„Prussica“ und „Lithuanica“ in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz

22 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI MARIE-LUISE HECKMANN Universität Potsdam, Historisches Institut Kierunki badań: historia papieska, klimatyczna i intelektualna, kodykologia, dyplomatyka, historia Hilfswissenschaften. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-02 PRUSSICA I LITHUANICA IN DER STAATSBIBLIOTHEK W BERLINIE – PRUSKIE DOBRA KULTURY Prussica i Lithuanica w Berlińskiej Bibliotece Państwowej – pruskie dziedzictwo kulturowe Adnotacja Artykuł „Lithuanica i Prussica w Bibliotece Państwowej w Berlinie – Pruskie Dobra Kultury” składa się z krótkiego wprowadzenia do okoliczności przekazu i niektórych aspektów badawczych oraz z krótkich opisów blisko trzydziestu rękopisów w języku niemieckim, łacińskim, pruskim lub litewskim, które głównie w XIX wieku trafiły do Królewskiej Biblioteki Pruskiej w Berlinie. SŁOWA KLUCZOWE: Borussica, Lituanica i Prussica; Biblioteka Państwowa w Berlinie – Pruski Dziedzictwo Kultury; Zabytki językowe; Jagiellońska bibliodtchronika Prus; Reformacja; Mały katechizm Marcina Lutra i tłumaczenia; Waidelotte; Litwin pruski; thek Krakau; Christianisierung des Baltikums; Landesund StaKleinund Großlitauen; Romantik und Sprachwissenschaft. ADNOTACJA Artykuł „Lithuanica i Prussica zdeponowane w Berlińskiej Bibliotece Państwowej – Pruskie Dziedzictwo Kulturoweˮ składa się z krótkiego wprowadzenia do okoliczności powstania tradycji i niektórych aspektów badań, a także ze zwięzłych opisów niemal trzydziestu niemieckich, łacińskich, pruskich lub Artykuły / Articles 23 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz litewskich rękopisów, które zostały przekazane do Królewskiej Biblioteki Pruskiej w Berlinie głównie w XIX wieku. SŁOWA KLUCZOWE: Borussica, Lituanica i Prussica; Berlińska Biblioteka Państwowa – Pruskie Dziedzictwo Kulturowe; zabytki językowe; Biblioteka cow; Christianization of the Baltic; Territory and City chronicles Jagiellońska Craof Prus; reformacja; Mały katechizm Marcina Lutra i jego translations; Waidelotte; Prussian Lithuanian; Small and Large Lithuania; Romance and linguistics. Prussica und Lithuanica gelangten in der Regel durch Verkäufe, Schenkungen, Stiftungen oder Nachlässe in die Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz (SBB PK) lub jedna z jej instytucji poprzedniczek. Poniżej w wymaganej zwięzłości przedstawiono wybór rękopisów spisanych po litewsku lub dotyczących Litwy. Wymieniono również Prussica, które informują na przykład o Sudawach i innych małych plemionach pruskich, i to zawsze wtedy, gdy jednocześnie występują odniesienia do Litwy lub gdy mamy do czynienia z prawdziwymi „zabytkami językowymi”. Grasilda Blažienė intensywnie zajmowała się językiem pruskim i jego idiomami. Dlatego też niniejszy artykuł jest jej poświęcony.1 Nie dąży się do kompletności, ponieważ wykraczałoby to poza ramy artykułu. Istnieją jednak jeszcze inne powody dokonania wyboru. Takie, które już doczekały wurden einige Handschriften des 18. Jahrhunderts laut ihren Wasserzeichen zwar auf litauischem Papier geschrieben, doch ist ihre Provenienz damit noch nicht eindeutig festgelegt.2 Nicht behandelt werden auch Handschriften, die się pogłębionej katalogizacji, są zatem dostępne dla badań. Na przykład depozyt Wilhelma Gaigalata (1870–1945), który pracował jako profesor teologii ewangelickiej na Uniwersytecie w Kownie, został w 1997 roku zwrócony do Wilna (Vilnius). Został on już opracowany w latach osiemdziesiątych XX. wieku, tak że tylko nieliczne kwestie wymagają fizycznej konsultacji obiektów.3 Mimo to utrudnia rejestrację fakt, że ein gewichtiger Teil der slawischen Handschriften der SBB PK, unter ihnen 1 Np. Blažienė 2000; 2001; 2005. 2 Np. Ms. boruss. fol. 263: WZ: Madonna w aureoli promienistej, ||| 60 mm, wysokość: 125 mm, szerokość 60 mm, typ Laucevičius 1967, nr 2463); Ms. boruss. fol. 1253 i Ms. germ. qu. 2347: WZ: Maria z Dzieciątkiem, poniżej: S MARIA, kontramarka: Z VKAV / ML, typ Laucevičius, Popierius Lietuvoje XV–XVIIIa. Atlas, nr 2462/2465. 3 Range 1980. Weitere Lithuanica könnten sich im Nachlass von Eduard Hermann (1863–1950) befinden. MARIE-LUISE HECKMANN 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI także takie, które dotyczą Litwy lub pochodzą z Litwy, a w następstwie II wojny światowej zostały przewiezione do Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie (Kraków). Są one uwzględniane poniżej tylko wtedy, gdy dostępne są odpowiednie pomoce archiwalne lub kopie cyfrowe. Dalsze obiekty znajdują się – jak już wspomniano – w zbiorach dotyczących państwa pruskiego ter den so genannten Borussica, also den Handschriften, die Orte oder Regijako całości lub z nich pochodzą, nie będąc włączonymi do wielkich serii Biblioteki Państwowej. Przeważnie chodzi przy tym o księgi urzędowe, historiografię lub należące do siebie pod względem proweniencji „nośniki przekazu” . Materiały litewskie znajdują się dziś przede wszystkim, w następstwie historycznego sąsiedztwa Wielkiego Księstwa Litewskiego z ziemią zakonną i księstwem pruskim (od 1525 r.), w zbiorze Borussica. Czego dowiadujemy się z przechowywanych w Berlinie rękopisów o Prusach Książęcych i Litwie? Po pierwsze, istnieje szereg rękopisów, które informują o bałtyckich małych plemionach na północny wschód od Wisły i na południowy zachód od Niemna.4 Nie tylko dominikański kaznodzieja Simon Grunau (około bildet den maßgeblichen Faktor für diese Überlieferungsbildung. Es überrascht daher nicht, dass nicht nur der im 19. Jahrhundert als ‚Lügenmönch‘ diffa1470–1530/1537),5 który opisał zewnętrzną i wewnętrzną chrystianizację tych ludów, lecz także rozwijająca się od XVI wieku pruska kronikarstwo krajowe i miejskie niemal bez przerwy włączała Prusów do swojego obrazu przeszłości.6 W spojrzeniu wstecz na pogańską przeszłość kilka bóstw bałtyckich awansowało wręcz do rangi „przodków szczytowych” księstwa pruskiego.7 Jeśli spojrzeć na bałtycką „rodzinę językową”, stała się ona (obok słowiańskich, germańskich i romańskich grup językowych) tematem właśnie w momencie, gdy język ludowy wraz z reformacją stał się głównym środkiem kaznodziejstwa i głoszenia Słowa. Mały katechizm Marcina Lutra ukazał się na przykład wkrótce po swoim pierwszym wydaniu z 1529 roku także w językach krajów sąsiednich, najpierw po polsku, prusku, litewsku i duńsku, ponadto po chorwacku, a następnie także po czesku i łużycku.8 Französisch und Italienisch, schließlich gegen Ende des 17. Jahrhunderts noch 4 rękopisy. prus. fol. 68 i 303. 5 Ms. boruss. fol. 264 (Nachtrag). Vgl. Zonenberg 2007; Miltakis 2015. Zu den Handschriften der Kronika Simona Grunaua, Zonenberg 2020. 6 rękopisów prus. fol. 245, 592 i in. Por. Mentzel-Reuters 2001 (2). 7 Ms. boruss. fol. 474. 8 Łacina: VD 16 / VD 17: 39/9 (1529–1685); dolnoniemiecki: VD 16: 26 (1529–1599); polski: L 5341, L 5343; 12:740759Z (1533, 1562; 1615, Królewiec); Niemiecki / pruski: L 5200, L 5202 zamknięta była kopia Artykuły / Articles 25 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz Unter den Berliner Borussica lange übersehen und damit der Forschung językoznawcy Johanna Severina Vatura (1771–1826) z uzupełnieniami hallskiego bałtysty Fabera do pierwszego pruskiego wydania Enchiridionu Marcina Lutra.9 Jakość językowa przekładu Abla Willa, proboszcza w Pobethen (1540–1575), była wśród językoznawców jeszcze na początku XX. wieku sporna.10 Przekład powstał pierwotnie na zlecenie księcia Albrechta Pruskiego (1525–1567). Powstał około 1545 roku, wkrótce po złożeniu w ofierze czarnego kozła podczas wojny rejterów, które w 1520 roku, za zgodą wielkiego mistrza Albrechta (1511–1525), odbyło się w Pobethen w celu odparcia wrogich statków z Gdańska. Wkrótce po reformacji nastawienie wobec ledwie schrystianizowanych Prusów uległo jednak zmianie, a sambijski biskup Georg von Polentz (1519–1550) potępił pogańskiego „Waidelottena” ValPojęcie Waidelotte opiera się na zrekonstruowanym pruskim czasowniku waidilis. Według ustaleń badaczy obejmuje on całą gamę znaczeń, od widzieć i wiedzieć aż po czarować.12 Na tym tle opracowanie językowe i historyczne pierwszego tin Sopplit (Supplit) und 23 seiner Anhänger zu einer umfassenden öffentlichen Buße, ehe er sie nach einem Jahr wieder zum Abendmahl zuließ.11 pruskiego katechizmu wydaje się bardzo pożądane,13 tym bardziej że nie tylko przekład Biblii i Psałterza autorstwa Johannesa Bretkego (1536–1602), drugi przekład Enchiridionu autorstwa Bartholomäusa Willenta (1525–1587)14 (1545, 1561: Królewiec); Litewski Mažvydas 1547, 1:719679M (1547; 1612, oba Królewiec); Niemiecki / łacina: VD 16 / VD 17: 3 / 5 (1554–1669); Niemiecki / chorwacki: B 7650 (1561); Niemiecki / polski: L 5344, L 5345 (1574, 1588); Duński: L 5255, ZV 24213, L 5256 (1587, 1594, 1596); Francuski 75:650634U, 23:292716Q, 23:664372K (1605, 1637, 1667); Grecki Pastor in Labiau und Königsberg, sondern auch die um 1575 entstandene / łacina / niemiecki: L 5191 (1565); Niemiecki / łacina / hebrajski: 23:286143T (1602); Niemiecki / łacina / grecki / hebrajski: 7 (1605–1660); Niemiecki / łacina / francuski / grecki: 32:645194Z (1609); Łacina / grecki: 384:717945U (1614); Niemiecki / łacina / francuski / włoski: 39:146155Z (1615); Grecki: 23:685649V = 75:656151H (1618); Niemiecki / łacina / grecki: 1:040122D (1630); Czeski: 32:682640P (1685); Łużycki: 547:653025A (1693). 9 Ms. boruss. fol. 462. 10 Hermann 1915. 11 David 1812: 117–126. Por. Wijaczka 2014: 78. Opisane przez Davida rytuały pokutne i kontrrytuały zasługiwałyby na bardziej pogłębione opracowanie religioznawcze. 12 Brauer 2011, 268 i n. 13 Ms. boruss. fol. 251 i 592. 14 Bechtel 1882. Vgl. Pakerys 2015; Aleknavičienė 2017. MARIE-LUISE HECKMANN 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI znalazły już swoje miejsce w bałtystyce.15 Również „Pruski Litwin”, zawierający cenne informacje na temat kultury i sposobu życia tak zwanych Małolitwinów, jest już dostępny w wydaniu krytycznym.16 „Fragmenty przekazu” dotyczące Litwy właściwej w Staatsbibliothek zu Berlin powstały między XVI a XX wiekiem.17 Litwa jest wspominana przede wszystkim wtedy, gdy chodzi o traktaty, nadawanie przywilejów lub kwestie administracyjne.18 Sporadycznie pojawia się także w opisach zgromadzeń stanowych,19 na listach gości dworu litewskiego,20 rachunkach,21 dokumentach dotyczących nieruchomości22, relacjach z podróży23 lub również w opracowaniach historycznych, takich jak na przykład Historia Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Cum annexis Provinciis ab harum origine jezuity Thomasa Szpota.24 Dla językoznawcy szczególnie godne uwagi jest poszukiwanie pochodzenia języka litewskiego w okresie romantyzmu,25 zwłaszcza że dobrze koresponduje ono z nowszymi badaniami nad znajomością języka litewskiego przez Jacoba Grimma (1785–1863).26 15 Bretke 1991 (1); Bretke 1991 (2); Bretke (2017). Por. Kluge / Scholz 2002; Eglė 2007; Gelumbeckaitė 2017; Range 2017; Thies 2017. O pierwszych książkach w języku pruskim lub litewskim: Lukšaitė 2017, 229–240. oraz http://www.hab.de/ausstellungen/postille/einleitung.htm (dostęp uzyskano 6.11.2019). 16 Gerulaitieniė 2011. 17 Dalsze Lithuanica znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Petersburgu; por. Bleskina 2011; Logutova 2015. 18 Ms. boruss. fol. 265; Ms. boruss. oct. 20; Ms. germ. fol. 857; Mss. słow. fol. 1–2, 4, 7. 19 Ms. gall. k. 196. 20 Ms. słow. k. 12 i 15. 21 Ms. słow. k. 3. 22 Ms. słow. k. 47. 23 Rkps. niem. fol. 1493. 24 Rkps. łac. kw. 828. 25 Rkps. niem. kw. 1045. 26 Por. Kraut 2017. drukach cerkiewnosłowiańskich z Polski, które wskazują na potrzebę tłumaczenia i pośrednictwa oraz konflikty wyznaniowe XVII w. ukazywać stulecia, jest poświęcony długoterminowemu przedsięwzięciu digitalizacyjnemu w SBB PK. Por. Neumann 2016 oraz „Zbiory zdigitalizowane” SBB PK. Straipsniai / Articles 27 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz Krótkie opisy 1) Ms. boruss. fol. 68: Piotr z Dusburga: Chronica Prussiae Summarium, lorum Pruthenicorum per annos 14 (lat.), III + 140 Bl., Preußen?, 16. Jh. czerwono-zielony nakrapiany krój. Papier, 28,5 x 20,5, WZ: przednia karta ochronna, k. 274, 276 Waza z dwoma uchwytami, trzema kwiatami i monogramem MB, Bl. złocenie 264, 270 Henkelkrug mit Fuß und aufgesetzter Krone (Briquet 12632?). Pana stronach recto, Bl. 16, 17, 36 Pozostałości starej foliacji, 31– 37 wierszy, pismo kancelaryjne, trzy ręce (Bl. 1r–96r; 96v–97v, 105v–107v; 97v–98v, 100r–105r, 107v–132v), notatki na marginesach, pod koniec skreślenia, Bl. 1–191 Nagłówki i inicjały w kolorze czerwonym, sporadycznie czerwone podkreślenia. Wcześniejsza własność: Na grzbiecie odręcznie napisany tytuł Chronica Prussiae; VSp Dawna sygnatura N. 55 (podobnie w Ms. boruss. fol. 72); na VD złocisty, owalny ekslibris w formie herbu z napisem otokowym Daniel Casimirus Krusius Theol. et I.U.D. Custos Vratisla[viensis], herb: dwukrotnie rozdzielony w słup, w polach 1 i 3 po dwie sześcioramienne gwiazdy, w polu 2 sześcioramienna gwiazda, nad nią lew wspinający się wspak, z odkrytą głową, trzymający w łapach trzy lilie, VSp (recto) nota własnościowa Danielis Casimiri Krusij CW. Bl. 1r–96v Piotr z Dusburga. Kronika Pruska. Niekompletna. Rozpoczyna się od słów Honorabili viro et in Christo devoto fratri gistro hospitalis sancte Marie domus Theutonicorum Ierosolimitani frater Petrus de Wernero de Orsele maDusburgk ... Urwana na słowach ordinavit ergo, quod David Castelhuus suus de Gartha cum valido exercitu intravit terram Masoviae XI Kal., Bl. modo agendi libri huius. Prefatio ad institutionem ordinis domus Theutonicae, Bl. 1r–3r Prolog, Bl. 3v–4r De 4r–96r Incipit prima pars libri de origine ordines domus theuton[icorum] ..., Bl. 96v–133r Summarium bellorum Pruthenicorum per annos 14. Rozpoczyna się w roku Pańskim 1444, w dniu świętej dziewicy Doroty. Nobilowi i ministrowi Prus … Kończy się ... dzięki łasce Bożej rzeczy mają jasne świadectwa. Koniec, Bl. 103rv Niemiecka wstawka. Rozpoczyna się: Powszechna przysięga brzmi następująco. Wszystkie sprawy, które się wydarzyły, wraz z nasrem eldesten … Endet … zu halden ein eides stat das (muß) goth so helffe etc., Bl. 149r–150r, 132v–140v leer. Lit. : Toeppen 1853, 17 i n.; SRP 1: 3–219, tutaj 14 n.; Kletke 1858: 79; Peter von Dusburg 1984, 19 n.; Mentzel-Reuters 2001 (1); Heckmann 2004: 1–18; Piotr z Dusburga 2007: XLV; Smith 2017: 151–154. Por. Ms. boruss. fol. 245; PStA Gdańsk: 300, R/LI, q. 1; 492/971; UB Toruń: Rps 26/III (dawna sygnatura 782); PStA Toruń: Kat. II, XIII, 1; ÖNB Wien: Cod. Vind. 9093. mf. 2) Ms. boruss. fol. 303: Nicolaus von Jeroschin: Pruska kronika rymowana, 252 Bl., Deutschland, 17. Jh. MARIE-LUISE HECKMANN 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Bibliothekseinband. Papier (verschiedene Sorten), 28 x 22. Altpaginierung 1–491, karty. Pominięto kartę 272, 2 kolumny, SR każdorazowo ok. 23 x 9, z reguły 30 wierszy, pismo kurrentowe, kilka rąk, odsyłacze do Vorlage odnotowane na marginesie, nagłówki podkreślone na czerwono, od karty 58 pismem drukowanym, początek wersu od karty 55 napisany większymi literami, częściowo podkreślony na czerwono. Poprzednie posiadanie: wzmianka w VSp, według której rękopis przybył z Królewca do Berlina, oraz dwa odsyłacze bibliograficzne (Lilienthal względnie Hanow). Döhn 6, karta 86. Lit. : Förster 1820, 16 n.; Toeppen 1853: 15–17; Kletke 1858: 80; SRP 1868, 299 n. (= Ms. fol. 1547?); Johansson 1964: 22–35; SRP 1968: 36–43. Por. UB Heidelberg: Cod. Pal. niem. 367 (oryginał). ryc. 1 Stenzel Bornbach: Cronica des Preußenlands, t. 1, k. 9r Straipsniai / Articles 29 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz 3) Ms. boruss. k. 245: Stenzel Bornbach: Cronica des Preußenlands, t. 1: Od początków do 1290 r. (zawiera Ps.-Wartzmanna: Kronikę kraju Prutenia) Lista książąt, 166 k., Niemcy, XVI w. Autograf. Papier, 30 x 21. Brak kart między k. 50 a 60, margines przy oprawianiu przycięty (częściowa utrata tekstu); Składa się z 8 podwójnych kart, filigran głowa wołu (przypomina Piccard, t. V, nr 212 i 214), paginacja dawna 2–20, dawna foliacja na stronie verso 21–164, SR z reguły 26 x 17, kancelaryjne i zakonne, kolory zaznaczone, karty 94v, 114r, 139r, 152v zarysy Kurrentschrift, Bl. 30r, 33rv, 35r, 54r Wappen der Hochmeister des Deutschen herbów, puste, karta 9r rysunek piórem, herb z trzema głowami, zwieńczony hełmem i dębem, po lewej postać Widowita, po prawej Brutena, karta 2r–18v puste, na zewnętrznym marginesie naklejone gotyckie majuskuły A–Z, Z w znacznej mierze zniszczone podczas przycinania bloku książki. Zawiera kartę 166v spis książąt z Litauen, Samaiken und Masuren, mit denen die Preußen und der Deutsche Orden Kriege geführt haben. Kletke 1858: 112–115; Döhn 6, Bl. 159–161. Lit.: Heckmann 2020. Vgl. Mss. boruss. qu. 175, 252 i nast., 255–258, 261, 591 i 629 (Ps.-Wartzmann) oraz PStA Gdańsk: 300/R LI 70; BPAW Gdańsk: Ms. 1282. 4) Ms. boruss. fol. 251: Andreas Huckewitz: Kronika pruska (do 1527), II + 393 k., Gdańsk, XVI w. papier, 30 × 20. WZ: Dzbanek typu Henkelkrug ze stopką i nałożonym kwiatem (ähnelt Briquet 12573), Quinionen mit Lagensignaturen auf der letzten Seite czteroliściem na każdej warstwie, stara foliacja 1–393, SR ok. 25 x 15, liniowanie strony ołówkiem, pismo kurrentowe, pismo kancelaryjne (karta tytułowa, nagłówki). Proweniencja: Bl. Iv Monogram GR, Bl. IIr Wzmianka o zleceniodawcy Johannie Kopfenie. Bl. Ir Motto. Navita dementis, de tauris narrat arator, / Vulnerat miles, enumerat pastor oves, Bl. Iv pusta, Bl. IIr Przedmowa, k. IIv pusta, 1r–393r tekst, k. 1r–4v Historia królów Jerozolimy, k. 5r–12r Założenie Zakonu Niemieckiego, k. 12v pusta, k. 13r–341v Historia wielkich mistrzów i kraju pruskiego (do 1525 r.). Każdorazowo rozpoczyna się na stronie recto od nowego wielkiego mistrza, stąd kilka kart. pusta, k. 342r–373v Reformacja i niepokoje społeczne w Gdańsku i okolicach (1522–1527), k. 371v–381v Wstawka. Wojna frankońska (1520/1521), k. 382r–393r Bluźnierstwo niewiernych Sudawów mit sampt andern Ceremonien, so sie zu gebrauchen pflegen, Bl. 393v leer. MARIE-LUISE HECKMANN 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Kletke 1858: 91-93; Döhn 6, k. 70 i nast. Lit. : Förster 1820: 15 i nast. Odnośnie do Sudauów por. Ms. boruss. k. 592. 5) Ms. boruss. fol. 265: Gdańska księga miejska, 60 + 1 k., Gdańsk, 15. w. (1386, szara oprawa kartonowa, grzbiet: etykieta 1414–1455). tytułowa (trudna do odczytania), czerwono-złota etykieta sygnaturowa (aktualna sygnatura), 30 x 22,5. Papier, 29,5 x 22. Kilka k. odrestaurowano, k. ochronne przed k. 3 wklejone, przed k. 6 i 33 po jednej k. wycięte; (VI-1)25 + (IV-1)32 + XIV60, ZW: ||| 64 mm, wysokość 56 mm, szerokość 26 mm, wieża z blankami i jednym oknem (Piccard 100743), przednia i tylna wyklejka: ZW: napis, często 32–33 wiersze, kursywa gotycka, kilka rąk, łac., śr.-wys.-niem., śr.-dol.-niem., k. 16v Ryba z trzema płetwami, Bl. 22v i 51v ręce notackie. Vorbesitz: Bl. 2r und 59r Rote Stempel der Königlichen Bibliothek, Bl. 2r aktusygnatura elle. Cztery fascykuły: I: Bl. 1r–12v ordynacja rady i inne sprawy rady; II: Bl. 13r–38v korespondencja z partnerami handlowymi i MachthaRat, bern; III: Bl. 39r–46v Urkunden und Briefe des Landesherrn; IV. Bl. 47r–60v władcą miasta oraz ratuszem. Zawiera Bl. 30v–31v Wielki książę litewski Bolesław Świdrygiełło do króla rzymskiego Fryderyka (III). W imię świętej Trójcy. Amen … [Kerschemen, 1431 VI 19]. Opis. według Döhna, Gesamtbestand, pod sygnaturą. Lit. : Tandecki 1990; Eibl 2004: 57 n., nr 15; Grulkowski 2015: 469-472 (każdorazowo bez tego rękopisu). Por. Ms. boruss. karta 72. 6) Ms. boruss. fol. 272: Numophylacium Hornianum Polono-Prussicum J. H. Liedert: Polnisches und litauisches Münzkabinett J. H. Liedert: Polnisches und Lithauisches Müntz-Cabinet, 51 Bl., Preußen?, 18. Jh. Oprawa tekturowa, 34 × 22. Papier, 33 × 21,5. Kilka znaków wodnych, Madonna w wieńcu promieni (podobna do Supraslius, 1778, według nr 2365 w Lietuvoje XV-XVII, E. Laucevicus); nieregularne składki, paginowane, po 2 karty lustrzane z przodu i z tyłu, ok. 40 wierszy, pismo kurrentowe, jedna ręka, po niemiecku. karta 3r Wzmianka. Ex Collectione Manuscriptorum Fried. Carl. Gottl. de Duisburg. Bl. 4r–5r Wykaz pruskich i polskich monet, które od czasów panowania Krzyżaków były w obiegu i były używane, Bl. 5v–8v Monety bite w czasach panowania Krzyżaków, Bl. 9r–10r Stare monety królewskie od Władysława Jagiełły æct., Bl. 10v–11v Czeskie grosze, które w Polsce za czasów panów krzyżackich były jeszcze w obiegu i powszechnie używane, Bl. 12rv Wszelkiego rodzaju grosze, szylingi, fenigi. 2 grosze sl. [scilicet] Trzyzłotowe, z Polski, Bl. 13r O monetach toruńskich, Bl. 13v Artykuły / Articles 37 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz Albrecht von Preußen. Testament. Testament księcia Albrechta Pruskiego (1567 II 17), otwarty na odbytej w Heiligenbeil w roku 1568, dnia 14. czerwca, i przedłożony czcigodnemu stanowi ziemskiemu …, k. 276v–277v puste, VII: k. 278r–281r książę Albrecht Pruski. Przywilej. Rozporządzenie margrabiego Albrechta wobec ziemi i miasta, nakazujące utrzymywać każdego przy jego prawach i wolności (Kraków, 1525 IV 11), k. 281v–282v puste, VIII: k. 300v puste, IX: k. 301r Wykaz zamków i miast w Prusach, X: k. 301v 283r–300r Magdeburger Recht zu beiden Kindern (Königsberg, 1540 X 31), Bl. Nazwy piw w Prusach (1443), XI: k. 303r Jak potężny był zakon w kraju pruskim, k. 303v Dochody tego kraju. 18368 wsi w kraju …, k. 304rv puste, XII: k. 305r–311v Reces trzech miast Królewca … do znalezienia na folio 48 (1566 X 25), XIII: k. 312r–319v Matthias Reutel. Wyznanie (1575), k. 320rv puste XIV, k. 321r–322v łacina. Król Zygmunt II. August Polski. Przywilej dla księcia Albrechta Fryderyka Pruskiego (Lublin, 1569 VII 19), k. 323rv puste, XV: k. 324r–419r Pseudo-Wartzmann. Kronika ziemi Prutenia. Wyciąg niektórych wydarzeń z kroniki Zakonu Niemieckiego w Prusach. W roku naszego Pana i Zbawiciela Jezusa Chrystusa 1190 założono wielkie miasto Arkurs … (1190–1525), k. 417r–419r Epilog (do lat 1466, 1511, 1517– 1546), k. 419v Inna ręka (częściowo wytarta). Wyciąg niektórych wydarzeń z kroniki rządów w Prusach, które nastąpiły po zniesieniu Zakonu Niemieckiego, XVI: k. 420r–437v Trójmiasto Königsberg Wilkuhr (1394). Opis. według (Anne-Beate Riecke) http://www.manuscripta-mediaevalia.de/dokumente/html/obj31250807,T Perlbach 1878: 101–110; Toeppen 1878: 41 i n., nr 66; Walther 1928; Dolezel / Dolezel 1971: 12–30, nr 1, (Einsichtnahme 24/10/2019, eigene Autopsie 04/11/2019). Vgl. http://www.handschriftencensus.de/werke/962 (ohne diese Hs.). Lit.: 33–35, nr 3, 57 i n., nr 10 (?), 81 i n., nr 16; Kisch 1978: 110–157; Bues / Kąkolewski 1999: 169–205; Ebel 1999; Mentzel-Reuters 2001 (2); Heckmann 2015. 15) Ms. germ. fol. 1493: Cosmus von Simmer: Stary i Nowy Świat, Historia, t. 14, 493 k., 1620, uzupełnienia do 1632. Z wierszem żartobliwym Jodocusa Hond (1563–1612). Zawiera k. 5398–5836 Europa, część IX,2: Polska, Litwa, Rosja, Wołoszczyzna, Mołdawia. Wzmianka u Beckera 1986: 43. MARIE-LUISE HECKMANN 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI 16) Ms. germ. qu. 1045: Xaver Bohuss: Über den Ursprung der litauischen Nacja i ich język, 73 k., XIX. w. (1827). Wcześniejszy właściciel: Ze spuścizny geografa Carla Rittera (1759–1859). Odczytano einer öffentlichen Sitzung der Königlichen Warschauer Gelehrten Gesellschaft 12. grudnia 1806 r. Przetłumaczone przez p. von Zalesky’ego 1827 [raczej Wacław Michał Zaleski (1799–1849) niż Józef Bohdan Zaleski (1802–1886)]. id=DE-611-BF-26361 Degering 1926: 174; http://kalliope.staatsbibliothek-berlin.de/de/ead?ead. (dostęp 3 listopada 2019 r.). 17) Ms. lat. qu. 828: Thomas Szpot SJ: Historia Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Cum annexis Provinciis ab harum origine usque ad obitum Ioannis III. Regis Poloniæ (bis 1696), II + 286 Bl., Rom, 18. początek XVIII w. Czerwona skóra na drewnie, 25 x 17,5. Papier, SR 20 x 12,5. 31 wierszy, kursywa łacińska (kaligrafia), kustosy. Wcześniejsza własność: Bl. 1r sygnatura Biblioteki Królewskiej, acc. ms. 1920, 3 (sprzedaż przez Friedricha von Schwanghoffa, Helgoländer Ufer 1, za 160 marek), Bl. 1r, 2r, 286v czerwone stemple Biblioteki Królewskiej (z łacińską inskrypcją). Bl. 1r Tytuł. Historia Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wraz z przyłączonymi prowincjami od ich początków aż do śmierci Jana III. Króla Polski. Autorstwa ks. P. Szpota, teologa papieskiego Towarzystwa Jezusowego, spowiednika w Mieście. Dzieło zawierające wiele tajemnic, zebranych z różnBl. 2r–270r Pochodzenie nazwy Polski. Kompendium różnych materiałów zebranych z is Manuscriptis, Relationibus, ab Authore dum adhuc in Patria degeret, Bl. 2r leer, polskich dziejopisów, Bl. 2r–3v Pochodzenie nazwy. Nazwa Polski i znak rozpoznawczy naszego narodu odnoszą się …, Bl. 4v–5r Herbem Królestwa Polskiego, którym jest Pagino non est antiquum …, Bl. 3v–4v Origo Regni Poloniæ. Omnes fere historici biały Orzeł, ze skrzydłami rozpostartymi do lotu, na purpurowym polu. Pochodzenie. Koronatus wywodzi jego pochodzenie od Lecha …, Bl. 5rv Granice Królestwa Polskiego. Jakie granice miała Sarmacja Europejska …, Bl. 5v–240v Sukcesja książąt i królów Polski. Pierwszy książę i król Polski Lech I. Nie ulega wątpliwości, że Sarmaci przed Lechem mieli swoich książąt, a wraz z tym księciem Duces habuisse …, Bl. 240v–267r Secundus Princeps (atque) Rex Poloniæ Ioannes. III. Filius Jacobi Sobieski Castellani Cracoviensis Principis Senatus sæcularis. De przekazano, gdy się narodził …, Bl. 267r–270r Rosja. Rosja, która nazywa się także Raqdania, jest jedna północna, którą nazywa się białą, druga zaś autrakis, która także częściowo zwana jest Rusią czerwoną, częściowo czarną …, Bl. 270r–273v Prusy. Prusy niegdyś zamieszkiwały ludy, które nie były podobne obyczajami, nonnulli Historici Stella et Dlugos attingunt ejusdem ferè originis, Prussia seu Bozwyczajami i językiem, lecz raczej były Litwinami, tak jak Ruś i Litwa były …, Bl. Straipsniai / Articles 39 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz Pars Poloniæ, qua parte ab una Prussiam Ducalem, ab altera Prussiam Regalem, à 273v–275v Mazowsze. Masowia jest tą prowincją, a na trzecim miejscu Podlasie; dalej graniczy z Polską większą i mniejszą …, Bl. 275v–276r Żmudź. Żmudź, prowincja, czyli księstwo Żmudzinów, a także, jak chce Vaporius, siedziba Massagetów, jest oddzielona od Litwy …, Bl. 276rv Podlasie. Podlasie, czyli Subsgluania, jest regionem i prowincją Królestwa Polskiego, między Prusami, Mazowszem, Litwą a Małopolską, niegdyś zamieszkaną przez Jazygów, czyli Jaćwingów …, k. 276v–277r Liwonia. Prowincja ta, od której otrzymała nazwę, jest niepewna ..., k. 277v–278r Prowincje palatynatów. Palatynaty nazywają się tak od palatynów, palatynowie zaś od pałacu, ponieważ są doradcami królów …, k. 278rv Wielkopolska. Pierwszym palatynatem jest poznański, którego herbem jest biały orzeł …, k. 278v–279r Małopolska. Pierwsze sis, cuius Stemma est Aquila alba expansis alis ad uolandum …, Bl. 279rv Ducatus Lithuaniae. In hac Prouincia duo nota: Primum est quod Stemma Palatinatuum suorum communiter est Eques armatus in cursu cum euaginato ense …, Bl. 279v województwo to krakowsko-ruskie. Pierwszym Palatynatem jest ten, który właściwie nazywa się Palatynatem Ruskim. Jego zewnętrznym [godłem] jest ukoronowany lew na polu …, Bl. 279v–280r Prusy. Pierwszym Palatynatem jest Chełmno, którego zewnętrznym [godłem] jest biały Orzeł z rozpostartymi skrzydłami na niebie, ze złotą koroną, z prawego skrzydła będzie …, Bl. 280r Mazowsze. Pierwszym Palatynatem jest ten, który właściwie nazywa się Palatynatem Wasowskim. Jego godłem jest biały Orzeł z rozpostartymi 280r Podlachiæ. Palatinatum tantum unum habet in quo est terra una Bielsam et skrzydłami na czerwonym polu, ukoronowany mitrą książęcą; kasztelan ma …, Bl. 280r Księstwo Żmudzkie. Zachowuje swoją nazwę i nie ma Palatyna, lecz Kapitana, czyli Naczelnika …, Bl. tres Districtus …, Bl. 280rv Liwonia. Jest tylko jeden palatynat i jeden kasztelan; herbem palatynatu jest biały gryf …, Bl. 280v–284r Wołoszczyzna. Książę tej prowincji nazywa się palatynem, na podobieństwo palatynów Polski …, Bl. secundum a rege locum tenent. Castellanus Cracouiensis … Erwähnung in Ms. Cat. A 557/16. 18) Cod. Simul. 298: Fotomechanische Kopie von: Aldona Gustas: Elche 284v–285r Porządek senatorów Królestwa Polskiego. Arcybiskup gnieźnieński. Jego godność w Polsce jest bardzo wysoka …, Bl. 285r–186v Senatorowie świeccy. Po «Episcopo», moi bracia, dodatek, niem., do «Dies». : Briedžiai, moi bracia. Wiersze, Wilno 1983. 100 stron maszynopisu. Luźne. Sygnatura ogólna: 524810. 19) Rękopis słowiański. k. 1: Christoph Sigmund Pac: Królewskie rozporządzenia [Krzysztof Zygmunt Pac: Xiegi dekretalowe rokv 1650 za directy wielmoznego iego mosci Pana content MARIE-LUISE HECKMANN 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Christopha Paca Chorążego WXI, starosty wilkowskiego], t. 1, 725 k., Wilno, 1650, styczeń–wrzesień. Autograf. Rudobrązowa skóra na drewnie, ze złotym grawerunkiem, u góry grzbietu etykieta tytułowa. Papier. WZ: Okrąg, w nim krzyż z trzema belkami, zakończonymi łapami, któremu towarzyszą dwie sześcioramienne gwiazdy; Kursywa, jedna ręka. Proweniencja: k. 4r Sygnatura Biblioteki Królewskiej, k. 707v czerwona pieczęć Biblioteki Królewskiej w Berlinie (transliteracja łacińska). K. 1r–3v puste, k. 4r–5r rejestr, k. 5r–719v dekretały, uporządkowane chronologicznie, k. 5r–15v, 45v, 79v, 96v, 127rv, 149v, 192rv, 277rv, 299v, 305v–306v, 446v, 586v, 708r–710v, 720r–725v puste. Die Beschreibung erfolgt nach https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/291844/edition/279209/ (Wgląd 27.10.2019). Zu Krzysztof Zygmunt Pac (1621–1684) vgl. Wolff 1885: 150–171, tutaj 152 n. (bez tego rękopisu). 20) Ms. slav. fol. 2: Christoph Sigmund Pac: Dekrety królewskie [Krzysztof Zygmunt Pac: Xiegi dekretalowe rokv 1650 za directy wielmoznego iego mosci Pana Christopha Paca Chorazego WXI, starosty wilkowskiego], t. 2, 352 k., Wilno 1650, październik–grudzień. Autograf. Czarna oprawa tekturowa (XVII w.?), u góry grzbietu etykieta z tytułem. Papier. Kursywa, jedna ręka. Proweniencja: Bl. 4r Sygnatura Biblioteki Królewskiej, Bl. 4v, 351v czerwone pieczęcie Biblioteki Królewskiej w Berlinie (transkrypcja łacińska). Bl. 1r–3v puste, Bl. 4r–351v rozporządzenia, uporządkowane chronologicznie, Bl. 352rv pusta. Die Beschreibung erfolgt nach https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292270/edition/279604/ content? (Einsichtnahme 27.10.2019). Zu Krzysztof Zygmunt Pac (1621–1684), vgl. Wolff 1885: 150–171, tutaj 152 n. (bez tego rękopisu). 21) Ms. słow. fol. 3: Księga pokwitowań podskarbiego i nadwornego podskarbiego Litwy, Stefana Paca [Kopiariusz kancelarii podskarbiego litewskiego Stefana Paca], 306 k., Litwa (Wilno?), 1631–1634. Autograf. Oprawa: pergamin na desce: Z antyfonarza, neumami kwadratowymi na czterech liniach, XIV w., VD CAO 6789, HD CAO 4747. Papier, Straipsniai / Articles 41 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz Ryba w okręgu, dwukonturowa (k. 305), liniowanie stron, paginacja pisarska, 35 wierszy, pismo kancelaryjne, jedna ręka, częste reklamanty, język polski. Proweniencja: VD wewnątrz nota własnościowa? Maryn Kuspi, k. 2r Sygnatura Królewskiej Biblioteki w Berlinie, k. 2v, 302v czerwone stemple Królewskiej Biblioteki w Berlinie (transliteracja łacińska). Gatunek i cel księgi urzędowej wynikają z nagłówka k. 180r (zob. niżej). K. 1r–10v Rejestr alfabetyczny, K. 1v–4v, 5v, 7rv, 8v–9v, 10v–11v puste, K. 12r–14v 6 dokumentów (bez daty), K. 15r–35v 49 dokumentów (1631), K. 25r pusta, K. 36r–40v 14 dokumentów (1631 i 1631/1632), K. 41rv pusta, K. 42r–97v 61 dokumentów (1631), k. 98rv puste, k. 99r–118r 16 dokumentów (1631), k. 118v–120v puste, k. 121r–130v 7 dokumentów (1623, 1627, 1627, bez daty), k. 131r–134v puste, k. 135r–145v 8 dokumentów (1631), k. 146r–148v puste, k. 149r–150r dokumentów, k. 173v pusta, k. 174r–179v 6 dokumentów, k. 180r–213v Kwity odzaczecia Trybunalu Skarbowego, 5 Schriftstücke (1632), Bl. 150r–157v 42 Schriftstücke (1632), Bl. 158rv leer, Bl. 159r Überschrift. Rok Panski 1633, Bl. 159v leer, Bl. 160r–173r 12 SchriftPanom Poborcom dane na Cztery Pobory oboiey Raty na Seymise. Trzyniedzielnym w Roku 1632 Vchwalone. 28 dokumentów, k. 214r–215r Jeden dokument (1634), k. 216v–216v pusta, k. 217r–302v Rok Pański 1634. 62 dokumenty, k. 303r–305v puste, Bl. 306rv, HD wewnątrz zmiana ręki? Notatki i obliczenia. Die Beschreibung erfolgt nach WZ: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292279/edition/279610/ content (Wgląd 25.10.2019). O Stefanie Pacu (1587–1640), prywatnym sekretarzu króla Zygmunta III. Wazy polskiego (od 1611), podskarbim nadwornym Litwy i podskarbim Litwy (obie funkcje od 1630), por. Wolff 1885: 80–88, tutaj 82–84 (bez tego rękopisu). 22) Rękopis słowiański fol. 4: Przywileje królów polskich dla miasta Wilna [Sumariusz libertatij od świątobliwej pamięci krolow ... jako ij teraz krolatemu szczęsliwenam [tj. szczęśliwym] pamięcego Pana Kaszi(miri Miłosciwego) miastu Wilenskiemu nadanych ktore przes Mikołaia z Ciechanowca Kiszkę wojewodę Mscisławskiego zrewidowane ij De Verbo ad Verbum wpisanę są. Działo sie w Wilnie dnia 22 miesiąca septembra Anno 1633], 48 Bl., Wilna, 1633, September 22. Brązowa oprawa kartonowa, u góry grzbietu etykieta tytułowa (wytarta), narożniki obciągnięte skórą, na przedniej okładzinie tytuł atramentem (prawie starty), naklejona etykieta sygnaturowa Biblioteki Królewskiej (uszkodzona). Papier, w obu dolnych narożnikach wyrwany. Stara paginacja i stare numerowanie przywilejów, MARIE-LUISE HECKMANN 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Kursywa, kilka rąk. Proweniencja: na wewnętrznej stronie przedniej okładziny cyfra 28; karta. 1r Sygnatura Królewskiej Biblioteki w Berlinie, karta 23v czerwona pieczęć Królewskiej Biblioteki w Berlinie (łacińska transkrypcja). karta 1r tytuł, karta 1v pusta, karta 2r–23r 32 przywileje, karty 23v–48v puste. Por. https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292432/edition/279735/ treść (Dostęp 31.10.2019). O Mikołaju Kiszcze (około 1588–1644), wojewodzie dorpackim (1617–1626) i mścisławskim (1626–1636), kasztelanie trockim (1636–1640), wielkim podskarbim litewskim (1640–1644), staroście wołkowyskim (1637) i mohylewskim / mohylowskim (1644), por. PSB 1966: 513. 23) Ms. slav. fol. 7: Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego, 1595. Sporadycznie także modlitwy i pieśni [Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego z roku 1595. Przy tym okolicznościowe modlitwy i pieśni), 224 Bl., Polen-Litauen, 16. w., koniec. Brązowoczerwona oprawa skórzana, VD rama z florystycznymi tłokami, pole wewnętrzne: w narożnikach pnącza roślinne, u góry i u dołu pośrodku po jednym otwartym kwiecie, po lewej i prawej stronie po trzy otwarte kwiaty jeden pod drugim, w medalionie centralnym profil mężczyzny w kapeluszu, u góry napis STATVT (KWL), HD po lewej i prawej podwójna, u dołu wielokrotna rama: plecionka, florystyczne tłoki (XVII w.). K. 1 rozdarta (z ubytkiem karty i tekstu); Liniowanie stron czerwonym atramentem, kursywa, jedna ręka, kustosy, nagłówki i numeracja rozdziałów, majuskuły na początku akapitu czerwone, język polski. Proweniencja: k. 1r czerwona pieczęć Królewskiej Biblioteki w Berlinie (inskrypcja objaśniająca po łacinie), pieczęć Schutzstaffel (w wieńcu, jeden pod drugim, dwa żelazne krzyże oddzielone wstęgą, po prawej i lewej stronie najwyższego krzyża łapowego inicjały SS). K. 1r–6v notatki (list?), k. 7r–9v puste, Bl. 10r Tytuł, Bl. 10v puste, Bl. 11rv Przywilej Zygmunta III Wazy, króla Polski i wielkiego księcia litewskiego (Kraków, 1588), Bl. 12r–29v Rejestr (obejmujący 14 ksiąg), Bl. 30rv puste, Bl. 31r–47r 1. księga. 35 rozdziałów, k. 47v–54r 2. Księga. 27 rozdziałów, k. 54r–73v 3. Księga. 51 rozdziałów, k. 74r–125v 4. Księga. 105 rozdziałów, k. 126r–133v 5. Księga. 22 rozdziały, k. 133v–139r 6. Księga. 15 rozdziałów, k. 139r–148r 7. Księga. 31 rozdziałów, k. 148v–150v 8. Księga. 9 rozdziałów, k. 151r–162v 9. Księga. 32 rozdziały, k. 163r–166v 10. Księga. 18 rozdziałów, k. 167r–190r 11. Księga. 68 rozdziałów, k. 190v–198r 12. Księga. 24 rozdziały, k. 198v–201v 13. Księga. 14 rozdziałów, k. 202r–213r 14. Księga. 37 rozdziałów, k. 231v–217v puste, Bl. 218r Trybunał Obivatelem Wielikoho Kniastwa Litovskoho na Soyme Warszawkomdani (1591?), Bl. 218v puste, Bl. 219r–228r Sposob Praw Tribunalskich. Rozpoczyna się Stephan ZBozci miłosłi …, Bl. 228v–229v Priwiley preiozenia Straipsniai / Articles 43 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz (1595), Bl. 230r–252v puste, Bl. 253r–267r Piesń nadolna. Rozpoczyna się Brań mię mą Panie …, Bl. 257v–259 (= HD) Notatki, częściowo wersety biblijne. Beschr. nach https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292131/edition/279449/ treść (Einsichtnahme 24.10.2019). 24) Ms. slav. fol. 12: Rejestr gości na dworze królewskim Władysława IV w Wilnie [Revisia gospod dworv iego krolewskiei m[o]sci w miescie Wilnie pod bytnosc krola iegomosci [Władysława IV.] w roku 1636], 101 k., Wilno, 1636. Brązowa skóra na desce (XVII w.); VD potrójna rama z podwójnych linii radełkowanych, środkowa rama ozdobiona kwiatami krzyżowymi (czteroliść), w polu głównym medalion, na zewnątrz wieniec i kwiaty, u góry korona liliowa z kabłąkiem, pole wewnętrzne podzielone i rozszczepione, pola z jednym kwiatem każde, całość ozdobiona polem sercowym (każdorazowo wytarte). Proweniencja: Bl. 1r nota własnościowa (16 stycznia 1691, Stanislaw …), sygnatura Biblioteki Królewskiej (ms. slav. Fol. 12), k. 97v czerwona pieczęć Królewskiej Biblioteki w Berlinie (transliteracja łacińska). Bl. 1r tytuł, Bl. 1v pusta, Bl. 2r–97r nazwiska, uporządkowane i ponumerowane według daty i strony [podczas audiencji?], Bl. 97v–101v puste. Beschr. nach https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/292770/edition/280061/ treść (Einsichtnahme 24.10.2019). 25) Ms. slav. fol. 15: Rejestr gości na dworze królewskim w Wilnie [Rewizja gospód dla dworu królewskiego w Wilnie], I + 57 k., Wilno, XVII w. XVII w. Biała skóra na desce (XVII w.); na przedniej i tylnej okładzinie podwójna rama z podwójnej linii żelazka wzgl. opaski perełkowej, w polu środkowym wazon, dwa uchwyty, bukiet złożony z trzech pierścieni kwiatów (wewnątrz 16 außen Blüten in drei Richtungen, vertikale, diagonal nach links bzw. rechts oben, horizontal); Kursive, eine Hand (Schrift stark abgerieben). Provenienz: pąków, wokół 12 pąków, k. 2r sygnatura Biblioteki Królewskiej (ms. Slav. Fol. 15), k. 2r, 54r czerwone pieczęcie Biblioteki Królewskiej (transkrypcja łacińska). k. 1r pusta, k. 2r–54r nazwiska, uporządkowane i ponumerowane według daty i strony [na audiencji?], k. 54v–57v puste. MARIE-LUISE HECKMANN 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Beschr. nach https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/294124/edition/281294/ content (Einsichtnahme 24.10.2019). 26) Ms. slav. k. 47: Dokumenty dotyczące spraw gruntowych i majątkowych rodzin szlacheckich w województwie trockim [Zbiór osiemnastu oryginalnych dokumentów z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego dotyczących głównie spraw majątkowych pochodzących], 41 k., Litwa, 1568–1777. Karty tekturowe, pojedyncze lub podwójne karty, różne formaty, włożone w tekturową okładkę. kursywą, po polsku i białorusku. Proweniencja: Każda karta z czerwoną pieczęcią i numerem akcesyjnym Królewskiej Biblioteki w Berlinie (acc. ms. [4 maja] 1917, 32: z majątku Akramowski koło Terrie, sprzedane przez porucznika Erwina Maßmanna, Berlin-Wilmersdorf, Waghäusenerstraße 19i). 18 dokumentów. Beschr. nach https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/294389/edition/281787/ content (Wgląd 31.10.2019) oraz Ms. Cat. A 557/16. 27) Ms. slav. fol. 49: Pieśni litewskie [Lietůrviszkos daimos], 6 k., b.m., 19. w. Papier. Poprzednia własność: Z Królewskiej Biblioteki Domowej, Berlin: B8327 lub B8927 (wpłynęło do zbiorów [18 lutego] 1962, 28). Teksty są dwujęzyczne, z wyjątkiem pierwszego wiersza, litewskiego przekładu Heil dir im Siegerkranz, k. 4r z nutami. Erwähnung in Ms. Cat. A 557/16. LITERATUR Aleknavičienė Ona 2011: Pirmasis Baltramiejaus Vilento Enchiridiono leidimas: terminus ad quem – 1572-ieji. – Archivum Lithuanicum 11. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Straipsniai / Articles 45 Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz Bechtel Fritz 1882: Bartholomäus Willent’s litauische Uebersetzung des Luther’schen Enchiridions und der Episteln und Evangelien, nebst den Varianten der von Lazarus Sengstock besorgten Ausgabe dieser Schriften. Mit einer Einleitung hrsg. von Fritz Bechtel. Göttingen: R. Peppmüller. Becker Peter Jörg 1986: Kurzes Verzeichnis der von Hermann Degering nicht mehr erfaßten Handschriften in Folio. Ms. germ. fol. 1384–Ms. germ. fol. 1500. Berlin: Typoscript (auch als Digitalisat der SBB PK). Blažienė Grasilda 2000: Die baltischen Ortsnamen im Samland. Stuttgart: Franz Stei ner Verlag. Blažienė Grasilda 2001: Stand und Aufgaben der altpreußischen Onomastik. – Namenkundliche Beiträge Wolfgang P. Schmid zum 70. Geburtstag. Hrsg. von Friedhelm Debus. Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 47–60. Blažienė Grasilda 2005: Baltische Ortsnamen in Ostpreußen. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Bleskina Ol’ga N. 2011: Katalog sobranija latinskich rukopisej: pravo, filosofija, nauka, literatura i iskusstvo / Catalogus codicum manuscriptorum latinorum, qui in Bibliotheca Publica Petropolitana asservantur. Sankt-Petersburg: Izdat. Brauer Michael 2011: Die Entdeckung des ‚Heidentums‘ in Preußen. Berlin: Akademie Verlag. Bretke Johann 1991 (1): Navias testamentas ing lietuwischkạ lieszuwi perraschitas. Das Neue Testament, litauisch übersetzt. Hrsg. von Jochen Dieter Range und Friedrich Scholz. Paderborn: Ferdinand Schöningh. Bretke Johann 1991 (2): Psalteras ing lietuwischkạ lieszuwi pergulditas. Der Psalter, litauisch übersetzt. Hrsg. von Jochen Dieter Range und Friedrich Scholz. Paderborn: Ferdinand Schöningh. Bretke Johann 2017: Biblia. Tatai esti Wissas Schwentas Raschtas. Lietuwschkai pergulditas. Die Bibel. Das ist die ganze Heilige Schrift, litauisch übersetzt. Hrsg. von Jochen Dieter Range. Paderborn: Ferdinand Schöningh. Bues / Kąkolewski 1999: Die Testamente Herzog Albrechts von Preußen aus den sechziger Jahren des 16. Jahrhunderts. Hrsg. von Almut Bues und Igor Kąkolewski. Wiesbaden: Harrassowitz. Bukantytė Eglė 2007: Martino Lutherio Naujojo Testamento (1522–1546) itaka Jono Aspekty składniowe przekładu Nowego Testamentu autorstwa Bretkūnasa (1579–1580). Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. MARIE-LUISE HECKMANN 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Daugirdas Kȩstutis 2007: Andreas Volanus i reformacja w Wielkim Księstwie Litewskim. Moguncja nad Renem: Von Zabern. David Lucas 1812: Kronika pruska, według rękopisu autora, z dołączeniem uwag historycznych i etymologicznych. Wyd. przez Ernsta Henninga. T. 1. Królewiec: Haberland. Degering Hermann 1926: Kurzes Verzeichnis der germanischen Handschriften der Preußischen Staatsbibliothek 2. Leipzig (auch als Digitalisat der SBB PK). Döhn Helga Gesamtbestand: Manuscripta borussica (Mss. Boruss.). KaKatalog istniejącego zasobu ogółem. Berlin: Ms. Cat. A 557/3, 1–4, nieopublikowane. Döhn Helga 6 [XX w., trzecia ćwierć]: Ms. boruss. fol. 200–423 (opisy wybranych rękopisów). Berlin: Ms. Cat. A 557/3, 6 (również jako reprodukcja cyfrowa SBB PK). Döhn Helga 7 [XX w., trzecia ćwierć]: Ms. boruss. fol. 442–692 (opisy wybranych rękopisów). Berlin: Ms. Cat. A 557/3, 7 (także jako reprodukcja cyfrowa SBB PK). Döhn Helga 13 [XX w., trzecia ćwierć]: Ms. boruss. oct. 1–233 (opisy wybranych rękopisów). Berlin: Ms. Cat. A 557/3, 13 (także jako reprodukcja cyfrowa SBB PK). Dolezel / Dolezel 1971: Traktaty państwowe Księstwa Prus 1. Pod redakcją Stephana Dolezela i Heidrun Dolezel. Kolonia, Berlin: Grote. Ebel Friedrich 1999: Prawo magdeburskie. – Leksykon średniowiecza 6. Stuttgartu, krajów związkowych Berlina, Brandenburgii i Weimar: Metzler, 77–79. Eibl Elfie-Marita 2004: Die Urkunden und Briefe aus den Archiven und Bibliotheken Meklemburgii-Pomorza Przedniego oraz Archiwum Państwowego w Szczecinie / Staatsarchiv Stettin dla historycznej prowincji Pomorze. Wiedeń, Kolonia, Weimar: Böhlau. Enchiridion 1561: Mały katechizm doktora Marcina Lutra. W języku niemieckim i pruskim, przetłumaczony przez Abla Willa, proboszcza w Bobetach. Królewiec: Johann Daubmann. VD16 L 5202 (również jako obiekt cyfrowy SBB PK). wieku na życie „poddanych w Prusach Flade Dietrich 2014: Verwaltungsmaßnahmen und deren Auswirkungen im 18. JaLitewskich“. – Annaberger Annalen 22, 153–206. Förster Friedrich Christoph 1820: Szczegółowy podręcznik historii, geografii i statystyki Królestwa Pruskiego 1. Berlin: Christiani.