„Prussica“ und „Lithuanica“ in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Abstract
Der Beitrag „Lithuanica und Prussica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz“ besteht aus einer kurzen Einführung in die Überlieferungsumstände und einige Forschungsaspekte sowie in Kurzbeschreibungen von knapp dreißig Handschriften deutscher, lateinischer, prußischer oder litauischer Sprache, die hauptsächlich im 19. Jahrhundert in die Königlich-Preußische Bibliothek nach Berlin gelangt sind.
Full text
MARIE-LUISE HECKMANN
Universidade de Potsdam, Instituto Histórico
Áreas de pesquisa: história papal, climática e intelectual, estudos de manuscritos, diplomática, ciências auxiliares da história.
DOI: https://doi.org/10.35321/all81-02
PRUSSICA E LITHUANICA NA BIBLIOTECA ESTATAL DE BERLIM – PATRIMÔNIO CULTURAL PRUSSIANO
Prussica e Lithuanica na Biblioteca Estatal de Berlim – patrimônio cultural da Prússia
Resumo
O artigo “Lithuanica e Prussica na Biblioteca Estatal de Berlim – Patrimônio Cultural Prussiano” consiste em uma breve introdução às circunstâncias de transmissão e a alguns aspectos da pesquisa, bem como em descrições sucintas de quase trinta manuscritos em alemão, latim, prussiano ou lituano, que chegaram principalmente no século XIX à Biblioteca Real Prussiana, em Berlim.
PALAVRAS-CHAVE: Borussica, Lituanica e Prussica; Biblioteca Estatal de Berlim – Patrimônio Cultural Prussiano; testemunhos linguísticos; Biblioteca Jaguelônica de Cracóvia; cristianização do Báltico; crônicas regionais e urbanas da Prússia; Reforma; Pequeno Catecismo de Martinho Lutero e traduções; Waidelotte; lituano prussiano; Pequena e Grande Lituânia; Romantismo e linguística.
RESUMO
O artigo “Lithuanica e Prussica depositados na Biblioteca Estatal de Berlim – Patrimônio Prussiano” consiste em uma breve introdução às circunstâncias de transmissão e a alguns aspectos da pesquisa, bem como em descrições concisas de quase trinta manuscritos alemães, latinos, prussianos ou
22
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica e Lituanica na Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Manuscritos lituanos, que foram transferidos para a Biblioteca Real Prussiana em Berlim principalmente durante o século XIX.
PALAVRAS-CHAVE: Borussica, Lituanica e Prussica; Biblioteca Estatal de Berlim – Património Cultural Prussiano; monumentos linguísticos; Biblioteca Jaguelónica de Cracóvia; cristianização do Báltico; crónicas do território e da cidade da Prússia; Reforma; Catecismo Menor de Martinho Lutero e suas traduções; Waidelotte; lituano prussiano; Pequena e Grande Lituânia; romance e linguística.
Prussica e Lituanica chegaram, em geral, à Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz (SBB PK) ou a uma das suas instituições predecessoras por meio de vendas, doações, fundações ou legados. A seguir, apresenta-se, com a brevidade necessária, uma seleção de manuscritos redigidos em lituano ou relativos à Lituânia. São também mencionados Prussica que relatam, por exemplo, os sudóvios e outras pequenas tribos prussianas, sempre que existam também ligações com a Lituânia ou se trate de verdadeiros «monumentos linguísticos». Grasilda Blažienė dedicou-se intensamente à língua prussiana e aos seus idiomas. Por isso, este artigo é-lhe dedicado.¹
Não se pretende alcançar a exaustividade, pois isso excederia os limites de um artigo. Há, porém, outras razões para fazer uma seleção. Assim, segundo as suas marcas de água, alguns manuscritos do século XVIII foram escritos em papel lituano, mas isso não permite determinar inequivocamente a sua proveniência.² Também não são abordados manuscritos que já foram objeto de catalogação aprofundada e, por isso, estão acessíveis à investigação. O depósito de Wilhelm Gaigalat (1870–1945), que fora professor de teologia evangélica na Universidade de Kaunas, foi, por exemplo, devolvido a Wilno (Vilnius) em 1997. Já tinha sido catalogado nos anos oitenta do século XX, de modo que apenas algumas questões ainda exigem a consulta física dos documentos.³
Não obstante, a inventariação é dificultada pelo facto de uma parte considerável dos manuscritos eslavos da SBB PK, entre eles
¹ Por exemplo, Blažienė 2000; 2001; 2005.
² Por exemplo, Ms. boruss. fol. 263: marca de água: Madonna com resplendor, || 60 mm, altura: 125 mm, largura: 60 mm, tipo Laucevičius 1967, n.º 2463); Ms. boruss. fol. 1253 e Ms. germ. qu. 2347: marca de água: Maria com o Menino, abaixo: S MARIA, contramarca: Z VKAV / ML, tipo Laucevičius, Popierius Lietuvoje XV–XVIIIa. Atlasas, n.º 2462/2465.
³ Range 1980. Weitere Lituanica könnten sich im Nachlass von Eduard Hermann (1863–1950) befinden.
Straipsniai / Articles
23
MARIE-LUISE HECKMANN
também os que tratam da Lituânia ou dela provêm, foi transferido para a Biblioteca Jaguelônica, em Cracóvia (Kraków), em consequência da Segunda Guerra Mundial. A seguir, só são registrados quando existem instrumentos de pesquisa ou reproduções digitais correspondentes. Outras peças encontram-se – como já indicado – entre os chamados Borussica, isto é, os manuscritos que dizem respeito a localidades ou regiões do Estado prussiano em seu conjunto ou que delas provêm, sem estarem incorporados às grandes séries da Staatsbibliothek. Na maioria dos casos, trata-se de livros administrativos, de obras historiográficas ou de «portadores da tradição» que, pela proveniência, estão relacionados entre si. Atualmente, materiais relativos à Lituânia encontram-se principalmente no fundo Borussica, em razão da vizinhança histórica entre o Grão-Ducado da Lituânia, o território da Ordem Teutônica e o Ducado da Prússia (a partir de 1525).
O que se pode saber, a partir dos manuscritos conservados em Berlim, sobre a Prússia antiga e a Lituânia? Por um lado, há uma série de manuscritos que relatam os pequenos povos bálticos situados a nordeste do Vístula e a sudoeste do Memel.⁴ A cristianização externa e interna desses povos constitui o fator determinante para a formação dessa tradição documental. Não surpreende, portanto, que não apenas o pregador dominicano Simon Grunau (c. 1470–1530/1537), difamado no século XIX como «monge mentiroso»,⁵ mas também as crônicas prussianas, regionais e urbanas, que se desenvolveram a partir do século XVI, tenham incorporado os prussianos quase sem descontinuidade à sua visão do passado.⁶ Ao olhar retrospectivamente para o passado pagão, várias divindades bálticas chegaram mesmo a tornar-se, por assim dizer, «ancestrais ilustres» do ducado prussiano.⁷
Considerando a «família linguística» báltica, ela se tornou tema (ao lado dos grupos linguísticos eslavos, germânicos e românicos) precisamente no momento em que, com a Reforma, a língua vernácula passou a ser o principal meio da pregação e da proclamação da fé. O Kleine Catechismus de Martinho Lutero, por exemplo, após sua primeira publicação em 1529, logo apareceu também nas línguas dos países vizinhos: primeiro em polonês, prussiano, lituano e dinamarquês; além disso, em croata; depois, também em francês e italiano; e, por fim, ainda em tcheco e sorábio, no final do século XVII.⁸
⁴ Mss. boruss. fol. 68 und 303.
⁵ Ms. boruss. fol. 264 (Nachtrag). Vgl. Zonenberg 2007; Miltakis 2015. Zu den Handschriften der Chronik Simon Grunaus Zonenberg 2020.
⁶ Ms. boruss. fol. 245, 592 u.a. Vgl. Mentzel-Reuters 2001 (2).
⁷ Ms. boruss. fol. 474.
⁸ Latim: VD 16 / VD 17: 39/9 (1529–1685); Baixo-alemão: VD 16: 26 (1529–1599); Polonês: L 5341, L 5343; 12:740759Z (1533, 1562, 1615, Königsberg); Alemão / prussiano: L 5200, L 5202
24
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Entre os Borussica berlinenses, durante muito tempo negligenciada e, assim, inacessível à pesquisa, estava uma cópia do linguista Johann Severin Vater (1771–1826), com acréscimos do baltista de Halle Faber, à primeira edição prussiana do Enchiridion de Martinho Lutero.⁹ A qualidade linguística da tradução de Abel Will, pároco em Pobethen (1540–1575), era controversa entre os linguistas ainda no início do século XX.¹⁰ A tradução remontava originalmente a uma encomenda do duque Albrecht da Prússia (1525–1567). Foi elaborada por volta de 1545, pouco depois do sacrifício de um bode negro durante a guerra a cavalo, ocorrido em 1520 em Pobethen, com a aprovação do grão-mestre Albrecht (1511–1525), para repelir navios inimigos vindos de Danzig. Pouco depois da Reforma, porém, a atitude em relação aos prussianos, apenas superficialmente cristianizados, mudou, e o bispo da Samlândia Georg von Polentz (1519–1550) condenou o pagão ‘Waidelotte’ Valentin Sopplit (Supplit) e 23 dos seus seguidores a uma penitência pública abrangente, antes de lhes permitir novamente receber a comunhão, um ano depois.
O termo Waidelotte tem por base o verbo prussiano reconstruído waidilis. Segundo a pesquisa, abrange toda uma gama de significados, que vai de ver e saber até fazer magia.¹² Nesse contexto, seria muito desejável uma análise linguística e histórica do primeiro catecismo prussiano,¹³ tanto mais que não só a tradução da Bíblia e dos Salmos por Johannes Bretke (1536–1602), pastor em Labiau e Königsberg, mas também a segunda tradução do Enchiridion, elaborada por volta de 1575 por Bartholomäus Willent (1525–1587),¹⁴
(1545, 1561: Königsberg); Lituano Mažvydas 1547, 1:719679M (1547; 1612, ambas Königsberg); Alemão / Latim: VD 16 / VD 17: 3 / 5 (1554–1669); Alemão / Croata: B 7650 (1561); Alemão / Polonês: L 5344, L 5345 (1574, 1588); Dinamarquês: L 5255, ZV 24213, L 5256 (1587, 1594, 1596); Francês 75:650634U, 23:292716Q, 23:664372K (1605, 1637, 1667); Grego / Latim / Alemão: L 5191 (1565); Alemão / Latim / Hebraico: 23:286143T (1602); Alemão / Latim / Grego / Hebraico: 7 (1605–1660); Alemão / Latim / Francês / Grego: 32:645194Z (1609); Latim / Grego: 384:717945U (1614); Alemão / Latim / Francês / Italiano: 39:146155Z (1615); Grego: 23:685649V = 75:656151H (1618); Alemão / Latim / Grego: 1:040122D (1630); Tcheco: 32:682640P (1685); Sórbio: 547:653025A (1693).
⁹ Ms. boruss. fol. 462.
¹⁰ Hermann 1915.
¹¹ David 1812: 117–126. Vgl. Wijaczka 2014: 78. Die bei David beschriebenen Bußund Gegenrituale verdienten eine weitergehende religionswissenschaftliche Aufarbeitung.
¹² Brauer 2011, 268 f.
¹³ Ms. boruss. fol. 251 und 592.
¹⁴ Bechtel 1882. Vgl. Pakerys 2015; Aleknavičienė 2017.
Straipsniai / Articles
25
MARIE-LUISE HECKMANN
já encontraram acolhimento nos estudos bálticos.
15
Também o “lituano prussiano”, com valiosas informações sobre a cultura e o modo de vida dos chamados pequenos lituanos, já conta com uma edição crítica.
16
Os “fragmentos de transmissão” relativos à Grande Lituânia na Staatsbibliothek zu Berlin datam dos séculos XVI a XX. A Lituânia é mencionada sobretudo quando se trata de tratados, concessões de privilégios ou questões administrativas. Ocasionalmente, também aparece em relatos sobre assembleias dos estamentos, listas de convidados da corte lituana, contas, escrituras de propriedade, relatos de viagem ou ainda em tratados históricos, como, por exemplo, a Historia Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Cum annexis Provinciis ab harum origine do padre jesuíta Thomas Szpot. Para o linguista, a busca pelas origens da língua lituana durante o Romantismo é particularmente notável, tanto mais que se harmoniza com pesquisas mais recentes sobre os conhecimentos de Jacob Grimm (1785–1863) da língua lituana.
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
Bretke 1991 (1); Bretke 1991 (2); Bretke (2017). Cf. Kluge / Scholz 2002; Eglė 2007; Gelumbec-kaitė 2017; Range 2017; Thies 2017. Sobre os primeiros livros em prussiano ou lituano: Lukšaitė 2017, 229–240. bem como http://www.hab.de/ausstellungen/postille/einleitung.htm (consultado em 6.11.2019).
Gerulaitienė 2011.
Outras obras Lithuanica encontram-se na Biblioteca Nacional Russa, em Petersburgo; cf. Bleski-na 2011; Logutova 2015.
Ms. boruss. fol. 265; Ms. boruss. oct. 20; Ms. germ. fol. 857; Mss. slav. fol. 1–2, 4, 7.
Ms. gall. fol. 196.
Ms. slav. fol. 12 und 15.
Ms. slav. fol. 3.
Ms. slav. fol. 47.
Ms. germ. fol. 1493.
Ms. lat. qu. 828.
Ms. germ. qu. 1045.
Vgl. Kraut 2017. Kirchenslavischen Drucken aus Polen, die Übersetzungsund Vermittlungsbedarf sowie konfessionelle Konflikte des 17. Jahrhunderts anzeigen, ist ein längerfristiges Digitalisierungsvorhaben an der SBB PK gewidmet. Vgl. Neumann 2016 sowie „Digitalisierte Sammlungen“ der SBB PK.
26
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Descrições breves
1) Ms. boruss. fol. 68: Peter von Dusburg: Chronica Prussiae Summarium Bellorum Pruthenicorum per annos 14 (lat.), III + 140 f., Prússia?, séc. XVI. Corte salpicado de vermelho. Papel, 28,5 x 20,5, marcas-d’água: guarda anterior, f. 274, 276 vaso com duas asas, três flores e o monograma MB, f. 264, 270 jarro com asa, pé e coroa sobreposta (Briquet 12632?). Paginação nas faces recto, f. 16, 17, 36 vestígios de antiga foliação, 31–37 linhas, escrita cursiva alemã, três mãos (f. 1r–96r; 96v–97v, 105v–107v; 97v–98v, 100r–105r, 107v–132v), notas marginais, rasuras perto do final, f. 1–191 títulos e iniciais em vermelho, ocasionalmente sublinhados em vermelho. Proveniência anterior: título manuscrito na lombada Chronica Prussiae; guarda anterior, antiga cota N. 55 (semelhante em Ms. boruss. fol. 72); na capa anterior, ex-líbris oval dourado em forma de brasão com a inscrição Daniel Casimirus Krusius Theol. et I.U.D. Custos Vratisla[viensis], brasão: partido duas vezes; nos campos 1 e 3, dois astros de seis pontas cada, no campo 2, um astro de seis pontas, acima, leão rampante invertido, de cabeça descoberta, segurando três lírios nas patas; guarda anterior (recto), marca de posse Danielis Casimiri Krusii CW. F. 1r–96v Peter von Dusburg. Chronica Prussiae. Incompleto. Começa Honorabili viro et in Christo devoto fratri Wernero de Orsele magistro hospitalis sancte Marie domus Theutonicorum Ierosolimitani frater Petrus de Dusburgk... Interrompe-se em ordinavit ergo, quod David Castelhuus suus de Gartha cum valido exercitu intravit terram Masoviae XI Kal., f. 1r–3r prólogo, f. 3v–4r De modo agendi libri huius. Prefatio ad institutionem ordinis domus Theutonicae, f. 4r–96r Incipit prima pars libri de origine ordines domus theuton[icorum]..., f. 96v–133r Summarium bellorum Pruthenicorum per annos 14. Começa Anno domini 1444 die sancte Dorothee virginis. Nobilo et ministro Prussie... Termina... per gratiam dei res habeant clara documenta. Finis, f. 103rv inserção em alemão. Começa Der gemeyne eyd laud alzo. Alle sachen wir daz geschen sint mit unserem eldesten... Termina... zu halden ein eides stat das (muß) goth so helffe etc., f. 149r–150r, 132v–140v em branco.
Lit.: Toeppen 1853, 17 f.; SRP 1: 3–219, hier 14 f.; Kletke 1858: 79; Peter von Dusburg 1984, 19 f.; Mentzel-Reuters 2001 (1); Heckmann 2004: 1–18; Piotr z Dusburga 2007: XLV; Smith 2017: 151–154. Vgl. Ms. boruss. fol. 245; PStA Danzig: 300, R/Li, q. 1; 492/971; UB Toruń: Rps 26/III (Altsignatur mf. 782); PStA Toruń: Kat. II, XIII, 1; ÖNB Wien: Cod. Vind. 9093.
2) Ms. boruss. fol. 303: Nicolaus von Jeroschin: Preußische Reimchronik, 252 f., Alemanha, séc. XVII.
Straipsniai / Articles
27
MARIE-LUISE HECKMANN
Encadernação de biblioteca. Papel (de vários tipos), 28 x 22. Paginação antiga 1–491, f. 272 omitido, 2 colunas, SR de cerca de 23 x 9 cada, geralmente 30 linhas, escrita cursiva alemã, várias mãos, referências às páginas do exemplar anotadas à margem, títulos sublinhados a vermelho, a partir do f. 58 em letra de imprensa, início de um verso escrito em tamanho maior a partir do f. 55, parcialmente sublinhado a vermelho. Proveniência anterior: nota na guarda anterior, segundo a qual o manuscrito veio de Königsberg para Berlim, e duas referências bibliográficas (Lilienthal e Hanow).
Döhn 6, f. 86. Bibliografia: Förster 1820, 16 f.; Toeppen 1853: 15–17; Kletke 1858: 80; SRP 1868, 299 f. (= Ms. fol. 1547?); Johansson 1964: 22–35; SRP 1968: 36–43. Cf. UB Heidelberg: Cod. Pal. germ. 367 (exemplar).
Fig. 1 Stenzel Bornbach: Cronica des Preußenlands, vol. 1, f. 9r
28
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
3) Ms. boruss. fol. 245: Stenzel Bornbach: Cronica des Preußenlands, vol. 1: Dos primórdios até 1290 (contém Ps.-Wartzmann: Chronik des Landes Prutenia) lista de príncipes, 166 f., Alemanha, séc. XVI.
Autógrafo. Papel, 30 x 21. Perda de folhas entre f. 50 e 60, margem aparada durante a encadernação (com perda parcial de texto); cadernos de 8 bifólios, marca-d’água de cabeça de boi (semelhante a Piccard, vol. V, n.º 212 e 214), paginação antiga 2–20, antiga foliação no verso 21–164, SR geralmente 26 x 17, escrita de chancelaria e cursiva alemã, f. 30r, 33rv, 35r, 54r brasões dos grão-mestres da Ordem Teutónica, cores indicadas, f. 94v, 114r, 139r, 152v contornos de brasões, em branco; f. 9r desenho a pena, brasão com três cabeças, encimado por elmo e carvalho, à esquerda a figura de Widowito, à direita a de Bruteno; f. 2r–18v em branco, coladas na margem externa letras maiúsculas góticas A–Z, Z em grande parte destruído ao aparar o bloco do livro. No f. 166v contém uma lista dos príncipes da Lituânia, Samogícia e Masúria com os quais os prussianos e a Ordem Teutónica travaram guerras.
Kletke 1858: 112–115; Döhn 6, Bl. 159–161. Lit.: Heckmann 2020. Vgl. Mss. boruss. qu. 175, 252 f., 255–258, 261, 591 und 629 (Ps.-Wartzmann) sowie PStA Danzig: 300/R LI 70; BPAW Danzig: Ms. 1282.
4) Ms. boruss. fol. 251: Andreas Huckewitz: Preußische Chronik (até 1527), II + 393 f., Danzig, séc. XVI.
Papel, 30 x 20. Marcas-d’água: jarro com asa, pé e flor quadrilobada sobreposta (semelhante a Briquet 12573), cadernos de cinco bifólios com assinaturas de caderno na última página de cada caderno, antiga foliação 1–393, SR de cerca de 25 x 15, pautado a lápis, escrita cursiva alemã, escrita de chancelaria (folha de rosto, títulos). Proveniência: f. 1v monograma GR, f. IIr nota sobre o comitente Johann Kopfen. F. Ir lema. Navita dementis, de tauris narrat arator. / Vulnerat miles, enumerat pastor oves, f. Iv em branco, f. IIr prefácio, f. IIv em branco, f. 1r–393r texto, f. 1r–4v história dos reis de Jerusalém, f. 5r–12r fundação da Ordem Teutónica, f. 12v em branco, f. 13r–341v história dos grão-mestres e da Prússia (até 1525). Começa sempre numa página recto com um novo grão-mestre, pelo que há várias folhas em branco; f. 342r–373v Reforma e agitação social em Danzig e arredores (1522–1527), f. 371v–381v inserção. A Guerra da Francónia (1520/1521), f. 382r–393r Der Ungläubigen Sudawen ihrer Bockheyligung mit sampt andern Ceremonien, so sie zu gebrauchen pflegen, f. 393v em branco.
Straipsniai / Articles
29
MARIE-LUISE HECKMANN
Kletke 1858: 91–93; Döhn 6, f. 70 e segs. Lit.: Förster 1820: 15 e segs. Sobre os Sū-dauers, cf. Ms. boruss. fol. 592.
5) Ms. boruss. fol. 265: Livro da cidade de Danzig, 60 + 1 f., Danzig, século XV (1386, 1414–1455).
Encadernação em cartão cinzento, lombada: etiqueta com título (difícil de ler), etiqueta de cota vermelho-dourada (cota atual), 30 x 22,5. Papel, 29,5 x 22. Vários f. restaurados, f. dobrado colado antes do f. 3, um f. recortado antes dos f. 6 e 33; (VI–1)25 + (IV–1)32 + XIV60, marcas-d'água: ǁǁǁ 64 mm, altura 56 mm, largura 26 mm, torre com ameias e uma janela (Piccard 100743), guarda anterior e posterior: marca-d'água: inscrição, frequentemente 32–33 linhas, cursiva gótica, várias mãos, lat., mhd., mnd., f. 16v peixe com três barbatanas, f. 22v e 51v mãos de notas. Proveniência: f. 2r e 59r carimbos vermelhos da Biblioteca Real, f. 2r cota atual. Quatro cadernos: I: f. 1r–12v regulamento do conselho e outros assuntos do conselho; II: f. 13r–38v correspondência com parceiros comerciais e governantes; III: f. 39r–46v documentos e cartas do senhor territorial; IV: f. 47r–60v conselho, senhor da cidade e prefeitura. Contém f. 30v–31v O grão-duque Boleslaw Swidrigal da Lituânia ao rei dos Romanos Friedrich (III). Em nome da Santíssima Trindade. Amém … [Kerschemen, 1431 VI 19].
Descr. conforme Döhn, acervo completo, sob a cota. Lit.: Tandecki 1990; Eibl 2004: 57 e segs., n.º 15; Grulkowski 2015: 469–472 (em todos os casos, sem este manuscrito). Cf. Ms. boruss. fol. 72.
6) Ms. boruss. fol. 272: Numophylacium Hornianum Polono-Prussicum J. H. Liedert: Gabinete de moedas polonesas e lituanas J. H. Liedert: Gabinete de moedas polonesas e lituanas, 51 f., Prússia?, século XVIII.
Encadernação em cartão, 34 x 22. Papel, 33 x 21,5. Várias marcas-d'água, Madonna com raios (semelhante a Suprașlius, 1778, segundo o n.º 2365 em Lietuvoje XV–XVII, E. Laucevičius); cadernos irregulares, paginado, 2 guardas espelhadas no início e no fim, cerca de 40 linhas, escrita cursiva alemã, uma mão, alemão. Nota no f. 3r. Ex Collectione Manuscriptorum Fried. Carl. Gottl. de Duisburg. F. 4r–5r Lista das moedas prussianas e polonesas que estiveram em circulação antes e depois da época dos Cavaleiros da Cruz; f. 5v–8v moedas cunhadas na época dos Cavaleiros da Cruz; f. 9r–10r moedas antigas reais de Vladislau Jagelo etc.; f. 10v–11v groschen boêmios que ainda circulavam na Polônia na época dos Cavaleiros da Cruz; f. 12rv toda sorte de groschen, xelins e pfennigs. 2 groschen sl. [scilicet] Dreyzeleher, da Polônia; f. 13r moedas de Toruń; f. 13v
30
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Moedas de Elbing, f. 14r–15v moedas de Danzig, f. 16r continuação das moedas de Toruń. Vide f. 19; f. 16v em branco; f. 17r–19r continuação das moedas polonesas; f. 19v Thl. polonês [táler?]; f. 20r–21r continuação da RP polonesa [Res Publica / Rzeszpospolita?]; f. 21v–22r moedas de ouro; f. 22r–24r moedas polonesas de ouro; f. 24v–31r medalhas polonesas de prata; f. 31v em branco. F. 32r–36r lista de moedas prussianas, isto é, de Brandemburgo, bem como táleres, isto é, medalhas; f. 36v em branco; f. 37r–43v medalhas prussianas de Brandemburgo em estanho; f. 44r–49v J. H. Liedert. Gabinete de moedas polonesas e lituanas; f. 45v, 50r–51v em branco.
Descr. por Sara Knothe (Universidade de Potsdam). Lit.: Gartmann 1901; Sajauskas / Kaubrys 1993, 2006.
Fig. 2 Johann Seoverin Vater: Enchiridion. O pequeno Catecismo do Doutor Martin Lutero, em alemão e prussiano, f. 26v–27r (cópia, alemão à esquerda, prussiano à direita)
Straipsniai / Articles
31
MARIE-LUISE HECKMANN
7) Ms. boruss. fol. 462: Johann Severin Vater: Enchiridion. O pequeno Catecismo do Doutor Martin Luther, em alemão e prussiano. Impresso em Königsberg, na Prússia, por Johann Daubmann. M.D.LXI (cópia) Faber: colação da cópia com o impresso, 64 fólios, Halle, por volta de 1821.
Fig. 3 Árvore genealógica dos regentes do Ducado soberano da Prússia, 1693–1694 (excerto)
Encadernação de cartão marmorizado castanho, na lombada, etiqueta verde com a inscrição Ms. Boruss. fol. 462. Catecismo prussiano. Cópia do impresso v.
32
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
1561. Abaixo, etiqueta vermelha com cota válida, 30 x 20. Papel, BR 32,5 x 19,5. Dois fascículos: I: fol. 1r–62v, paginação dos fólios com borda ornamentada, a tinta, número de linhas variável, escrita cursiva alemã, uma mão, reclamos. II: fol. 63r–64v, formato maior: 36,5 x 22, dobrado, escrito em ambos os lados. Outra mão. Proveniência: fol. 1r nota S. Josef Sauer em Vater’s Die Sprache der alten Preußen. Braunschweig 1821. Pref. pp. X–XI, fol. 62r observação do senhor Doutor Vater em Halle. Até aqui não é o original, que …–1… e que se poderia substituir pela impressão do original; fol. 2v carimbo da Biblioteca Real (transcrição latina). Fol. 1r, ver acima; fol. 2r, título; fol. 2v, em branco; fol. 3r–61r, cópia; fol. 63r–64v, divergências da cópia em relação ao modelo: Enchiridion 1561.
Lit.: Vater 1821: X–XI.
8) Ms. boruss. fol. 474: Samuel von S.: Árvore genealógica dos regentes do Ducado soberano da Prússia, 1693–1694, rolo montado sobre tela, numa pasta.
Encadernação moderna castanha de madeira, 49,5 x 35. Pergaminho colado sobre tela, encadernado pelo lado direito durante o restauro, 67,5 x 48. Cursiva latina, uma mão (Samuel de Su … 1694), desenho a pena: esquema arbóreo, colorido de verde, vermelho e amarelo. Título: Árvore genealógica dos regentes do Ducado soberano da Prússia e de seus antigos e atuais servidores. O esquema mostra o Ducado da Prússia desde as suas origens na Francónia (Casa de Ansbach, Hohenzollern), na Prússia Antiga (Vaidevutus, 373 d.C., até Krÿwe Krÿweiten, 583 anos depois) e na Terra Santa (Ordem Teutônica) até ao seu último titular: o nome do governante em exercício em 1693/1694 Friderich Wilhelm I., eleitor de Brandemburgo (1688–1713), duque (1688–1701) e rei da Prússia (1701–1713), foi, contudo, apagado. A sua meia-irmã Luise Dorothée (1680–1705), a sua mãe Sophie Charlotte von Hannover (1668–1705) e o seu irmão mais velho, Friederich Augustus (1685–1686), indicado como falecido, estão, por sua vez, registrados. O apagamento ocorreu, portanto, entre 1701 (coroação de Friedrich Wilhelm I como rei) e 1705 (morte da meia-irmã e da mãe). A ocasião para a criação da árvore genealógica dos regentes foi provavelmente a iminente (auto)coroação de Friedrich Wilhelm I como rei da Prússia. O contexto mais amplo de sua criação talvez estivesse relacionado com o motivo da árvore, que aparece em sermões fúnebres da época. Cf. VD 17: 1:0334477F; 29:725438C. VD18: 90537262.
9) Ms. boruss. fol. 592: Johannes Freiberg: Crônica prussiana (excerto 1190–1440). Documentos oficiais e narrativas históricas, Kulmer Handfeste, 139 fólios, Alemanha, século XVI.
Straipsniai / Articles
33
MARIE-LUISE HECKMANN
Erro de encadernação no final, papel em formato in-fólio, cadernos binion, 3 marcas-d’água (não em Briquet), 31 x 22, SR ca. 26 x 17, paginação antiga feita pela mão do escriba, 28 linhas ou mais, escrita cursiva alemã (lista dos grão-mestres, séc. XVIII), escrita de chancelaria (texto e títulos). Escriba Johannes Freiberg. Possuidor anterior: Hans Mülfelt, de Königsberg? (nenhuma das duas informações pode ser lida pelas características externas); [acc. ms. 158] (1830: Vend. Halling. Studioso in mense Februario). Fól. 1v aditamento. Lista dos grão-mestres até Albrecht, como índice detalhado, fól. 1r–99r Ps.-Wart(z)mann (1190–1525), fól. 99rv Mandato do bispo Johann Poliander da Vármia (relativo à religião luterana, 1540), fól. 100r–124r outros mandatos, 124r–126v Artickell uff die Stette, gemachtt vom Orden (1529), fól. 126v–131v Von den Sudawytternn und ihren Gebräuchen, fól. 131v–132v lista dos mestres territoriais na Prússia, 132v–139v Direito de Kulm. Kulm Antiga e carta de concessão (incompleto).
Descr. segundo Döhm 7, fól. 59–61. Bibliogr.: Kletke 1858, 125 f.; Toeppen 1868, 249 (sem este manuscrito). Cf. Mss. boruss. fol. 176, fól. 242r–329v e fol. 629, fól. 22r–144v, bem como StdtB Königsberg, S 24 fol., fól. 319r–327r; sobre os sudávios, Ms. boruss. fol. 251. Cf. também Rappolt 1738; M iletius 1742: 701/707–721; Poliander 1808; SRP 1968: 331–335, n.º 10. Cf. Ms. boruss. fol. 629.
10) Ms. boruss. fol. 1157: Regulamento aldeão para as administrações dos domínios no departamento de câmaras da Prússia Oriental e da Lituânia, 16 fólios, Berlim, séc. XIX.
Lit.: Flade 2014.
Fig. 4 Theodor Lepner: Der Preußische Litauer, fól. 1v–2r
34
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
11) Ms. boruss. oct. 5: Theodor Lepner: Der Preußische Litauer, X + 202 fólios, Prússia, séc. XVII, final. Com ornamentação livresca (desenho colorido).
Encadernação da Biblioteca Real. Papel, 16,5 x 10, escrita cursiva alemã, escrita de chancelaria («cursiva gótica»), 13–14 linhas. Possuidor anterior: segundo Ms. Cat. A, 473, adquirido antes de 1818.
Descr. segundo Döhm 13: fól. 6–8. Impresso: Lepner 1744. Edição: Gerulaitienė 2011. Cf. também SRP 6: 50–60 (Der Litauer von Schondoch).
12) Ms. boruss. oct. 20: Informações sobre as administrações e cidades do Reino da Prússia · Informação geral sobre as administrações reais prussianas da Lituânia · Informação sobre as cidades do departamento lituano da Prússia, 104 fólios (+ 1 folha solta), s.l., s.d. [1807–1813/1815, devido à designação «departamento», do Ducado de Varsóvia].
Encadernação de cartão, marmorizada em preto. No alto da lombada, antiga etiqueta Nachrichten von den Ämtern in Preußen; embaixo, etiqueta de cota da Biblioteca Real. Fól. 11 carimbo vermelho da Biblioteca Real (inscrição latina), cota vigente. 17 x 10,5, cadernos: 8 IV64 + (IV−1)72 + III78 + IV102 + (III−3)105, treze fascículos com formato de folha variável: oito vezes 17 x 10 (1 fól.), 17 x 8 (6 fóls.), 17 x 10; depois 17 x 10 (2 fóls.), 17 x 8 (5 fóls.); duas vezes 17 x 10 (1 fól.), 17 x 8 (4 fóls.); uma vez 17 x 10 (1 fól.), 17 x 8 (5 fóls.); uma vez 17 x 10 (1 fól.), 17 x 8 (4 fóls.); uma vez 17 x 10 (1 fól.), 17 x 8 (2 fóls.), 17 x 10 (3 fóls.); número variável de colunas e linhas. Levantamentos estatísticos, organizados a partir dos nomes das administrações (1.ª coluna, sempre preenchida, fóls. 1–77: 57 topônimos não numerados, fóls. 78–99: 49 topônimos numerados Waldau...–... Riesenburg, fóls. 100–103: 10 topônimos numerados Altkoff Insterburg...–... Rush); outras colunas, por exemplo, sobre o número de pessoas ou a quantidade de jardins existentes (colunas adicionais, muitas vezes vazias).
Cf. Ms. boruss. fol. 1110.
13) Ms. gall. fol. 196: Diário da Dieta Geral dos Estados do Reino da Polônia e do Grão-Ducado da Lituânia: 3 de outubro – 14 de novembro de 1746, 88 fólios, Varsóvia, 1746.
Autógrafo. Encadernação de cartão marmorizado (da Biblioteca Real, séc. XVIII), 34,7 x 20, lombada: inscrição: Journal de la Diete des Etats [...] [P]ologn[e] 1746, VD anotações bibliotecárias, em alemão. Papel, 34,7 x 19,6. Vários fólios.
Straipsniai / Articles
35
MARIE-LUISE HECKMANN
perdido (perda de texto), papel quebradiço; pautação das folhas, 30–50 linhas, três mãos, primeira mão com β alemão. Proveniência: fól. 1r acc. [ms.] 10, 940, fól. 88v nota de compra. Adquirido do antiquário T.O. Weigel, Leipzig; carimbos vermelhos da Biblioteca Real de Berlim (inscrição em latim). Fól. 1r–88v Journal de la Diete Generale des Etats du Royaume de Pologne et du Grand Duché de Lithuanie, commencée à Varsovie le 3 d’octobre l’an 1746. Lundi le 3 d’octobre 1746. 1 Session. Começa L’ouverture de la Diete Generale des Etats de Pologne et de Lithuanie se fit aujourd’hui selon les formalités usitées …
A descrição segue http://info.filg.uj.edu.pl/fibula/sites/default/files/pdfs/Gall-Fol-196.pdf (consulta em 24.10.2019).
14) Ms. germ. fol. 857: Sobre a história do Ducado da Prússia (contém Ps.-Wartzmann: Crônica da região de Prutenia), I + 437 + I fólios, Culm, século XVII.
Autógrafo. Encadernação em cartão cinza, 30 x 18,5; na parte superior da lombada, etiqueta impressa com o título; na parte inferior, etiqueta vermelha de cota com gravação dourada (cota atual). Papel, SR 21–22 x 14–15; fólios 4r–13v ordenados incorretamente durante a encadernação na Biblioteca Real; 16–21 linhas, escrita cursiva alemã, cursiva (fól. 305rv, 321r–322v), uma mão (exceto fól. 419v), reclamos, notas marginais em vermelho, fól. 1r nota do copista. Sum Georgij Lobuuaseri Schneebergensis. Proveniência: fól. 1r nota de propriedade. Ex Bibliotheca Hempclij … Anno 1668; outra mão. …origissimam Theodori Mitzeln abg. Dato Friol. Lauhen et 31 … 1759; access. 9438 (isto é, venda em 11 de outubro de 1867 pelo assessor Brakenhausen à Biblioteca Real, por 6 táleres), cota da Biblioteca Real, fól. 1r, 437v carimbos vermelhos da Biblioteca Real (inscrição em latim).
Fól. 1r título, fól. 1v em branco, fól. 2rv índice dos 16 fascículos, fól. 3rv em branco, fól. 4r–13v índice alfabético do direito de Culm, fól. 14r–15v em branco, I: fól. 16r–26r carta de privilégios das cidades de Culm e Thorn (1251), fól. 26v em branco, II: fól. 27r–32v carta de privilégios de Culm (excerto), fól. 33r–36v em branco, III: fól. 37r–207v Os cinco livros do direito de Culm (Antigo Culm), fól. 208r–210r direito de Magdeburgo (excerto sobre direito sucessório). Erklärung des Magdeburgischen rechten von wegen eines Puncts … Fól. 210v em branco, IV: fól. 211r–222v Tratado perpétuo entre a Polônia e a Prússia (Cracóvia, 1525 IV 8), fól. 223r Aprovação e consentimento dos enviados da Ordem, bem como das terras e cidades, para esta paz perpétua precedente … a encontrar no fól. 103 (Cracóvia, 1525 IV 9), fól. 223v em branco, V: fól. 224r–233r Tratado perpétuo entre a Lituânia e a Prússia. Segundo o então Grão-Mestre [Hochmeister] e nosso … Fól. 233v em branco, VI: fól. 234r–276r Duque
36
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Albrecht da Prússia. Testamento. Testamento de Sua Alteza principesca na Prússia (1567 II 17), que foi apresentado à nobre assembleia territorial reunida em Heiligenbeil no ano de 1568, aberto em 14 de junho e entregue à honrada comunidade do território..., fól. 276v–277v em branco, VII: fól. 278r–281r Duque Albrecht da Prússia. Privilégio. Disposição do margrave Albrecht em favor do território e das cidades, para que cada um seja mantido em seus direitos e liberdades (Cracóvia, 1525 IV 11), fól. 281v–282v em branco, VIII: fól. 283r–300r Direito de Magdeburgo para ambos os filhos (Königsberg, 1540 X 31), fól. 300v em branco, IX: fól. 301r Relação dos castelos e cidades da Prússia, X: fól. 301v nomes das cervejas na Prússia (1443), XI: fól. 303r Quão poderoso foi a Ordem na terra da Prússia, fól. 303v As posses do território. 18368 aldeias no território..., fól. 304rv em branco, XII: fól. 305r–311v Recesso das três cidades de Königsberg... a encontrar no fólio 48 (1566 X 25), XIII: fól. 312r–319v Matthias Reutel. Confissão (1575), fól. 320rv em branco, XIV, fól. 321r–322v em latim. Rei Sigismundo II Augusto da Polônia. Privilégio para o duque Albrecht Friedrich da Prússia (Lublin, 1569 VII 19), fól. 323rv em branco, XV: fól. 324r–419r Ps.-Wartzmann. Crônica da região de Prutenia. Excerto de algumas histórias da Crônica da Ordem Teutônica na Prússia. No ano de nosso Senhor e Salvador Jesus Cristo de 1190, a grande cidade de Arkurs foi... (1190–1525), fól. 417r–419r epílogo (sobre 1466, 1511, 1517–1546), fól. 419v outra mão (parcialmente apagada). Excerto de algumas histórias da crônica do governo na Prússia após a abolição da Ordem Teutônica, XVI: fól. 420r–437v Lei municipal das três cidades de Königsberg (1394).
Descrição segundo (Anne-Beate Riecke) http://www.manuscripta-mediaevalia.de/dokumente/html/obj31250807,T (consulta em 24/10/2019, exame autóptico próprio em 04/11/2019). Cf. http://www.handschriftencensus.de/werke/962 (sem este manuscrito). Bibliografia: Perlbach 1878: 101–110; Toeppen 1878: 41 f., Nr. 66; Walther 1928; Dolezel / Dolezel 1971: 12–30, Nr. 1, 33–35, Nr. 3, 57 f., Nr. 10 (?), 81 f., Nr. 16; Kisch 1978: 110–157; Bues / Kąkolewski 1999: 169–205; Ebel 1999; Mentzel-Reuters 2001 (2); Heckmann 2015.
15) Ms. germ. fol. 1493: Cosmus von Simmer: Velho e Novo Mundo, História, vol. 14, 493 fólios, 1620, adições até 1632. Com um poema humorístico de Jodocus Hond (1563–1612).
Contém os fólios 5398–5836, Europa, parte IX,2: Polônia, Lituânia, Rússia, Valáquia, Moldávia.
Erwähnung bei Becker 1986: 43.
Straipsniai / Articles
37
MARIE-LUISE HECKMANN
16) Ms. germ. qu. 1045: Xaver Bohuss: Sobre a origem da nação lituana e de sua língua, 73 fólios, século XIX (1827).
Vorbesitz: Aus dem Nachlass des Geographen Carl Ritter (1759–1859). In einer öffentlichen Sitzung der Königlichen Warschauer Gelehrten Gesellschaft vorgelesen am 12. Dezember 1806. Übersetzt von Hrn. von Zalesky 1827 [eher Wacław Michał Zaleski (1799–1849) als Józef Bohlan Zaleski (1802–1886)].
Degering 1926: 174; http://kalliope.staatsbibliothek-berlin.de/de/ead?id=DE-611-BF-26361 (Einsichtnahme 3. November 2019).
17) Ms. lat. qu. 828: Thomas Szpot SJ: Historia Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Cum annexis Provinciis ab harum origine usque ad obitum Ioannis III. Regis Poloniae (até 1696), II + 286 fólios, Roma, século XVIII, início.
Couro vermelho sobre madeira, 25 x 17,5. Papel, SR 20 x 12,5. 31 linhas, cursiva latina (caligrafia), reclamos. Proveniência: fólio 1r, cota da Biblioteca Real, acc. ms. 1920, 3 (vendido por Friedrich von Schwanghoff, Helgoländer Ufer 1, por 160 marcos); fólio 1r, 2r, 286v, carimbos vermelhos da Biblioteca Real (inscrição em latim). Fólio 1r, título. Historia Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Cum annexis Provinciis ab harum origine usque ad obitum Ioannis III. Regis Poloniae. Authore R.P. Szpot Societatis Iesu Theologo Pontificio, a Confessionibus in Urbe. Opus multa arcana continens, collecta ex variis Manuscriptis, Relationibus, ab Authore dum adhuc in Patria degeret, fólio 2r em branco; fólios 2r–270r Origo Nominis Poloniæ. Compendium variarum ex Historicis Polonis collectum, fólio 2r–3v Origo Nominis. Nomen hov Polonia et distinctivum gentis Pagino non est antiquum..., fólio 3v–4v Origo Regni Poloniæ. Omnes fere historici nostri referunt..., fólio 4v–5r Stemmatis regni Poloniæ, quæ est Aquila alba, extensis ad volandum pennis in campo purpureo. Origo. Coronatus originem ejus deducit a Lecho..., fólio 5rv Limites Regni Poloniæ. Quantos Sarmatia Europea limites habuerit..., fólio 5v–240v Successio Principum & Regum Poloniæ. Primus Princeps et Rex Poloniæ Lechus I. Non est dubium Sarmatas ante Lechum suas Principes et Duces habuisse..., fólio 240v–267r Secundus Princeps (atque) Rex Poloniæ Ioannes. III. Filius Jacobi Sobieski Castellani Cracouiensis Principis Senatus sæcularis. De hoc Principe traditur cum natus esset..., fólio 267r–270r Russia. Russia, qua etiam Raqdania dicitur, alia est septentrionalis, qua alba dicitur, alia autrakis, qua etiam Russia partim rubra, partim nigra nominatur..., fólio 270r–273v Prussia. Prusiam olim gentes incoluerant non ab similes ritibus moribus et linguâ, imò Lituanis ut nonnulli Historici Stella et Dlugos attingunt ejusdem ferè originis, Prussia seu Borussia ac Lituania fuere..., fólio 273v–275v Masouia. Masouia est ea Prouincia et
38
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Pars Poloniæ, qua parte ab una Prussiam Ducalem, ab altera Prussiam Regalem, à tertia Podachiam, à quarta demum Poloniam majorem et minorem Poloniam attingitur..., fólio 275v–276r Samogitia. Samogitia Prouincia, seu Ducatus Samogetais, et ut etiàm vult Vaporius Massagetaris Sedes, à Lituania diuiditur..., fólio 276rv Podlachia. Podlachia seu Subsgluania est Regio, et Prouincia Regni Polonia, inter Prussiam, Massouiam, Lituaniam et Minorem Poloniam, a Iazygibus olim seu Iaziuingis inhabitata..., fólio 276v–277r Liuonia. Prouincia hac unde nomen accepit, in (!) incerta est..., fólio 277v–278r Prouinciarum Palatinatus. Palatinatus dicuntur à Palatinis porro`Palatini dicuntur à Palatio, quòd sint Regum Consiliarii..., fólio 278rv Majoris Poloniæ. Primus Palatinatus est Pomaniensis cujus Stemma est, et aquila alba..., fólio 278v–279r Minoris Poloniæ. Primus Palatinatus est Cracouiensis, cuius Stemma est Aquila alba expansis alis ad uolandum..., fólio 279rv Ducatus Lithuaniæ. In hac Prouincia duo nota: Primum est quod Stemma Palatinatuum suorurm communiter est Eques armatus in cursu cum euaginato ense..., fólio 279v Russiæ. Primus Palatinatus est, qui proprie dicitur Palatinatus Russis. Ejus esterna est Leo filius coronatus in campo..., fólio 279v–280r Prussiæ. Primus Palatinatus est Culmen cujus Stemma esterna est Aquila alba expansis alis in cælo corona aurea ex dextra ala erit..., fólio 280r Masovia. Primus Palatinatus est, qui dicitur propria Palatinus Wasouia Cujus Stemma est Aquila alba expansis alis ut campo rubro coronata mitrâ Ducali Castellaneo habet..., fólio 280r Ducatus Samogitiæ. Retinet nomen suum, nec habet Palatinum sed Capitaneum seu Præfectum..., fólio 280r Podlachia. Palatinatum tantum unum habet in quo est terra una Bielsam et tres Districtus..., fólio 280rv Liuonia. Palatinatus tantùm unus est, et Castellanus unus, Stemma Palatinatus est Gryphus albus..., fólio 280v–284r Ualachia. Prouinciæ hujus Princeps Palatinus vocatur, ad similitudinem Palatinorem Poloniæ..., fólio 284v–285r Ordo Senatorum Regni Poloniæ. Archiepiscopus Gnesnensis Ejus in Polonia amplissima dignitas est..., fólio 285r–186v Senatores Seculares. Post Episcopo secundum a rege locum tenent. Castellanus Cracouiensis...
Menção em Ms. Cat. A 557/16.
18) Cod. Simul. 298: cópia fotomecânica de: Aldona Gustas: Elche meine Brüder, suplemento, em alemão, da mesma autora: Briedžiai mano broliai. Poemas, Vilnius 1983.
100 páginas datilografadas. Soltas. Cota geral: 524810.
19) Ms. slav. fol. 1: Christoph Sigmund Pac: Decretos reais [Krzysztof Zygmunt Pac: Xiegi dekretalowe roku 1650 za dicrty wielmoznego iego mosci Pana
Straipsniai / Articles
39
MARIE-LUISE HECKMANN
Christopha Paca Chorazego WXI, starosty Wilkowskiego], vol. 1, 725 fólios, Wilno, 1650, janeiro–setembro.
Autógrafo. Couro castanho-avermelhado sobre madeira, com gravação a ouro; no alto da lombada, etiqueta com o título. Papel. Marca-d’água: círculo contendo uma cruz com três travessas, terminando em patas e acompanhada por duas estrelas de seis pontas; escrita cursiva, uma mão. Proveniência: fólio 4r, cota da Biblioteca Real; fólio 707v, carimbo vermelho da Biblioteca Real de Berlim (inscrição em latim). Fólios 1r–3v em branco; fólios 4r–5r, índice; fólios 5r–719v, decretos ordenados cronologicamente; fólios 5r–15v, 45v, 79v, 96v, 127rv, 149v, 192rv, 277rv, 299v, 305v–306v, 446v, 586v, 708r–710v, 720r–725v em branco.
A descrição baseia-se em https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/291844/edition/279209/content (consulta em 27.10.2019). Sobre Krzysztof Zygmunt Pac (1621–1684), cf. Wolff 1885: 150–171, aqui 152 f. (sem este manuscrito).
20) Ms. slav. fol. 2: Christoph Sigmund Pac: Decretos reais [Krzysztof Zygmunt Pac: Zięgi dekretalowe roku 1650 za dicrty wielmoznego jego mosci Pana Christopha Paca Chorazego WXI, starosty wilkowskiego], vol. 2, 352 fólios, Wilna, 1650, outubro–dezembro.
Autógrafo. Encadernação de cartão preto (século XVII?), com etiqueta de título no alto da lombada. Papel. Escrita cursiva, uma mão. Proveniência: fólio 4r, cota da Biblioteca Real; fólios 4v, 351v, carimbos vermelhos da Biblioteca Real de Berlim (inscrição em latim). Fólios 1r–3v em branco; fólios 4r–351v, decretos ordenados cronologicamente; fólio 352rv em branco.
A descrição baseia-se em https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292270/edition/279604/content? (consulta em 27.10.2019). Sobre Krzysztof Zygmunt Pac (1621–1684), cf. Wolff 1885: 150–171, aqui 152 f. (sem este manuscrito).
21) Ms. slav. fol. 3: Livro de recibos do tesoureiro e tesoureiro da corte da Lituânia, Stefan Pac [Kopiariusz kancelarii podskarbiego litewskiego Stefana Paca], 306 fólios, Lituânia (Wilna?), 1631–1634.
Autógrafo. Encadernação: pergaminho sobre madeira: proveniente de um antifonário, neumas quadrados sobre quatro linhas, século XIV, VD CAO 6789, HD CAO 4747. Papel, marca-d’água:
40
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Peixe dentro de um círculo, de contorno duplo (f. 305), pautação das páginas, paginação pelo escriba, 35 linhas, escrita de chancelaria, uma mão, frequentes reclamos, polonês. Proveniência: na contracapa anterior, nota de posse? Maryn Kuspi; f. 2r, cota da Biblioteca Real de Berlim; f. 2v, 302v, carimbos vermelhos da Biblioteca Real de Berlim (letras latinas). O gênero e a finalidade do livro de registros decorrem do título no f. 180r (ver abaixo). Ff. 1r–10v, índice alfabético; ff. 1v–4v, 5v, 7rv, 8v–9v, 10v–11v em branco; ff. 12r–14v, 6 documentos (sem data); ff. 15r–35v, 49 documentos (1631); f. 25r em branco; ff. 36r–40v, 14 documentos (1631 e 1631/1632); f. 41rv em branco; ff. 42r–97v, 61 documentos (1631); f. 98rv em branco; ff. 99r–118r, 16 documentos (1631); ff. 118v–120v em branco; ff. 121r–130v, 7 documentos (1623, 1627, 1627, sem data); ff. 131r–134v em branco; ff. 135r–145v, 8 documentos (1631); ff. 146r–148v em branco; ff. 149r–150r, 5 documentos (1632); ff. 150r–157v, 42 documentos (1632); f. 158rv em branco; f. 159r, título. Rok Panski 1633; f. 159v em branco; ff. 160r–173r, 12 documentos; f. 173v em branco; ff. 174r–179v, 6 documentos; ff. 180r–213v Kwity odszczenia Trybunału Skarbowego, Panom Poborcom dane na Cztery Pobory oboey Raty na Seymise. Trzyniedzielnym w Roku 1632 Vchwalone. 28 documentos; ff. 214r–215r, um documento (1634); ff. 216v–216v em branco; ff. 217r–302v Rok Panski 1634. 62 documentos; ff. 303r–305v em branco; f. 306rv, contracapa posterior, mudança de mão? Anotações e cálculos.
A descrição baseia-se em https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292279/edition/279610/content (consulta em 25.10.2019). Sobre Stefan Pac (1587–1640), secretário particular do rei Sigismundo III Vasa da Polônia (desde 1611), tesoureiro da corte da Lituânia e tesoureiro da Lituânia (ambos desde 1630), cf. Wolff 1885: 80–88, aqui 82–84 (sem este manuscrito).
22) Ms. slav. fol. 4: Privilégios dos reis da Polônia para a cidade de Vilna [Sumariusz liberatij od świątobliwej pamięci krolow... jako ij teraz krolatemu szczęśliweman [i.d. szczęśliwym] pamięćego Pana Kaszi (miri Miłosciwego) miastu Wilenskie-mu nadanych ktore pres Mikołaja z Ciechanowca Kiszka wojewodę Mscisławskiego zrewidowane ij De Verbo ad Verbum wpisanę są. Działo sie w Wilnie dnia 22 miesiąca septembra Anno 1633], 48 ff., Vilna, 22 de setembro de 1633.
Encadernação em papelão castanho, etiqueta com o título na parte superior da lombada (gasta), cantos revestidos de couro, contracapa anterior com título a tinta (quase apagado), etiqueta de cota colada da Biblioteca Real (danificada). Papel, rasgado nos dois cantos inferiores. Paginação antiga e numeração antiga dos privilégios,
Straipsniai / Articles
41
MARIE-LUISE HECKMANN
Letra cursiva, várias mãos. Proveniência: na contracapa anterior, número 28; f. 1r, cota da Biblioteca Real de Berlim; f. 23v, carimbo vermelho da Biblioteca Real de Berlim (letras latinas). F. 1r, título; f. 1v em branco; ff. 21r–23r, 32 privilégios; ff. 23v–48v em branco.
Cf. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292432/edition/279735/content (consulta em 31.10.2019). Sobre Nikolaus Kiszka (c. 1588–1644), voivoda de Tartu (1617–1626) e Mścisław (1626–1636), castelão de Trakai (1636–1640), grande tesoureiro da Lituânia (1640–1644), starosta de Vawkavysk (1637) e Mahiljou / Mogiljow (1644), cf. PSB 1966: 513.
23) Ms. slav. fol. 7: Os Estatutos do Grão-Ducado da Lituânia, 1595. Ocasionalmente, também orações e canções [Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego z roku 1595. Przy tym okolicznościowe modlitwy i pieśni]. 224 ff., Polônia-Lituânia, fim do século XVI.
Encadernação em couro castanho-avermelhado; moldura da contracapa anterior com estampas florais; campo interno: folhagens nos cantos, uma flor aberta ao centro, em cima e em baixo, e três flores abertas dispostas verticalmente à esquerda e à direita; no medalhão central, perfil lateral de um homem com chapéu; em cima, a inscrição STATVT (KWL); na contracapa posterior, moldura dupla à esquerda e à direita e múltipla em baixo: entrelaçado, estampas florais (século XVII). F. 1 rasgado (com perda de folha e texto); pautação das páginas a tinta vermelha, letra cursiva, uma mão, reclamos, títulos e numeração dos capítulos; maiúsculas no início de uma seção em vermelho, polonês. Proveniência: f. 1r, carimbo vermelho da Biblioteca Real de Berlim (letras latinas); carimbo da Schutzstaffel (numa coroa, duas cruzes de ferro dispostas verticalmente, separadas por uma faixa; à direita e à esquerda da cruz patada superior, as iniciais SS). Ff. 1r–6v, notas (carta?); ff. 7r–9v em branco; f. 10r, título; f. 10v em branco; ff. 11rv, privilégio de Sigismundo III da Polônia-Lituânia (Cracóvia, 1588); ff. 12r–29v, índice (dos 14 livros); f. 30rv em branco; ff. 31r–47r, livro 1. 35 capítulos; ff. 47v–54r, livro 2. 27 capítulos; ff. 54r–73v, livro 3. 51 capítulos; ff. 74r–125v, livro 4. 105 capítulos; ff. 126r–133v, livro 5. 22 capítulos; ff. 133v–139r, livro 6. 15 capítulos; ff. 139r–148r, livro 7. 31 capítulos; ff. 148v–150v, livro 8. 9 capítulos; ff. 151r–162v, livro 9. 32 capítulos; ff. 163r–166v, livro 10. 18 capítulos; ff. 167r–190r, livro 11. 68 capítulos; ff. 190v–198r, livro 12. 24 capítulos; ff. 198v–201v, livro 13. 14 capítulos; ff. 202r–213r, livro 14. 37 capítulos; ff. 231v–217v em branco; f. 218r Trybunał Obiwatelem Wielikoho Kniaztwa Litowskoho na Soyme Warszawkomdani (1591?); f. 218v em branco; ff. 219r–228r Sposob Praw Tribunalskich. Começa Stephan ZBozci miłości...; ff. 228v–229v Priwiley preiozenia
42
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
(1595), f. 230r–252v em branco, f. 253r–267r Pieśń nadolna. Começa Brań mię mą Panie..., f. 257v–259 (= HD) anotações, em parte versículos bíblicos.
Descr. segundo https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292131/edition/279449/ content (consulta em 24.10.2019).
24) Ms. slav. fol. 12: Registro de hóspedes na corte real de Władysław IV em Vilna [Revisia gospod dworoviego krolevskiei m[o]lsci w miescie Wilnie pod bytnosc krola iegomosci [Władysława IV.] w roku 1636], 101 ff., Vilna, 1636.
Couro castanho sobre madeira (século XVII); VD tripla moldura de linhas duplas de filetes, moldura central decorada com florões (quadrifólio), no campo principal medalhão, guirlanda e flores no exterior, coroa de lírios com arco na parte superior; campo interior dividido e partido, cada campo com uma flor, o conjunto decorado com um campo em forma de coração (todos gastos). Proveniência: f. 1r nota de propriedade (16 de janeiro de 1691, Stanislaw...), cota da Biblioteca Real (ms. slav. Fol. 12), f. 97v carimbo vermelho da Biblioteca Real de Berlim (inscrição em latim). f. 1r título, f. 1v em branco, f. 2r–97r nomes, ordenados por data e página [na audiência?] e numerados, f. 97v–101v em branco.
Descr. segundo https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292770/edition/280061/ content (consulta em 24.10.2019).
25) Ms. slav. fol. 15: Registro de hóspedes na corte real de Vilna [Rewizja gospód dla dworu królewskiego w Wilnie], I + 57 ff., Vilna, século XVII.
Couro branco sobre madeira (século XVII); VD e HD moldura dupla de linha dupla de filetes ou de faixa de pérolas; no campo central, vaso com duas asas e ramo de flores formado por três anéis florais (16 botões no interior, em torno deles 12 botões, flores no exterior dispostas em três direções: vertical, diagonal para a esquerda ou para a direita, para cima, horizontal); letra cursiva, uma mão (escrita muito desgastada). Proveniência: f. 2r cota da Biblioteca Real (ms. Slav. Fol. 15), f. 2r, 54r carimbos vermelhos da Biblioteca Real (inscrição em latim). f. 1rv em branco, f. 2r–54r nomes, ordenados por data e página [na audiência?] e numerados, f. 54v–57v em branco.
Straipsniai / Articles
43
MARIE-LUISE HECKMANN
Descr. segundo https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/294124/edition/281294/content (consulta em 24.10.2019).
26) Ms. slav. fol. 47: Documentos relativos a propriedades e assuntos patrimoniais de famílias nobres na voivodia de Trakai [Zbiór osiemnastu oryginalnych dokumentów z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego dotyczących głównie spraw majątkowych pochodzących], 41 ff., Lituânia, 1568–1777.
Cartões de papelão, folhas avulsas ou duplas, formatos variados, inseridos numa capa de cartão. Escritas cursivas, em polaco e bielorrusso. Proveniência: cada folha com carimbo vermelho e número de aquisição da Biblioteca Real de Berlim (acc. ms. [4 de maio] 1917, 32: da propriedade Akramowski, perto de Terrie, vendida pelo primeiro-tenente Erwin Maßmann, Berlin-Wilmersdorf, Waghäusenerstraße 19i). 18 documentos.
Descr. segundo https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/294389/edition/281787/content (consulta em 31.10.2019) e Ms. Cat. A 557/16.
27) Ms. slav. fol. 49: Canções lituanas [Lietū́viškos dainos], 6 ff., s.l., século XIX.
Papel. Proveniência anterior: da Biblioteca Real da Casa, Berlim: B8327 ou B8927 (acc. ms. [18 de fevereiro] 1962, 28). Os textos são bilingues, exceto o primeiro poema, tradução lituana de Heil dir im Siegerkranz, f. 4r com notação musical.
Menção em Ms. Cat. A 557/16.
BIBLIOGRAFIA
Aleknavičienė Ona 2011: Pirmasis Baltramiejaus Vilento Enchiridiono leidimas: terminus ad quem – 1572-ieji. – Archiwum Lithuanicum 11. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
44
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Bechtel Fritz 1882: Bartholomäus Willent’s litauische Uebersetzung des Luther’schen Enchiridions und der Episteln und Evangelien, nebst den Varianten der von Lazarus Sengstock besorgten Ausgabe dieser Schriften. Mit einer Einleitung hrsg. von Fritz Bechtel. Göttingen: R. Peppmüller.
Becker Peter Jörg 1986: Kurzes Verzeichnis der von Hermann Degering nicht mehr erfaßten Handschriften in Folio. Ms. germ. fol. 1384–Ms. germ. fol. 1500. Berlin: Typoscript (auch als Digitalisat der SBB PK).
Blažienė Grasilda 2000: Die baltischen Ortsnamen im Samland. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
Blažienė Grasilda 2001: Stand und Aufgaben der altpreußischen Onomastik. – Namenkundliche Beiträge Wolfgang P. Schmid zum 70. Geburtstag. Hrsg. von Friedhelm Debus. Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 47–60.
Blažienė Grasilda 2005: Baltische Ortsnamen in Ostpreußen. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
Bleskina Ol’ga N. 2011: Katalog sobranija latinskich rukopisej: pravo, filosofija, nauka, literatura i iskusstvo / Catalogus codicum manuscriptorum latinorum, qui in Bibliotheca Publica Petropolitana asservantur. Sankt-Petersburg: Izdat.
Brauer Michael 2011: Die Entdeckung des ‚Heidentums‘ in Preußen. Berlin: Akademie-Verlag.
Bretke Johann 1991 (1): Navias testamentas ing lietuwischką lieszuwi perraschitas. O Novo Testamento, traduzido para o lituano. Editado por Jochen Dieter Range e Friedrich Scholz. Paderborn: Ferdinand Schöningh.
Bretke Johann 1991 (2): Psalteras ing lietuwischką lieszuwi pergulditas. O Saltério, traduzido para o lituano. Editado por Jochen Dieter Range e Friedrich Scholz. Paderborn: Ferdinand Schöningh.
Bretke Johann 2017: Biblia. Tatai esti Wissas Schwentas Raschtas. Lietuwischkai pergulditas. Die Bibel. Das ist die ganze Heilige Schrift, litauisch übersetzt. Hrsg. von Jochen Dieter Range. Paderborn: Ferdinand Schöningh.
Bues / Kąkolewski 1999: Die Testamente Herzog Albrechts von Preußen aus den sechziger Jahren des 16. Jahrhunderts. Hrsg. von Almut Bues und Igor Kąkolewski. Wiesbaden: Harrassowitz.
Bukantytė Eglė 2007: Martino Lutherio Naujojo Testamento (1522–1546) įtaka Jono Bretkūno Naujojo Testamento vertimui (1579–1580) sintaksės aspektu. Klaipėdos univ. leidykla.
Straipsniai / Articles
45
MARIE-LUISE HECKMANN
Daugirdas Kęstutis 2007: Andreas Volanus und die Reformation im Großfürstentum Litauen. Mainz am Rhein: Von Zabern.
David Lucas 1812: Preussische Chronik, nach der Handschrift des Verfassers mit Beifügung historischer und etymologischer Anmerkungen. Hrsg. von Ernst Henning. Bd. 1. Königsberg: Haberland.
Degering Hermann 1926: Kurzes Verzeichnis der germanischen Handschriften der Preußischen Staatsbibliothek 2. Leipzig (auch als Digitalisat der SBB PK).
Döhn Helga Gesamtbestand: Manuscripta borussica (Mss. Boruss.). Catálogo do acervo completo existente. Berlim: Ms. Cat. A 557/3, 1–4, não publicado.
Döhn Helga 6 [século XX, terceiro quartel]: Ms. boruss. fol. 200–423 (descrições de manuscritos selecionados). Berlim: Ms. Cat. A 557/3, 6 (também disponível como digitalização da SBB PK).
Döhn Helga 7 [século XX, terceiro quartel]: Ms. boruss. fol. 442–692 (descrições de manuscritos selecionados). Berlim: Ms. Cat. A 557/3, 7 (também disponível como digitalização da SBB PK).
Döhn Helga 13 [século XX, terceiro quartel]: Ms. boruss. oct. 1–233 (descrições de manuscritos selecionados). Berlim: Ms. Cat. A 557/3, 13 (também disponível como digitalização da SBB PK).
Dolezel / Dolezel 1971: Die Staatsverträge des Herzogtums Preußen 1. Hrsg. von Stephan Dolezel und Heidrun Dolezel. Köln, Berlin: Grote.
Ebel Friedrich 1999: Magdeburger Recht. – Lexikon des Mittelalters 6. Stuttgart, Weimar: Metzler, 77–79.
Eibl Elfie-Marita 2004: Die Urkunden und Briefe aus den Archiven und Bibliotheken der Bundesländer Berlin, Brandenburg und Mecklenburg-Vorpommern sowie dem Archivum Pānstwowe w Szczecinie / Staatsarchiv Stettin für die historische Provinz Pommern. Wien, Köln, Weimar: Böhlau.
Enchiridion 1561: Der Kleine Catechismus Doctor Martin Luther. Teutsch und Preussisch, übersetzt von Abel Will, Pfarrer zu Bobeten. Königsberg: Johann Daubmann. VD16 L 5202 (auch als Digitalisat der SBB PK).
Flade Dietrich 2014: Verwaltungsmaßnahmen und deren Auswirkungen im 18. Jahrhundert auf das Leben der „Unterthanen in Preußisch Litthauen“. – Annaberger Annalen 22, 153–206.
Förster Friedrich Christoph 1820: Ausführliches Handbuch der Geschichte, Geographie und Statistik des Preußischen Reichs 1. Berlin: Christiani.
46
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Gartman V. G. 1901: Polʹskija i litovskija starinnyja Monety 1056 [recte 1506]–1795. Syzrań: Sinjavskij.
Gelumbeckaite Jolanta 2017: Reformation und Entstehung der baltischen Schriftsprachen. – Reformation und Freiheit. Luther und die Folgen für Preußen und Brandenburg. Hrsg. von Ruth Szlanka. Petersberg: Michael Imhof Verlag, 240–243.
Gerulaitienė Vilija 2011: Teodoras Lepneris / Teodor Lepner, Prūsu lietuvis / Der Preusche Littau. Hrsg., eingeleitet und übersetzt von Vilija Gerulaitienie. Vilnius.
Grulkowski Marcin 2015: Najstarsze księgi miejskie Głównego Miasta Gdańska z XIV i początku XV wieku. Studium kodykologiczne. Warszawa: Polskie Towarzystwo Historyczne.
Heckmann Dieter 2015: Burgen und Schlösser Preußens. Eine Landesaufnahme von 1594–1596. – Piśmienność pragmatyczna. Edytorstwo źródeł historycznych-archiwistka. Studia ofiarowane Profesorowi Januszowi Tandeckiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin. Hrsg. von Roman Czaja, Krzysztof Kopiński. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 585–608.
Heckmann Marie-Luise 2004: Krieg und historische Erinnerung im landesherrlichen und im städtischen Milieu des Hanseraums. – Das Bild und die Wahrnehmung der Stadt und der städtischen Gesellschaft im Hanseraum im Mittelalter und in der frühen Neuzeit. Hrsg. von Roman Czaja. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 115–162.
Heckmann Marie-Luise 2020: Dossier, Relation oder Chronik? Die „Historia vom Aufruhr zu Danzig und seiner Beruhigung durch den König von Polen“ des Mühlschreibers Stenzel Bornbach. – Schriftlichkeit im Preußenland. Hrsg. von Marie-Luise Heckmann und Jürgen Sarnowsky. Osnabrück: fibre (im Druck).
Hermann Eduard 1915: Wills Kenntnis des Preußischen. – Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der Indogermanischen Sprachen 47(1–2), 147–158.
Johansson Evald 1964: Die Deutschordenschronik des Nicolaus von Jeroschin. Eine sprachliche Untersuchung mit komparativer Analyse der Wortbildung. Ein Beitrag zur Erforschung der Ordenssprache und ihrer Rolle in der Entwicklung der nhd. Sprache. Lund: Glerup.
Keßler Stephan / Schiller Christiane 2006: Navicula litterarum Balticarum. Philologische Baltikum-Studien für Jochen D. Range zum 65. Geburtstag. Hrsg. von Stephan Kessler und Christiane Schiller. Wiesbaden: Harrassowitz.
Kisch Guido 1978: Die Kulmer Handfeste. Text, rechtshistorische und textkritische Untersuchungen nebst Studien zur Kulmer Handfeste, dem Elbinger Privilegium von 1246 und einem Beitrag zur Geschichte des Begriffes „ius teutonicum“, „Deutsches Recht“ im Deutschordensgebiet. 2. Auflage. Sigmaringen: Thorbecke.
Straipsniai / Articles
47
MARIE-LUISE HECKMANN
Kletke Karl 1858: Die Quellenschriftsteller zur Geschichte des Preußischen Staates 1. Berlin: Schroeder (auch als Digitalisat der BSB).
Kluge Friedemann / Scholz Friedrich 2002: Textkritische Edition der Übersetzung des Psalters in die litauische Sprache von Johannes Bretke, Pastor zu Labiau und Königsberg i.Pr., nach der Handschrift aus dem Jahre 1580 und der überarbeiteten Fassung dieses Psalters von Johannes Rehsa, Pastor zu Königsberg i. Pr., nach dem Druck aus dem Jahre 1625 nebst der Übersetzung des Psalters in die deutsche Sprache von Martin Luther nach der Ausgabe aus dem Jahre 1545. Paderborn, München [u.a.]: Schöningh.
Kraut Philip 2017: Jacob Grimm und die litauische Sprache. I. Studien und Korrespondenzen. – Archivum Lithuanicum 17. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Laucevičius Edmundas 1967: Poperius Lietuvoje XV–XVIII a: Atlasas. Vilnius: Mintis.
Lepner Theodor 1744: Der Preusche Littauer, oder Vorstellung der Nahmens-Herleitung, Kind-Tauffen, Hochzeit. Danzig: Rüdiger.
Logutova Margarita 2015: Katalog sobranija latinskich rukopisej: teologija. Rossijskaja nacionalnaja biblioteka / Catalogus codicum manuscriptorum latinorum, qui in Bibliotheca Publica Petropolitana asservantur: theologia. Sankt-Peterburg: Rossijskaja nacional’naja biblioteka.
Lukšaitė Ingė 2017: Die Reformation im Großfürstentum Litauen und in Preußisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts). Übersetzt von Lilija Künstling und Gottfried Schneider. Leipzig: Leipziger Universitätsverlag.
Mažvydas Martynas 1547: Katechismusa prasty žadei, makslas skaitima rašta yr giesmes del krikščianistes beidelbernelju iaunu nauiey suguldytas. Königsberg: Hans Weinreich, Januar 8.
Meletius Hieronymus 1742: Wahrhaftige Beschreibung der Sudawen auf Samland, sammt ihrem Bockheiligen in Ceremonien. – Erläutertes Preußen. Königsberg, 701/707–721 (auch als Digitalisat der SUB Göttingen).
Mentzel-Reuters Arno 2001 (1): Um fragmento da Crônica de Pedro de Dusburg nos excertos de Stenzel Bornbach. – Preußenland 9, 1–18.
Mentzel-Reuters Arno 2001 (2): Da crônica da Ordem à história regional. A formação da historiografia regional da antiga Prússia no século XVI. – Kulturgeschichte Ostpreußens in der Frühen Neuzeit. Editado por Klaus Garber, Manfred Komorowski. Tübingen: Niemeyer, 581–637.
Miltakis Egidijus 2015: Simono Grunau kronikos įtaka XVI–XVIII a. Prūsijos istoriografijai. – Krikščionių visuomenės raidos atodangos LDK vakarinėje dalyje ir Prūsijoje.
48
Acta Linguistica Lithuanica LXXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
Dedicado ao 50.º aniversário do Prof. Stephen C. Rowell. Editado por Marius Ščavinskas. Klaipėda, 95–121.
Ms. Cat. A 557/16: Catálogo antigo da Biblioteca Real de Berlim 16. Berlim: não impresso.
Neumann Vladimir 2016: Polnische Kirchenlieder in Moskau am Ende des 17. Jahrhunderts. Kommentierte Textedition der Liederhandschrift Pogodin Nr. 1974 aus der Russischen Nationalbibliothek. Köln, Weimar, Wien: Böhlau Verlag.
Pakerys Jurgis 2015: Vilento Lk 2,47, homografinė skirtis ar spaudos riktas? – Archivum Lithuanicum 15. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Perlbach 1878: Quellenbeiträge zur Geschichte der Stadt Königsberg im Mittelalter. Hrsg. von Max Perlbach. Göttingen: Verlag von Robert Peppmüller.
Peter von Dusburg 1984: Chronik des Preußenlands. Hrsg. von Klaus Scholz, Dieter Wojtecki. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.
Piotr z Dusburga 2007: Kronika ziemi Pruskiej. Edita Jarosława Wenta. Kraków: Nakład Polskiej Akademii Umiejętności.
Poliander [Graumann Johann] 1808: Descriptio Sudinorum Glessum captantium. Leipzig: Klaubarth.
PSB 1966: Polski Słownik Biograficzny. Teil 12. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Range Jochen Dieter 1980: Baltica. Depositum Vilius Gaigalaitis aus der Bibliothek Eduard Hermann, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, Osteuropa-Abt. Bearbeitet von Jochen Dieter Range unter Mitwirkung von Maria Hoffmann und Nicole Sujeta. Berlin: Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, Osteuropa-Abteilung.
Rappolt Carolus Henricus 1738: De Origine Succini In Littore Sambiensi, Meditatio Epistolaris: Quam excipit Johannis Poliandri, Celeberrimi Viri, Descriptio Sudinorum Glessum Captantium. Nunc primum in lucem prolata Ex Autographo (1737). Königsberg: Reusner (auch als Digitalisat der SBB PK).
Sajauskas Stasys / Kaubrys Domininkas 1993, 2006: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės numizmatika. 2 vnt. Kaunas: Zaltvyskle ir Naujasis lankas.
Smith Thomas William 2017: An unknown Fragment of Peter von Dusburg’s Chronicon terrae Prussiae in Dublin, Trinity College Library MS 516. – W służbie zabytków. Ed. Janusz Hochleitner, Karol Polejowski. Malbork: Museum Zamkowe, 151–154.
SRP 1868: Scriptores rerum Prussicarum 1. Hrsg. von Theodor Hirsch, Max Toeppen und Ernst Strehlke. Leipzig: Hirzel.
Straipsniai / Articles
49
MARIE-LUISE HECKMANN
SRP 1968: Scriptores rerum Prussicarum 6. Hrsg. von Walter Hubatsch und Udo Arnold. Leipzig, Frankfurt am Main: Minerva.
Tandecki Janusz 1990: Średniowieczne księgi wielkich miast pruskich jako źródła historyczne i zabytki kultury mieszczáńskiej (organizacja władz, zachowane archiwalia, działalność kancelarii). Warszawa, Toruń: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk.
Thies Felix 2017: Edition und Kommentar des Buchs Ruth aus der Bibelübersetzung des Johannes Bretke (1589). – Archivum Lithuanicum 17. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Toepen Max 1853: Geschichte der preußischen Historiographie von P. von Dusburg bis auf K. Schütz, oder Nachweisung und Kritik der gedruckten und ungedruckten Chroniken zur Geschichte Preußens unter der Herrschaft des deutschen Ordens. Berlin: Hertz.
Toepen Max 1868: Zur Geschichte der historischen Literatur Preußens im sechzehnten Jahrhundert. – Altpreußische Monatsschrift N.F. 5, 243–264.
Toepen Max 1878: Acten der Ständetage Preußens unter der Herrschaft des deutschen Ordens. Bd. 1. Hrsg. von Max Toeppen. Leipzig: Duncker & Humblot.
Vater Johann Severin 1821: Die Sprache der alten Preußen. Einleitung, Uebersete, Sprachlehre, Wörterbuch. Erlangen: Hard Fischer Verlag (auch als Digitalisat der DNB).
Walter Franz 1928: Königsberger Willküren. Königsberg: Gräfe & Unzer.
Wijaczka Jacek 2014: Herzog Albrecht und die Hexen. Hexenprozesse im Herzogtum Preußen im Reformationszeitalter. – Preußen und Livland im Zeichen der Reformation. Hrsg. von Arno Mentzel-Reuters und Klaus Neitmann. Osnabrück: fibre, 77–92.
Wolff Józef 1885: Pacowie. Materyały historyczno-genealogiczne. Petersburg: w drukarni F. Suszczyńskiego.
Zonenberg Sławomir 2009: Kronika Szymona Grunaua. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Zonenberg Sławomir 2020: Die handschriftlichen Grundlagen der „Preußischen Chronik“ von Simon Grunau. Zur Frage der Neuedition der Chronik. – Schriftlichkeit im Preußenland. Hrsg. von Marie-Luise Heckmann und Jürgen Sarnowsky. Osnabrück: fibre (im Druck).
50
Acta Linguistica Lithuanica LXXI
Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz
ABREVIATURAS & SIGLAS
BPAW – Biblioteca da Academia Polaca de Ciências; SB – Biblioteca Estatal da Baviera; HD – contracapa; ÖNB – Biblioteca Nacional da Áustria; PStA – Arquivo Estatal Polaco; SBB PK – Biblioteca Estatal de Berlim – Património Cultural Prussiano; UB – Biblioteca Universitária; VD – capa; VD 16 – catálogo das publicações impressas no espaço germanófono no século XVI; VD 17 – catálogo das publicações impressas no espaço germanófono no século XVII.
Prussica e Lithuanica na Biblioteca Estatal de Berlim – Património Cultural Prussiano
RESUMO
O artigo «Prussica e Lithuania na Biblioteca Estatal de Berlim – Património Cultural Prussiano» apresenta uma breve análise das circunstâncias em que pouco menos de trinta manuscritos em alemão, latim, prussiano ou lituano chegaram, no século XIX, à Biblioteca Real Prussiana de Berlim, bem como de alguns aspetos de investigação, e inclui breves descrições. Prussica e Lithuanica Os manuscritos chegaram à Biblioteca Estatal de Berlim de diversas formas: foram vendidos, doados, herdados ou transferidos de outras bibliotecas. Lithuanica são, essencialmente, manuscritos escritos em lituano ou relacionados com a Lituânia, enquanto Prussica são «monumentos linguísticos» relacionados com a Sudóvia e outras tribos prussianas, bem como com as suas relações com a Lituânia. O artigo não apresenta os manuscritos já incluídos em catálogos e facilmente acessíveis aos investigadores. O que se pode esperar dos manuscritos aqui abordados? Eles contêm informações sobre as tribos bálticas a nordeste do Vístula e a sudoeste do Neman; sobre a cristianização desta região; permitem regressar retrospetivamente ao passado pagão e voltar a conhecer as divindades bálticas; as línguas bálticas tornam-se línguas de pregação e oração da Igreja reformada, e nelas é traduzido o Kleine Catechismus de Martinho Lutero, entre muitas outras coisas interessantes.
Este artigo é dedicado a Grasilda Blažienė, que investiga diligentemente a língua prussiana e tudo o que com ela se relaciona.
Recebido em 7 de novembro de 2019.
MARIE-LUISE HECKMANN
Universidade de Potsdam, Instituto Histórico
Am Neuen Palais 10, D-14469 Potsdam
[email protected]
Straipsniai / Articles
51