Katalonų „vidutinio dydžio“ kalba (galimos paralelės su lietuvių kalba)

Įžvalgos / Insights 175 PIETRO U. DINI Uniwersytet w Pizie Kierunki badań naukowych: historia języka, historia języków bałtyckich, historiografia językoznawstwa, prusystyka. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-09 KATALOŃSKI JĘZYK „ŚREDNIEGO ROZMIARU” (MOŻLIWE PARALELE Z JĘZYKIEM LITEWSKIM)1 0. WPROWADZENIE W niniejszym przeglądzie stawiam sobie wąski i ograniczony cel. Najpierw przedstawię obszar języka katalońskiego i zróżnicowanie dialektalne w bardzo ogólnym zarysie, następnie syntetycznie zilustruję historię tego języka i zatrzymam się przy niektórych momentach polemicznych, zwłaszcza przy polemice lingwistycznej między przedstawicielami języka kastylijskiego i katalońskiego dotyczącej używania języka w życiu publicznym. Ta polemika trwała przez cały XX wiek i dotarła do naszych czasów2. Na koniec omówię teraźniejszość i przyszłość języka katalońskiego poprzez pojęcie wskazane w tytule, czyli jako języka „średniej wielkości”, i ukażę, co kryje się w tym ujęciu. Aby wskazać ogólny kontekst przeglądu, warto przyjrzeć się sytuacji językowej Królestwa Hiszpanii, czyli wielojęzycznej Hiszpanii, która ma cztery języki, z których tylko jeden jest uznawany za oficjalny w całym państwie – język kastylijski, natomiast pozostałe są uznawane za współoficjalne, lecz tylko na określonych terytoriach, a mianowicie: galisyjski, baskijski i właśnie kataloński. Przypomnę, że w Księstwie Andory język kataloński jest oficjalnym językiem państwa. 1 ∗Referat wygłoszono w Wilnie, w Instytucie Języka Litewskiego, z okazji 26. konferencji Jablonskiego, 3 października 2019 r. Autor dziękuje J. Sabaševičiūtė za tłumaczenie oraz prof. akad. G. Blažiene za pomoc redakcyjną. W artykule świadomie zachowano cechy stylu wypowiedzi ustnej. 2 Tym zagadnieniem zajmuje się np. : Barbour, Carmichael 2002; Jörg 2013; Kraus 2015. PIETRO U. DINI 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII 1 RYC. Obszar języka katalońskiego 1. KRÓTKIE OPISY Katalonų kalbos arealas apima visą Viduržemio jūros dalį – Kataloniją (Catalunya), Valenciją (València), Franją de Ponent (paribys su Aragona), Andorą (Andora), Baleary (Illes Balears), Katalonię Północną we Francji (Catalunya Nord) oraz Alghero na Sardynii (Alguer). Katalońską wspólnotę językową tworzą ludzie mieszkający w kilku regionach i posługujący się wspólnym językiem, których ekspresja językowa oraz towarzyszący jej dyskurs społeczny różnią się w każdym regionie. Po katalońsku mówi około 9 milionów osób w Europie i kolejne 350 000 w Ameryce Południowej. Wewnętrzna klasyfikacja dialektalna języka katalońskiego opiera się na jednym kryterium geograficznym, rozróżniającym dialekty i subdialekty wschodnie oraz zachodnie, które z kolei bazuje na podziałach fonetycznych. Za szczególnie ważną uważa się neutralizację głoski a w pozycji nieakcentowanej. Z taką klasyfikacją zgadza się zarówno tradycyjna dialektologia, na przykład Manuel Milà i Fontanals (XIX w.), jak i nowsza, na przykład Joan Veny (XX w.). Ponadto znane są także pewne dialekty przejściowe przy granicy z aragońskim, oksytańskim itd. Niektóre inne dialekty są również znane, lecz dziś już nie istnieją, jak na przykład w Algierii, na Sycylii, w Neapolu i na Sardynii (z wyjątkiem Alghero). Katalonų „vidutinio dydžio“ kalba (galimos paralelės su lietuvių kalba) Spostrzeżenia / Insights 177 2 RYC. Dialekty języka katalońskiego 2. ISTORIJOS PILIULĖS Bardzo syntetycznie warto przypomnieć, że wariant językowy wywodzący się z łaciny ludowej około XI wieku uzyskał cechy charakterystyczne języka katalońskiego, a jego zasięg przez kilka stuleci niewiele się zmieniał3. 2.1. W XIV wieku język kataloński osiągnął swój szczyt. Wówczas posługiwano się nim na rozległym obszarze — od samego księstwa Katalonii po dzisiejszą południową Francję, w Aragonii i Walencji, na Balearach, a także w południowych Włoszech, Afryce Północnej i Grecji. Do XV wieku język ten kwitł w literaturze (początkowo wspólnie z prowansalskim) i filozofii (przypomnę choćby Ramona Llulla (1232–1316)). W XVI wieku rozpoczyna się polityczny upadek Katalonii. Traci się takie terytoria jak na przykład Roussillon i inne. W tym samym czasie rośnie polityczna potęga Kastylii. Przełomową datą jest rok 1714, kiedy kończy się „wojna o sukcesję”, a miasto Barcelona 3 W kwestii omówionej w tym rozdziale por. syntezy, np. : Tavani 1994; Nadal, Prats 2001, dziełem referencyjnym jest dwutomowe dzieło Nadal, Prats 1982; 1996; Francés, Amorós 2011. PIETRO U. DINI 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII przegrywa z armiami sprzymierzonymi Kastylii i Francji. Rozpoczyna się dynastia Burbonów i okres ujarzmienia Katalonii. Proces kastylianizacji trwa przez kolejne stulecia, język kataloński traci swój prestiż, a jego zróżnicowanie dialektalne staje się coraz głębsze. Upadek języka i kultury katalońskiej będzie trwał do tak zwanej Renaixença. Ruch Renaixenços rodzi się jako ruch poetycki w czasach romantyzmu. Warunkowym i symbolicznym aktem założycielskim ruchu Renaixenços stał się w 1833 roku wiersz poety Bonaventury Carlesa Aribau i Farriolsa (1798–1862), Oda a la patria, inspirowany późnym romantyzmem, czyli „Oda do ojczyzny” (z 1832 roku). 2.2. Renaixença po litewsku oznaczałaby „odrodzenie”, zarówno dosłownie, jak i historycznie. Jeśli spróbujemy kontynuować porównanie, odkryjemy niemało interesujących istniejących paralel między sytuacją Litwy i Katalonii. Obie wspólnoty językowe – litewska i katalońska – mniej więcej w tym samym okresie odczuły porzucenie ich języków przez wyższe warstwy społeczne; obie były poddawane powtarzającym się próbom zmiany stylu, tematów i stosowanych form; mam na jų kalbą; abi išugdė atidų dėmesį ir neabejingumą ekokalbinėms idėjoms. Gerai pažiūrėjus nėra sunku rasti intelektualių literatų asmenybių, panašių savo myśli poetów, takich jak na przykład Jonas Mačiulis (1862–1932), ksiądz, lepiej znany jako Maironis, a także ksiądz mossèn Jacint Verdaguer (1845–1902), lub Simonas Daukantas (1793–1864), Motiejus Valančius (1801–1875) oraz, na przykład, Josep Yxart (1852–1895), Joaquim Casas-Carbó (1858–1943) i Carles Riba (1893–1959); chcę także podkreślić podobieństwa między pracami Jonasa Jablonskisa (1860–1930) – twórcy języka ogólnego – a analogicznymi pracami Pompeu Fabry (1868–1948). Porównań mogłoby być więcej... Trzeba jednak również jasno powiedzieć, że obok uzasadnionych porównań między Litwą a Katalonią istnieją także głębokie różnice: w swojej historii Litwa nigdy nie znała ważnej, licznej klasy burżuazji, takiej jak Katalonia (częściowo podobnie jak Liwonia, choć i ona znajdowała się w rękach ludności niemieckiej pod względem składu) i dlatego zawsze pozostawała przywiązana do pochodzenia rolniczego zarówno pod względem społecznym, jak i kulturowym. 2.3. Ważnym momentem odzyskania i przywrócenia własnego języka Katalończykom było Jocs Florals (kat. Igrzyska Kwiatów), czyli konkursy poezji ustnej, były bardzo rozpowszechnione i popularne. Nawiasem mówiąc, nietrudno dostrzec wiele paralel i podobieństw do tego, co wydarzyło się w samej Litwie mniej więcej w tej samej epoce (por. Święta Pieśni). W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza jeszcze na przełomie wieków, gdy w Katalonii ukształtowało się nowoczesne społeczeństwo przemysłowe, sam ruch Renaixença nabrał wyraźniejszych i silniejszych cech tożsamościowych oraz politycznych, oczywiście nieakceptowanych przez Królestwo Hiszpanii. Pierwszym Katalonų „vidutinio dydžio“ kalba (galimos paralelės su lietuvių kalba) znakiem tożsamości był język i właśnie przeciwko językowi skierowana była cenzura państwowa Įžvalgos / Insights 179. Od tego okresu i od tych doświadczeń można datować powstanie patriotycznego ruchu narodu katalońskiego. Idee te rozwinięto i przedstawiono w dwóch książkach, które nadal są fundamentalnymi pismami ruchu katalanistycznego: Lo catalanisme (1866) Valentíego Almiralla i Llozera (1841–1904) oraz w książce La Nacionalitat Catalana (1892) wydanej przez Enrica Prata de la Ribę (1870–1927). Wyraźnie przedstawiono w nich myśl, że język jest podstawowym znakiem tożsamości przy definiowaniu narodowości katalońskiej. RYC. 3 Valentí Almirall i Llozer i okładka jego książki. Językoznawcy Pompeu Fabra i Antoni Alcover Od 1914 roku główne prowincje administracyjne Katalonii (diputacions), nazywane Barceloną, Gironą, Tarragoną i Léridą, są zgrupowane i znane pod nazwą Mancomunitat de Catalunya. Mancomunitat miała niemałe znaczenie polityczne, ponieważ po wydarzeniach z 1714 roku Królestwo Hiszpanii po raz pierwszy uznało jedność terytorialną Katalonii. Mancomunitat miała jeszcze większe znaczenie dla odrodzenia kultury katalońskiej. Szczególnie warto przypomnieć, że w tym czasie utworzono Institut d’Estudis Catalans, czyli PIETRO U. DINI 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Instytut Studiów Katalońskich, którego jednym z głównych zadań była standaryzacja języka. Kodyfikacja języka katalońskiego przebiegała szybko dzięki Pompeu Fabra (1868–1948), który rozpoczął reformę ortografii, opierając się na zasadzie etymologicznej. Rola Pompeu Fabry jest porównywalna z rolą Jonasa Jablonskisa (1860–1930). Nawiasem mówiąc, obaj lingwiści-normatywiści żyli mniej więcej w tych samych latach. Warto również wspomnieć, że w tych latach Antoni Alcover (1862–1932) napisał fundamentalne dzieło leksykograficzne Diccionari català-valencià-balear, tzn. Słownik katalońsko-walencko-balearski. Aby od razu wszystko było jasne, należy podkreślić, że pod względem znaczenia dzieło to dorównuje rozpoczętemu przez Kazimierasa Būgę (1879–1924) wielkiemu Słownikowi języka litewskiego. 2.4. Katalońskie roszczenia polityczne i narodowe zawsze były ściśle związane z językiem i świadomością językową. Można powiedzieć, że język i tradycja literacka były makroskopowymi danymi tego wymiaru politycznego. Sama koncepcja historii literatury katalońskiej kształtowała się w oparciu o idee romantyzmu drugiej połowy XIX wieku. Rola języka i literatury w tworzeniu tożsamości katalońskiej jest dyskursem politycznym, który rozpoczął się wraz z Renaixença i w pewnym sensie trwa do dziś. Przez stulecia toczyła się polemika językowa dotycząca tego, czy Katalończykom rozsądnie jest posługiwać się językiem katalońskim, czy katalońscy pisarze powinni pisać swoje utwory po katalońsku, czy też nie byłoby dla nich rozsądniej zrezygnować z języka katalońskiego i posługiwać się wyłącznie językiem kastylijskim... Sprzeczności te od dawna są znane. Wielokrotnie w historii kultury mniejszościowe, zależnie od okoliczności, były „zachęcane” do posługiwania się kodami językowej ekspresji różnych wielkich kultur – jest to skutek hegemonii kulturowej. Nawiasem mówiąc, w samej historii języka litewskiego nie brakuje podobnych przypadków. Doświadczenie wielu „małych ojczyzn” uczy jednej rzeczy, którą należy powtórzyć i docenić: znaczenia czynnika językowego, tj. silnego związku między świadomością narodową a świadomością językową. Każda literatura u swoich początków stworzyła mityczną więź z językiem narodu; sam naród jest podstawowym i zmiennym elementem, to znaczy pakeliui esantis, dinamiškas tapatybės pažadas. 3. POLEMIKI JĘZYKOWE Następnie warto przedstawić niektóre epizody takich polemik językowych z ostatnich stuleci, ponieważ ukażą one rzeczywiste relacje sił między dwiema Katalonų „vidutinio dydžio“ kalba (galimos paralelės su lietuvių kalba) wspomnianymi językami w społeczeństwie hiszpańskim, a także zaprowadzą nas prosto do teraźniejszości i jej sprzeczności4. RYS. 4 Leopoldo Alas Clarín, Enric Prat de la Riba, Miguel de Unamuno, Eugeni d’Ors 3.1. Pierwszym momentem wartym uwagi jest polemika między pisarzem kastylijskim Leopoldo Alas Clarín (1852–1901) a działaczem katalońskiej kultury Enriciem Pratem de la Ribą (1870–1917). Według Clarína język kataloński był jedynie dialektem, w żaden sposób nieporównywalnym ze znacznie potężniejszymi językami, takimi jak kastylijski, francuski czy włoski. Zdaniem Clarína język kataloński był darwinistycznie pośród takich dialektów, które nie zwyciężyły („entre los dialectos que no han prevalecido“), dlatego katalońscy pisarze powinni pisać wyłącznie po kastylijsku, zwłaszcza utwory prozatorskie. Z lingwistycznego punktu widzenia stanowisko Clarína oczywiście nie jest tar mės, kiek kalbos / galios santykis. Šitaip buvo kartą tvirtinama prigimtinė kastiliečių kalbos „glotofaginė“ teisė „suvalgyti“, t. y. išstumti ir inkorporuoti, satysfakcjonujące, jednak taka opozycja miała dla niego przede wszystkim wartość polityczną. Nie chodzi tu tyle o język / inne języki zgodnie ze znaną wizją Antonia de Nebriji (1441–1522), że „język 4 W niniejszym rozdziale szczególnie opieramy się na Rigobon 2018. PIETRO U. DINI 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII jest towarzyszką imperium“ (la lengua es compañera del imperio), w razie potrzeby również przy użyciu broni. Replika wspomnianego już Prata de la Riba mogła być wyłącznie ironiczna. Jego pogląd był, rzecz jasna, zupełnie inny. Nie miał najmniejszych wątpliwości co do znaczenia języka w tworzeniu katalońskiej narodowości. Oczywiście niebezpiecznie było powiedzieć to zbyt głośno. 3.2. Kolejny interesujący moment polemiczny miał miejsce między wybitnym pisarzem kastylijskim Miguelem de Unamuno (1864–1936) a jego przyjacielem, katalońskim pisarzem Joanem Maragal(l)em (1860–1911). I tym razem stanowisko jest wyraźnie hegemonistyczne, a Katalończycy są paternalistycznie wzywani do porzucenia swojego języka i posługiwania się najbardziej rozpowszechnionym językiem kastylijskim. Przypomnijmy anegdotę o Miguelu de Unamuno, który pewnego razu, zarówno poważnie, jak i żartobliwie, zapytał swojego przyjaciela Joana Maragalla, dlaczego zamiast używać kastylijskiego mauzera, woli katalońską spingardę (broń išankstiniu įžvalgumu atsakė tuo metu mažai žinomas katalonų jaunas rašytojas z XIV wieku). W rozmowie z Eugeni d’Ors (1881–1954): „Unamuno ma rację: jako broń własnego imperializmu Kastylijczyk wybiera mauzera. Jednak do innych wojen światowych potrzebne są inne mauzery, „bardziej mauzerowe” niż kastylijski, n’est ce pas, my dear?“ (swoją drogą, zupełnie o tym nie wiedząc, Eugeni d’Ors już posługiwał się europantem (tj. sztucznym językiem mieszanym używanym przez administrację Unii Europejskiej!)). RYS. 5. Julián Marías RYS. 6. Maurici Serrahima 3.3. W ubiegłym stuleciu, w frankistowskiej Hiszpanii ponownie stawiano pytanie, dlaczego uparci pisarze katalońscy posługiwali się językiem katalońskim... Obecnie Katalończycy nie są explicite wzywani do zmiany swojego języka, lecz mówi się, że język kataloński powinien mimo wszystko podlegać ograniczeniom. Przedstawicielem centrum państwowego jest obecnie najbardziej znany uczeń filozofa José Ortegi y Gasseta, Julián Marías (1914–2005). Apodyktycznie i usilnie twierdził, że „Katalonia nigdy nie była narodem” (Cataluña no ha sido nunca una nación), i proponował tak zwany „argument domu lingwistycznego”, tzn. kataloński dom składa się z dwóch pięter: na pierwszym piętrze język kataloński Katalonų „vidutinio dydžio“ kalba (galimos paralelės su lietuvių kalba) służy wszystkim potrzebom rodzinnym i codziennym, a na drugim piętrze Język kastylijski służy wszystkim pozostałym funkcjom. Szerokie użycie języka katalońskiego mogłoby stać się czynnikiem „tybetanizacji Katalonii”, dlatego Julián Marías proponował rozwiązanie „asymetrycznej dwujęzyczności”, podobne do dyglosji, a jednocześnie wzywał Katalończyków do samoograniczenia, czyli świadomego nieużywania własnego języka w wielu funkcjach społecznych, choć uznawał pierwszeństwo języka katalońskiego w życiu rodzinnym i poezji... Katalońska replika i tym razem mogła być jedynie ostrożna i uprzejma. Sformułować ją próbował Maurici Serrahima (1902–1979), przedstawiciel katalonizmu katolickiego, a przez to bardziej akceptowalny dla pielęgnowanej przez Franko narodowo-katolickiej ideologii. Pogląd Mauriciego Serrahimy jest diametralnie przeciwny poglądowi Juliána Maríasa. Katalończycy są narodem, z natury są jednojęzyczni, język kastylijski jest dla nich językiem wyuczonym (czytaj: narzuconym), a wreszcie pisarz kataloński chce pisać w swoim języku, czyli po katalońsku. 3.4. Jak widać, w Hiszpanii frankistowskiej (i częściowo także postfrankistowskiej) panował monolityzm lingwistyczny. We wszystkich omówionych przypadkach katalońskim pisarzom nie brakowało wezwań, by porzucili swój tak zwany język lokalny i przeszli na tak zwany język bardziej uniwersalny, czyli kastylijski. Usilnie domagano się od nich wyjaśnienia lub usprawiedliwienia, dlaczego nadal posługiwali się swoim językiem ojczystym... Interesujące, a zarazem zdumiewające jest to, że jeszcze w 2007 r., kiedy Katalonia była gościem honorowym frankfurckich targów książki, postawiono pytanie, czy możliwe jest tworzenie literatury katalońskiej w języku kastylijskim... Komentarze chyba są zbędne. 4. KATALONŲ „VIDUTINIO DYDŽIO“ KALBA IR EUROPOS SĄJUNGA Teraz warto przyjrzeć się sytuacji we współczesnej Unii Europejskiej5. W niej języki dzieli się na dwie główne grupy: z jednej strony oficjalnie uznane języki (że tak powiem, języki pierwszej kategorii), a z drugiej strony języki regionalne i mniejszościowe (że tak powiem, języki drugiej kategorii), które teoretycznie są chronione na mocy dokumentu dotyczącego europejskich języków regionalnych i mniejszościowych z 1992 roku (por. Carta 1992). Język kataloński należy do drugiej grupy. Z drugiej strony sytuacja językowa w Królestwie Hiszpanii (około 47 mln) znacznie różni się od sytuacji językowej gdzie indziej w Europie, na przykład w Konfederacji Szwajcarskiej (8,5 mln), albo jeszcze gdzie indziej, na przykład w Kanadzie (około 38 mln). 5 W tym rozdziale opieram się przede wszystkim na: Vila, Bretxa 2013; Bastardas i Boada, Boix-Fuster, Torrens Guerrini 2018.