The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names

Straipsniai / Articles 117 HARALD BICHLMEIER Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Dziedziny badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamiado. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-06 MORFOLOGIA LITHUANIAN TOPONYMS – DIFFERENCES AND PARALELE RÓŻNYCH KLAS NAZW Lietuvių toponimijos morfologija – įvairių vardų grupių skirtumai ir paralelės ADNOTACJA The participation in the project “Vakarinių pietų aukštaičių vietovardžių integravimas włączenie toponimów zachodnio-południowej Auksztoty do litewskiej geoinformacyjnej bazy danych oraz badania nad ich pochodzeniem i motywacją” doprowadziły do dwóch interesujących wyników: 1) wydaje się konieczne doprecyzowanie terminologii (litewskiej) oraz 2) można stwierdzić wyraźne różnice w odsetku struktur morfologicznych (i syntaktycznych) wykorzystywanych do tworzenia nazw płynących zbiorników wodnych (potamonimów) i nazw stojących zbiorników wodnych (limnonimów). Okazuje się, że na badanym obszarze wśród limnonimów odsetek formacji derywacyjnych jest znacznie wyższy, a nazw złożonych znacznie niższy niż wśród potamonimów. Należy przeprowadzić dalsze badania, aby ustalić, czy jest to cecha badanego obszaru, czy też ogólna tendencja występująca na całej Litwie. SŁOWA KLUCZOWE: potamonimy/nazwy rzek, limnonimy/nazwy jezior, morfologia onimów, struktura składniowa onimów, zachodnio-południowoaŭksztocka/dzukska toponomastyka. HARALD BICHLMEIER 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII ADNOTACJA Do napisania tego artykułu skłoniły interesujące wnioski uzyskane w projekcie „Integracja toponimów zachodnich południowych Auksztotów z litewską geoinformacyjną bazą danych toponimów oraz badania ich pochodzenia i motywacji”, w którym przyszło mi uczestniczyć i prowadzić badania: 1) okazuje się, że konieczne jest zrewidowanie i doprecyzowanie tatus pastebėta didelių skirtumų morfologinėje (ir sintaksinėje) upėvardžių (potamonimų) litewskiej terminologii słowotwórstwa toponimów; 2) po podsumowaniu rezulir w derywacji yra vediniai, atvirkščiai negu potamonimai, pastarieji dažniausiai yra sudurtiniai dariniai. Reikalinga atlikti daugiau tyrimų, siekiant išsiaiškinti, ar tokia daryba būdinga tik ištirtam nazw jezior (limnonimów). Badanie wykazało, że znaczna część zbadanych limnonimów regionowi lub całemu terytorium Litwy. SŁOWA KLUCZOWE: potamonimy / nazwy rzek, limnonimy / nazwy jezior, morfologia onimów, składniowa struktura onimów, toponomastyka południowo-zachodnich Auksztotów / Dzuków. 1. WPROWADZENIE1 Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie różnic i podobieństw między różnymi klasami nazw w obrębie litewskich toponimów. 1.1. Zatem na początku musimy wyjaśnić, o czym dokładnie mówimy, co rozumiemy przez toponimy itd. Toponimy należy tu rozumieć w najszerszym znaczeniu tego słowa, a więc jako onimy/nazwy wszelkiego rodzaju topoi, tj. miejsc – po niemiecku odpowiadałoby to połączeniu terminów Ortsnamen i Örtlichkeitsnamen. Mniej więcej w ten sposób zwykle rozumie się litewskie toponimy. Tak więc zasadniczo mówimy tutaj o całym zbiorze nazw miejsc w znaczeniu jednostek geograficznych, to znaczy z jednej strony o nazwach miejsc zamieszkanych, takich jak miasta, wsie, osady, domy itp., które są toponimami w wąskim znaczeniu tego słowa, w sposób, w jaki często używa się niemieckiego terminu Ortsname, a z drugiej strony o nazwach niezamieszkanych jednostek geograficznych, takich jak - drymonimy (nazwy zagajników i lasów), - oronimy (nazwy wzgórz i gór), 1 Niniejszy artykuł opiera się na referacie o tym samym tytule wygłoszonym w listopadzie 2019 roku podczas „4-oji tarptautinė mokslinė Aleksandro Vanago konferencija: Tikriniai žodžiai erdvėje ir erdvė tikriniuose žodžiuose”. Lietuvių kalbos institutas, Vilnius / IV Międzynarodowa Konferencja Naukowa im. Aleksandrasa Vanagasa: Onimy w przestrzeni i przestrzeń w onimach. Instytut Języka Litewskiego, Wilno”. – Struktura, treść i charakter referatu wygłoszonego na konferencji zostały w większości zachowane w niniejszej wersji drukowanej. Artykuły / Articles 119 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names - potamonimy (nazwy rzek, strumieni itp.), - limnonimy (nazwy jezior), - helonimy (nazwy bagien), - agronimy (nazwy pól), - leimonimy (nazwy łąk). Oczywiście istnieją również nazwy mórz – talassonimy – ale nie odgrywały one roli w projekcie prowadzącym badania na obszarze śródlądowym (więcej na ject further down). 1.2. For all these kinds of toponyms the Lithuanian language offers a multitemat tego wysunięcia możliwości, jak je tworzyć. Standardowe sposoby tworzenia litewskich toponimów to: słowotwórstwo, tj. derywacja i kompozycja, z jednej strony, oraz tworzenie grup syntagmatycznych z drugiej. W obu typach nie znajdujemy niczego, co nie byłoby również znane z apelatywnego leksykonu języka litewskiego lub ze składni litewskiej. Oba główne typy można podzielić na kilka podgrup, jak zostanie to pokazane w kolejnych akapitach. 1.3. Analiza różnych typów toponimów pokazuje, że we wszystkich tych różnych klasach onimicznych znajdujemy te same środki tworzenia nazw, ale stwierdzamy również, że odsetek nazw objętych każdym z typów może się znacznie różnić. 2. PROJEKT I JEGO WYNIKI W dalszej części chcę przedstawić głównie trzy kwestie: - niektóre wyniki projektu realizowanego w latach 2017 i 2018 w Instytucie Języka Litewskiego, prowadzonego przez Grasildę Blažienė i Laimutisa Bilkisa, - pewne rozważania dotyczące tradycyjnego podziału morfologicznych sposobów tworzenia nazw na podgrupy oraz ich nazewnictwa, a wreszcie także wynik wspomnianego projektu, - pewne rozważania dotyczące dobrze znanej nazwy rzeki oraz stosunkowo dobrze znanej wśród badaczy zajmujących się hydronimią staroeuropejską nazwy jeziora – i ich związku z nazwą rzeki na Litwie oraz jedną w Tyrolu Południowym. 2.1. Wspomniany projekt polegał zasadniczo na badaniu południowo-zachodniolitewskich nazw miejscowych, mikrotoponimów i hydronimów w ich europejskim kontekście (tytuł projektu: „Vakarinių pietų aukštaičių vietovardžių integravimas į Lietuvos vietovardžių geoinformacinę duomenų bazę ir jų kilmės bei motyvacijos tyrimai” [Integracja toponimów zachodnich południowych Auksztotów z litewską geoinformacyjną bazą danych nazw miejscowych oraz badania ich pochodzenia i motywacji]). Wreszcie w styczniu 2020 roku ukazała się niemieckojęzyczna książka zawierająca wyniki tego projektu: HARALD BICHLMEIER 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Blažienė, Grasilda / Bilkis, Laimutis (red.): Die Orts-, Flurund Gewässernamen Süddwestaukštaitiens. (Seria wydawnicza Towarzystwa Studiów Bałtyckich 2), Hamburg: Baar 2019. Można w niej znaleźć – oprócz artykułów dwóch wspomnianych już kierowników projektu, Grasildy Blažienė (o nazwach osad, por. Blažienė 2019) i Laimutisa Bilkisa (o helonimach, por. Bilkis 2019) – prace Veroniki Adamonytė nyms, (on agronyms, cf. Adamonytė 2019), Dalia Kačinaitė-Vrubliauskienė (on oropor. Kačinaitė-Vrubliauskienė 2019), Ilony Mickienė (o drymonimach, por. Mickienė 2019a, oraz o leimononimach, por. Mickienė 2019b) i autora niniejszego artykułu (Bichlmeier 2020a). 2.2. Ów projekt badał toponimai w litewskim znaczeniu tego słowa w rejonach olickim i in the Lithuanian region Dzūkija, which is the Western part of the Southern Aukštaitija region bordering on Poland and Belarus. In the center of interest łoździejskim, częściowo także w Druskienikach, głównie na obszarach na zachód od rzeki Niemen. Dialektalnie jest to również zachodni region południowych Auksztotów, lit. zachodni południowi Auksztoci, also called Western Dzūkian, Lith. zachodnich Dzuków. Co ciekawe, pomimo graniczenia z obszarami zamieszkałymi przez Słowian oraz pomimo faktu, że również na badanym obszarze mieszka dość znaczna liczba użytkowników języków słowiańskich i znajduje się wiele miejscowości o mieszanej ludności słowiańskiej i litewskiej, liczba toponimów w szerszym znaczeniu o etymologii słowiańskiej może być bardzo niska w pewnych typach nazw; na przykład w nazwach jezior i rzek wynosi około 2–3%. W innych przypadkach, na przykład w nazwach łąk, jest to – jak można się było zresztą spodziewać – jakieś pięć do dziesięciu razy tyle. Z drugiej strony, oczywiście, narzędzie badawcze projektu, litewska geobaza danych toponimów (Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė; por. http://lkiis.lki. lt/ lietuvosvietovardziugeoinformacine-duomenu-baze), mogłaby być pod tym względem nieco jednostronna, ponieważ przynajmniej w przypadku regionu badanego w ramach projektu dane zebrano głównie podczas pewnych ekspedycji naukowych na tym obszarze w latach 1935–1936, w trakcie których wydaje się, że przede wszystkim osoby mówiące po litewsku pytano niemal wyłącznie o litewskie formy toponimów. W związku z tym odpowiadające tym samym miejscom, rzekom, jeziorom itp. toponimy używane przez osoby mówiące po polsku i białorusku zazwyczaj nie były odnotowywane. 2.3. Można jednak dość wyraźnie dostrzec coś jeszcze, mianowicie to, że znajdujemy się na obszarze, gdzie można znaleźć pozostałości substratu zachodniobałtyjskiego, tradycyjnie przypisywanego Jaćwingom. Można to głównie rozpoznać na podstawie form wschodniobałtyckich po pojawieniu się s, z w miejscach, w których można by oczekiwać š, ž. Można to zilustrować na trzech Straipsniai / Artykuły 121 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Sãknas m. (2) Ve (42868), Saknius m. (?) Ve (42868) vs. lit. šaknìs f. „root”; 2 Azãgis m. (2) Lp (42933) por. stpr. assegis (*azegīs), lit. až(e)gs, ež(e)gs „Gymnocephalus cernua (ryba)”; 3 Zebriùs m. (4) Kr (126445) vs. Lith. žẽbras ‚dirty, unwashed‘.4 2.4. The author’s part in that project consisted of analyzing the 423 names przykładach zaczerpniętych z korpusu nazw rzecznych tego obszaru: zbiorników wód stojących i płynących, obejmującego 240 limnonimów i 183 potamonimów.5 A teraz powrócimy do morfologii: 2.4.1. Jak już wspomniano we wstępie, w języku litewskim wyróżnia się trzy główne typy tworzenia toponimów – i oczywiście zazwyczaj znajdujemy te actually all other Indo-European languages in Europe – although in different typy również w kwantytetach. Typy te to nazwy derywowane, nazwy złożone i nazwy syntagmatyczne. We wszystkich trzech typach możemy rozróżnić nazwy utworzone wyłącznie z materiału apelatywnego oraz nazwy zawierające również materiał onimiczny. W przypadku nazw derywowanych różnica przebiega na przykład między derywatami deapelatywnymi a derywatami deonimicznymi. Jednakże tym rozróżnieniom teoretycznym towarzyszą pewne ograniczenia i należy je wyjaśnić w bardziej precyzyjny sposób. 2.4.2. Szczególnie takich bardziej precyzyjnych wyjaśnień wymagają formacje deonimiczne. Rzadko są one konwersjami lub quasi-konwersjami (o konwersjach zob. poniżej § 2.4.4.) bez sufiksu od innych rodzajów nazw. W przeważającej liczbie przypadków tworzy się je za pomocą jawnej sufiksacji. Zależność od wyrazu bazowego, podstawy derywacyjnej, wyraża się zazwyczaj za pomocą sufiksu dzierżawczego lub sufiksu zdrobniającego. Tak więc na przykład nazwa dopływu rzeki może zostać utworzona przez utworzenie formy zdrobniałej od nazwy głównej rzeki (np. Savica jako nazwa dopływu Sawy w Słowenii),6 albo nazwa zatoki jeziora może zostać utworzona przez utworzenie formy z sufiksem dzierżawczym od nazwy samego jeziora. 2.4.3. Problemy analityczne mogą również stwarzać nazwy odprzymiotnikowe utworzone od apelatywów. W many cases we are not able to tell with confidence, whether the suffixation 2 Cf. LitEW 957; not registered in Vanagas 1970; cf. Vanagas 1981a: 287; Vanagas 1981b: 104, 135; ALEW 1003f. 3 Por. LitEW 28, 118, 125; Savukynas 1960: 299; Savukynas 1966b: 169; Vanagas 1970: 11, 32, 65; Vanagas 1981a: 54; Vanagas 1981b: 77; PKEŽ 1: 104f. ; PKEŽ² 49; ALEW 271f. ; LVŽ 1: 249. 4 Por. LitEW 1294; Vanagas 1970: 68, 69; Vanagas 1981a: 394; Vanagas 1981b: 135. 5 Dla pełnego korpusu por. Bichlmeier 2019a, 2019b. 6 Por. Bezlaj 1956–1961: 2, 171–174; ESSZI 367 i nast. HARALD BICHLMEIER 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII happened during the process of onymization – or already in the appellatival sphere: Jeśli derywacja dokonała się już w sferze apelatywnej, to oczywiście nazwa powstała w wyniku konwersji z użyciem derywacji zerowym przyrostkiem z apelatywu w onim. Ponieważ szczególnie przyrostki posesywne i zdrobniałe są w języku litewskim bardzo produktywne, fakt, że pewna formacja nie jest odnotowana w słowniku, w tym kontekście niewiele znaczy. nie wydaje się istnieć Anyway we may say that of course there are several suffixes in Lithuanian which turn up more often than others in the formation of names, but there does pojedynczy przyrostek, który można by nazwać przyrostkiem onimicznym w tym sensie, że jest używany wyłącznie do tworzenia nazw. To samo dotyczy na Slavic family names (cf. Bichlmeier 2020) – and we may actually suppose that this is a universal feature at least of the Indo-European languages of Europe: przykład również There is no suffix exclusively forming names. Ale oczywiście istnieją przyrostki popping up in that sphere more often than others. 2.4.4. Zanim przejdziemy do kilku litewskich specjalności terminologicznych w zakresie tworzenia nazw, przyjrzyjmy się temu, co przed chwilą nazwano „konwersjami”. „Konwersjami” nazywam procesy derywacyjne z użyciem derywacji zerowym przyrostkiem. Oznacza to, że pewne słowo przekształca się w inne słowo bez zmiany formy. Wyróżniamy tu cztery podtypy: a) konwersje „proste”, w których apelatyw (rzeczownik) zostaje przekształcony w onim, por. np. Balañdis m. Ku (40169): < lit. balañdis m. „gołąb”; 7 b) konwersje „podwójne”, w których oprócz przekształcenia apelatywu w onim zachodzi również przekształcenie przymiotnika w rzeczownik, por. np. Bedùgnis m. Ka (40254, 42932), Ku (40174) < lit. bedùgnis „bez dna”; 8 c) „pseudokonwersje” to konwersje wyglądające jak konwersje proste, które są jednak derywacjami wstecznymi, por. np. nazwę jeziora Šauls m. 7 Por. LitEW 31; Savukynas 1961: 219; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 12; Vanagas 1970: 31; not registered in Vanagas 1981a; por. Vanagas 1981b: 39, 77; ALEW 88; LVŽ (4) < *Šaũlio/-ių ẽžeras (not < šauls m. ‚hunter, shooter‘);9 1: 322 i n. 8 Por. LitEW 38, 108; Savukynas 1961: 221; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 16; Vanagas 1970: 44; Vanagas 1981a: 60f. ; ALEW 101, 238; LVŽ 1: 414. – Por. także limnonim Bedùgnė f. (2) Al (42731) w Bichlmeier 2019a: § 2.2.1.1.1. 9 Cf. LitEW 125; not registered in Vanagas 1970; cf. Vanagas 1981a: 327; ALEW 271. Straipsniai / Artykuły 123 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names d) „konwersje onimiczne”, w których zachodzi przeniesienie onimu z jednej klasy onimicznej do innej klasy onimicznej, por. np. nazwę jeziora Gadeikà f. Šv (42799) < PN Gadéika.10 2.5. Przyjrzyjmy się teraz dwóm specjalnościom litewskiej terminologii słowotwórstwa i nazewnictwa. Pierwsze z nich to tak zwane „derywaty końcówkowe”, niem. Endungsableitungen, lit. galūnių vediniai, drugie zaś to tak zwane „derywaty prefiksalne”, niem. Präfixableitungen, lit. priešdėlių vediniai. 2.5.1. Te „derywaty końcówkowe”, niem. Endungsableitungen, lit. galūnių vediniai okazują się grupą dość niejednorodną: 2.5.1.1. Do tych formacji zaliczają się: - zwykłe formy liczby mnogiej pospolitych nazw – a więc właściwie nie ma tu w ogóle derywacji – oraz - nazwy wykazujące synchroniczną alternację samogłoski tematycznej między nazwą a nazwą pospolitą. Jest to jednak tylko opis tego, co widzimy, a nie wyjaśnienie. Wyjaśnienie tych formacji wydaje się nieco inne. W większości, a przynajmniej u swej podstawy, zdają się one być derywatami z przyrostkiem zawierającym jot. Zatem formacje te są ostatecznie w istocie derywatami dość archaicznego rodzaju, ponieważ sufiks *-iosłużył już w języku praindoeuropejskim do tworzenia derywatów, głównie przymiotników oznaczających przynależność. Zatem jeśli istnieje apelatyw lub onim XY i dodamy sufiks *-iootrzymamy słowo oznaczające „należący do XY lub odnoszący się do XY”. Dobrymi przykładami są starosłowiańskie/staroruskie nazwy miejscowości, takie jak np. Jaroslav-lь „(miasto) Jarosława” < *Yaroslav-ia- ← st.ros. PN Yaroslavъ; podobnym przypadkiem jest nazwa miejscowości Pol. Przemyśl itd. W naszym korpusie znajdujemy np. Ángė f. (1) Si (42698) < *angi-iā- ← lit. angì-s f. „wąż”; 11 Angs m. (4) Si (42698) < *angi-ia- ← lit. angì-s f. „wąż”; 12 10 Cf. Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 41; Savukynas 1966a: 185, 186; Vanagas 1970: 107, 108, 134; Vanagas 1981a: 102; Vanagas 1981b: 32; Zinkevičius 2008: 281; LVŽ 3: 7. 11 Por. LitEW 10; nieodnotowane w Savukynas/ Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963; nieodnotowane w Savukynas 1960; nieodnotowane w Vanagas 1970; por. Vanagas 1981a: 42 (ngė według Būgi apud Vanagas s.v. Anginas); ALEW 40 i n. ; LVŽ 1: 98 i n. 12 Por. LitEW 10; Savukynas/ Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 6; not registered in Savukynas 1960; not registered in Vanagas 1970; cf. Vanagas 1981a: 42; Vanagas 1981b: 77; ALEW 40f. ; LVŽ 1: 98f. HARALD BICHLMEIER 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Dumblis m. (2) Ka (42940), Ka (42945), Lz (40151) < *dumbl-ia- ← lit. dumblas m. „błoto (na dnie jeziora)”; 13 Samãnius m. (2) Ka (42923) < *saman-iu- ← lit. sãmana, samanà f. „mech”; 14 Nemajūnė f. Lz, Šv (37117) < *Nemaiūn-iiā- ← lit. PlN Nemajūn-ai m. Pl.15 2.5.1.2. Dochodzi więc do wniosku, że ta klasa synchroniczna jest klasą, która po prostu nie istnieje w perspektywie diachronicznej. Ponieważ jednak tylko perspektywa diachroniczna oferuje wyjaśnienie — a właśnie wyjaśnień poszukujemy — tę klasę lepiej byłoby odrzucić. Wszystkie elementy tej klasy są albo prostymi derywatami sufiksalnymi, albo formami liczby mnogiej wyrazu bazowego (a zatem derywatami zerowymi [form liczby mnogiej]). 2.5.2. Kolejnym problematycznym przypadkiem – jeśli chodzi o terminologię – są tak zwane „derywaty prefiksalne”, niem. Präfixableitungen, lit. priešdėlių vediniai. W tym przypadku również mamy do czynienia z terminem, który z perspektywy synchronicznej wydaje się bezproblemowy, lecz z perspektywy historycznej, czyli eksplanacyjnej, powinien zostać odrzucony. Chociaż niektóre z tych formacji wykazują jedynie dodanie prefiksu na początku wyrazu bazowego, zdecydowanie większa liczba formacji wykazuje również zmianę klasy tematu na końcu wyrazu. 2.5.2.1. W obu przypadkach powinniśmy być bardziej precyzyjni: jeśli dodany zostaje tylko prefiks, formalnie nie jest to proces derywacji, lecz kompozycji. Jeśli jednak oprócz dodania prefiksu zmienia się również klasa tematu, mamy tu w istocie do czynienia z procesem cyrkumfiksacji. Zdecydowana większość tych formacji wykazuje zatem proces derywacyjny dobrze znany z języków germańskich – wśród których znajduje się także niemiecki – oraz z języków słowiańskich: formacje bazowe były kolektywami, lecz oczywiście z czasem semantyka ulegała rozszerzeniu, tak więc wydaje się, że w języku litewskim te procesy derywacyjne wykazują pewne nagromadzenie w kilku typach ony­mów. 2.5.2.2. Formations like the meadow-names and field-names Pa-lazdynė ← lit. lazdýnas, Pa-salaitys ← lit. salaitė (salà), Pa-sals ← lit. salà ukazują ostatecznie – na poziomie prabałtyckim lub co najmniej pralitewskim – tę samą strukturę derywacyjną co ich germańskie i słowiańskie odpowiedniki: PLith. *Pa-lazdīn-iiā ← PLith. *lazdīn-a- ‘leszczyna’, 13 Por. LitEW 108; Savukynas 1962: 197; Savukynas/ Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 35; Vanagas 1970: 11, 65, 148; Vanagas 1981a: 96; Vanagas 1981b: 65; ALEW 243; LVŽ 2: 386–388. 14 Cf. LitEW 761; Savukynas/ Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 142; Vanagas 1970: 69, 220; Vanagas 1981a: 289; Vanagas 1981b: 93. 15 Por. Savukynas/ Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 108; nie zarejestrowano u Vanagasa 1970; por. Vanagas 1981a: 226. Artykuły / Articles 125 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names *Pa-sal-ia- ← prabałt. *salā- ‘wyspa, suchy skrawek w bagnie’ są całkowicie paralelne do NHG Berg m. ‘góra’ → Gebirge n. ‘góry, pasmo górskie’ (PGerm. *ƀerǥ-a- → *ǥa-ƀerǥ-ia) lub do serb.-chorw. Dȕnav m. ‘Dunaj’ → Pȍdunāvlje n. ‘obszar wzdłuż Dunaju’, czes. břeh m. ‘brzeg rzeki’ → po-břež-í n. ‘obszar wzdłuż brzegu rzeki’, ná-břež-í n. ‘promenada wzdłuż brzegu rzeki’ (< csłow. *bergъ : *po-/na-berg-ьje < psłow. *berg-a- : *pa/nā-berg-ia-). 2.6. Przejdźmy do nazw związków. Stwarzają mniej problemów i wykazują strukturalnie wyraźnie zaznaczone podziały. Drugi człon złożenia jest (z nielicznymi wyjątkami, w których znajdujemy przymiotnik) rzeczownikiem, najczęściej oznaczającym zbiornik wodny, jak lit. ẽžeras m. „jezioro”, zdrobn. ežerėlis m., prūdas m. ‘staw’, ùpė f. ‘rzeka’ itd. Pierwszy człon złożenia może być onimem albo apelatywem; jeśli jest to apelatyw, może on być właściwie rzeczownikiem – co jest najczęstszym przypadkiem – albo przymiotnikiem, a rzadko nawet czasownikiem (rdzeniem czasownikowym). Zwykle drugi człon złożenia wykazuje zmianę klasy tematu, względnie samogłoski tematycznej (czego nie wykazują młodsze warstwy złożeń). A ta synchroniczna zmiana klasy tematu jest zazwyczaj powodowana historyczną zmianą przyrostka, zwykle przez przyrostek z jotą – ten sam rodzaj joty, który opisano powyżej w 2.5.1.1. Zatem teoretycznie znajdujemy co najmniej następujące typy: A) pierwszy człon złożenia apelatywnego: Aa) rzeczownik + rzeczownik: Pelialapūkas16 m. (?) Ve (42896): lit. pelė f. ‘mysz’ lub lit. pẽlūs m. Pl. ‘plewy’17 + lit. lapūkas m. ‘podbiał (Tussilago), knieć błotna (Caltha palustris), lilia wodna (Nymphaea alba), liść (kapusty vel podobny)’.18 Ab) noun + noun + change of stem-class: Vilkežeris m. (1) Lp, Ve (42877): Lith. vilkas ‘wolf’ and ẽžeras ‘lake’.19 Ac) przymiotnik + rzeczownik: Šventupė20 f. (?) Te (130781): lit. švetas ‘święty’ i ùpė f. ‘rzeka’.21 16 Nazwa bez akcentu w bazie danych. 19 Por. LitEW 125, 1251 i n. ; Vanagas 1970: 231; Vanagas 1981a: 384; Vanagas 1981b: 40, 42, 82; 17 Vgl. LitEW 565f.,568f.; ALEW 751f., 754f. 18 Not registered in Vanagas 1970; not registered in Vanagas 1981a. ALEW 271, 1243 i n. 20 Nazwa bez akcentu w bazie danych. 21 Por. LitEW 1041 i n., 1169; Vanagas 1970: 247; Vanagas 1981a: 337 i n. ; Vanagas 1981b: 111; ALEW 1060–1062, 1155f. HARALD BICHLMEIER 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII 3.2.1. Nazwa jeziora lit. Atess (3b) może wywodzić się od prapostać PBalt. *at-es-(i)ia-. Zgodnie z powszechnie przyjmowanym poglądem nazwa ta wpisuje się w szerszy kontekst europejski i jest często porównywana z nazwą rzeki w Południowym Tyrolu Etsch, poświadczoną w starożytności jako At(h)esis. Nie można stwierdzić, czy At(h)esis wywodzi się od *at-es-io-, co odpowiadałoby formie litewskiej, czy od *at-es-iwe. Obie nazwy wywodzi się zazwyczaj od praindoeuropejskiego rdzenia *h2et(h2)- „iść, błądzić”.38 Widzimy tu najprawdopodobniej derywat od praindoeuropejskiego rdzenia na *s, PIE *h2et(h2)-es- ‘wędrowanie, chodzenie’. Semantyka pozostaje jednak problemem: Atess to nazwa jeziora — a błądzenie, czyli poruszanie się naprzód w jednym kierunku, nie jest właściwie tym, co zwykle robią jeziora. W ten sposób dochodzimy do wniosku, że być może równanie Atess : At(h)esis/Etsch, spotykane w literaturze onomastycznej od czasów Hansa Krahego i Wolfganga P. Schmida, może nie być całkowicie poprawne. Czasami już W. P. Schmid wymienia również Atesė obok Atesysa, podobnie jak Greule, cytując Schmida (por. DGNB 135), lecz są one ujęte pod jednym nagłówkiem jako „Gewässernamen” (hydronimy) i nie są rozróżniane jako nazwa jeziora i nazwa rzeki. Jeśli nie chcemy uważać, że nazwy alpejska i litewska są niezależnymi, lecz równoległymi formacjami, we must look for a connection – but it is different from what has been assumed so far. Uważa się, że istnieje dalszy związek z językiem trackim. (*)at(-u)-, rzekomo oznaczające „strumień, potok”.39 Jednak tracki jako „Trümmersprache”, o którym nie wiemy prawie nic, jest kiepskim kandydatem do udowodnienia czegokolwiek. Wraz z łac. annus „rok” < PIE *h2et(h2)-no- (por. EDLIL 43f.) i być może trackim *at(u)- litewski hydronim może wskazywać na grupę słów wykazujących przyrostki z tak zwanego systemu przyrostków Calanda-Wackernagela (na ten temat por. Bichlmeier 2014 wraz z dalszą literaturą). 3.2.2. Jeśli ta etymologia jest poprawna, to z semantycznego punktu widzenia wydaje się bardziej prawdopodobne, że nazwa jeziora Atess jest wtórnym derywatem od nazwy rzeki Lith. Atesė < PBalt. *at-es-iiā-. To, że nazwa rzeki opiera się na słowie oznaczającym „wędrowca” lub „wędrowanie”, jest dość banalnym zjawiskiem, choć nadal musielibyśmy wyjaśnić, w jaki sposób ten derywat utworzony za pomocą tego zakończenia rzeczywiście powstał i dlaczego tutaj forma żeńska wydaje się pierwotna — skoro zazwyczaj jest odwrotnie. 3.2.3. Na Litwie istnieje kilka innych hydronimów, które na końcu mają tę samą kombinację przyrostków — i nie mają żadnych powiązań z formacjami spoza Litwy. Są to na przykład lit. Egless (lit. ẽglė f. „jodła”), 38 Por. LIV² 273; IEW 69. 39 Por. Duridanov 1969: 90. Straipsniai / Articles 133 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Žaless (Lith. žãlias ‘green’) etc.40 But we have the problem that there is no way stworzyć wewnątrzlitewskie powiązanie dla elementu at-. Z drugiej strony hydronimy z przyrostkowym elementem -es są znane głównie ze wschodniej Litwy.41 3.2.4. Ostatecznie więc musimy stwierdzić: Związek między Atess a Athesis ‘Etsch’ najprawdopodobniej istnieje, ale nie jest bezpośredni, ponieważ is a lake-name. The primary connection is with Lith. Atesė < PBalt. *at-es-iiāwhich might be an inner-Baltic restructuring of an older *at-es-i-, which might Atess również zachował się w Athesis/Etsch. 4. WNIOSKI What can we learn from all that which has been presented here? Mainly three things: 1. Analiza i wyjaśnianie nazw jest zawsze kwestią diachroniczną, syn2. Warto bliżej chronic linguistics hardly ever explains anything. przyjrzeć się semantyce i strukturze podgrup nazw, które dotychczas często traktowano łącznie: analiza porównawcza dwóch podgrup hydronimów — potamonimów i limnonimów regionu Dzukiji — wykazała znaczące różnice w odsetku stwierdzonych typów słowotwórstwa nazw. Potrzebne są dalsze badania dotyczące pozostałej części Litwy, aby ustalić, czy jest to normalna cecha występująca w całej Litwie, czy też coś szczególnego. Można by przeprowadzić więcej badań w tym kierunku: porównanie wśród mikrotoponimów agronimów z leimonimami również mogłoby przynieść ciekawe wyniki. 3. Zawsze warto poświęcić pracę, a często jest to nawet konieczne, aby sprawdzić, czy dawne etymologie są nadal aktualne. Im starsze są etymologie, tym bardziej. SKRÓTY Al – Alytaus seniūnija Croat. – Croatian CSlav. – ogólnosłowiański skrót – zdrobnienie Germ. – niemiecki Ka – Kapčiamiestis (rejon Lazdijai) 40 Por. Vanagas 1970: 137f. ; Vanagas 1981a: 99, 397; Vanagas 1981b: 91. 41 Por. Skardžius 1943/1996: 311–313; Vanagas 1970: 136–138. HARALD BICHLMEIER 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII No – Noragelis (Rayon Lazdijai) Kr – Krokialaukis (Rayon Alytus) Ku – Kučiūnai (rejon Łoździeje) lit. – litewski Lp – Leipalingis (rejon Druskienniki) Lz – Lazdijai (rejon Lazdijai) Pani – Miroslavas (rejon olicki) NHG – nowo-wysoko-niemiecki ORuss. – staroruski PGerm. – pragermański PBalt. – prabałtycki PItal. – praitalski PLith. – pralitewski Pol. – polski L. mn. – liczba mnoga PlN – nazwa miejscowa PN – imię osobowe PSł. – prasłowiański Se – Seirijai (rejon Łoździeje) Serb. – serbski Sg. – liczba pojedyncza Si – Simnas (rejon Alytus) Še – Šeštokai (rejon Lazdijai) Šl – Šlavantai (rejon Lazdijai) Šv – Šventežeris (rejon Lazdijai) Te – Teizai (rejon Łoździeje) Ve – Veisiejai (rejon Łoździeje) BIBLIOGRAPHY Adamonytė Veronika 2019: Ursprung und Bildung der mit menschlicher wirtschaftlicher Tätigkeit verbundenen Agronyme der Gemeinden Kapčiamiestis und Veisiejai. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2). Hamburg: Baar 2019, 287–313. ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch. Vol. 1: A-M. Vol. 2: N-Ž. Unter der Leitung von Wolfgang Hock und der Mitarbeit von Elvira-Julia Bukevičiūtė und Christiane Schiller bearb. von Rainer Fecht, Anna Helene Feulner, Eugen Hill und Dagmar S. Wodtko. Bd. 3: Verzeichnisse und Indices. Unter der Leitung von Wolfgang Straipsniai / Articles 135 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Hock und der Mitarbeit vieler anderer bearb. von Rainer Fecht. (Studien zur historisch-vergleichenden Sprachwissenschaft 7), Hamburg: Baar 2015. Bezlaj France 1956–1961: Slovenska vodna imena. I. del (A-L). II. del (M-Ž), Ljubljana: Slovenska Akademija Znanosti in Umetnosti. Bichlmeier Harald 2014: Caland System and Greek. – Georgios Giannakis (ed.): Encyclopedia of Ancient Greek Language and Linguistics [EAGLL], Leiden, Boston: Brill, 256‒260. Bichlmeier Harald 2019a: Morphologische und semantische Analyse der Gewässernamen des westlichen Südaukštaiten (Teil 2). – Acta Linguistica Lithuanica 80, 195–263. DOI: https://doi.org/ 10.35321/all80-09 Bichlmeier Harald 2019b: Morphologische und semantische Analyse der Gewässernamen des westlichen Südwestaukštaiten. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 13–83. Bichlmeier Harald 2020: Die häufigsten Suffixe in Familiennamen slawischer Herkunft: ein etymologischer Überblick. – Namenkundliche Informationen 111 (2019[2020]), 123–152. Bilkis Laimutis 2019: Ursprung und Motivation der Helonyme. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 85–123. DGNB – Greule Albrecht 2014: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen. Unter Mitarbeit von Sabine Hackl-Rößler, Berlin, Boston: de Gruyter. Duridanov Ivan 1969. Thrakisch-dakische Studien. Erster Teil: Die thrakischund dakisch-baltischen Sprachbeziehungen, Sofia: Verlag der Bulgarischen Akademie der Wissenschaften. EDLIL – de Vaan Michiel 2008: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 7), Leiden, Boston: Brill. ESSZI – Snoj Marko 2009: Etimološki slovar slovenskih zemljepisnih imen, Ljubljana: Modrijan / Založba ZRC. IEW – Pokorny Julius 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch I, Band. München, Basel: Francke. Kačinaitė-Vrubliauskienė Dalia 2019: Ursprung und Motivation der südwestaukštaitischen Oronyme. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, HARALD BICHLMEIER 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Nazwy pól i wód w kontekście europejskim. (Seria wydawnicza Towarzystwa Studiów Bałtyckich 2), Hamburg: Baar 2019, 185–220. Kühebacher Egon 1995: Historycznie ukształtowane nazwy dolin, rzek i potoków (Biblioteka indoeuropejska: seria 2. Słowniki), und Seen. (Die Ortsnamen Südtirols und ihre Geschichte 2), Bozen: Athesia. LitEW – Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch. 2 vols. Heidelberg: Carl Winter Wydawnictwo uniwersyteckie. LIV² – Rix Helmut i in. 2001: Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich pierwotne formacje tematyczne. Drugie, poprawione. i rozszerzone. wyd., Wiesbaden: Reichert. LVŽ 1 – Bilkis Laimutis (red.) 2008: Słownik nazw miejscowych Litwy I, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LVŽ 2 – Bilkis Laimutis (red.) 2014: Słownik nazw miejscowych Litwy II, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LVŽ 3 – Bilkis Laimutis (red.) 2018: Słownik nazw miejscowych Litwy III, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mickienė Ilona 2019a: Południowo-zachodnioauksztockie drymonimy. Powstanie i formacja. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (red.): Litewskie nazwy miejscowości, pól i wód w kontekście europejskim. (Seria wydawnicza Towarzystwa Studiów Bałtyckich 2), Hamburg: Baar 2019, 221–249. Mickienė Ilona 2019b: Onyma regionu południowo-zachodniej Auksztoty: przegląd pochodzenia i tworzenia nazw łąk. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (red.): Litewskie nazwy miejscowości, terenów i wód w kontekście europejskim. (Seria wydawnicza Towarzystwa Badań Bałtyckich 2), Hamburg: Baar 2019, 251–286. PKEŽ – Mažiulis Vytautas 1988–1997: Słownik etymologiczny języka pruskiego 4, Wilno: Nauka. PKEŽ² – Mažiulis Vytautas 2013: Słownik etymologiczny języka pruskiego. Drugie poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Dostępne pod adresem: http:// www. prusistika.flf.vu.lt [bez paginacji wersji drukowanej]. Pupkis Aldonas (red.) 2002: Słownik nazw miejscowych, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Savukynas Bronys 1960: Ežerų vardai [A]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 289–299. Savukynas Bronys 1961: Nazwy jezior [B]. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 4, 216–226. Artykuły / Articles 137 The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Savukynas Bronys 1962: Nazwy jezior [Č–D]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 191–198. Savukynas Bronys 1966a: Nazwy jezior [E–G]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 183–194. Savukynas Bronys 1966b: O problemie substratu zachodniobałtyjskiego w południowo-zachodniej Litve. – Baltistica 1/2, 165–176. Savukynas Bronys, Vanagas Aleksandras, Vitkauskas Vytautas, Vosylytė Klementina, Ermanytė Irena 1963: Nazewnictwo rzek i jezior Litewskiej SRR, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Schmid Wolfgang P. 1971: O litewskiej nazwie rzeki Aitra. – Baltistica 7/1, Schmid Wolfgang P. 1972: Bałtyckie nazwy wód a 37–42. prehistoria Europy. – Indogermanische Forschungen 77/1, 1–18. Skardžius Pranas 1943/1996: Słowotwórstwo języka litewskiego / Die Wortbildung im Litauischen, Wilno/ Wilna: Litewska Akademia Nauk, Instytut Języka Litewskiego / Litauische Akdemie der Wissenschaften, Institut für litauische Sprachforschung 1943. [Przedruk: Rosinas Albertas (red.): Skardžius Pranas: Rinktiniai Raštai 1. Lietuvių kalbos žodžių daryba, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1996.] Vanagas Aleksandras 1970: Derywacja hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981a: Etymologiczny słownik litewskich hydronimów, Wilno: Nauka. Vanagas Aleksandras 1981b: Semantyka litewskich hydronimów. – Badania litewskiej onomastyki = Lietuvių kalbotyros klausimai XXI, 4–153. Zinkevičius Zigmas 2008: Litewskie imiona i nazwiska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Lietuvių toponimijos morfologija – įvairių vardų grupių skirtumai ir paralelės STRESZCZENIE Na początku artykułu krytycznie analizuje się i precyzuje terminologię dotyczącą słowotwórstwa litewskich wyrazów i nazw własnych, na przykład derywaty sufiksalne ‘Endungsableitung’, derywaty prefiksalne ‘Präfixableitung’ oraz konwersję ‘Konversion’. W drugiej części przeprowadzono analizę porównawczą nazw rzek i jezior południowo-zachodnich Auksztotów (Dzuków), z której wynika, że w przypadku obu HARALD BICHLMEIER 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII vandenvardžių grupių darybai būdingi tie patys darybos būdai, tik jų dažnumas kiekvienoje grupėje gana stipriai skiriasi. Stambiau klasifikuojant vedinius pastebima ta pati sintaksinių derywatów i złożeń hierarchia jest następująca – nazw jezior jako derywatów jest znacznie więcej, natomiast złożeń odwrotnie – proporcjonalnie mniej niż nazw rzek. Przy próbie bardziej szczegółowej klasyfikacji zasad słowotwórczych uzyskuje się bardziej zróżnicowane wyniki. W trzeciej części artykułu przedstawiono uściśloną etymologiczną interpretację nazwy rzeki Nẽmunas oraz jezior Atess i Atesė, a także związane z nią komentarze. Nadesłano 6 marca 2020 r. HARALD BICHLMEIER Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Instytut Orientalistyczny Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego Ludwig-Wucherer-Str. 2 D-06099 Halle (Saale) [email protected] Ośrodek w Jenie: Słownik Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig etymologiczny języka staro-wysoko-niemieckiego Zwätzengasse 12a D-07743 Jena harald.bic[email protected]