Volga – the First River of Europe

52 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI VÁCLAV BLAŽEK Uniwersytet Masaryka Dziedziny badań: językoznawstwo indoeuropejskie, zwłaszcza języki słowiańskie, bałtyckie, celtyckie, anatolijskie, tocharskie, indoirańskie; ugrofińskie; afroazjatyckie; etymologia; klasyfikacja genetyczna; modele matematyczne w językoznawstwie historycznym. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-03 WOŁGA – PIERWSZA RZEKA EUROPY Wołga – pierwsza rzeka Europy Чтобы не было раздора Между вольными людьми, Волга, Волга, мать родная, На, красавицу возьми! „Aby pokój panował na zawsze W tym wolnym i odważnym narodzie, Wołgo, Wołgo, Matko Wołgo, Make this lovely girl a grave!ˮ Dmitrij Nikołajewicz Sadownikow1 in 1883 ADNOTACJA Niniejsze opracowanie podsumowuje wszystkie określenia rzeki Wołgi oraz, jeśli jest to możliwe, przedstawia je w szerszym kontekście tekstów źródłowych, zestawionych w aneksie. Drugim zadaniem jest przegląd i omówienie istniejących etymologii. Trzeci cel polega na przedstawieniu nowych rozwiązań, jeśli te istniejące nie są wystarczająco przekonujące. Na koniec sformułowano kilka ogólnych wniosków. SŁOWA KLUCZOWE: rzeka, Wołga, hydronim, etymologia. 1 Dostępne pod adresem: <https://en.wikipedia.org/wiki/Stenka_Razin> [dostęp: 01.11.2019]. Straipsniai / Artykuły 53 Volga – the First River of Europe ADNOTACJA Niniejsze badanie podsumowuje wszystkie nazwy rzeki Wołgi w możliwie najszerszym kontekście tekstów źródłowych przedstawionych w aneksie do artykułu. Drugim celem badania jest zbadanie i omówienie istniejących etymologii, trzecim zaś – zaproponowanie nowych rozwiązań, jeżeli istniejące nie są wystarczająco przekonujące. Na końcu artykułu przedstawiono ogólne wnioski. SŁOWA KLUCZOWE: rzeka, Wołga, hydronim, etymologia. pe, najbardziej na zachód położona wielka rzeka Eurazji i największa rzeka With its 3,534 km of length (before the system of dam lakes it was 3,693 km) and basin 1,380,000 km2 the Volga River is the biggest watercourse in Eurobezodpływowa na świecie. Dla tak długich rzek typowe jest, że noszą one kilka nazw w różnych językach. Następujące siedem hydronimów, uporządkowanych alfabetycznie, zostanie szczegółowo przeanalizowanych zarówno z perspektywy etymologicznej, jak i z punktu widzenia view of semantic motivation. 1. Ἀράξης 1.0. Herodot [1.201–202] (ok. 450 p.n.e.) wspomniał o Ἀράξης jako o rzece, która miała płynąć parable with or even bigger than the Ister, i.e. the Danube. This Araxes neeprzez 40 strumieni, lecz tylko jeden z nich uchodził do Morza Kaspijskiego. W jej delcie miały znajdować się wyspy wielkości Lesbos (1 630 km2). Opis ten może odnosić się wyłącznie do Wołgi (pierwotnie 3 693 km; dorzecze 1 380 000 km2; przepływ 8 060 m3/s w Astraxaniu; delta Wołgi składa się z ok. 500 kanałów2 na obszarze 27 224 km2), a nie do rzeki Ἀράξης, znanej we współczesnym ormiańskim jako Araks, po turecku, persku i kurdyjsku jako Aras, a po azersku jako Araz (1 072 km; 102 000 km2; przepływ 285 m3/s przy ujściu do Kury), mającej źródła w pobliżu miasta Erzurum we wschodniej Turcji, na tym samym obszarze co źródło 2 Dostępne pod adresem: <https://earthobservatory.nasa.gov/images/5650/volga-river-delta> [dostęp do ujścia Eufratu3. Araks ten opisywano jako wartki, lecz wąski4, w przeciwieństwie do opisu 01.11.2019]. VÁCLAV BLAŽEK 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Herodota. 1.1. „Wartki strumieńˮ może stanowić przekonującą motywację dla nazwania tej krótszej i szybszej rzeki, mającej źródła na zboczach gór o wysokości ponad 3 000 m, tradycyjnie wyjaśnianego za pomocą ormiańskiego arag, erag „szybki, wartki, prędkiˮ (por. Tomaschek 1895, c. 404), które samo ma pochodzenie irańskie, por. partyskie (turfańskie) rg „szybki, wartkiˮ, awestyjskie raγu- „łatwo się poruszający, zwinnyˮ (Olsen 1999: 868; Bailey 1979: 359). Samogłoska nagłosowa reprezentuje typową ormiańską protezę przed zapożyczeniami rozpoczynającymi się od r-5. Dodajmy, że w źródłach klasycznoormiańskich rzeka była nazywana Erask‘, podczas gdy starogruziński miał Raḵšī6, nadal bez samogłoski nagłosowej. 1.2. Jeśli Herodot rzeczywiście opisał Wołgę jako Ἀράξης, etymologia „szybki” nie ma zastosowania, ponieważ wysokość źródła Wołgi wynosi zaledwie 228 m, a biorąc pod uwagę długość cieku, pierwotnie wynoszącą niemal 3 700 km, prędkość przepływu jest niezwykle mała. W tym przypadku można by wyjaśnić ri3 Było to już wiadome Pompejuszowi w 68 r. p.n.e., ver-name as Iranian *a-raxsa- “harmlessˮ, cf. Young Avestan acc.sg. (-stem?) zgodnie ze świadectwem Plutarcha w jego żywocie Pompejusza [33.1]: Πομπήϊος δὲ εἰς Ἀρμενίαν ἐνέβαλε τοῦ νέου Τιγράνου καλοῦντος αὐτόν ἤδη γὰρ ἀφειστήκει τοῦ πατρός, καὶ συνήντησε τῷ Πομπηΐῳ περὶ τὸν Ἀράξην ποταμόν, ὃς ἀνίσχει μὲν ἐκ τῶν αὐτῶν τῷ Εὐφράτῃ τόπων, ἀποτρεπόμενος δὲ πρὸς τὰς ἀνατολὰς εἰς τὸ Κάσπιον ἐμβάλλει πέλαγος, „Pompejusz następnie najechał Armenię na zaproszenie młodego nes, who was now in revolt from his father, and who met Pompey near the river Araxes, which takes its rise in the same regions as the Euphrates, but turns towards the east and empties into the TigranaMorze Kaspijskieˮ (Plutarch 1917: Pompejusz. – Żywoty Plutarcha, z tłumaczeniem na język angielski autorstwa Bernadotte’a Perrina. Cambridge (MA): Harvard University Press – Londyn: Heinemann, 1917). Dostępne pod adresem: [accessed 01.11.2019]; <http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg045.per- <http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg045.perseus-grc1:33.1> seus-eng1:33.1> [dostęp 01.11.2019]. 4 Por. Wergiliusz: Eneida 8.728: pontem indignatus Araxes „Araxes, gniewny z powodu przerzucenia nad nim mostuˮ. Zob. także hasło Araxes w Encyclopaedia Iranica, t. II, zesz. 3 (1986), s. 268–271, autorstwa W. B. Fishera (& C. E. Boswortha). Dostępne pod adresem: <http://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river> [accessed 01.11.2019]. 5 Por. ormiańskie aroyr „mosiądzˮ < irańskie *rauδa-, por. manichejski średnioperski rwy, zaratusztriański średnioperski lwd „miedź, mosiądzˮ; ormiańskie erang „kolorˮ wobec manichejskiego średnioperskiego rng; sanskryckie raga- „kolor, barwnikˮ; ormiańskie erak „żyłaˮ wobec zaratusztriańskiego średnioperskiego rk’ tamże. itp. (Olsen 1999: 869, 879). 6 W. B. Fisher, C. E. Bosworth. Dostępne pod adresem: [accessed 01.11.2019]. Straipsniai / Artykuły 55 Volga – the First River of Europe <http://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river> raxsąm „krzywdęˮ [Vištsp Yašt 2.127; tłumaczenie Jamesa Darmstettera8]. Podobna motywacja semantyczna została zastosowana np. w przypadku Oceanu Spokojnego. 1.3.1. Wśród hydronimów nazwy motywowane kolorami są stosunkowo częste. Obiecującym kandydatem mógłby być irański *raxša- „ciemnyˮ > chorezmski rrṣa „ciemnyˮ, sogdyjski rγš „kasztanowaty końˮ, perski raxš „mieszany czerwono-biały, między czarnym a brunatnymˮ > wachijski rakš „szary, brązowyˮ 1999: 292), Kurdic aš “black, darkˮ (Bailey 1979: 362; Cabolov 2010: 194). The (Steblin-Kamenskij; otwartą kwestią pozostaje interpretacja samogłoski nagłosowej. Najprostszym rozwiązaniem byłoby ujemne *a-, tj. *a-raxša- = any word denoting a light color was not directly used instead. On the other hand, „nieciemnyˮ. Byłoby jednak dość dziwne, gdyby przynajmniej środkowy bieg Wołgi został nazwany „czarnymˮ (zob. niżej). 1.3.2. Inną możliwością jest złożenie *ha-raxša- „całkowicie ciemnyˮ, por. Awestyjskie ha- „razemˮ, chotańskie ha „wszystkoˮ (ESIJ 3: 345–353; Bailey 1979: 438). 1.3.3. Trzecią możliwością jest złożenie *h-raxša- „ciemne ustaˮ, por. Awestyjskie h-, chotańskie ha- „ustaˮ (Bartholomae ley 1979: 29–30; ESIJ 1: 303–304). The hypothetical meaning “dark mouthˮ 1904: 345, 351, 357; Baiodzwierciedlałoby być może fakt, że w delcie Wołgi znajdują się złoża ropy naftowej9. 1.3.4. Zasadniczo można również przyjąć, że Herodot połączył dwa quasi-homonimiczne hydronimy, jeden z samogłoską początkową, menian prothesis’ (Araks/Ars/Araz; in past Erask‘, but Old Georgian Raḵšī) reprezentujący ‘Ar, a drugi bez niej (*Raxsa lub *Raxša-; być może Wołga). Rezultatem było wyrównanie prowadzące do formy *Araxšaz analogicznym początkowym a-. 2. *As(a)tEl > Ἀστὴλ/Ἀσατήλ ~ Ἀττίλας ~ Ἄτελ ~ Tίλ ~ Ätil 2.0.1. Źródła bizantyjskie (w porządku chronologicznym; zob. Moravcsik 1958: 78–79): Ἀττίλας ... rzeka według Zemarchusa, ok. 570 r. (za pośrednictwem Menandra Protektora) Tίλ ... rzeka według Teofilakta Simokatty, Historiae, spisana ok. 630 r. na temat end of the 6th cent. Ἄτελ ... rzeka według Teofanesa Homologety (†818), Kronika (284–813 n.e.; około 680 r.) 7 Dostępne pod adresem: <http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/etcs/iran/airan/avesta/avest.htm> [dostęp: 01.11.2019]. 8 Dostępne pod adresem: <http://www.avesta.org/fragment/vytsbe.htm> [dostęp: 01.11.2019]. 9 Dostępne pod adresem: <https://earthobservatory.nasa.gov/images/5650/volga-river-delta> [dostęp: 01.11.2019]. VÁCLAV BLAŽEK 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Ἀστὴλ ... rzeka i twierdza w Chazarii we wzmiankach geograficznych z Bizancjum z VIII w. Ἀσατήλ ... biskupstwo w Chazarii według jednego paryskiego rękopisu (ok. 800 r.?) Ἀτὴλ ... rzeka u Konstantyna Porfirogenety (pierwsza połowa X w. około IX w.) Ἀτελκούζου ... miejsce, w którym mieszkali Pieczyngowie za czasów Konstantyna (ibid.) Ἐτὲλ καὶ Κουζοῦ ... miejsce dawniej zamieszkiwane przez Turków (= Węgrów), później by Pechenegs (ibid). 2.0.2. źródła ormiańskie (Pritsak 1956: 407): Et‘il w Geografii Pseudo-Mojżesza z Chorene w odpisie Ananiasza z Shirak (ok. 700 r. n.e.). At‘l autorstwa Grzegorza z Akanc‘ (†1333). 2.0.3. Źródła zapisane alfabetem hebrajskim (Gaster 1899: 67, § 34.14): Htl {התל} w dziele Josippona (ok. 900 r. n.e.). 2.0.4. Źródła zapisane alfabetem arabskim (Marquart 1929: 96; Pritsak 1954: 407–408): ʔitil u Ibn Rusty (ok. 903) i al-Muqaddasego (996) tl i ʔtl u Ibn Falāna (922) ʔtl u al-Balego (†934) ʔitil u Iarego (połowa X w.) i Idrsego (1157) ʔtil u Ibn Ḥawqāla (977/8) Ätil by Mamūd Kašghar (c. 1070) and Marwaz (1120) ʔatal autorstwa Abū Ḥāmida al-Andalus al-Ġarnā (1080–1170) Itil autorstwa Yāqūta (†1229) tīl autorstwa uwain (†1283) ʕdīl w Šaarat al-atrk (ok. 1457) ʕadl autorstwa al-Ifahān (ok. 1509) ʕadal or ʕadil in Derbend-nāmeh etc. 2.0.5. Relacje europejskich podróżników z XIII w. : Frater Richard Ethyl; Rubruk Etilia, Ethilia, Edilia; Marco Polo Edilia; Benedictus Polonus Ethyl (Gombocz 1917: 183; Pritsak 1956: 409). 2.0.6. Hydronim jest poświadczony w językach turkijskich od XI w. (Mamūd Kašghar), a w językach mongolskich od XIII w. (Tajna historia Mongołów): Karakhanidzki Etil ‘nazwa rzeki, być może Wołga’ [Mamūd Kašghar, XI w.; Legenda o Oguzie-Chaganie z XIII w.] (DTS 187), czagatajski Ätil, Ädil ‘Wołga’, Ak-Ädil ‘Kama’, dosł. ‘Biały Ädil’, kazachski i nogajski Edil, teleucki Ädäl, baszkirski Idəl ‘Wołga’, tatarski kazański Izəl, Idəl ‘Wołga’, Kara Idəl ‘Wołga’ = Straipsniai / Articles 57 Volga – the First River of Europe ‘Czarny Idəl’ vs. Ak Idəl ‘Kama’10 = ‘Biały Idəl’, czuwaski ADl ‘Wołga’, Šurə- ADl ‘Kama’, dosł. „Biały ADl” (Gombocz 1917: 183; Radlov I: 842, 857, 1509; Räsänen 1969: 52). Później sporadycznie w funkcji apelatywnej: czagatajski ädil „rzeka, strumień”, zdr. ädil-ča i ädil-čik „strumyk”, tatarski kazański idəl „wielka rzeka” (> mansyjski eètl „woda morska”) w opozycji do idəl-čäk „strumyk” (Pritsak 1956: 415). Średniomongolskie Idil „rzeka Wołga” [Tajna historia Mongołów, §§ 262, 270], Eǯil „miasto zniszczone przez Mongołów” [Tajna historia Mongołów, § 274], kałmuckie Idžl (mörn) „Wołga (rzeka)” (Ramstedt 1935: 205). Zaproponowano (lub można było zaproponować) następujące etymologie lub uwagi etymologiczne: 2.1. Klaproth (1826) rozróżnił Ἀττίλας „Wołga” (s. 117) i Tίλ „Kama” (s. 274), przypisując temu drugiemu znaczenie „czarny” (s. 268). Wychodząc ze swojej koncepcji związku między dawnymi Awarami a współczesnymi Awarami z Dagestanu, porównał hydronim z andyjskim dir, jednak termin „czarny” powinien brzmieć po andyjsku b-ečedir, ponadto karatajskie b-ečeiro-b, hunzibskie cədilu, bezhtyjskie codolo itd. (Klimov & Xalilov 2003: 354; według NCED 556 a derivational suffix). Concerning the attribute “blackˮ, cf. Pritsak (1956: 411), andyjskie -dir odnosi się do Historiae Teofilakta Simokatty [258.9]: (napisanych ok. 630 r. o końcu VI w.), gdzie ἔνθα ὁ Tίλ διαρρεῖ ποταμός, ὃν Mέλανα Toύρκοις ἀποκαλεῖν <ἔθος> „gdzie przepływa rzeka Til, którą Turcy zwykli nazywać ‘Czarną’ <zu>nennen<pflegenˮ (zob. Haussig 1953: 283, 287), a ponadto częste tureckie określenie Wołgi jako „czarnejˮ, Qara Idil lub Qara Itil. Pritsak (1956: 411) interpretował je jako „wielkaˮ, podobnie jak nazwę Qara Mören dla Huang Ho u Rašda ad-Dna (†1318). od Ἄσιοι’, gdzie forma Tίλ została odnotowana przez Teofilakta Simokatę (już 2.2. Haussig (1953: 426) reconstructed the form Ἀστήλ as *As-Til = *‘river Abel-Rémusat 1820, 320 utożsamił w Tίλ rzekę Wołgę). Haussig nie był jednak w stanie przedstawić żadnego świadectwa, że Tίλ oznaczało znaczenie apelatywne ‘rzeka’ vel sim. nie tylko w języku tureckim. 2.3. Pritsak (1956: 404–419; 1982: 444) analizował zarówno imię osobowe i nazwę rzeki Ἀττίλας, jak i nazwę rzeki Ἀστήλ jako hipotetyczne starobułgarskie zestawienie Talui-nuŋ Xanï – zob. Pelliot pound, consisting of the components *as “great, oldˮ and *til “seaˮ, i.e. “oceanic = universal {ruler}ˮ (cf. the Mongol title Dalaj-in Qa’an, with its Turkic trans1923: 24–25: ‘le khan océanique’; Pritsak 10 Alternatywnie Kama była nazywana po tatarsku kazańskim Čölmen-Idəl, tj. „rzeką pustkowiaˮ, podobnie jak czuwaskie čolma i starobułgarskie Čōlmn-Itil (Tomaschek 1889: 33) wobec starotureckiego čöl, kazachskiego šöl itd. „step, pustkowieˮ (Räsänen 1969: 117). VÁCLAV BLAŽEK 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI 1956: 417), czego dowodzą następujące formy tureckie: czuwaski as-l „brutto, ciężki” itd. (Räsänen vornehmˮ11, Chaghatay äs-li “great, strongˮ, Old Uyghur, Middle Turkic äs1969: 50), a także staroturecki talūy „morze”, staroujgurski taluj „morze” lub „jezioro”, sari-ujgurski talej, tali, taľi „jezioro, morze, ocean” itd. (Räsänen 1969: 130; Clauson 1972: 502). Termin mógłby być pochodzenia chińskiego, gdyby stanowił adaptację chińskiej nazwy rzeki 大漯 dà(i)lěi12 < późnośredniochińskie *tɦa(j)ˋlyj´ < wczesnośredniochińskie *da’lwi’ lub *dajhlwi’ (Hirth 1895: 18). Wątpliwe jednak, by to chińskie zapożyczenie mogło już w VI w. zostać przekształcone w komponent Tίλ. Bardziej prawdopodobny jest inny pogląd Pritsaka, że Tίλ odpowiadał czuwaskiemu hydronimowi TilŹɛ (> rosyjskie Teľča), w którym ostatnia sylaba odzwierciedlała turecki sufiks zdrobniający *-ča/*-če; Pritsak (1956: 410–412) zidentyfikował ten sam rdzeń w dość zagadkowym riAnother Qara Tal, który według udūd al-ʕlam uchodził do jeziora Bałchasz. Rzeczywiste apelatywne użycie rdzenia *til-/*tïl zostało znalezione przez Pritsaka (1956: 413) ver-name Qara Tīl from the basin of the Syr-Darya by Nizām ad-Dn (†1404), alternatively called Qara Tal by ‘Anonymous author of Iskander’ from 1414. wyłącznie w językach tunguskich: evenkijski tilkan „powódź”, eweński tïlqa, ułczijski čïlčan, nanajski čïlqã „to samo”, a ponadto czasownik w evenkijskim tilka-, eweńskim tlqъn-, ułczańskim člčan-, nanajskim člqa- „wylewać się, chlapać” (Cincius 1977: 180–181). W EDAL porównuje się go z tureckim *d(i)(ɨ)- „wylewać się” > staroujgurskim, kara­chanidzkim taš-, turkmeńskim dš-, kirgiskim, tatarskim tašɨ-, jakuckim tahɨitd., o tym samym znaczeniu, a także z ojrackim tašqɨn „powódź” (Räsänen 1969: 466; Clauson 1972: 559; ESTJ 3: 169–170), oraz z mongolskim *čilga- / *čalgi- „wylewać się” > piśmiennomongolskim čilga-, čalgi-, kałmuckim calgi-, ordoskim čalgi-, buriackim salgi-, šalšagana-, šald. Czuwaski hydronim Tila i jego środkowoazjatyckie odpowiedniki Tīl / Tal można powiązać z tureckim *d(i)(ɨ)- „wylewać się”. W takim przypadku hydronim Ἀστήλ można analizować jako starobułgarski złożenie *as-tia „nadmiernie wylewający się” lub „{rzeka przynosząca} wielkie powodzie”. Uwaga: Należy wspomnieć, że Eugene Helimski (2000, 2004; a także Evgenij Xelimskij 2000, 2003) próbował przedstawić argumenty na rzecz tunguskiego kandydata na pierwszy komponent *as hydronimu Ἀστήλ itd. 11 Pritsak (1956: 414) próbował utożsamić komponent *äs w huńskim imieniu Ἐσκάμ = *äs-kam „wielki kapłanˮ oraz w imieniu chazarskiego majordomusa, zwanego ʔstarḫn (Ṭabar), tj. ‘gre- *“nad-tarxanˮ. Dodał, że tę samą etymologię można by ponent in language(s) of the Avar Kaganat. It is natural to add the Tungusic przypisać nazwie miasta Astraxań, alnese *da’, *dajh & 漯 lěi ‘nazwa rzeki’ < późnośredniochińskie *lyj´ < wcześniejszośredniochińskie *lwi’ tunguski rdzeń *as- „bardzo; wieleˮ > udihijskie asahi „bardzoˮ, ulczańskie asr id., nanajskie asō, asor „nie bardzoˮ, mandżurskie asi, asuru „bardzo; at tarxan’, or rsarḫn (Yaʕqūb), with the first Arabic component raʔs “head; top; leaderˮ, i.e. wiele, dużo, częstoˮ (Cincius 1975: 54–55). Złożenie *as(V)til oznaczałoby *„{rzeka przynosząca} though it was known only from the 14th cent. 12 大 dà, dài “big, great, large, wide, deepˮ < Late Middle Chinese *tɦaˋ, *tɦajˋ < Early Middle Chibardzo {wielkie} powodzieˮ, czyli niemal to samo co starobułgarska interpretacja. (Pulleyblank 1991: 69, 185). Straipsniai / Artykuły 59 Volga – the First River of Europe 2.4. Axmetjanov (2001: 76) derived the forms of the type Karakhanid Etil od *ertil, być może za pośrednictwem *ettil, i zaproponował to samo pochodzenie co dla hydronimu Irtysz; który jego zdaniem należy wywodzić od czasownika poświadczonego w staroujgurskim, kumańskim i szorskim ert-, chakaskim i czuwaskim irt-, jakuckim irdē- „przechodzićˮ (Räsänen 1969: 46). 2.5. Uwzględniając zapis Ἀστήλ, istnieje alternatywne tureckie rozwiązanie, które tion, based on the hypothetic compound *ast13-(h)l14 “lower dampnessˮ, which można by przypisać delcie Wołgi. złożenie, składające się ze starowęgierskiego 2.6. Alternatively, the form Ἀστήλ allows us to think about an early Hunga- (1055 r.) azaa, azah „Fluß, Bachˮ (UEW 3) ~ ‘fehe rea’, współczesnowęgierskiego (dial.) aszó „Wasserriß, zeitweiliger Wasserlauf; „Suche Tal“ (EWU I: 54), „Tal, Niederung; ein Tal, in dem während Regenperioden und zur Zeit der Frühjahrschneeschmelze ein kleiner Bach fließt, das aber sonst trocken ist“ (UEW 3); oraz węgierskiego tele (po raz pierwszy 1372), teli, dial. telle „voll, gefüllt“, tel- „voll werden, sich füllen“, teljes, arch. teles „ganz, vollständig, rein; füllen, anfüllen’ (EWU II: 1497–1500; UEW 518: wraz z total, komplett; voll’, tölt- ‘(Flüssigkeit) schütten, gießen, (Getränke) einschenmansyjskim TJ täwl, P taγlə i chantyjskim Vj. O tel ‘voll’ można wywodzić od FU *tälkɜ lub *täwδe). lub „rzeka pełna {wody}” . The hypothetic compound asz(a)tele could designate ‘valley full {of water}’ Uwaga 1: Konstantyn Porfirogeneta odnotował również złożenie Ἀτελκούζου [§ 38.30], objaśnione jako miejsca, w których za jego czasów żył naród Pieczyngów. Ponadto występowało ono w syntagmie Ἐτὲλ {ποταμὸς} καὶ15 13 turkmeński, krymskotatarski, krymskokaraimski, karakałpacki, ujgurski ast, uzbecki åst, kirgiski, tatarski as(t), beneathˮ, (XIII w.) astïndakï „situated belowˮ, Bashkir aş(t)/aθ(t) “belowˮ (Sevortjan 1974: 195–196); cf. Karakhanid (11th cent.) astïn “under, czagatajski ast(ï) „beneathˮ, kumański astïnda „beneathˮ itd. (Clauson 1972: 242). 14 Praturkijskie *(h)l > staroturkijskie (manichejskie), staroujgurskie (buddyjskie) (oba VIII w.) l (about land), Karakhanid öl [Mamūd Kašghari; Qutadɣu Bilig] “moist, wetˮ, Middle Turkic öl „moistˮ (Sanglax) id., (Pavet de Courteille) „marshˮ, czagatajskie (XV w.) öl „moistˮ, używane również w odniesieniu do darya „seaˮ, tureckie öl „moist, wetˮ, osmańskie öl „poolˮ, turkmeńskie l, dial. hl „moist, wetˮ, chałajskie hēl, hēl, kirgiskie öl, karakałpackie höl, uzbeckie hl id., ujgurskie höl Shor ǖl, Oyrat ül, Tuva, Tofalar öl, Yakut üöl “moist, wetˮ, Chuvash vilǝ id. (Räsänen 1969: 371; „damp, moistˮ, chakaskie öl „moist, wetˮ, Clauson 1972: 124; Sevortjan 1974: 524–525). 15 Marquart (1903: 33, przyp. 3) wyjaśnił spójnik jako błąd kopisty, który sądził, że Κουζού było alternatywną nazwą Ἐτὲλ. VÁCLAV BLAŽEK 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Kουζού [§ 40.24], co wyjaśniono bardziej szczegółowo jako „miejsce, w którym dawniej zwykli przebywać Turcy (= Węgrzy), nazywa się od imienia przepływającej przez nie rzeki, Etel i Kouzou, a obecnie mieszkają w nim Pieczyngowieˮ (w przekładzie Jenkinsa). Menges (1944–1945: 259) uważał, że termin ten oznaczał inną rzekę albo stał się apelatywem. Idąc za Zeussem (1837: 751), Markwart (1903: 33) wysunął przypuszczenie, że słowo Kουζού było of Greek μεσοποταμία, identifying in Kουζού Hungarian köze (3 sg. possess. odpowiednikiem köz „środek, centrumˮ), którego również używano w węgierskich nazwach okręgów, np. Szamos-köz, Mura-köze, Rába-köze. Węgierskie köz można wyprowadzić z praugrofińskiego *kütɜ (UEW 163; EWU II, 827) ~ *küti „środekˮ (Sammallahti 1988: 544). Uwaga 2: Müllenhoff (1906: 75) przypuszczał, że hydronim Δάϊξ [Ptolemy 6.14.2,4,5], Δαΐχ [Zemarchus], Γεήχ [Constantine Porphyrogenitus 37.2], później Jajík, por. czuwaski Jεjək, kazachski Ǯajyk, od 1775 roku nazywany rzeką Ural (Vasmer IV: 551–552), może być pochodzenia uralskiego, łącząc go z uralskim *joke „rzekaˮ; (UEW 99) ~ *jukå (Sammallahti 1988: 537), although usually the Turkic etyprzyjęto mologię (por. Menges 1944–1945: 260, który porównał turecki turkijski jaj-yk “expanded, openˮ, part. perf. pass. of jaj- “to expandˮ, Tuva čat-, Middle [MK] jaδ-, staroujgurski jad-, jednak ałtajskie ďajyq „powódźˮ, tuwińskie čajyq „potop, ulewaˮ są semantycznie bliższe nazewnictwu rzecznemu i nie można ich wyprowadzić z wspólnoturkijskiego *jd-, lecz tylko z *jj-, kontynuowanego w tuwińskim čaj- „kołysać, pompowaćˮ, ałtajskim ďaj- „wylewać, zalewać, rozprzestrzeniać się (o rzece) ˮ – zob. ESTJ 1989: 76–77). 3. JUL 3.0. Mari: KB Jl, B Jul, U Ju·l-ßüt Wolga (Wichmann 1953: 54, #264); Wschód Jul (Paasonen 1948: 29). 3.1. Paasonen (1926: 38) brachte das Hydronym mit dem Chantischen aus Konda iətpɜ „Quelle, Ursprung“, iətpo·ŋ „die Mündung eines aus einer Quelle fließenden Baches“, Jugan iəLpə „kleiner reißender Bach, Gießbach“ in Verbindung. Końcowa sylaba została wyjaśniona przez Toivonena (1933: 382–383). 3.2. Markwart (1929: 96) spekulował na temat adaptacji tej mari hydronimicznej analogii w czuwaskich nym from its Chuvash equivalent ADl via *Ajəl. But such a development has zapożyczeniach w języku mari. 3.3. Najbardziej prawdopodobne wydaje się rozwiązanie Sinora (1964: 1–8), poszukującego pochodzenia mari Jul ‘Wołga’ w tureckim *jul „strumień, potok, źródłoˮ > staroujgurskim yuul „górski potok, źródłoˮ, karachanidzkim jūl, jul Artykuły / Articles 67 Volga – the First River of Europe „potokˮ, ojrackim, salarskim jul, z ujściem w południowym sąsiedztwie Warszawy (długość 67 km). Te hydronimy można w sposób przejrzysty wyprowadzić z prasłowiańskiego *Vьlga „wilgoć, mokrośćˮ (Vasmer I: 336–337). Konieczne jest dodanie bezpośrednich bałtyckich kognatów, które również mogą etymologizować hydronim Wołga, mianowicie łotewskich valgs m., valga f. „wilgotnyˮ, vilgt, ogstu, ogu „stawać się wilgotnymˮ (ME IV: 454, 587), litewskich vìlgti, vílgstu, vílgau „zwilżaćˮ itd. (Pokorny 1959: 1145–1146: *uelg-). Istnieją również alternatywne próby etymologizacji: 7.2. Tomaschek (1889: 32) i Rozwadowski (1913: 49; 1948: 227–230) próbowali wyjaśnić hydronim od fenneńsko-wołżańskiego *walkeδa „białyˮ21, lecz Vasmer (I: 336–337) odrzucił to wyjaśnienie jako fonologicznie niemożliwe. Jest to trafne w odniesieniu do *walkeδa „białyˮ i jego kontynuantów, istnieją jednak również inne formy, które nie są utworzone za pomocą sufiksu *-δa, zwłaszcza maryjskie wolγem „świecę, błyszczę (ogień, woda, złoto, szkło)ˮ. Jego forma 3. os. l.poj. wolγa „jest jasnoˮ wygląda na dobrego kandydata, zważywszy na fakt, że największy dopływ Wołgi, Kama, nazywany jest „białąˮ, mianowicie czagatajskie Ätil, Ädil ‘Wołga’, Ak-Ädil ‘Kama’, dosł. ‘Biała Ädil’, kazańskotatarskie Izəl, Idəl ‘Wołga; wielka rzeka’, Kara Idəl ‘Wołga’ = ‘Czarna Idəl’ vs. Ak Idəl ‘Kama’ = ‘Biała Idəl’, czuwaskie ADl ‘Wołga’, Šurə-ADl ‘Kama’, dosł. „Weißes ADl“ (Gombocz 1917: 183; Radloff I: 842, 857, 1509; Räsänen 1969: 52). Tomaschek (1889: 32) nadal wspominał o jeziorze Wołgo (61 km2), najniższym z czterech jezior naturalnych, przez które przepływa Wołga. 7.3. Według ustnego świadectwa Romana Jakobsona, jego dawnego rodaka, Nikolaj Sergeevič Trubeckoj podczas swoich wykładów w Wiedniu w latach 30. XX wieku zaproponował bałtycką etymologię hydronimu Wołga. Według niego etymologia nazwy Wołga przedstawiała się następująco: w prasłowiańszczyźnie wschodniej niezaokrąglone samogłoski przednie zmieniały się w zaokrąglone samogłoski tylne przed tautosylabicznym l, tak że jilga musiało zmienić się w julga; początkowe j zanikało przed zaokrąglonymi samogłoskami w językach wschodniosłowiańskich, a początkowe u przybierało obowiązkowe protetyczne v. W ten sposób powstała forma vulga, a krótkie u zmieniło się w XII–XIII wieku w o. Tak więc w wyniku długiego szeregu zmian Jilga stała się Wołgą. Cytowane za: Gimbutas 1963a: 69; 1963b: 33, 205. Zob. także Toporov 1980: 40. Wśród bałtyckich hydronimów rzeczywiście występują takie nazwy, które utworzono od bałtyckiego przymiotnika „długiˮ, kontynuowanego w litewskim ìlgas, łotewskim ilgs ‘id.’, a także od pruskiego przysłówka ilga „przez długi czasˮ, 21 fińsko-wołżańskie *walkeδa > fińskie valkea „weiß; leuchtend, hell; Feuer, leuchtende Flamme, Licht des Feuers; Blitzˮ, ludykijskie vaлged, estońskie valge „weiß, hell, blond; Weißes, Licht“, Livisch vlda (SKES: 1619–1621); Saami N viel‘gâd „white; light, paleˮ, kildin vīlkeδ, Nö vielkeδ id. ; Mordwińskie erzjańskie valdo, mokszańskie vald „piekło, światłoˮ; maryjskie (J) walɣǝδǝ, (U B) wolɣǝδo „klar, hell; Helle, Klarheitˮ. Por. także dalej. Marisch wolγem „ich leuchte, glänze (Feuer, Wasser, Gold, Glas)“; węgierskie világ „światło; świat; Ludzieˮ, (arch.) “ludzkość, życieˮ, wskazujące na ugrofińskie *walkɜ „biały, jasny; świecićˮ (UEW: 554–555; Bereczky 2013: 315–316). Sammalahti (1988: 551) zrekonstruował ugrofińskie *wɨlki- „światłoˮ, obok permsko-fińskiego *velkita. VÁCLAV BLAŽEK 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI np. na Litwie rzeki Ìlga, Ìlgė, Ilgės, Ilgups itd. oraz jeziora Ìlgai, Ilgis, Ilgs, Ìlgažeris, Ìlgežeris itd. (Vanagas 1981: 129); łotewskie rzeki Ìlga upe, Ilgupe oraz jeziora Ìldza-zrs, Ildzes-ezers itd. ; pruskie jeziora Ilgayn, Ilgen See, Ilgolwen itd. (Toporov 1980: 39). Najdłuższą „Długą Rzeką” jest chińska 長江 Cháng Jing, o długości 6379 km i dorzeczu 1 808 500 km2, nazywana „Długą” od okresu Sześciu Dynastii (220–589 n.e.). Obecna nazwa 揚子 Yángzǐ była pierwotnie używana w odniesieniu do najniższego odcinka rzeki22. 7.4. Jeszcze mniej prawdopodobna jest próba Mikkoli (1929: 127–128), by utożsamić źródło z prasamojedzkim *Jylɣ23, rzeczywiście poświadczonym jako zachodniomaryjskie Jǝl, wschodniomaryjskie Jul „Wołga” (zob. niżej). W celu wyjaśnienia różnicy w nagłosie Mikkola (1929: 127) wspomniał o staroruskim zapisie Omov(ъ)ža, Omovyža estońskiej nazwy rzeki Emajgi. Istnienie staroruskiej formy *Vъlga miało zostać wykazane przez udmurcką pożyczkę folklorystyczną Bulga „Wołga” (Mikkola 1929: 128). Vasmer (I: 337) dodał, że hipotetyczne prasamaryjskie *Jylɣ zostałoby zapożyczone z takich języków tureckich, jak tatarski barabiński, baszkirski jylɣa „rzeka, strumieńˮ, kazachski, nogajski ǯylɣa „rzeczka, rzekaˮ (Räsänen 1969: 200: zapożyczone from Mongol ǯylɣa “bed of river, brook, slopeˮ – see Ramstedt 1935: 109). 7.5. Całkiem nowe rozwiązanie można zaproponować na podstawie węgierskiego völgy „dolina, dolinka, jarˮ (1211); (przestarzałe) „Mark, Kern eines Geschwürsˮ, por. starowęgierskie nazwy miejscowe: Furizuelgi (1211), Welg (1220), Sasweolgy (1256), Weulgzad (1338), Worrewlabvelgu (1342) itd. (EWU 1653). Spokrewnione są obugryjskie *wγəľ > pr. chantyjski *wγɜľ > chantyjski Trj. wɣǝл “dopływ Obuˮ, O χaľ, kaz. wχaл „dopływ; wogulskieˮ, wχaл-jχa ‘Вогулка (strumyk)’; PMansi *wľ > mans. (LM) vuo “zakole rzekiˮ, (KU KM P LO) wō, (So.) w “odcinek rzekiˮ (Honti 1982: 193, #677); komi (S) vo, vo-ju “mała rzekaˮ, (Vō) ve ‘prawy dopływ górnej Vyčegdy’; neneckie (Nj.) wäej w jaχaw < uralskie *waδkɜ „mała rzeka; zakole wäej “längere gerade Strecke des Flusses zwischen zwei Krümmungen; плсоˮ rzeki lub odcinek rzeki między dwoma zakolamiˮ (UEW: 550–551). 7.6. Dla kompletności jako hipotetyczne źródło należy również dodać tocharskie B walke (nieodmienne) przym. „długi (o czasie)ˮ, przysł. „przez długi czasˮ. Motywacja semantyczna jest taka sama jak w litewskim Ìlga f. „długiˮ (por. § 7.3). Forma synchroniczna jest również bardzo zbliżona do formy Volga. Tradycyjny projekti- (zob. Blažek 2015: 62), jeśli jest poprawny, on back to *ulH2go-, perhaps derived from the verb *uel- “to turnˮ (Adams 2013: 631–632), is also applicable to Volga. But the etymological analysis *ui-dlH1ghoprawdopodobnie wykluczałby to rozwiązanie. 22 Dostępne pod adresem:<https://en.wikipedia.org/wiki/Yangtze> [dostęp 01.11.2019]. 23 Utrata ɣ po zaniku samogłoski końcowej jest regularna, por. Mari KB jal „stopaˮ vs. mordwiński moksha jalga „pieszoˮ, fiński jalka „stopaˮ (Mikkola 1929: 127; UEW: 88–89). Straipsniai / Articles 69 Volga – the First River of Europe 8. hydronym Slavic Baltic Iranian Tocharian Mordovian Mari Hungarian Turkic PODSUMOWANIE Ἀράξης *araxsaharmless (por. Tatar Kara Idəl Wołga) *haraxšaaall -*hraxšciemne ciemne usta *As(a)tEl asz(V)tele valley full {of water} *astia z wielkimi powodziami *ast(h)l dolna wilgoć Jul *jul strumień Tatar jul droga Λύκος *laukas bezdrzewny teren luk bend Rav(o) *rahwilgotność > awestyjski Raŋh- rava rzeka <*rava / *raγa / *raŋa VÁCLAV BLAŽEK 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI hydronym Slavic Baltic Iranian Tocharian Mordovian Mari Hungarian Turkic Ὄαρος Avestan vairisea, zatoka morska Pahlawi var lake B war B woda -wär B strumień *uarubroad Wołga *vьlga wilgoć łotewski valga f. mokry jest walke długi wolγa lekki völgy valley Baszkirski jylɣa rzeka ìlga długi f. Straipsniai / Artykuły 71 Volga – the First River of Europe 9. WNIOSKI 9.1. Powyższa tabela (§ 8) podsumowuje wszystkie mniej lub bardziej prawdopodobne ons, although they are often mutually exclusive. Evaluating their semantic mosolucjatywy; można je podzielić na dwa zbiory. Pierwsza grupa obejmuje w pełni „hydronimiczne” nazwy, motywowane znaczeniami związanymi z „wodą”, a mianowicie samą „wodą”, dalej „rzeką”, „(rzeczną) doliną”, „strumieniem”, „powodzią”, „wilgocią”, „jeziorem”, „morzem”. Druga grupa obejmuje terminy charakteryzujące nurt rzeki lub jej brzegi, tutaj mianowicie „szeroki”, „długi”, „zakrzywiony”, te/lightˮ, “black/darkˮ. It is apparent that the first semantic group is directly „bezdrzewny”, „nieszkodliwy”, „który związany z wodą i powinien być preferowany. W przypadku kilku kandydatów etymologicznych motywacja semantyczna, powtarzająca się w różnych nazwach, wydaje się bardziej obiecująca niż < Common Slavic *vьlga “dampnessˮ corresponds to Iranian, perhaps Scythian, wyjaśnienia odosobnione. Tak więc staroruski Volga *rah-, którego znaczenie „wilgoć, zawilgocenie, wilgotność” rekonstruuje się na podstawie wedyjskiego [RV] ras-, będącego rodzaju żeńskiego od rodzaju męskiego rása- „sok lub płyn roślin, marrowˮ. The third counterpart could be identified in the hypothetical Turkic sok owoców, jakakolwiek ciecz lub płyn, wilgoć, wilgotność, istota”, złożenia *ast-(h)l „niższa wilgoć”. Można by wyobrazić sobie, że opisywało ono deltę Wołgi. Kuszące jest wyciągnięcie wniosku, że słowiańskie i być może Hydronimy turkijskie stanowią kalki swoich irańskich poprzedników. już w 9.2. Chronologically first seem to be the mythical river-names Ras, known Rgwedzie, skomponowanej prawdopodobnie między 1500 a 1100 r. p.n.e., oraz w jej odpowiedniku w języku młodoawestyjskim Raŋh, od początku I tys. p.n.e. Mordwińskie Rav lub Ravo może odzwierciedlać zarówno *raŋa, jak i *raγa. Pierwszy przypadek zachowuje specyficzny awestyjski rozwój sekwencji *h, drugi zaś prawdopodobnie reprezentuje formę *Rah, rekonstruowalną dla kilku staroirańskich i wczesnośrednioirańskich dialektów, mianowicie scytyjskiego, sarmackiego i sakańskiego, z uwzględnieniem ich rozmieszczenia geograficznego. Ῥᾶ still close to *Rah in the 2nd and 3rd cent. CE respectively. In the mid of the 5th u Ptolemeusza i Ῥᾶς u Pseudo-Agathem era to nazwy cent. Herodot w V w. p.n.e. odnotował trzy różne nazwy rzek, które być może można odnieść do Wołgi: Ὄαρος, Ἀράξης, Λύκος. Ὄαρος można wyjaśnić etymologicznie na podstawie młodoawestyjskiego vairi- „morze, zatoka morskaˮ oraz palawijskiego var „jezioroˮ. To rozwiązanie wskazuje na rzekę uchodzącą do dużego zbiornika wodnego. W konkurencji z nie mniej atrakcyjną etymologią tocharską (B war „wodaˮ, -wär „strumieńˮ) należy preferować pochodzenie irańskie w odniesieniu do hydronimu Οὐαρδάνης u Ptolemeusza, prawdopodobnie oznaczającego rzekę Kubań uchodzącą do Morza Azowskiego/Maeotis, który można explicite analizować jako *uar(V)-dnu- „rzeka uchodząca in a sea/lakeˮ, where the second component is Iranian *dnu- “riverˮ > Young awestyjskie dnu- „rzeka, strumieńˮ, osetyjskie don „rzeka, wodaˮ, bez żadnego znanego VÁCLAV BLAŽEK 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI tocharskiego odpowiednika. Rzeka Ἀράξης została opisana przez Herodota jako strumień rozdzielający się na 40 ramion przed ujściem do Morza Kaspijskiego. Opis ten można odnieść wyłącznie do rzeczywiście dużej delty. Jeśli chodziło o deltę Wołgi, można rozważyć co najmniej trzy interpretacje irańskie, mianowicie *a-raxsa- „nieszkodliwaˮ w odniesieniu do jej spokojnego nurtu lub *ha-raxša- „całkowicie ciemnaˮ, z wariantem *h-raxša- „ciemne ujścieˮ w związku z czarnym mułem w delcie (por. także tatarski Kara Idəl z Kazania). Trzeci hydronim Herodota, prawdopodobnie odnoszący się do Wołgi, Λύκος, wygląda na grecką transkrypcję pramaryjskiego *luk „zakrętˮ, które może oznaczać zakręt Wołgi ze wschodu na południe przy ujściu jej największego dopływu, rzeki Kamy. To rozwiązanie wydaje się bardziej przekonujące niż alternatywne bałtyckie określenie *laukas „bezleśny terenˮ, które oznaczałoby pustkowie wokół rzeki Kamy opisane przez Herodota. Motywacje alsemantyczne hydronimów. W II i III wieku n.e. Ptolemeusz i Pseudo-Agatemer odnotowali odpowiednio wołżańskie nazwy Ῥᾶ i Ῥᾶς, które though such an interpretation is quite legitimate, it is not generally typical for stanowią kontynuacje irańskiego *Rah, omówionego powyżej. Od VI w. n.e. znana jest nowa nazwa Wołgi, którą można zrekonstruować jako *As(a)tEl. Istnieją co najmniej trzy alternatywne etymologie. Regiony starobułgarskiego *as-tia grad są mniej więcej regularnie zalewane raz na 5 lat24. Słabość tego rozwiązania polega na tym, że w języku czuwaskim nie ma apelatywnego kontynuantu, a jedynie hydronim TilŹɛ (zob. § 2.3). Hipotetyczny zrost *ast-(h)l “with big floodsˮ can be supported by the fact that e.g. the Astraxań and Volgo- „dolna wilgoćˮ należy prawdopodobnie przypisać bezpośrednio któremuś z głównych dialektów tureckich, ponieważ żaden z jego komponentów nie ma kontynuantu w języku czuwaskim. Trzecia próba etymologiczna przedstawia hydronim jako poprzednik hipotetycznego węgierskiego zrostu asz(V)-tele „dolina rzeki pełna {wody}ˮ. Nie powinno dziwić uwzględnienie również możliwości etymologii węgierskiej. Trajektoria migracji przodków Węgrów bardzo prawdopodobnie wiodła nurtem Kamy, a następnie Wołgi od ich ujścia do dorzecza Donu, co doprowadziło ich nad Pont i wzdłuż jego brzegów dalej do dorzecza Dunaju (por. Blažek 2013: 181). Etymologia zakłada obecność przodków Węgrów w dorzeczu dolnej Wołgi przed około 570 r. n.e., kiedy Zemarchus przekroczył rzekę i zapisał jej nazwę jako Ἀττίλας. Tę interpretację może wzmacniać jedna z alternatywnych etymologii hydronimu Wołga właściwa, mianowicie węgierskie völgy „dolinaˮ. Sama Wołga została po raz pierwszy wspomniana w rosyjskiej Powieści minionych lat datowanej na 964 r. n.e. Jej słowiańska prapostać *vьlga „wilgoćˮ wydaje się niewątpliwa; Odpowiadające hydronimy znane są z dorzeczy Dniepru i Wisły. Jednak Wołga może być 24 Dostępne pod adresem: <https://www.climatechangepost.com/russia/river-floods/> [dostęp 01.11.2019]. Straipsniai / Articles 73 Volga – the First River of Europe również wschodniosłowiańską adaptacją bałtyckiej nazwy typu łotewskiego valga f. „mokraˮ. Zbliżoną motywację semantyczną proponuje się dla wedyjskiej mitycznej rzeki Ras i jej awestyjskiego odpowiednika Raŋh, które łączono z irańską / indoirańską praojczyzną i utożsamiano z Wołgą. Hipotetyczny turecki złożony wyraz *ast-(h)l „dolna wilgoćˮ wyrażałby te same cechy. Istnieje jednak kilka alternatywnych etymologii opartych na językach używanych wzdłuż Wołgi wcześniej niż w czasie, gdy pierwsi Słowianie dotarli do rzeki (być może około 600 r. n.e., biorąc pod uwagę glottochronologiczne datowanie rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej na VI wiek), mianowicie bałtycka (łotewskie valga f. „mokraˮ; mniej prawdopodobne jest litewskie ìlga f. „długaˮ ze względu na trudne wyjaśnienie słowiańskiego v-); maryjskie wolγa „jest jasneˮ; węgierskie völgy „dolina”; tocharskie walke „długi”. Baszkirskie jylɣa „rzeka” można bezpośrednio wykluczyć jako późną pożyczkę mongolską. Chociaż interpretacje maryjska, węgierska i tocharska nie są ze sobą zgodne, mogły zostać zastosowane do tej samej rzeki w różnych okresach. Można sobie wyobrazić, że starsza nazwa została zastąpiona nową na zasadzie quasi-homonimii, niezależnie od różnicy trative example may be found e.g. in the Old Russian hydronym Erelь, transsemantycznej. Ilustrowane w rosyjskiej Powieści minionych lat jako Уголъ „kąt”, zgodnie z jego etymologią turecką (osmańskie äjri „krzywy, wygięty”, äjrilä „zginać się”), lecz obecnie zostało zmodyfikowane do Oreľ, tj. „orzeł” (zob. § 4.3). Z trzech ostatnich możliwości jako pierwsza odpadła tocharska. Według analiz glottochronologicznych oddzielenie się gałęzi tocharskiej od głównego nurtu indoeuropejskiego (gałąź anatolijska oddzieliła się już w V tys. p.n.e.) datowane jest przez Siergieja Starostina na 3810 r. p.n.e., a przez Georgija Starostina na 3900 r. p.n.e. (zob. Blažek & Schwarz 2017: 203–204), podczas gdy rozpad prajęzyka fińsko-ugryjskiego Blažek datuje dopiero na 2350 r. p.n.e., a G. Starostin na 2160 r. p.n.e. (2015: 569); średnio 2230 r. (2012: 34; 2016b: 89), to 2,180 BCE by S. Starostin (see Blažek 2012: 32), and p.n.e. Oddzielenie się gałęzi mari i permskiej S. Starostin datuje na 1370 r. p.n.e., a Blažek na 1200 r. p.n.e. (zob. Blažek 2012: 32, 34; 2016: 89), natomiast oddzielenie się węgierskiego od ugryjskiego S. Starostin datuje na 1340 r. p.n.e., a Blažek na 1480 r. p.n.e. (zob. Blažek 2012: 32, 34). Oznacza to, że gałąź tocharska oddzieliła się ok. 1,5 tysiąclecia przed rozpadem fińsko-ugryjskiego, a [Volga] prawdopodobnie zajmowała również najbardziej wschodnią pozycję w ojczyźnie indoeuropejskiej. Jeśli przyjąć unity and c. 2,5 millennia before separations of the Mari and Hungarian. The Tocharians were the easternmost Indo-European branch in the 1st mill. CE. They północnopontyjską lokalizację ojczyzny indoeuropejskiej, przynajmniej po oddzieleniu się gałęzi anatolijskiej, Wołga mogła stanowić wschodnią granicę kontinuum dialektalnego indoeuropejskiego; jako pierwsza przekraczana rzeka, ważna dla orientacji, transportu i rybołówstwa, jej nazwa była zachowywana just by the ancestors of the Tocharians, perhaps in the first half of the 4th mill. VÁCLAV BLAŽEK 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI BCE. In such a case, it would seem natural that the designation of such a mighty przez długi czas, a gdy jej brzegi zasiedlały nowe populacje, wolały one używać nazw quasi-homonimicznych, choć ich znaczenia ulegały reinterpretacji. Oprócz najdłuższego łańcucha reprezentowanego przez tocharski B walke „długiˮ25 → węgierski völgy „dolina rzecznaˮ → mari wolγa „jest białaˮ → łotewski valga „mokraˮ → staroruski Volga *„wilgoćˮ, istnieje również seria obejmująca tocharski B war „wodaˮ, -wär „strumieńˮ → awestyjski vairi- „morze, zatoka morskaˮ, pahlawijski var „jezioroˮ → czuwaski var „dolina, parów, wąwóz, jar; wewnątrz, środek, centrum, środkowy, brzuchˮ, albo młodoawestyjski Raŋh lub ‘scytyjski’ *Rah → mordwiński erzja Rav, Ravo ‘Wołga’, moksha rava „rzekaˮ, Rav ‘Wołga’. Hipoteza ta zakłada ciągłość populacji, mimo że zachowano nazwy wielu ważnych rzek, chociaż periods of massive migrations, probably in the form of relic settlements along important rivers mediating the original hydronyms. Thanks to this mechanism, języki używane na ich brzegach ulegały zmianom. Oczywiście, oprócz starych nazw wprowadzane są również nowe. W przypadku Wołgi najmłodszym przykładem tego typu jest prawdopodobnie Mari Jul, zapożyczone z jakiegoś źródła tureckiego typu staroujgurskiego yuul „górski potok, źródłoˮ. 10. DODATEK: FRAGMENTY TEKSTÓW Ruska kronika pierwotna Redakcja ławrentijewska [6472 (964)] Кнѧзю Ст҃ославу възрастъшю . и възмужавшю . нача вои совкуплѧти . многи и храбръı и легъко ходѧ . jak lampart. czynił wiele wojen ходѧ. возъ по собѣ не возѧше . ни котьла ни мѧсъ варѧ . но потонку изрѣзавъ . конину ли . звѣрину ли . или говѧдину . на оуглех испекъ ӕдѧху. ни шатра имѧше . но подъкладъ пославъ. и сѣдло в головахъ . такоже и прочии вои єго вси бѧх. [i] posyłał do krain, mówiąc: chcę wyruszyć przeciw wam. i wyruszył nad rzekę Okę i nad Wołgę . и налѣзе Вѧтичи . и реч Вѧтичемъ . кому дань даєте . ѡни же рѣша Козаромъ по щьлѧгу . и ѿ рала даємъ. Dostępne pod adresem: <http://litopys.org.ua/lavrlet/lavr03.htm> [dostęp 01.11.2019]. 25 Jeśli tocharski B walke rzeczywiście wywodziło się od *ui-dlH1gho-, należy je wykluczyć z kandydatów na prapostać Wołgi. W tym przypadku najstarszy człon tego łańcucha kopiujący strumień of the Volga would be Mari. The chain should look as follows: Hungarian völgy ← Mari wolγa → łotewskie valga → staroruska Volga. Straipsniai / Articles 75 Volga – the First River of Europe redakcja hipacka [6472 (964)] Кнѧзю Ст҃ославу възрастьшю . и възмужавшю . нача воӕ съвокуплѧти . многы и храбры . бѣ бо и самъ хоробръ и легокъ . ходѧ акы пардусъ . воины многы творѧше . возъ бо по себѣ не возѧше . ни котла ни мѧсъ варѧ . но по тонку изрѣзавъ . конину . или звѣрину . или говѧдину на оугълехъ испекь ӕдѧшє . ни шатра имѧше . но подъкладъ постилаше . а сѣдло въ головах . тако же и прочии вои єг вси бѧху . и посылашє къ странам . гл҃ѧ хочю на вы ити . и иде на Ѡку рѣку . и на Волгу . и налѣзе Вѧтичи . и реч имъ кому дань даєте . ѡни же ркоша Козаром . по щелѧгу ѿ рала даєм Dostępne na: <http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat03.htm> [dostęp: 01.11.2019]. Angielskie tłumaczenie redakcji ławrientiewskiej 6472 (964). „Kiedy książę Światosław dorósł i dojrzał, zaczął gromadzić liczną i waleczną drużynę. Poruszając się lekko niczym lampart, podjął wiele wypraw. Podczas swoich wypraw nie zabierał ze sobą ani wozów, ani wołowiny, lecz piekł ją na węglach i nor kettles, and boiled no meat, but cut off small strips of horseflesh, game, or zjadał. Nie miał też namiotu, lecz rozpościerał [coś], a jego drużyna czyniła ad out a horse-blanket under him, and set his saddle under his head; (65) and podobnie. Wysłał posłańców do innych krain, oznajmiając o swoim zamiarze zaatakowania ich. Udał się nad Okę i Wołgę, a zetknąwszy się z Wiatyczami, zapytał ich, komu płacili daninę. Odpowiedzieli, że płacili Chazarom po jednym srebrniku od pługa.ˮ The Russian Primary Chronicle: Laurentian Text, translated and edited by Samuel Hazzard Cross & Olgerd P. Sherbowitz-Wetzor Available at:<http://www.mgh-bibliothek.de/dokumente/a/a011458.pdf> [accessed Cambridge, Massachusetts: The Medieval Academy of America, No. 60, 1953. 01.11.2019]. Witness of Greek authors Herodotus 1.201–202: 201. ὡς δὲ τῷ Κύρῳ καὶ τοῦτο τὸ ἔθνος κατέργαστο, ἐπεθύμησε Μασσαγέτας ὑπ᾽ ἑωυτῷ ποιήσασθαι. τὸ δὲ ἔθνος τοῦτο καὶ μέγα λέγεται εἶναι καὶ ἄλκιμον, οἰκημένον δὲ πρὸς ἠῶ τε καὶ ἡλίου ἀνατολάς, πέρην τοῦ Ἀράξεω ποταμοῦ, ἀντίον δὲ Ἰσσηδόνων ἀνδρῶν. εἰσὶ δὲ οἵτινες καὶ Σκυθικὸν λέγουσι τοῦτο τὸ ἔθνος εἶναι. Available at: <http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001. perseus-grc1:1.201.1> „Kiedy Cyrus podbił także ten lud, chciał podporządkować sobie Massagetów. Mówi się, że jest to wielki i potężny lud zamieszkujący w kierunku VÁCLAV BLAŽEK 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI na wschód i ku wschodowi słońca, za Araxesem i naprzeciw Issedonów; a niektórzy twierdzą, że są ludem scytyjskim.ˮ Available at: <http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001. perseus-eng1:1.201.1> 202. ὁ δὲ Ἀράξης λέγεται καὶ μέζων καὶ ἐλάσσων εἶναι τοῦ Ἴστρου: νήσους δὲ ἐν αὐτῷ Λέσβῳ μεγάθεα παραπλησίας συχνάς φασι εἶναι, ἐν δὲ αὐτῇσι ἀνθρώπους οἳ σιτέονται μὲν ῥίζας τὸ θέρος ὀρύσσοντες παντοίας: καρποὺς δὲ ἀπὸ δενδρέων ἐξευρημένους σφι ἐς φορβὴν κατατίθεσθαι ὡραίους, καὶ τούτους σιτέεσθαι τὴν χειμερινήν. ὁ δὲ Ἀράξης λέγεται καὶ μέζων καὶ ἐλάσσων εἶναι τοῦ Ἴστρου: νήσους δὲ ἐν αὐτῷ Λέσβῳ μεγάθεα παραπλησίας συχνάς φασι εἶναι, ἐν δὲ αὐτῇσι ἀνθρώπους οἳ σιτέονται μὲν ῥίζας τὸ θέρος ὀρύσσοντες παντοίας: καρποὺς δὲ ἀπὸ δενδρέων ἐξευρημένους σφι ἐς φορβὴν κατατίθεσθαι ὡραίους, καὶ τούτους σιτέεσθαι τὴν χειμερινήν. ἄλλα δέ σφι ἐξευρῆσθαι δένδρεα καρποὺς τοιούσδε τινὰς φέροντα, τοὺς ἐπείτε ἂν ἐς τὠυτὸ συνέλθωσι κατὰ εἴλας καὶ πῦρ ἀνακαύσωνται κύκλῳ περιιζομένους ἐπιβάλλειν ἐπὶ τὸ πῦρ, ὀσφραινομένους δὲ καταγιζομένου τοῦ καρποῦ τοῦ ἐπιβαλλομένου μεθύσκεσθαι τῇ ὀσμῇ κατά περ Ἕλληνας τῷ οἴνῳ πλεῦνος δὲ ἐπιβαλλομένου τοῦ καρποῦ μᾶλλον μεθύσκεσθαι, ἐς ὃ ἐς ὄρχησίν τε ἀνίστασθαι καὶ ἐς ἀοιδὴν ἀπικνέεσθαι. τούτων μὲν αὕτη λέγεται δίαιτᾳ εἶναι. ὁ δὲ Ἀράξης ποταμὸς ῥέει μὲν ἐκ Ματιηνῶν, ὅθεν περ ὁ Γύνδης τὸν ἐς τὰς διώρυχας τὰς ἑξήκοντά τε καὶ τριηκοσίας διέλαβε ὁ Κῦρος, στόμασι δὲ ἐξερεύγεται τεσσεράκοντα, τῶν τὰ πάντα πλὴν ἑνὸς ἐς ἕλεά τε καὶ τενάγεα ἐκδιδοῖ: ἐν τοῖσι ἀνθρώπους κατοικῆσθαι λέγουσι ἰχθῦς ὠμοὺς σιτεομένους, ἐσθῆτι δὲ νομίζοντας χρᾶσθαι φωκέων δέρμασι. τὸ δὲ ἓν τῶν στομάτων τοῦ Ἀράξεω ῥέει διὰ καθαροῦ ἐς τὴν Κασπίην θάλασσαν. Available at: <http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:1.202> [accessed 01.11.2019]. Niektórzy twierdzą, że Araxes jest większy od Istru, inni zaś, że mniejszy. Mówi się, że znajduje się na nim wiele wysp tak dużych jak Lesbos, a zamieszkujący je ludzie latem żywią się korzeniami wszelkiego rodzaju, które wykopują, zimą zaś owocami zebranymi z drzew, gdy dojrzały, i przechowanymi jako zapasy żywności; i podobno znają drzewa rodzące owoc o takim działaniu: ludzie zbierają się w grupy, rozpalają ogień, siadają wokół niego i wrzucają owoc w płomienie; następnie jego opary, gdy się pali, upajają ich tak, jak Greków upaja wino, a im więcej owoców dorzucają do ognia, tym bardziej są pijani, aż w końcu wstają, by tańczyć, a nawet śpiewać. Taki, jak się mówi, jest ich sposób życia. Araxes wypływa z kraju Matienów (podobnie jak Gyndes, który Cyrus podzielił na trzysta sześćdziesiąt kanałów) i uchodzi przez czterdzieści síndʰu ha vm rasáyā siñcat áśvn gʰr ! váya aruṣsa pári gman tát ū sú Artykuły / Artykuły 83 Volga – the First River of Europe Ja: „Tymi, którymi wezbraliście Rasā (Rzekę) gwałtownym napływem wody, którymi pomogliście pozbawionemu koni rydwanowi odnieść zwycięstwo, którymi Triśoka zagnał dla siebie rumiane krowy — z tymi przejawami pomocy przybądźcie tutaj, o Aświnowie.” Gr: „Tymi, którymi sprawiliście, że Rasā wezbrała pełna wodnych potopów, i popchnęliście do zwycięstwa rydwan bez konia; Tym cows,—Come hither unto us, O Aśvins, with those aids.ˮ sposobem Triśoka wypędził odzyskane przez siebie Ge: “Dzięki którym wezbraliście Rasę naporem wód, dzięki którym doprowadziliście do zwycięstwa rydwan bez konia, dzięki którym Trisoka wypędził krowy — z tymi pomocami przybądźcież tutaj, o Aświnowie!ˮ IV.43.6. vm ajirám ceti ynam yéna pátī bʰávatʰa sūryy Ja: „Rzeka Sindhu skrapia wasze konie rzeką Rasā; Wasze rumiane ptaki unikają żarzącego się żaru. „Właśnie pojawił się twój szybki pojazd, którym wy dwaj stajecie się panami [/mężami] Sūryi.ˮ Gr: „Niech Sindhu wraz ze swą falą zrosi wasze konie: w żarzącym blasku przybyły tutaj czerwone ptaki.” „Ze wszystkiego zaobserwowano, że wasz szybki bieg, dzięki któremu byliście Panami Córki Sūryi.” Ge: „Sindhu skropiła wasze konie Rasą; czerwonawe rumaki ptaków umknęły żarowi. Wasza szybka jazda uczyniła wielkie poruszenie, dzięki której staniecie się małżonkami Sūrji.ˮ V.41.15 padé-pade me jarim ní dʰyi várūtrī v śakr y pyúbʰi ca síṣaktu mātā mahī rasā na smát sūríbʰi rjuhást rjuváni Ja: „Krok po kroku starość została mi zapewniona albo przez tę, która jest zdolną Boginią Osłaniającą, albo przez obrońców.” Niech matka, wielka Rasā, towarzyszy nam wraz z naszymi patronami, ona o wyciągniętych dłoniach, z wyciągniętymi zdobyczami.ˮ Gr: „Każdemu z osobna należycie złożono moją pochwałę. Niech Varūtrī będzie silna dzięki swym mocom, aby nieść pomoc. Niechaj wielka Matka Rasā będzie nam tutaj przychylna, o prostych dłoniach, wraz z książętami, posuwającymi się naprzód.ˮ Ge: “Na każdym kroku niech zapewniona mi będzie starość, czy to dzięki potężnej Varutri, czy dzięki duchom opiekuńczym. Niech wraz z panami nagrody wspiera nas wielka matka Rasa, która ma uczciwą rękę i przynosi uczciwy zysk.ˮ VÁCLAV BLAŽEK 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI V.53.9. m va rasā ánitabʰ kúbʰ krúmu m va síndʰu ní rīramat m va pári stʰt saráyu purīṣíī asmé ít sumnám astu va Ja: „Niech Rasā {Rzeka}, Anitabhā, Kubhā, Krumu, niech Sindhu nie zatrzymają was. Niech wezbrana Sarayu was nie osaczy. Niech wasza przychylność będzie tylko dla nas.ˮ Gr: „Niech więc Rasā, Krumu ani Anitabhā, Kubhā ani Sindhu was nie powstrzymują. Niech wodnista Sarayti nie zagradza wam drogi. Niech z nami będzie całe błogosławieństwo, które dajecie.ˮ Ge: „Niech Rasa, Anitabha, Kubha, Krumu, niech Sindhu was nie zatrzymają, ani obfitująca w źródła Sarayu niech nie stanie wam na drodze. Niech wasza łaska będzie u nas.ˮ VIII.72.13.  suté siñcata śríyam ródasyo abʰiśríyam rasā dadʰīta vrṣabʰám Ja: „Wlejcie w wyciśniętą somę chwałę {= mleko}, pełną chwałę obu połówek świata.ˮ Rasa (rzeka {= woda}) powinna przyjąć byka.ˮ Ge: „Wlejcie chwałę w wyciśnięty sok, oba światy überstrahlt! Den Bullen soll die Rasa annehmen!ˮ IX.41.6. pári a śarmayánty dʰray soma viśváta | sára rasā iva viṣápam Ja: „O Somo, spłyń ku nam, osłaniającym strumieniem ze wszystkich stron, jak {niebiańska rzeka} Rasa, wzdłuż górnej powierzchni {filtra}.ˮ Gr: „Ze wszystkich stron, o Somo, opływaj nas swym ochronnym strumieniem, jak Rasa opływa świat.ˮ Ge: „Wpłyń dla nas w ochronnym strumieniu, o Somo, dookoła, jak Rasa wokół wzniesienia ziemi!ˮ X.75.6 tvám sindʰo kúbʰay gomatīm krúmum mehatnv sarátʰam ybʰi trṣmay pratʰamám ytave sajū susártv rasáyā śvety ty īyase Ja: „Podróżować najpierw w połączeniu z Trāmą, {następnie} z Susartū, Rasą i tą Śvetyą, ty, o Sindhu, {przybywasz} z Kubhą do Gomati, z Mehatnū do Krumu, na tym samym rydwanie {ze wszystkimi tymi}, z którymi pędzisz.ˮ i z Śvetyą tutaj, z Kubhą; i z tymi, Sindhu i Mehatnū, w swym biegu szukasz Krumu i Gomati.ˮ Ge: „Najpierw z Tristamą złączony w biegu, z Susartu, Rasą, z tą Śvetyą przybywasz, Artykuły / Articles 85 Volga – the First River of Europe Gr: “First with Trāma thou art eager to flow forth, with Rasā, and Susartū, Sindhu, z Kubhą do Gomati, z Mehatnu kím icʰántī sarám prá idám na dūré hí ádʰv jáguri parcaí índrasya dūtī iṣit carmi mahá icʰántī paaya nidʰīn va atiṣkáda bʰiyás tát na vat tátʰ rasy ataram páyṃsi Ja: [Paṇi] „Czego szukając, Sarama przybyła tutaj, skoro droga jest daleka i pożera zur Krumu, mit denen du auf gleichem Wagen dahineilst.ˮ X.108.1–2 podróżnego w oddali?” Jaka jest twoja misja wobec nas? Jaki był ostateczny k asméhiti k páritakmy sīt katʰám rasy atara páyṃsi zwrot (który cię tutaj sprowadził)? Jak przeprawiłaś się przez wody Rasā?ˮ [Saramā] „Wysłana jako posłanka Indry, podróżuję, poszukując waszych wielkich, ukrytych skarbców, Paṇis. Ze strachem przed skokiem — to nam pomogło! — w ten sposób przeprawiłam się przez wody Rasā.ˮ Gr: „Jakie życzenie Saramā sprowadziło ją tutaj? Droga prowadzi daleko, do odległych miejsc. Jakie masz dla nas polecenie? Dokąd prowadzi twoja podróż? Jakże uchroniło mnie to przed lękiem przed przeprawą: tak oto torowałem sobie drogę dalej hast thou made thy way o’er Rasā’s waters.ˮ “I come appointed messenger of Indra, seeking your ample stores of wealth, O Paṇis. Wody Rasā.ˮ Ge: „Z jaką prośbą Sarama tu przybyła? Droga tak daleko w obce strony jest przecież wyczerpująca. Co oznacza posłannictwo do nas? Jaki był decydujący punkt zwrotny? Jak przeprawiłaś się przez wezbrane wody Rasy?ˮ „Przybywam wysłana jako posłanka Indry, szukając waszych wielkich skarbów, o Pani. Ze strachu przed przeskoczeniem pomogła nam przy tym. Tak przeprawiłam się przez wezbrane wody Rasy.ˮ X.121.4. yásya imé himávanta mahitv yásya samudrám rasáyā sahá hú yásya im pradíśa yásya bhū kásmai devya havíṣ vidʰema Tak: „Czyje są te pokryte śniegiem góry (= Himalaje) w swej wielkości; czyje jest morze wraz ze światowym nurtem, jak mówią; czyje są te kierunki, czyje są (ich) dwa ramiona (= zenit i nadir?) — któremu bogu powinniśmy oddać cześć naszą ofiarą?ˮ VÁCLAV BLAŽEK 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Gr: „Jego, dzięki jego potędze, są te pokryte śniegiem góry, a ludzie nazywają morze i Rasā jego własnością: Jego są te ramiona, jego są te niebiańskie regiGe: ons. What God shall we adore with our oblation?ˮ „Przez którego moc są owe śnieżne góry, przez którego moc, jak mają się sie sagen, der Ozean samt der Rasa ist, durch dessen Macht diese Himmelsgegenden dessen beide Arme sie sind. - Wer ist der Gott, dem wir mit Opfer dienazywać?ˮ Dostępne pod adresem: <http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/ved/rv/mt/ rv.htm> Translations: Ja = Jamison & Brereton 2013; Gr = Grifith 1889[1987]; Ge = Geldner 1951. Uwaga: Skróty bez szczególnych objaśnień, mianowicie części Awesty lub dialektów języków uralskich, są zgodne ze standardowymi skrótami używanymi w cytowanych źródłach. BIBLIOGRAPHY Aalto Pentti 1976[79]: Kara-kala, le poisson. – Études Finno-Ougriennes 13, 29–38. Abaev Vasilij I. 1949: Osetinskij jazyk i foľklor I. Moskwa–Leningrad: Izdateľstvo Akademii nauk SSSR. Abaev Vasilij I. 1958–1973–1978–1989–1995: Istoriko-ėtimologičeskij slovaŕ ossetinskogo jazyka I–V. (Moskwa)–Leningrad: Wydawnictwo Akademii Nauk ZSRR. fférens punkty gramatyki i literatury Abel-Rémusat M. 1820: Recherchers sur les langues tartares, ou Mémoires sur diMandżurów, Mongołów, Ujgurów Adams Douglas Q. 2013: A Dictionary of Tocharian B (Revised et des Tibétains. Paris: Imprimérie Royale. and Greatly Enlarged) 1–2. Amsterdam–Nowy Jork: Rodopi. Aufrecht Theodor 1955: Hymny Rygwedy. Wiesbaden: Harrassowitz. Axmetjanov R. G. (Әхмəтьянов Р. Г.) 2001: Татар теленең кыскача тарихиэтимологик сүзлеге. Казан: Тат. кит. Нəшр Bailey Harold W. 1979: Dictionary of Khotan Saka. Cambridge: University Press. Bartholomae Christian 1890: Review of Schrader 1890. – Wochenschrift für klasfilologia sische 7, 1105–1110. Artykuły / Articles 87 Volga – the First River of Europe Bartholomae Christian 1904: Słownik staroirański. Berlin: Walter de Gruyter. Bereczki Gábor 1992: Zarys historii języka czeremiskiego II. Szeged: Studia uralo-altaica, 34. Bereczki Gábor 2013: Etymologiczny słownik języka czeremiskiego (maryjskiego). Rodzimy zasób słownictwa, wydany po śmierci autora przez Klárę Blažek Václav 2012: Czy Agyagási und Eberhard Winkler. Wiesbaden: Harrassowitz. w obrębie języków ugrofińskich istniała jedność wołżańska? – Finnisch-Ungrische Forschungen 61, 29–91. Blažek Václav 2013: Europa Północna i Rosja: migracje uralskie. – Encyclopedia of Global Human Migration I, ed. by Immanuel Ness & Peter Bellwood. Oxford: Wiley-Blackwell, 178–183. Blažek Václav 2015: Długa droga do „daleko”: tocharskie A lo, B lau oraz A lok, B lauke adv. „(w) dalekim miejscu; z dala” w perspektywie indoeuropejskiego etymonu „długi”. – Czasopismo of Indo-European Studies 43(1–2), 57–80. Blažek Václav 2016a: Hydronimia Rgwedu. – Linguistica Brunensia 64(2), 7–54. Blažek Václav 2016b: O klasyfikacji języków samojedzkich. – Finnisch-Ungrische Forschungen 63, 79–125. Blažek Václav & Schwarz Michal 2017: Early Indo-Europeans in Central Asia i Chin. Relacje kulturowe odzwierciedlone w języku. Innsbruck: Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Nowa seria, tom 13. Böhtling Otto 1851: Język Jakutów, część 2: Słownik jakucko-niemiecki. Petersburg: Cesarska Akademia Nauk. Bongard-Levin G. M. & Grantovskij E. A. 1983: Od Scytii do Indii. Moskwa: Mysľ. Cabolov Ruslan L. 2001–2010: Słownik etymologiczny języka kurdyjskiego I–II. Moskwa: Vostočnaja literatura. Cincius Vera I. (red.) 1975–1977: Słownik porównawczy języków tungusko-mandżurskich I–II. Leningrad: Nauka. Clauson sir Gerard 1972: Słownik etymologiczny języka tureckiego sprzed XIII wieku. Oxford: Clarendon Press. Collinder Björn 1960: Gramatyka porównawcza języków uralskich. Sztokholm: Almkvist & Wiksell. Konstantyn Porfirogeneta 1967: De administrando imperio, wyd. Gyula Moravcsik, tłum. R. J. H. Jenkins. Dumbarton: Center for Byzantine Studies. VÁCLAV BLAŽEK 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Cf. Available at: <https://epdf.pub/de-administrando-imperio.html> [accessed 01.11.2019]. Eilers Wilhelm i Mayrhofer Mannfred 1960: Świadectwa onomastyczne migracji indyjskiej? Ponowna weryfikacja. – Sprache 6, 107–134. ERS – Érzjansko-russkij slovaŕ, red. M. N. Koljadenkov & N. F. Cyganov. Moskwa: Państwowe Wydawnictwo Słowników Zagranicznych i Narodowych, 1949. ESIJ – Słownik etymologiczny języków irańskich I–IV, autorstwa W. S. Rastorgujewej (I–III) i Dż. I. Ėdeľman (I–IV). Moskwa: Literatura Wschodnia, 2000–2011. ESTJ – Słownik etymologiczny języków turkijskich 1 (samogłoski), 2 (B), 3 (V, G, D), autorstwa Ė. V. Sevortjana. Moskwa: Nauka, 1974, 1978, 1980; 4 (Ǯ, Ž, J), autorstwa Ė. V. Sevortjana & L. S. Levitskiej. Moskwa: Nauka, 1989; 5 (K, Q). Moskwa: Języki kultury rosyjskiej, 1997 & 6 (K) autorstwa L. S. Levitskiej, A. V. Dybo, V. I. Rassadina. Moskwa: Indrik, 2000; 7 (L, M, N, P, S) autorstwa L. S. Levitskiej, G. F. Błagowej, A. V. Dybo, D. M. Nasiłowa. Moskwa: Instytut Językoznawstwa RAN, 2003. EWAI – Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen I–III, by Mannfred Mayrhofer. Heidelberg: Winter, 1986 i n. EWU – Etymologiczny słownik języka węgierskiego I–II, red. Loránd Benk. Budapeszt: Akadémiai Kiadó, 1994. Gaster M. 1899: Kroniki Jerameela, czyli hebrajska Biblia historyczna. Londyn: Królewskie Towarzystwo Azjatyckie. Geldner Karl Friedrich 1951: Der Rig-Veda aus dem Sanskrit ins Deutsche übersetzt (3 t.). Londyn i Wiesbaden: Harrassowitz. Dostępne pod adresem: <http://www.sanskritweb.net/rigveda/rigveda.pdf> [dostęp 01.11.2019]. Gimbutas Marija 1963a: Starożytne ziemie bałtyckie. – International Journal of Slavic Linguistics and Poetics 6, 65–102. Gimbutas Marija 1963b: Bałtowie. Londyn: Hudson & Thames. Gombocz Zoltán 1917: Czy węgierska ojczyzna i tradycja narodowa. – Nyelvtudományi Közlemények 45, 129–194. Griffith Ralph T. H. 1884[2002]: Hymny Atharwawedy I–II. Nowe Delhi: Munshiram Manoharlal. Griffith Ralph T. H. 1889[1987]: Hymny Rygwedy I–II. Nowe Delhi: Munshiram Manoharlal. Haussig J. 1953: Ekskurs Teofilakta o ludach scytyjskich. – Byzantion 23, 275–462. Straipsniai / Articles 89 Volga – the First River of Europe Helimski Eugene 2000: O prawdopodobnym tungusko-mandżurskim pochodzeniu inskrypcji Buyla z Nagy-Szentmiklós. – Studia Etymologica Cracoviensia 5, 43–56. Helimski Eugene 2004: Język(i) Awarów: Alternatywa mandżursko-tunguska. – Proceedings of the First International Conference on Manchu-Tungus Studies (Bonn, VIII–IX, 2000), Vol. 2: Trends in Tungusic and Siberian Linguistics, red. C. Näher. Wiesbaden (Tunguso–Sibirica 9), 59–72. Herrmann Albert 1937: Oaros. – Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, nowe opracowanie Georga Wissowy i Wilhelma Krolla, 34. Półtom. Stuttgart: Druckenmüller, cc. 1680–1681. Hirth Friedrich 1895: Posłowie do inskrypcji Tonjukuka. Przyczynki do historii Turków Wschodnich w VII i VIII wieku według źródeł chińskich. – Starożytnotureckie inskrypcje Mongolii Wilhelma Radloffa. St. Petersburg: Académie imperiale des sciences, 1–140. Honko Lauri et al. 1993: Wielka Niedźwiedzica. Antologia tematyczna poezji ustnej w językach fińsko-ugryjskich. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura. Honti László 1982: Historia wokalizmu obugr yjskiego pierwszej sylaby. Budapeszt: Akadémiai Kiadó. Horn Paul 1893: Zarys etymologii nowoperskiej. Strasburg: Trübner. Humbach Helmut, we współpracy z Josefem Elfenbeinem i Prodsem O. Skjær vø 1991: Gāthy Zaratusztry i inne staroawestyjskie teksty. Heidelberg: Winter. Jacobsohn Hermann 1922: Ariowie i Ugrofinowie. Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Jamison Stephanie i Brereton Joel P. 2014: Rygweda. Najwcześniejsza poezja religijna Indii, t. I–III. Oxford: University Press. Joki Aulis J. 1973: Uralczycy i Indoeuropejczycy. Helsinki: Suomalais-Ugrilaisen Seura Keresztes László 1986: Historia konsonantyzmu (Mémoires de la Société Finno-Ougrienne 151). mordwińskiego. II: Etymologiczny materiał dowodowy. Szeged: Studia uralo-altaica, 26. KESK – Kratkij ėtimologičeskij slovaŕ komi jazyka, autorzy: Vasilij I. Litkin i Evgenij I. Guljaev. Moskwa: Nauka, 1970. KEWA – Skrócony słownik etymologiczny I–IV, autor: Mannfred Mayrhofer. Heidelberg: Winter, 1956 i nast. Kiepert Heinrich 1878: Lehrbuch der alten Geographie. Berlin: Reimer. VÁCLAV BLAŽEK 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Klaproth Julius 1826: Tabele historyczne Azji, od monarchii Cyrusa do czasów obecnych; opatrzone badaniami historycznymi i etnograficznymi nad tą częścią świata. Paryż: Schubart. Klimov Georgij A. & Xalilov Magžig Š. 2003: Slovaŕ kavkazskix jazykov. Sopostavlenie osnovnoj leksiki. Moskva: Vostočnaja literatura, RAN. Korenchy Éva 1972: Irańskie zapożyczenia w językach obugryjskich. Budapeszt: Akadémiai Kiadó. Krahe Hans 1964: Nasze najstarsze nazwy rzek. Wiesbaden: Harrassowitz. Kretschmer Paul 1927: Dalsze uwagi na temat prahistorii Indów. – Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der Indogermanischen Sprachen 55, 75–103. Kuhn Ernst 1887: Miszellen. – Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 28, de Lagarde Paul 1866: 214–216. Zebrane rozprawy. Lipsk: Brockhaus. de Lagarde Paul 1868: Przyczynki do leksykografii baktryjskiej. Lipsk: Teubner. Lehtiranta Juhani 1989: Yhteissamelainen sanasto. Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura (Mémoires de la Société Finno-Ougrienne 200). Lewy Ernst 1937: Merja i Czeremisi. – Roczniki Węgierskie 16, 79–81. Available at: <http://real-j.mtak.hu/7008/1/MTA_UngarischeJahrbucher_16.pdf> [accessed 01.11.2019]. Lytkin Vasilij I. i Guljaev Evgenij S. 1970: Krótki słownik etymologiczny języka komi. Moskwa: Nauka. Macdonell A. A. 1971: Mitologia wedyjska. Delhi–Varanasi: Indological Book House. Markwart Josef 1929: Analekty kulturowoi językoznawczo-historyczne. – Roczniki Węgierskie 9, 68–103. Dostępne pod adresem: <http://real-j.mtak.hu/7008/1/MTA_UngarischeJahrbucher_9.pdf> [dostęp: 01.11.2019]. Marquart Josef 1903: Studia nad historią IX i X. wieku (ok. 840– 940). Lipsk: Dietrich. ME – Mühlenbach K. & Endzelin J. 1929–1932: Słownik łotewsko-niemiecki IV. Tom. Ryga: Wydane przez łotewski fundusz kultury. Menander 1985: Historia Menandra Strażnika. Esej wprowadzający, tekst, tłumaczenie i uwagi historiograficzne R.C. Blockley. Liverpool: Cairns. Menges Karl H. 1944–1945: Uwagi etymologiczne dotyczące niektórych imion Päčänäg. – Byzantion 17, 256–280. Straipsniai / Artykuły 91 Volga – the First River of Europe Mikkola J. J. 1929: Nazwa Wołga. – Badania ugrofińskie 20, 125–128. Dostępne pod adresem: <http://fennougrica.kansalliskirjasto.fi/handle/10024/92995> [dostęp 01.11.2019]. Montgomery James E. 2000: Ibn Falān and the Rūsiyyah. – Journal of Arabic & Islamistyka 3, 1–25. Dostępne pod fadlan.2000.pdf> [accessed 01.11.2019]. Moravcsik Gyulya 1958: Byzantinoturcica II: Sprachreste der Türkvölker in den byadresem:<http://www.unm.edu/~doug/montgomery.ibnzantinischen Quellen2. Berlin: Akademie-Verlag. Morgenstierne Georg 1974: Słownik etymologiczny grupy języków szughni. Wiesbaden: Reichert. Müllenhoff Karl 1906: Die Nordund Ostnachbaren der Germanen. – Deutsche Starożytnictwo II, 1–416. Munkácsi Bernát 1910: Recenzja Arische Urzeit Hermanna Brunnhofera (Bern: Francke 1910). – Keleti Szemle 11, 150–158. Munkácsi Bernát i Kálmán Béla, red., 1986: Słownik wogulski. Budapest: Akadémiai Kiadó. MW – Monier-Williams Sir Monier 1899 (przedruk 1993): Słownik sanskrycko-angielski. Delhi: Motilal Banarsidass. NCED – Północnokaukaski słownik etymologiczny, Sergei L. Nikolayev i Sergei A. Starostin. Moskwa: Asterisk Publishers, 1994. Nobbe C. F. A. 1966: Geografia Klaudiusza Ptolemeusza. Hildesheim: Olms. Olsen Birgit A. 1999: Rzeczownik w języku Nyberg Henrik S. 1974: A Manual of Pahlavi Vol. II. Wiesbaden: Harrassowitz. ormiańskim biblijnym: pochodzenie i słowotwórstwo – uton (Trends in Linguistics. with special emphasis on the Indo-European heritage. Berlin–New York: de Gruyter MoStudies and Monographs 119). Paasonen Heikki (Henrik) 1897: Czy najstarsza znana mordwińska nazwa rzeki Wołgi ma pochodzenie indogermańskie? – Nyelvdudományi Közlemények 27, 121–123. Paasonen Heikki 1926: Słownik ostiacki (według dialektów nad Kondą i Juganem), red. Kai Donner. Helsingfors: Société Finno-Ougrienne (Lexica Societatis Fenno-Ugricae II). Paasonen Heikki 1948: Ost-Tscheremissisches Wörterbuch, ed. P. Siro. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura (Lexica Societatis Fenno-Ugricae XI). Pelliot Paul 1923: Mongołowie i papiestwo. – Revue de l´Orient chrétien 23, 3–30. VÁCLAV BLAŽEK 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Pokorny Julius 1959: Indoeuropejski słownik etymologiczny. Bern–Monachium: Francke. Pritsak Omeljan 1954: Jedno huńskie słowo. – Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 104(1), 124–135. Pritsak Omeljan 1956: Der Titel Attila. – Festschrift für Max Vasmer, ed. by Margarete Woltner i Herbert Bräuer. Wiesbaden: Harrassowitz, 404–419. Pritsak Omeljan 1982: Język huński klanu Attyli. – Harvard Ukrainian Studies VI(4), 428–476. Ptolemäus 1990: Cosmographia. Das Weltbild der Antike. Stuttgart: Parkland. Ptolemaeus Claudius 1998: Geografia, księga 6: Bliski Wschód, Azja Środkowa i Północna, Chiny, red. Humbach Helmut & Ziegler Susanne. Wiesbaden: Reichert. Ptolemy Claudius 1932 (repr. 1991): Geografia Klaudiusza Ptolemeusza, tłum. Dostępne pod adresem: lated and edited by Edward Luther Stevenson. New York: The New York Public Libra- <http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/reference/ptolemy/index.htm> [dostęp 01.11.2019]; <http://rbedrosian.com/Classic/Ptol/ptol6toc. html> [dostęp 01.11.2019]. Radloff Wilhelm (Radlov Vasilij V.) 1893: Versuch eines Wörterbuches der Dialekty tureckie 1. Tom. Petersburg: Komisarze Cesarskiej Akademii Nauki. Ramstedt Gustav J. 1935: Słownik kałmucki. Helsinki: Lexica Societatis Fenno-Ugricae, 111. Räsänen Martti 1969: Próba etymologicznego słownika języków tureckich. Helsinki: Lexica Societatis Fenno-Ugricae, XVII.1. Rédei Károly 1986: O indoeuropejsko-uralskich kontaktach językowych. Wiedeń: Österreichische Akademie der Wissenschaften (Sitzungsberichte, Philosophisch-historische Klasa, t. 468). Rozwadowski Jan 1913: Kilka uwag do przedhistorycznych stosunków wschodniej Europy i praojczyzny indoeuropejskiej na podstawie nazw wód. – Rocznik slawistyczny 6, 39–73. Rozwadowski Jan 1948: Studia nad nazwami wód słowiańskich. Kraków: Polska Akademia umiejętności (Prace onomastyczne Nr. 1). Sammallahti Pekka 2001: Zapożyczenia indoeuropejskie w języku saamskim. – Wczesne kontakty między językami uralskimi i indoeuropejskimi: rozważania językoznawcze i archeologiczne, red.