The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names

HARALD BICHLMEIER Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Obszary badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamiado. DOI: https://doi.org/10.35321/al182-06 MORFOLOGIA TOPONIMÓW LITEWSKICH – RÓŻNICE I PARALELE MIĘDZY RÓŻNYMI KLASAMI NAZW Morfologia toponimii litewskiej – różnice i paralele między różnymi grupami nazw STRESZCZENIE Udział w projekcie „Vakarinių pietų aukštaičių vietovardžių integravimas į Lietuvos vietovardžių geoinformacinę duomenų bazę ir jų kilmės bei motyvacijos tyrimai” [Integracja toponimów zachodnich południowych Auksztotów z litewską geoinformacyjną bazą danych oraz badania nad ich pochodzeniem i motywacją] przyniósł dwa interesujące wyniki: 1) wydaje się konieczne doprecyzowanie terminologii (litewskiej) oraz 2) można dostrzec znaczące różnice w odsetku struktur morfologicznych (i składniowych) wykorzystywanych do tworzenia nazw płynących zbiorników wodnych (potamonimów) i nazw stojących zbiorników wodnych (limnonimów). Okazuje się, że na badanym obszarze odsetek formacji derywacyjnych w limnonimach jest znacznie wyższy, a odsetek nazw złożonych znacznie niższy niż w potamonimach. Potrzebne są dalsze badania, aby ustalić, czy jest to cecha badanego obszaru, czy ogólna tendencja występująca na Litwie. SŁOWA KLUCZOWE: potamonimy/nazwy rzek, limnonimy/nazwy jezior, morfologia onimów, struktura składniowa onimów, toponomastyka zachodnich południowych Auksztotów/Dzuków. Straipsniai / Articles 117 HARALD BICHLMEIER ADNOTACJA Do napisania niniejszego artykułu skłoniły interesujące wnioski uzyskane w ramach projektu „Integracja toponimów zachodnich południowych Auksztotów z Litewską geoinformacyjną bazą danych toponimów oraz badania nad ich pochodzeniem i motywacją”, w którym uczestniczyłam i prowadziłam badania: 1) okazuje się, że konieczna jest rewizja i doprecyzowanie litewskiej terminologii słowotwórstwa toponimów; 2) po podsumowaniu wyników zauważono znaczne różnice w strukturze morfologicznej (i składniowej) nazw rzek (potamonimów) i nazw jezior (limnonimów). Badanie wykazało, że większość zbadanych limnonimów to formacje derywacyjne, w przeciwieństwie do potamonimów, które najczęściej są formacjami złożonymi. Należy przeprowadzić więcej badań, aby ustalić, czy taki sposób tworzenia nazw jest charakterystyczny wyłącznie dla zbadanego regionu, czy dla całego terytorium Litwy. SŁOWA KLUCZOWE: potamonimy / nazwy rzek, limnonimy / nazwy jezior, morfologia onimów, struktura składniowa onimów, toponomastyka południowo-zachodnich Auksztotów / Dzuków. 1. WPROWADZENIE¹ Celem artykułu jest przedstawienie różnic i podobieństw między różnymi klasami nazw wśród litewskich toponimów. 1.1. Na początku należy zatem wyjaśnić, o czym dokładnie mówimy i co rozumiemy przez toponimy itp. Toponimy rozumiane są tu w najszerszym znaczeniu tego słowa, czyli jako onimy/nazwy wszelkiego rodzaju toposów, tj. miejsc — po niemiecku odpowiadałoby temu łącznie Ortsnamen i Örtlichkeitsnamen. W mniej więcej taki sposób rozumiane jest litewskie toponimai. Zasadniczo mówimy więc o całym zbiorze nazw miejsc rozumianych jako jednostki geograficzne, czyli z jednej strony o nazwach miejsc zamieszkanych, takich jak miasta, wsie, zagrody, domy itp., będących toponimami w wąskim znaczeniu tego słowa, w takim sensie, w jakim często używa się niemieckiego Ortsname, a z drugiej strony o nazwach niezamieszkanych jednostek geograficznych, takich jak - drymonimy (nazwy lasów i borów), - oronimy (nazwy wzgórz i gór), ¹ Artykuł opiera się na wystąpieniu pod tym samym tytułem, wygłoszonym w listopadzie 2019 r. podczas „4-oji tarptautinė mokslinė Aleksandro Vanago konferencija: Tikriniai žodžiai erdvėje ir erdvė tikriniuose žodžiuose. Lietuvių kalbos institutas, Vilnius / The 4th International Scientific Aleksandras Vanagas Conference: Onyms in Space and Space in Onyms. The Institute of the Lithuanian Language, Vilnius“. — Wydrukowana wersja w większości zachowuje strukturę, treść i charakter wystąpienia wygłoszonego na konferencji. 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names - potamonimy (nazwy rzek, strumieni itp.), - limnonimy (nazwy jezior), - helonimy (nazwy bagien), - agronimy (nazwy pól), - leimonimy (nazwy łąk). Oczywiście istnieją również nazwy mórz – talassonimy – ale nie odgrywały one roli w projekcie badającym obszar śródlądowy (więcej o tym projekcie poniżej). 1.2. Język litewski oferuje liczne możliwości tworzenia wszystkich tych rodzajów toponimów. Standardowymi sposobami tworzenia litewskich toponimów są z jednej strony słowotwórstwo, czyli derywacja i kompozycja, a z drugiej tworzenie grup syntagmatycznych. W obu typach nie znajdujemy niczego, co nie byłoby znane również z litewskiego leksykonu apelatywnego lub składni litewskiej. Oba główne typy można podzielić na kilka podgrup, jak zostanie to pokazane w kolejnych akapitach. 1.3. Analiza różnych typów toponimów pokazuje, że we wszystkich tych odmiennych klasach onimicznych stosuje się te same środki słowotwórcze, ale zarazem wykazuje, że odsetek nazw przypadających na każdy z typów może się znacznie różnić. 2. PROJEKT I JEGO WYNIKI W dalszej części chciałbym przedstawić głównie trzy kwestie: - niektóre wyniki projektu realizowanego w latach 2017 i 2018 w Instytucie Języka Litewskiego, kierowanego przez Grasildę Blažienė i Laimutisa Bilkisa, - kilka uwag na temat tradycyjnego podziału na podgrupy morfologicznych sposobów tworzenia nazw oraz ich nazewnictwa, a także wynik wspomnianego projektu, - kilka uwag na temat dobrze znanej nazwy rzeki i stosunkowo dobrze znanej wśród badaczy zajmujących się hydronimią staroeuropejską nazwy jeziora – oraz ich związku z nazwą rzeki na Litwie i nazwą rzeki w Tyrolu Południowym. 2.1. Wspomniany projekt obejmował badania nazw miejscowych, mikrotoponimów i hydronimów z południowo-zachodniej Litwy w kontekście europejskim (tytuł projektu: „Vakarinių pietų aukštaičių vietovardžių integravimas į Lietuvos vietovardžių geoinformacinę duomenų bazę ir jų kilmės bei motyvacijos tyrimai” [Integracja toponimów zachodnich południowych Auksztotów z litewską geoinformacyjną bazą danych oraz badania ich pochodzenia i motywacji]). W styczniu 2020 roku ukazała się książka w języku niemieckim przedstawiająca wyniki tego projektu: Straipsniai / Articles 119 HARALD BICHLMEIER Blažienė, Grasilda / Bilkis, Laimutis (red.): Die Orts-, Flurund Gewässernamen Südwestaukštaitiens. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019. Znaleźć w nim można — oprócz artykułów dwojga wspomnianych już kierowników projektu, Grasildy Blažienė (o nazwach osad, por. Blažienė 2019) i Laimutisa Bilkisa (o helonimach, por. Bilkis 2019) — prace Veroniki Adamonytė (o agronimach, por. Adamonytė 2019), Dalii Kačinaitė–Vrubliauskienė (o oronimach, por. Kačinaitė–Vrubliauskienė 2019), Ilony Mickienė (o drymonimach, por. Mickienė 2019a, oraz o leimonimach, por. Mickienė 2019b), a także autora niniejszego artykułu (Bichlmeier 2020a). 2.2. W ramach tego projektu badano toponimai w litewskim znaczeniu tego słowa w litewskim regionie Dzukii, stanowiącym zachodnią część regionu południowej Auksztoty, graniczącą z Polską i Białorusią. W centrum zainteresowania znalazły się rejony olicki i łoździejski, a częściowo także Druskieniki, głównie obszary na zachód od rzeki Niemen. Pod względem dialektalnym jest to również zachodni region południowoauksztocki, lit. vakarinių pietų aukštaičių, nazywany także zachodnim regionem dzukijskim, lit. vakarinių dzūkų. Co ciekawe, mimo sąsiedztwa z obszarami zamieszkanymi przez ludność słowiańską oraz faktu, że również na badanym terenie jest całkiem sporo osób posługujących się językami słowiańskimi i liczne miejscowości o mieszanej, słowiańsko-litewskiej ludności, odsetek toponimów w szerszym znaczeniu o etymologii słowiańskiej może być w niektórych typach nazw bardzo niski; na przykład w nazwach jezior i rzek wynosi około 2–3%. W innych typach, na przykład w nazwach łąk, jest — jak można by się zresztą spodziewać — od pięciu do dziesięciu razy wyższy. Z drugiej strony oczywiście narzędzie badawcze wykorzystane w projekcie, litewska geobaza toponimów (Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė; por. http://lkiis.lki.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze)), może być pod tym względem nieco jednostronna, ponieważ przynajmniej w regionie badanym w ramach projektu dane zebrano głównie podczas kilku badań terenowych prowadzonych w latach 1935–36, w których pytano — jak się wydaje, niemal wyłącznie — osoby mówiące po litewsku o litewskie formy toponimów. W związku z tym odpowiadające im nazwy tych samych miejscowości, rzek, jezior itp., używane przez osoby mówiące po polsku i białorusku, zazwyczaj nie zostały odnotowane. 2.3. Można jednak dość wyraźnie dostrzec coś innego: znajdujemy się na obszarze, gdzie zachowały się ślady substratu zachodniobałtyjskiego, tradycyjnie przypisywanego Jaćwingom. Od form wschodniobałtyjskich odróżniają go przede wszystkim występujące s, z w miejscach, w których można by oczekiwać š, ž. Ilustrują to trzy przykłady zaczerpnięte z korpusu nazw rzek tego obszaru: 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Sąknas m. (2) Ve (42868), Saknius m. (?) Ve (42868) wobec lit. šaknis f. ‚korzeń‘;² Ažągis m. (2) Lp (42933), por. staropr. assegis (*azęgis), lit. až(ė)gỹs, ẽž(ė)gỹs ‚Gymnocephalus cernua (ryba);³ Zebrius m. (4) Kr (126445) wobec lit. žẽbras ‚brudny, nieumyty‘.⁴ 2.4. Udział autora w tym projekcie polegał na analizie 423 nazw stojących i płynących zbiorników wodnych, w tym 240 limnonimów i 183 potamonimów.⁵ Przejdźmy teraz z powrotem do morfologii: 2.4.1. Jak wspomniano już we wstępie, w języku litewskim występują trzy główne typy tworzenia toponimów — i zazwyczaj spotykamy je również właściwie we wszystkich pozostałych językach indoeuropejskich w Europie — choć oczywiście w różnych proporcjach. Typy te to nazwy derywowane, nazwy złożone i nazwy syntagmatyczne. We wszystkich trzech typach można wyróżnić nazwy utworzone wyłącznie z materiału apelatywnego oraz nazwy zawierające także materiał onimiczny. W przypadku nazw derywowanych różnica zachodzi na przykład między derywatami odapelatywnymi a derywatami odonimicznymi. Te rozróżnienia teoretyczne mają jednak pewne ograniczenia i wymagają dokładniejszego objaśnienia. 2.4.2. Szczególnie precyzyjnego objaśnienia wymagają formacje odonimiczne. Rzadko powstają one przez konwersję lub quasi-konwersję (o konwersji zob. niżej § 2.4.4.) bez użycia sufiksu, z innych rodzajów nazw. W przeważającej liczbie przypadków tworzy się je za pomocą wyraźnej sufiksacji. Zależność od wyrazu podstawowego, podstawy słowotwórczej, wyraża się zwykle za pomocą sufiksu dzierżawczego lub zdrobniającego. I tak na przykład nazwę dopływu rzeki można utworzyć przez derywację formy zdrobniałej od nazwy głównej rzeki (np. Savica jako nazwa dopływu Savy w Słowenii),⁶ albo nazwę zatoki jeziora można utworzyć, tworząc formę z sufiksem dzierżawczym od nazwy samego jeziora. 2.4.3. Problemy analityczne mogą sprawiać również nazwy derywowane odapelatywnie. W wielu przypadkach nie jesteśmy w stanie z pewnością stwierdzić, czy sufiksacja ² Cf. LitEW 957; not registered in Vanagas 1970; cf. Vanagas 1981a: 287; Vanagas 1981b: 104, 135; ALEW 1003f. ³ Cf. LitEW 28, 118, 125; Savukynas 1960: 299; Savukynas 1966b: 169; Vanagas 1970: 11, 32, 65; Vanagas 1981a: 54; Vanagas 1981b: 77; PKEŽ 1: 1041.; PKEŽ 49; ALEW 2711.; LVŽ 1: 249. ⁴ Cf. LitEW 1294; Vanagas 1970: 68, 69; Vanagas 1981a: 394; Vanagas 1981b: 135. ⁵ For the full corpus cf. Bichlmeier 2019a, 2019b. ⁶ Cf. Bezlaj 1956–1961: 2, 171–174; ESSZI 367f. Straipsniai / Articles 121 HARALD BICHLMEIER zaszło w trakcie procesu onimizacji – lub już w sferze apelatywnej: Jeśli derywacja zaszła już w sferze apelatywnej, to oczywiście nazwa powstała w wyniku konwersji, czyli derywacji paradygmatycznej bezsufiksowej, od apelatywu do onyma. Ponieważ w języku litewskim szczególnie produktywne są sufiksy dzierżawcze i deminutywne, fakt, że dana formacja nie została odnotowana w słowniku, nie ma w tym kontekście większego znaczenia. Można zatem stwierdzić, że w języku litewskim niektóre sufiksy występują w procesie tworzenia nazw częściej niż inne, ale nie wydaje się, by istniał jeden sufiks, który można by nazwać sufiksem onimicznym w tym sensie, że służy wyłącznie do tworzenia nazw. To samo dotyczy na przykład również słowiańskich nazwisk (por. Bichlmeier 2020) – można wręcz przypuszczać, że jest to cecha uniwersalna, przynajmniej w europejskich językach indoeuropejskich: nie ma sufiksu służącego wyłącznie do tworzenia nazw. Oczywiście jednak w tej sferze niektóre sufiksy pojawiają się częściej niż inne. 2.4.4. Zanim przejdziemy do kilku osobliwości litewskiej terminologii dotyczącej tworzenia nazw, przyjrzyjmy się temu, co przed chwilą nazwano „konwersjami”. „Konwersjami” nazywam procesy derywacyjne polegające na derywacji bezsufiksowej. Oznacza to, że określony wyraz przekształca się w inny wyraz bez zmiany formy. Wyróżniamy tu cztery podtypy: a) konwersje „proste”, w których apelatyw (rzeczownik) przekształca się w onim, por. np. Balandis m. Ku (40169): < Lith. balandis m. „gołąb”;⁷ b) konwersje „podwójne”, w których oprócz przekształcenia apelatywu w onim zachodzi również przekształcenie przymiotnika w rzeczownik, por. np. Bedūgnis m. Ka (40254, 42932), Ku (40174) < Lith. bedūgnis „bez dna”;⁸ c) „pseudokonwersje” to konwersje przypominające konwersje proste, które są jednak derywacjami wstecznymi, por. np. nazwę jeziora Šaułys m. (4) < *Šaulio/-ių ežeras (nie < šaulys m. „myśliwy, strzelec”);⁹ ⁷ Cf. LitEW 31; Savukynas 1961: 219; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosyl ytė/Ermanytė 1963: 12; Vanagas 1970: 31; not registered in Vanagas 1981a; cf. Vanagas 1981b: 39, 77; ALEW 88; LVŽ 1: 322f. ⁸ Por. LitEW 38, 108; Savukynas 1961: 221; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosyl ytė/Ermanytė 1963: 16; Vanagas 1970: 44; Vanagas 1981a: 60f.; ALEW 101, 238; LVŽ 1: 414. – Por. także limnonim Bedūgnė f. (2) Al (42731) w Bichlmeier 2019a: § 2.2.1.1.1. ⁹ Por. LitEW 125; nieodnotowane w Vanagas 1970; por. Vanagas 1981a: 327; ALEW 271. 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names d) „konwersje onimiczne”, w których następuje przeniesienie onimu z jednej klasy onimicznej do innej, por. np. nazwę jeziora Gadeikà f. Šv (42799) < PN Gadeìka.10 2.5. Przyjrzyjmy się teraz dwóm szczególnym cechom litewskiej terminologii słowotwórczej i nazewniczej. Pierwszą z nich są tak zwane „derywaty końcówkowe”, niem. Endungsableitungen, lit. galūnių vediniai, drugą zaś tak zwane „derywaty prefiksalne”, niem. Präfixableitungen, lit. priešdėlių vediniai. 2.5.1. Te „derywaty końcówkowe”, niem. Endungsableitungen, lit. galūnių vediniai, okazują się dość niejednorodną grupą: 2.5.1.1. Do tych formacji zaliczają się: – zwykłe formy liczby mnogiej od apelatywów, a więc w rzeczywistości bez jakiejkolwiek derywacji, oraz – nazwy wykazujące synchroniczną oboczność samogłoski rdzennej między nazwą a apelatywem. Jest to jednak jedynie opis tego, co obserwujemy, a nie wyjaśnienie. Wyjaśnienie tych formacji wydaje się nieco inne. W większości przypadków, a przynajmniej u ich podstaw, zdają się one być derywatami z sufiksem zawierającym jot. Ostatecznie są to więc derywaty dość archaicznego typu, ponieważ sufiks *-iosłużył już w języku praindoeuropejskim do tworzenia derywatów, głównie przymiotników przynależności. Jeśli zatem mamy apelatyw lub onim XY i dodamy sufiks *-io, otrzymamy wyraz oznaczający „należący do XY lub związany z XY”. Dobrymi przykładami są staro-cerkiewno-słowiańskie/staroruskie nazwy miejscowe, takie jak np. Jaroslav-lb „(gród) Jarosława” < *Yaroslav-ia- ← ORuss. PN Yaroslavb; podobnym przykładem jest nazwa miejscowa Pol. Przemyśl itd. W naszym korpusie znajdujemy na przykład: Ángė f. (1) Si (42698) < *angiiā- ← lit. angì-s f. „wąż”;11 Angỹs m. (4) Si (42698) < *angi-ia- ← lit. angì-s f. „wąż”;12 10 Cf. Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 41; Savukynas 1966a: 185, 186; Vanagas 1970: 107, 108, 134; Vanagas 1981a: 102; Vanagas 1981b: 32; Zinkevičius 2008: 281; LVŽ 3: 7. 11 Por. LitEW 10; nieodnotowane w Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963; nieodnotowane w Savukynas 1960; nieodnotowane w Vanagas 1970; por. Vanagas 1981a: 42 (Ãņĝė według Būgi apud Vanagas s.v. Anginas); ALEW 40f.; LVŽ 1: 98f. 12 Por. LitEW 10; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 6; nieodnotowane w Savukynas 1960; nieodnotowane w Vanagas 1970; por. Vanagas 1981a: 42; Vanagas 1981b: 77; ALEW 40f.; LVŽ 1: 98f. Straipsniai / Articles 123 HARALD BICHLMEIER Dum̃blis m. (2) Ka (42940), Ka (42945), Lz (40151) < *dumbl-ia- ← lit. dum̃blas m. ‘muł (na dnie jeziora)’;¹³ Samānius m. (2) Ka (42923) < *saman-iu- ← lit. sãmana, samanà f. ‘mech’;¹⁴ Nemajūnė f. Lz, Šv (37117) < *Nemaĩn-iiā- ← lit. PIN Nemajūn-ai m. Pl.¹⁵ 2.5.1.2. Dochodzimy zatem do wniosku, że ta klasa synchroniczna po prostu nie istnieje z perspektywy diachronicznej. Ponieważ jednak tylko perspektywa diachroniczna pozwala na wyjaśnienie – a właśnie wyjaśnień poszukujemy – klasę tę należy raczej odrzucić. Wszystkie jej elementy to albo proste derywaty sufiksalne, albo formy liczby mnogiej wyrazu podstawowego (a więc derywaty zerowe [form liczby mnogiej]). 2.5.2. Kolejnym problematycznym przypadkiem – jeśli chodzi o terminologię – są tak zwane „derywaty prefiksalne”, niem. Präfixableitungen, lit. priešdėlių vediniai. Również w tym przypadku mamy do czynienia z terminem, który wydaje się bezproblemowy z perspektywy synchronicznej, lecz należy go odrzucić z perspektywy historycznej, czyli objaśniającej. Choć w niektórych z tych formacji widać jedynie dodanie prefiksu na początku wyrazu podstawowego, zdecydowana większość formacji wykazuje również zmianę klasy tematycznej na końcu wyrazu. 2.5.2.1. W obu przypadkach należy ująć to precyzyjniej: jeśli dodawany jest wyłącznie prefiks, formalnie nie jest to proces derywacji, lecz kompozycji. Jeżeli jednak wraz z dodaniem prefiksu zmienia się także klasa tematyczna, mamy tu w istocie do czynienia z procesem cyrkumfikacji. Zdecydowana większość tych formacji wykazuje zatem proces derywacyjny dobrze znany z języków germańskich – w tym samego niemieckiego – oraz języków słowiańskich: pierwotnie były to formacje kolektywne, lecz ich semantyka oczywiście z czasem się rozszerzała, toteż wydaje się, że w języku litewskim te procesy derywacyjne ulegają pewnej kumulacji w kilku typach onimów. 2.5.2.2. Formacje takie jak nazwy łąk i pól Pa-lazdynė ← lit. laz̃dynas, Pa-salaitys ← lit. salaitė (salà), Pa-sal̃ys ← lit. salà wykazują ostatecznie – na poziomie prabałtyckim lub przynajmniej pralitewskim – taką samą strukturę derywacyjną jak ich germańskie i słowiańskie odpowiedniki: pralitew. *Pa-lazdīn-iiā ← pralitew. *lazdīn-a- ‘leszczyna’, ¹³ Cf. LitEW 108; Savukynas 1962: 197; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosyl y tė/Ermanytė 1963: 35; Vanagas 1970: 11, 65, 148; Vanagas 1981a: 96; Vanagas 1981b: 65; ALEW 243; LVŽ 2: 386–388. ¹⁴ Cf. LitEW 761; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosyl y tė/Ermanytė 1963: 142; Vanagas 1970: 69, 220; Vanagas 1981a: 289; Vanagas 1981b: 93. ¹⁵ Cf. Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosyl y tė/Ermanytė 1963: 108; not registered in Vanagas 1970; cf. Vanagas 1981a: 226. 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names *Pa-sal-ia- ← pralitew. *salā- ‘wyspa, suchy skrawek lądu na bagnie’ są całkowicie równoległe do NHG Berg m. ‘góra’ → Gebirge n. ‘góry, pasmo górskie’ (prager. *berg-a- → *ga-berg-ia) albo serbsko-chorwackiego Dūnav m. ‘Dunaj’ → Pӧdunāvље n. ‘obszar nad Dunajem’, czeskiego břeh m. ‘brzeg rzeki’ → po-břež-í n. ‘obszar nadbrzeżny’, ná-břež-í n. ‘promenada wzdłuż brzegu rzeki’ (< csłow. *bergъ: *po-/na-berg-bje < psłow. *berg-a-: *pa/nā-berg-ia-). 2.6. Przejdźmy do nazw złożonych. Nastręczają one mniej problemów i wykazują wyraźny podział strukturalny. Drugim członem złożenia jest (z nielicznymi wyjątkami, w których występuje przymiotnik) rzeczownik, najczęściej oznaczający zbiornik wodny, taki jak lit. ežeras m. ‘jezioro’, zdrobn. ežerėlis m., prūdas m. ‘staw’, upė f. ‘rzeka’ itd. Pierwszy człon złożenia może być onimem albo apelatywem; jeśli jest apelatywem, może to być rzeczownik – co zdarza się najczęściej – przymiotnik lub, rzadko, nawet czasownik (rdzeń al-). Zwykle drugi człon złożenia wykazuje zmianę klasy tematycznej, a odpowiednio także samogłoski tematycznej (czego nie obserwuje się w młodszych warstwach złożeń). Ta synchroniczna zmiana klasy tematycznej jest zazwyczaj wynikiem historycznej zmiany sufiksu, zwykle na sufiks z jotą – tego samego rodzaju jota, o którym mowa wyżej w 2.5.1.1. Teoretycznie wyróżniamy zatem co najmniej następujące typy: A) pierwszy człon złożenia apelatywny: Aa) rzeczownik + rzeczownik: Pelialapūkas16 m. (?) Ve (42896): lit. pelė f. ‘mysz’ albo lit. pėlūs m. Pl. ‘plewy’17 + lit. lapūkas m. ‘podbiał (Tussilago), knieć błotna (Caltha palustris), grzybień biały (Nymphaea alba), liść (np. kapusty).18 Ab) rzeczownik + rzeczownik + zmiana klasy tematycznej: Vilkėzeris m. (1) Lp, Ve (42877): lit. vilkas ‘wilk’ oraz ežeras ‘jezioro’.19 Ac) przymiotnik + rzeczownik: Šventupė20 f. (?) Te (130781): lit. šventas ‘święty’ i upė f. ‘rzeka’.21 16Nazwa bez akcentu w bazie danych. 17Por. LitEW 565f.,568f.; ALEW 751f., 754f. 18Nie odnotowano w Vanagas 1970; nie odnotowano w Vanagas 1981a. 19Por. LitEW 125, 1251f.; Vanagas 1970: 231; Vanagas 1981a: 384; Vanagas 1981b: 40, 42, 82; ALEW 271, 1243f. 20Nazwa bez akcentu w bazie danych. 21Por. LitEW 1041f., 1169; Vanagas 1970: 247; Vanagas 1981a: 337f.; Vanagas 1981b: 111; ALEW 1060–1062, 1155f. Straipsniai / Articles 125 HARALD BICHLMEIER Ad) przymiotnik + rzeczownik + zmiana klasy tematu: Bāltabalė f. (1) Šv (42792): lit. báltas ‘biały’ i balà f. ‘bagno’,²² Senáupis m. (1) Si (133679): lit. šẽnas ‘stary’ i ùpė f. ‘rzeka’.²³ Ae) przymiotnik + przymiotnik: niepoświadczone w korpusie. Af) przymiotnik + przymiotnik + zmiana klasy tematu: Lapõčiazalis m. (1) Se (120807): lit. lapõtas ‘mający liście’ i žãlias ‘zielony’.²⁴ Ag) czasownik + rzeczownik: Zūrzaupė f. (1) Si (133303): lit. zur̃zti ‘buczeć, brzęczeć, trzeszczeć’ i lit. ùpė f. ‘rzeka’.²⁵ Ah) czasownik + rzeczownik + zmiana klasy tematu: Šliaũžupis f. (1) Al (39512): lit. šliaũžti ‘iść powoli, wlec się, pełzać’ i ùpė f. ‘rzeka’.²⁶ B) pierwszy człon złożenia onimiczny: Ba) onim + rzeczownik: Stasiūpė f. (1) Lp (93705): lit. PN Stasỹs i lit. ùpė f. ‘rzeka’.²⁷ Bb) onim + rzeczownik + zmiana klasy tematu: Gũdežeris m. (1) Ve (43073): etnonim lit. gùdas ‘Białorusin’ i ẽžeras ‘jezioro’,²⁸ Račkũpỹs m. (3b) Al (120573): lit. PN Račkỹs lub Račkùs i lit. ùpė f. ‘rzeka’.²⁹ 2.7. Ostatnim sposobem tworzenia nazw miejscowych jest tworzenie jednostek składniowych. Zazwyczaj składają się one z dwóch członów, rzadziej z trzech. Drugi człon jest zawsze członem głównym ²²Por. LitEW 30f., 32; nie odnotowano w Savukynas 1961; por. Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 13; Vanagas 1970: 251, 252, 254; Vanagas 1981a: 56; ALEW 87, 89f.; LVŽ 1: 338. ²³ Por. LitEW 775, 1169; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 144; Vanagas 1970: 248, 252; Vanagas 1981a: 296 (s.v. Senūtė); Vanagas 1981b: 71; ALEW 901f., 1155f. ²⁴ Por. LitEW 339f., 1287; nie odnotowano u Vanagasa 1970; por. Vanagas 1981a: 181; ALEW 1285f. ²⁵ Por. LitEW 1169, 1280f.; nie odnotowano w Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963; por. Vanagas 1970: 240; Vanagas 1981a: 395; ALEW 1155f.; Zinkevičius 2008: 582. ²⁶ Por. LitEW 1003, 1169; Vanagas 1970: 252; Vanagas 1981a: 334; ALEW 1044, 1155f. ²⁷ Por. LitEW 1159; nie odnotowano u Vanagasa 1970; nie odnotowano u Vanagasa 1981a; por. ALEW 1155f.; Zinkevičius 2008: 345, 475. ²⁸ Por. LitEW 125, 174; Savukynas 1966a: 193; Vanagas 1970: 238; Vanagas 1981a: 125f.; Vanagas 1981b: 115; ALEW 271; LVŽ 3: 333, 341. ²⁹ Por. LitEW 1169; nie odnotowano u Vanagasa 1970; nie odnotowano u Vanagasa 1981a; por. ALEW 1155f.; Zinkevičius 2008: 515. 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names rzeczownik, pierwszym członem jest albo przymiotnik uzgadniający się z rzeczownikiem, albo rzeczownik zależny w dopełniaczu, który może być zarówno apelatywem, jak i nazwą; jeśli jest nazwą, może być antroponimem lub toponimem. A) struktura uzgadniająca: Aa) przymiotnik + rzeczownik: Gilulis nendrȳnas m. Lp (94814): lit. gilūs „głęboki” + (zbiorowe) nen-dr̄ynas „miejsce porośnięte trzciną”.30 Ab) przymiotnik + onim: Baltoji Ąnčia f. (1) Lp, Ve (35048): lit. báltas „biały”31 + nazwa jeziora Ąnčia.32 B) struktury zależności: Ba) rzeczownik [Gen.] + rzeczownik: Gluosnių griovis33 m. Al (120557): dopełniacz liczby mnogiej lit. glúosnis m. „wierzba” + lit. griõvis m. „rów, wykop”,34 Bb) ony[m] [Gen.] + rzeczownik: Ãniškio ežeras35 m. Al, Kr (42692): PIN Ãniškis + lit. ẽžeras m. ‘jezioro’. 2.8. Jak wspomniano powyżej, zadaniem autorki w projekcie była analiza nazw jezior i nazw rzek. Oczywiście teoretycznie można dokonać dalszych podziałów; w przyszłości należy zbadać, czy podziały te, oparte na rzeczywistości pozajęzykowej, znajdują odzwierciedlenie w odmiennych sposobach nazywania tych obiektów. Różnice takie mogą być widoczne w odmiennych proporcjach poszczególnych typów nazw. Limnonimy/nazwy jezior rozumiane są tu jako nazwy zbiorników wodnych, przede wszystkim stojących. Mogą one być naturalne lub sztuczne, stworzone przez człowieka. Można zatem przypuszczać, że teoretycznie w nazwach jezior sztucznych może występować więcej antroponimów i toponimów, gdyż mogły być one częściej nazywane od osoby, która je utworzyła, zleciła ich utworzenie lub była ich właścicielem, albo od wsi czy gospodarstwa, w pobliżu których je wykopano. Ponieważ jednak baza danych nie zawiera takich informacji, niewiele możemy na ten temat powiedzieć. To samo może dotyczyć również nazw rzek, a szerzej — nazw zbiorników wód płynących, w przeciwieństwie do 30 Cf. LitEW 151, 493f.; not registered in Savukynas 1966a; not registered in Vanagas 1970; not registered in Vanagas 1981a; cf. ALEW 324, 694f.; not registered in LVŽ 3. 31 Cf. LitEW 32; ALEW 89f. 32 Cf. Vanagas 1970: 275; Vanagas 1981a: 42. 33 Nazwa niezaznaczona akcentem w bazie danych. 34 Cf. LitEW 158, 171; not registered in Vanagas 1970; not registered in Vanagas 1981a; cf. ALEW 346, 366f.; LVŽ 3: 228. 35 Cf. LitEW 125; Vanagas 1970: 266; Vanagas 1981a: 42; Pupkis 2002: 22; ALEW 271; LVŽ 1: 103. Straipsniai / Articles 127 HARALD BICHLMEIER nazewnictwo naturalnych rzek i strumieni w porównaniu z kanałami, rowami itp. Dlatego takich podgrup wewnętrznych nie można na razie badać z powodu braku danych w bazie — należałoby przeprowadzić kwerendę archiwalną. Jak zawsze, z jednej strony byłoby to bardzo czasochłonne zadanie, ale z drugiej mogłoby przynieść całkiem interesujące wyniki. 2.8.1. Możemy jednak porównać strategie nazewnicze dotyczące rzek i strumieni z jednej strony ze strategiami stosowanymi w odniesieniu do jezior i stawów z drugiej. Jak się okazuje, istnieją dość wyraźne różnice w odsetku określonych typów formacji nazwotwórczych, a tym samym w hierarchii poszczególnych typów w obu grupach. Wyniki opierają się na pełnym korpusie z tego regionu, obejmującym 240 nazw jezior i 183 nazwy rzek. Na razie nie możemy jednak stwierdzić, czy wyniki te są reprezentatywne dla całej Litwy, ponieważ, o ile mi wiadomo, podobnych badań w pozostałej części kraju jeszcze nie przeprowadzono. W Dzukii pokazują one jednak wyraźne różnice: 2.8.2. Jeśli ustalimy hierarchię frekwencyjną różnych typów formacji nazw jezior i rzek, otrzymamy następujący układ: a) w przypadku nazw jezior: derywaty sufiksalne (43.75%) > nazwy syntaktyczne (18.75%) > konwersje (17.92%) > derywaty z wykładnikiem końcowym (10.42%) > złożenia (08.33%); oraz b) w przypadku nazw rzek: derywaty sufiksalne (26.23%) > nazwy syntaktyczne (22.95%) > derywaty z wykładnikiem końcowym (18.03%) > konwersje (17.49%) > złożenia (14.75%) Widzimy zatem, że wśród nazw jezior derywaty sufiksalne stanowią zdecydowanie najliczniejszą podgrupę — niemal 44% — i występują prawie 2,5 raza częściej niż nazwy syntaktyczne. Ta sama podgrupa jest najliczniejsza również wśród nazw rzek, jednak jej udział, nieco przekraczający jedną czwartą, jest tylko nieznacznie większy niż udział nazw syntaktycznych, które stanowią niemal jedną czwartą. 2.8.3. Jak wspomniano wyżej (§ 2.5.), derywaty z wykładnikiem końcowym traktuje się w językoznawstwie i onomastyce litewskiej jako odrębną grupę, choć w istocie są one jedynie szczególnym typem derywatów sufiksalnych. Możemy więc zasadnie zaliczyć je diachronicznie do derywatów sufiksalnych. Otrzymujemy zatem następującą hierarchię dla 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names a) nazwy jezior: derywaty sufiksalne, w tym derywaty z wykładnikiem końcowym (54.17%) > nazwy syntaktyczne (18.75%) > konwersje (17.92%) > złożenia (08.33%) oraz b) nazwy rzek: derywaty sufiksalne, w tym derywaty z wykładnikiem końcowym (44.26%) > nazwy syntaktyczne (22.95%) > konwersje (18.67%) > złożenia (14,75%) Jak widać, hierarchiczna struktura nazw rzek i jezior jest teraz taka sama, jednak częstość występowania podklas nadal różni się dość znacznie pod pewnymi względami, tj. na szczycie i u podstawy hierarchii. W nazwach jezior odsetek formacji derywacyjnych jest znacznie wyższy, a odsetek złożeń znacznie niższy niż w nazwach rzek. 2.8.4. Wykonajmy jeszcze jeden krok: konwersje są w istocie niczym innym jak derywacjami z zerowym przyrostkiem (zob. § 2.4.4. powyżej). Ostatecznie są więc formacjami derywacyjnymi. Otrzymujemy zatem następujące wyniki: a) nazwy jezior: derywaty z przyrostkiem, w tym derywaty z wykładnikiem końcowym oraz konwersje (72,09%) > nazwy syntaktyczne (18,75%) > złożenia (08,33%) a w przypadku b) nazw rzek znajdujemy: derywaty z przyrostkiem, w tym derywaty z wykładnikiem końcowym oraz konwersje (62,91%) > nazwy syntaktyczne (22,95%) > złożenia (14,75%) Łączne wyniki potwierdzają wspomnianą wyżej prawidłowość: derywaty występują znacznie częściej w nazwach jezior, podczas gdy złożenia są znacznie częstsze w nazwach rzek. Nazwy syntaktyczne zajmują pozycję pośrednią: stanowią nieco ponad jedną piątą nazw rzek i nieco mniej niż jedną piątą nazw jezior. 2.9. Ponieważ — o ile mi wiadomo — dotychczas nie przeprowadzono ogólnego zestawienia formacji nazw rzek i jezior na Litwie, nie możemy stwierdzić, czy uzyskany przez nas wynik jest „typowy” na gruncie litewskim, czy też istotnie odbiega od średniej. Konieczne będą dalsze badania, aby to ustalić. Gdy zostaną one wreszcie przeprowadzone, wyniki te można będzie z powodzeniem porównać z podobnymi rezultatami uzyskanymi w innych krajobrazach onimicznych. Właściwie jednak sądzę, że takie badania Straipsniai / Articles 129 HARALD BICHLMEIER Badania innych krajobrazów onimicznych również pozostają do przeprowadzenia. W każdym razie nie znam takich badań dotyczących innych krajów bałtyckich ani słowiańskich, a tym bardziej Niemiec. Jednym z powodów może być po prostu brak gdzie indziej baz danych takich jak Lietuvos vietovardžių geoin-formacinė duomenų bazė. 3. DWIE ETYMOLOGIE Na koniec — a etymologia jest moim ulubionym zagadnieniem — chciałbym krótko omówić etymologie dwóch nazw występujących w korpusie. Pierwsza początkowo dość nudna — ponieważ jej etymologia od dziesięcioleci właściwie nie budzi sporów — druga zaś interesująca głównie z punktu widzenia historii badań, hydronimii staroeuropejskiej i językoznawstwa indoeuropejskiego. Co więcej, te dwie nazwy mają jedną wspólną cechę: należą do niezwykle małej grupy nazw z badanego przez nas obszaru, które mają całkiem spore szanse na pochodzenie bałtyjskie, a być może nawet przedprabałtyjskie. 3.1. Najpierw omówiona zostanie ta mniej intrygująca nazwa — nazwa największej rzeki przepływającej przez Litwę, Nẽmunas: 3.1.1. Według wielu badaczy nazwa rzeki Nẽmunas m. (3b) Al, Lp (37080) wywodzi się od bałtyjskiego przymiotnika *nemuna- ‘zakrzywiony, kręty’. Pod względem semantycznym jest to całkiem trafne określenie tej rzeki — podobnie jak większości rzek wolno płynących przez równiny Europy Wschodniej i Północno-Wschodniej. Przymiotnik ten uważa się za formację pochodną z przyrostkiem *-na– (< PIE *-nó-) od rzeczownika na temat u bałtyjskiego *nemu- ‘zakręt, wygięcie’, utworzonego od praindoeuropejskiego rdzenia *nem- ‘zginać’. Obecnie zwykle przyjmuje się, że rdzeń ten miał raczej znaczenie ‘pochylać się, skłaniać ku dołowi’ (stąd LIV² 453f.). To oczywiście sprawia, że wspomniana etymologia wydaje się mniej oczywista. Mimo to prawdopodobnie nadal może być trafna. Poza tym znajdujemy również w języku litewskim takie wyrazy jak lit. nẽmuogė f. ‘jeżyna’ czy nemùnė f. ‘grzyb rosnący na bagnistych, wilgotnych terenach’. Argumentacja umożliwiająca wyjaśnienie tych dwóch nazw roślin jest mniej więcej następująca: Wychodząc od ‘zakrętu, wygięcia’, dochodzimy do przymiotnika ‘mający zakręty, wygięcia’; ‘mający zakręty’ można następnie zinterpretować na nowo jako ‘nierówny, niepłaski’, co w końcu może prowadzić do znaczenia ‘mający wyższe i niższe miejsca lub części’. Następnie rozwój przebiega dwojako: a) ‘mający wyższe miejsca lub części’ → ‘suchy’ → ‘mający suchą podłogę/ziemię’ → ‘las’ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names → ‘jodła–las’ → nẽm–uogė *‘las–jagoda’ > ‘jeżyna’; b) ‘mający głębsze miejsca lub części’ → ‘bycie wilgotnym’ → ‘bagno’ → nemūnė ‘bagno–grzyb’. 3.1.2. Oczywiście w dyskusji pojawia się również łac. nemus n. ‘(święty) mały las’. Ogólnie uważa się, że pierwotne znaczenie brzmiało ‘miejsce, w którym bogom przydziela się ich część’. Mamy więc tutaj w łacinie – oprócz PIE *nem–u–, które prawdopodobnie kontynuowane jest w językach bałtyckich – temat na -s PIE *nem–e/os–, który znajdujemy również w językach indoirańskich. To, czy ten łaciński wyraz jest tożsamy z OI nāmas– n. ‘czczenie’, OAv. namah– n. ‘czczenie’, zależy ostatecznie od odpowiedzi na pytanie, czy w PIE istniały dwa rdzenie: *nem₁ ‘przydzielać’ oraz *nem₂ ‘kłaniać się, pochylać się’ (tak LIV² 453f.), czy też istniał tylko jeden rdzeń PIE *nem– ‘rozdzielać’ (tak EDLIL 405). Jeśli poprawna jest ta ostatnia wersja, być może należałoby opracować nową etymologię nazwy rzeki Nẽmunas, ponieważ w takim przypadku trudno byłoby nadal zakładać etymologię o znaczeniu ‘kręta, wygięta’. Być może w językach bałtyckich należy zakładać podobny rozwój semantyczny jak w łacinie, gdzie od znaczenia ‘miejsce, w którym przydziela się ich część (bogom)’ nastąpiło przejście do znaczenia ‘las’. Jeśli to przypuszczenie jest słuszne, PBalt. *nem–u– mogło również oznaczać ‘las’, podobnie jak PItal. *nem–e/os–, co prowadzi do wniosku, że PBalt. *nemu–na– mogło oznaczać ‘mający lasy (wokół siebie)’. Znaczenie to może znajdować odzwierciedlenie także w nazwach roślin nẽmuogė i nemūnė. Oczywiście na razie nie możemy mieć co do tego całkowitej pewności – ale warto się nad tym zastanowić. 3.2. Drugą interesującą nazwą, na którą natknąłem się podczas projektu, była nazwa jeziora Atesys m. (3ᵇ) Al, Mrs, Si (42705)³⁶ oraz odpowiadająca jej nazwa rzeki Atesė f. (3ᵇ) Si (34967):³⁷ ³⁶ Cf. Savukynas 1960: 298; Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 9; Schmid 1971: 41f. with fn. 20; Schmid 1972: 7; Vanagas 1970: 137; Vanagas 1981a: 50; Vanagas 1981b: 74, 96, 131; Küh ebacher 1995: 65f. (with a completely different etymology for At(h)esis/Etsch); Pupkis 2002: 29; LVŽ 1: 201. ³⁷ Cf. Savukynas/Vanagas/Vitkauskas/Vosylytė/Ermanytė 1963: 9; Vanagas 1970: 137, 205; Schmid 1971: 41f. with fn. 20; Schmid 1972: 7; Vanagas 1981a: 50; Vanagas 1981b: 74; Küh ebacher 1995: 65f.; Pupkis 2002: 29; LVŽ 1: 201, 204. Straipsniai / Articles 131 HARALD BICHLMEIER 3.2.1. Nazwa jeziora lit. Atesỹs (3ᵇ) może być wywiedziona z praformy PBalt. *at-es-(i)id̯-. Zgodnie z powszechnym poglądem nazwa ta wpisuje się w szerszy kontekst europejski i często zestawia się ją z nazwą rzeki w południowym Tyrolu Etsch, poświadczoną w starożytności jako At(h)esis. Nie wiadomo, czy At(h)esis wywodzi się z *at-es-io-, co odpowiadałoby formie litewskiej, czy z *at-es-i. Obie nazwy wywodzi się powszechnie z praindoeuropejskiego rdzenia *h₂et(h₂)- „iść, wędrować”.³⁸ Najprawdopodobniej mamy tu do czynienia z derywatem od praindoeuropejskiego tematu na -s *h₂et(h₂)-es- „wędrowanie, chodzenie”. Pozostaje jednak problem semantyczny: Atesỹs to nazwa jeziora — a wędrowanie, czyli posuwanie się naprzód w jednym kierunku, nie jest czymś, co jeziora zwykły robić. Dochodzimy zatem do wniosku, że być może równanie Atesỹs: At(h)esis/Etsch, spotykane w literaturze onomastycznej od czasów Hansa Krahego i Wolfganga P. Schmida, nie jest całkowicie poprawne. W. P. Schmid wspomina niekiedy także o Atesē obok Atesys, podobnie jak Greule, cytując Schmida (por. DGNB 135), lecz obie nazwy umieszcza się pod jednym hasłem „Gewässernamen” (hydronimy), nie odróżniając nazwy jeziora od nazwy rzeki. Jeśli nie chcemy uznać, że nazwy alpejska i litewska są niezależne, lecz stanowią formacje równoległe, musimy poszukać między nimi związku — jest on jednak inny, niż dotąd zakładano. Uważa się, że istnieje także związek z trackim (*)at(–u)–, rzekomo oznaczającym „strumień, potok”.³⁹ Jednak tracki jako „Trümmersprache”, o którym prawie nic nie wiemy, jest kiepskim materiałem dowodowym. Wraz z łac. annus „rok” < praindoeuropejskie *h₂et(h₂)-no- (por. EDIL 43f.) i być może trackie *at(u)– litewski hydronim może wskazywać na grupę wyrazów zawierających sufiksy należące do tak zwanego systemu sufiksów Calanda-Wackernagela (na ten temat zob. Bichlmeier 2014 wraz z dalszą literaturą). 3.2.2. Jeśli ta etymologia jest poprawna, to z semantycznego punktu widzenia bardziej prawdopodobne wydaje się, że nazwa jeziora Atesỹs jest wtórnym derywatem od nazwy rzeki lit. Atesē < PBalt. *at-es-iid̯a-. To, że nazwa rzeki opiera się na wyrazie oznaczającym „wędrowca” lub „wędrowanie”, jest dość banalne, choć nadal musielibyśmy wyjaśnić, jak powstał ten derywat z końcówką oraz dlaczego w tym przypadku forma żeńska wydaje się pierwotna — zwykle jest odwrotnie. 3.2.3. Na Litwie istnieje kilka innych hydronimów o takiej samej kombinacji sufiksów na końcu, które nie mają żadnego związku z formacjami spoza Litwy. Są to na przykład lit. Eglesỹs (lit. ėglė r. „jodła”), ³⁸ Cf. LIV² 273; IEW 69. ³⁹ Cf. Duridanov 1969: 90. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Žalesÿs (lit. žãlias „zielony”) itd.⁴⁰ Problem polega jednak na tym, że nie da się znaleźć wewnątrzlitewskiego związku dla elementu at-. Z drugiej strony hydronimy z elementem sufiksalnym -es znane są głównie ze wschodniej Litwy.⁴¹ 3.2.4. Ostatecznie należy więc stwierdzić, że związek między Atesÿs a Athesis „Etsch” najprawdopodobniej istnieje, ale nie jest bezpośredni, ponieważ Atesÿs jest nazwą jeziora. Pierwotny związek łączy ją z lit. Atesẽ < PBalt. *at-es-iã–, które może być wewnątrzbałtycką przebudową starszej formy *at-es-i-, być może zachowanej także w Athesis/Etsch. 4. WNIOSKI Czego możemy się nauczyć z tego, co tu przedstawiono? Przede wszystkim trzech rzeczy: 1. Analiza i objaśnianie nazw zawsze mają charakter diachroniczny; językoznawstwo synchroniczne rzadko kiedy cokolwiek wyjaśnia. 2. Warto dokładniej przyjrzeć się semantyce i strukturze podgrup nazw, które dotąd często traktowano łącznie: analiza porównawcza dwóch podgrup hydronimów — potamonimów i limnonimów regionu Dzukii — wykazała znaczne różnice w odsetku występujących typów nazwotwórczych. Potrzebne są dalsze badania pozostałych obszarów Litwy, aby ustalić, czy jest to zjawisko typowe dla całej Litwy, czy też cecha szczególna. Można podjąć dalsze badania w tym kierunku: porównanie agronimów i leimonimów wśród mikrotoponimów również mogłoby przynieść ciekawe wyniki. 3. Zawsze warto poświęcić wysiłek, a często wręcz trzeba sprawdzić, czy dawne etymologie są nadal aktualne. Im starsze etymologie, tym bardziej jest to wskazane. SKRÓTY Al – gmina Alytus Croat. – chorwacki CSlav. – prasłowiański dimin. – zdrobnienie Germ. – niemiecki Ka – Kapčiamiestis (rejon Lazdijai) ⁴⁰ Cf. Vanagas 1970: 137f.; Vanagas 1981a: 99, 397; Vanagas 1981b: 91. ⁴¹ Cf. Skardžius 1943/1996: 311–313; Vanagas 1970: 136–138. Straipsniai / Articles 133 HARALD BICHLMEIER No – Noragelis (rejon Łoździeje) Kr – Krokialaukis (rejon Olita) Ku – Kučiūnai (rejon Łoździeje) lit. – litewski Lp – Leipalingis (rejon Druskieniki) Lz – Łoździeje (rejon Łoździeje) Mrs – Miroslavas (rejon Olita) NHG – nowo-wysoko-niemiecki ORuss. – staroruski PGerm. – pragermański PBalt. – prabałtycki PItal. – praitalski PLith. – pralitewski Pol. – polski Pl. – liczba mnoga PIN – nazwa miejscowa PN – imię osobowe PSlav. – prasłowiański Se – Seirijai (rejon Łoździeje) Serb. – serbski Sg. – liczba pojedyncza Si – Simnas (rejon Olita) Še – Šeštokai (rejon Łoździeje) Šl – Šlavantai (rejon Łoździeje) Šv – Šventežeris (rejon Łoździeje) Te – Teizai (rejon Łoździeje) Ve – Veisiejai (rejon Łoździeje) BIBLIOGRAPHY Adamonytė Veronika 2019: Ursprung und Bildung der mit menschlicher wirtschaftlicher Tätigkeit verbundenen Agronyme der Gemeinden Kapčiamiestis und Veisiejai. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2). Hamburg: Baar 2019, 287–313. ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch. Vol. 1: A–M. Vol. 2: N–Ž. Unter der Leitung von Wolfgang Hock und der Mitarbeit von Elvira–Julia Bukeviciūtė und Christiane Schiller bearb. von Rainer Fecht, Anna Helene Feulner, Eugen Hill und Dagmar S. Wodtko. Bd. 3: Verzeichnisse und Indices. Unter der Leitung von Wolfgang 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Hock und der Mitarbeit vieler anderer bearb. von Rainer Fecht. (Studien zur historisch-vergleichenden Sprachwissenschaft 7), Hamburg: Baar 2015. Bez laj France 1956–1961: Slovenska vodna imena. I. del (A–L). II. del (M–Ž), Ljubljana: Slovenska Akademija Znanosti in Umetnosti. Bichlmeier Harald 2014: Caland System and Greek. – Georgios Giannakis (ed.): Encyclopedia of Ancient Greek Language and Linguistics [EAGLL], Leiden, Boston: Brill, 256–260. Bichlmeier Harald 2019a: Morphologische und semantische Analyse der Gewässernamen des westlichen Südau(k)staiten (Teil 2). – Acta Linguistica Lithuanica 80, 195–263. DOI: https://doi.org/10.35321/all80-09 Bichlmeier Harald 2019b: Morphologische und semantische Analyse der Gewässernamen des westlichen Südwestaukštaiten. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 13–83. Bichlmeier Harald 2020: Die häufigsten Suffixe in Familiennamen slawischer Herkunft: ein etymologischer Überblick. – Namenkundliche Informationen 111 (2019[2020]), 123–152. Bilkis Laimutis 2019: Ursprung und Motivation der Helonyme. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 85–123. DGNB – Greule Albrecht 2014: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen. Unter Mitarbeit von Sabine Hackl-Rößler, Berlin, Boston: de Gruyter. Duridanov Ivan 1969. Thrakisch-dakische Studien. Erster Teil: Die thrakischund dakisch-baltischen Sprachbeziehungen, Sofia: Verlag der Bulgarischen Akademie der Wissenschaften. EDLIL – de Vaan Michiel 2008: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 7), Leiden, Boston: Brill. ESSZI – Snoj Marko 2009: Etimološki slovar slovenskih zemljepisnih imen, Ljubljana: Modrijan / Založba ZRC. IEW – Pokorny Julius 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch I, Band. München, Basel: Francke. Kač inaitė–Vrubliauskienė Dalia 2019: Ursprung und Motivation der südwestaukštaitischen Oronyme. – Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Straipsniai / Articles 135 HARALD BICHLMEIER Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 185–220. Kühebacher Egon 1995: Die geschichtlich gewachsenen Namen der Täler, Flüsse, Bäche und Seen. (Die Ortsnamen Südtirols und ihre Geschichte 2), Bozen: Athesia. LitEW – Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch. 2 vols. (Indogermanische Bibliothek: 2. Reihe Wörterbücher), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. LIV2 – Rix Helmut et al. 2001: Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen. Zweite, verb. u. erw. Aufl., Wiesbaden: Reichert. LVŽ 1 – Bilkis Laimutis (ed.) 2008: Lietuvos vietovardžių žodynas I, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LVŽ 2 – Bilkis Laimutis (ed.) 2014: Lietuvos vietovardžių žodynas II, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LVŽ 3 – Bilkis Laimutis (ed.) 2018: Lietuvos vietovardžių žodynas III, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mickienė Ilona 2019a: Südwestaukštaitische Drymonyme. Entstehung und Bildung. – Grasil­da Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 221–249. Mickienė Ilona 2019b: Die Onyme der Region Südwest–Aukštaitija: Überblick über Ursprung und Bildung der Wiesennamen. – Grasil­da Blažienė, Laimutis Bilkis (eds.): Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext. (Schriftenreihe der Gesellschaft für baltische Studien 2), Hamburg: Baar 2019, 251–286. PKEŽ – Mažiulis Vytautas 1988–1997: Prūsų kalbos etimologijos žodynas 4, Vilnius: Mokslas. PKEŽ2 – Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Antrasis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Available at: http://www.prusistika.flf.vu.lt [without the pagination of the print version]. Pupkis Aldonas (ed.) 2002: Vietovardžių žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Savukynas Bronys 1960: Ežerų vardai [A]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 289–299. Savukynas Bronys 1961: Ežerų vardai [B]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 4, 216–226. 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII The Morphology of Lithuanian Toponyms – Differences and Parallels of Different Classes of Names Savukynas Bronys 1962: Ežerų vardai [Č–D]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 191–198. Savukynas Bronys 1966a: Ežerų vardai [E–G]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 183–194. Savukynas Bronys 1966b: K probleme zapadnobaltišskogo substrata v jugozapadnoj Litve. – Baltistica 1/2, 165–176. Savukynas Bronys, Vanagas Aleksandras, Vitkauskas Vytautas, Vosylytė Klementina, Ermantytė Irena 1963: Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Schmid Wolfgang P. 1971: Zum litauischen Flussnamen Aitra. – Baltistica 7/1, 37–42. Schmid Wolfgang P. 1972: Baltische Gewässernamen und die Vorgeschichte Europas. – Indogermanische Forschungen 77/1, 1–18. Skardžius Pranas 1943/1996: Lietuvių kalbos žodžių daryba / Die Wortbildung im Litauischen, Vilnius/Wilna: Lietuvos mokslų akademija, Lietuvių kalbos institutas / Litauische Akademie der Wissenschaften, Institut für litauische Sprachforschung 1943. [Reprint: Rosinas Albertas (ed.): Skardžius Pranas: Rinktiniai Raštai 1. Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.] Vanagas Aleksandras 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981a: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. Vanagas Aleksandras 1981b: Lietuvių hidronimų semantika. – Lietuvių onomastikos tyrinėjimai = Lietuvių kalbotyros klausimai XXI, 4–153. Zinkevičius Zigmas 2008: Lietuvių asmenvardžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Lietuvių toponimijos morfologija – įvairių vardų grupių skirtumai ir paralelės SANTRAUKA Straipsnio pradžioje kritiškai analizuojama ir tikslinama lietuviškų žodžių ir tikrinių vardų darybos terminija, pavyzdžiui, galūniniai vediniai ‘Endungsableitung’, priešdėliniai vediniai ‘Präfixableitung’ ir konversija ‘Konversion’. Antrojoje dalyje atliekama pietvakarių aukštaičių (dzūkų) upių ir ežerų vardų lyginamoji analizė, iš kurios aiškėja, kad abiejų Straipsniai / Articles 137 HARALD BICHLMEIER vandenvardžių grupių darbai būdingi tie patys darybos būdai, tik jų dažnumas kiekvienoje grupėje gana stipriai skiriasi. Stambiau klasifikuojant vedinius pastebima ta pati sintaksinių vedinių ir dūrinių hierarchija – ežerų vardų, kaip vedinių, žymiai daugiau, o dūrinių atvirkščiai – proporcingai mažiau negu upėvardžių. Mėginant detaliau klasifikuoti darybos principus, gaunami įvairesni rezultatai. Trečiojoje straipsnio dalyje pateikiamas upėvardžio Nemunas ir ežerų Atėsys bei Atesė patikslintas etimologinis aiškinimas ir susiję komentarai. Įteikta 2020 m. kovo 6 d. HARALD BICHLMEIER Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Orientalisches Institut Seminar für Indogermanistik und Allgemeine Sprachwissenschaft Ludwig-Wucherer-Str. 2 D-06099 Halle (Saale) [email protected] Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Arbeitsstelle Jena: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen Zwätzengasse 12a D-07743 Jena [email protected] 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII