodu grodzieńskiego, nad rzekami Wołkowiją i Rosą. 20 Niem. Merken, Mericz. 21 Niem. Rosseye, Ros, biał. Рось, Рос, Росa – rzeka na Białorusi, lewy dopływ Niemna. Źródła znajdują się na Wyżynie Wołkowyskiej; płynie na północ. Przepływa przez Porozowo, Wołkowysk, Ros i Krasnosielsk. Uchodzi do Niemna poniżej Mostów. 22 Niem. Klein Naugarten, Nowogrodek. 23 Niem. Lyda. 24 Niem. Drohiczyn, Drogoczyn, Dereczyn, pol. Dereczyn, białor. Дзярэчын – wieś należąca do województwa nowogródzkiego w Polsce do 1945 r., obecnie położona w obwodzie grodzieńskim na Białorusi. Straipsniai / Articles 109