Peter Wiesinger Albrecht Greule. „Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung“

360 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze Kierunki badań: toponomastyka (germańska, celtycka), iranistyka starożytna, mykenologia, indoeuropeistyka, etymologia. DOI: doi.org/10.35321/all83-17 Peter Wiesinger, Albrecht Greule Bawarczycy i Romanie. O STOSUNKU DO WCZESNOŚREDNIOWIECZNYCH GRUP ETNICZNYCH Z PERSPEKTYWY JĘZYKOZNAWSTWA I BADANIA NAD NAZWAMI Kartografia: Michael Schefbäck. Tübingen: Narr Francke Attempto, 2019, 250 stron. ISBN: 978-3-7720-8659-5 (druk); 978-3-7720-5659-8 (e-book) Toponomastyka starszych warstw językowych (środkowej) Europy nie jest ze strony indoeuropeistycznej od lat (dziesięcioleci) (już) systematycznie, a przede wszystkim niemal wcale badana w pracach monograficznych. Wyjątkiem są pojedyncze dzieła, takie jak Scheungraber, Grünzweig (2014), które jednak na dużych odcinkach przede wszystkim jedynie zestawiają istniejący stan wiedzy, nie dostarczając rzeczywiście nowych wyników. Systematyczne zbadanie tego materiału językowego w świetle obecnego stanu indoeuropeistyki pozostaje zatem nadal postulatem badawczym. Większe badania dotyczyły przede wszystkim celtyckiego materiału onimicznego, który prawdopodobnie można uznać za najlepiej zbadany (Falileyev, Gohil, Ward 2010; Anreiter 1996, 2016; Sims-Williams 2006; Raybould, Sims-Williams 2007–2009, a także licznych innych opracowań dotyczących imion osobowych, jak na przykład Meid 2005). Na aktualnym poziomie Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung Recenzijos / Reviews 361 także badanie przekazanych przez antyk nazw Panonii przeprowadzone przez Anreitera (2001). Jeśli chodzi o nazwy wodne, należy wyróżnić DGNB (2014), które mimo szczegółowych słabości i nadmiernej zwięzłości (por. Bichlmeier 2015, 2015a) można uznać za dzieło dające dobry przegląd. Z tej perspektywy mniej udane jest DONB (2012), co wynika również z nadmiernej zwięzłości artykułów, a jeszcze bardziej z rozbieżności fachowej niemal 90 autorów opracowujących te artykuły. 1. UWAGI OGÓLNE O KSIĄŻCE Das hier vorzustellende Gemeinschaftswerk der beiden bekannten Germaindoeuropeistyki Nisten ist nach eigener Aussage napisana została przede wszystkim po to, by obalić tezę (dotąd zupełnie nieznaną recenzentowi i zapewne od co najmniej dziesięciu lat nieaktualną), która około roku 2000 i później miała się wydawać szczególnie rozpowszechniona w kręgach archeologów: mianowicie, że Bawarowie są ostatecznie pochodzenia romańskiego (s. 21–25, tylna okładka). Podobnie jak obu autorom, tak i recenzentowi wydaje się na podstawie faktu, że bawarski jest przecież odmianą języka niemieckiego, a zatem w Bawarii i Austrii mówi się przede wszystkim po niemiecku, niejasne, jak można dojść do takiego poglądu. 2. O PIERWSZEJ CZĘŚCI KSIĄŻKI (S. 11–98) Pierwsza część książki zajmuje się więc właśnie tą teorią archeologów i wyraźnie ją obala. Po przeglądzie stanu badań przedstawiono historię języka bawarskiego, a tym samym także historię integracji nazw z językiem bawarskim, w wzorowy, choć niekiedy dość skondensowany sposób. Godne ubolewania jest to, że podane niewątpliwie zasadniczo trafne datowania działania na przykład pierwszej i drugiej przesuwki spółgłoskowej, przegłosu i, przegłosu a, późniejszych procesów monoftongizacji i dyftongizacji itd. w dużej mierze przedstawiono bez odsyłaczy do dalszej literatury. Mniej obeznanym z tą problematyką czytelnikom może się tu niekiedy nasunąć błędne wrażenie, że mają do czynienia z ustaleniami całkiem nowo zdobytymi przez autora (tu: Wiesingera). Oczywiście prawie nigdy tak nie jest. Treści książki dotyczące datowania procesów fonetycznych w języku germańskim i niemieckim zestawiono poniżej w formie tabelarycznej, dzięki czemu widoczne stają się również poszczególne datowania różniące się od siebie: HARALD BICHLMEIER 362 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Prozess Datierung Seite Niezaokrąglenie najpóźniej około Chr. Geb. przed-/wczesnogermańskie 61 pragermańskich *a w sylabie akcentowanej około Chr. Geb. 84 germańskich Zmiana głoskowa od o > a” *o > „prawdopodobnie dokonane” „dokonanych Unazalnienie pragermańskie *a w spójce Tacyta) nazw przed-/wczesnogermańskie *o > kompozycyjnej (Chariovalda u po 1. w. n. e. Chr.? 61 przed-/wczesnogermańskich *ā n.e. 61 dokonana“ starsza > urgerm. *ō „najpóźniej w 1. w. przegłosowa i w pragermańskim około 600 62“ „od około 150 do najwyżej się 7. w.“ 124 starsze akty *e > i„od 2. w. n.e.“, „zakończona 700“ 95 przed „kończącym 2. przesunięcia a-Umlaut *i > *e 2. Jh. n. Chr. bis 600 (gleichzeitig mit dem i-Umlaut) „von etwa 150 bis längstens 700“ 62 95 głoskowego 49, 55, (t, p, k > ss/z, ff/pf, 565“ 60, 63, k tylko „rozpoczynającego się <ch> [χχ] (a więc „ok. „najpóźniej około około 600“, „najwcześniej rozpoczynającego się po interwokalicznie) 64 600–650“ 65 650 zakończon[ym]“ 66 2. faza 2. przesunięcia > t) „ok. głoskowego (d 700–760“ (najpóźniej) 1. H. 8. w. 62, 64 65 3. faza 2. przesunięcia głosek (b > p) baw., alemań. k > „<ch> /[kχ] „około 740 do 780“ 64, 66 w „około 740 do 780“ 65 nosowej“ nagłosie, w geminacji, po 4. faza 2. > k) przesunięcia „około 760 głoskowego (g 2. H. VIII w. 62 do przed 800” 65, 66 podwyższenie o > u /_NK 2. H. VIII w. 62 młodszy przegłos i 2. Zeszyt 8. 9. w. aż do okresu Czas 126 jedenastego. Jhs. stulecia aż do XII wieku w. 67–69 „z późnostaro-wysoko-niemieckiego Przeniesienie akcentu na „aż sylaba przy integracji z tak Starowysoko-niemieckie do połowy XI w.” 70 pierwsza Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung Recenzje / Reviews 363 Prozess Datierung Seite zwanym Dyftongizacja śr.-wys.-niem. ī – ū średniobawarskiego iu„ obszar „nowo-wysoko-niemieckim” –Jhs. wychodząc od Dunaju“ „już od 2. ćwierci XII 70 i nast. 3. DRUGA CZĘŚĆ KSIĄŻKI 3.1. Układ Drugą część książki (s. 99–218) obejmują uporządkowane według regionów (Bawaria Południowa: Greule; Austria: Wiesinger) katalogi nazw (przy czym nazwy ponumerowano w celu umożliwienia odpowiednich odsyłaczy): 175 nazw w tradycji antyczno-romańskiej (s. 99–186), 73 romańsko-niemieckie nazwy mieszane (s. 186–203), 20 nazw walchijskich (a więc z elementem 208–211). walch- ‘Romane’ komponierte Namen; S. 203–208), 15 Parschalken-Namen (S. Następnie zamieszczono wykaz romańsko-niemieckich nazw wyłączonych (s. 213–218; tylko z najwyżej dwuwierszowymi komentarzami dotyczącymi etymologii), czyli takich nazw, które wcześniej uznawano za nazwy mieszane, obecnie jednak wyjaśnia się inaczej. Po tym następuje jeszcze dziewięć map (na nienumerowanych stronach 221–229), s. 54, przyp. 64 czytelnik dowiaduje się, że mapy 6–9 (czyli s. 226–229) zaczerpnięto z Wiesinger 1994. W samej części mapowej nie jest to wspomniane. Książkę zamyka wykaz skrótów (s. 231) i bibliografia (s. 233–246), a także indeks omawianych nazw pochodzenia romańsko-antycznego i mieszanego oraz nazw Walchenów i Parschalków (247–250 [w układzie dwuszpaltowym]). 3.2. O indoeuropeistyce stosowanej w książce i zapisie rekonstrukcji Druga główna część jest bardziej problematyczną częścią książki. Omówiono tu poszczególne nazwy i poddano je również analizie etymologicznej. Przedstawiono wybór poświadczeń (oczywiście preferując starsze), po czym następuje etymologia. Artykuły poświęcone tym nazwom mogą liczyć kilka wierszy, ale nierzadko zajmują również ponad pół strony u Greule’a, a u Wiesingera nawet ponad stronę. Prowadzi to do pewnej niewyważoności w HARALD BICHLMEIER 364 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Przedstawienie, ponieważ Wiesinger w swoich artykułach poświęconych nazwom uwzględnia również znacznie więcej informacji historycznych i geograficznych niż Greule. Dyskusja odmiennych opinii dotyczących nazwy zazwyczaj się nie odbywa; niekiedy podawane są dwie możliwości, zapewne nieco częściej w artykułach Wiesingera niż w artykułach Greulego. Kolejna różnica między oboma autorami polega na tym, że Wiesinger wydaje się jeszcze mniej niż Greule zdolny do poprawnego stosowania metod i sposobów zapisu indoeuropeistyki, które są powszechnie używane od pół wieku. U Wiesingera znajdują się więc niemal wyłącznie bezrefleksyjnie przejęte z IEW propozycje z dwiema samogłoskami, takie jak „idg. *bherem-“ (s. 129); aspiracja (jak w przytoczonym właśnie przykładzie) praktycznie wszędzie nie jest zapisywana w indeksie górnym (inaczej najczęściej u Greulego), to samo dotyczy wtórnej artykulacji labializowanej (tamże: „*gṷrem-“ zamiast poprawnego *gṷrem- – w tym miejscu IEW zostaje zatem błędnie odtworzone). Uderzająca jest niejednolitość wynikająca z tego, że niekiedy zamiast *ṷ lub *ṷ stosowana jest, częstsza raczej w obszarze anglojęzycznym, pisownia z *w lub *w; por. na przykład artykuł dotyczący Lecha: „idg. *wlikwó- ‘zwilżacz’ do idg. *wleikw- ‘zwilżać’“ (s. 107; Greule) itd. Nie tylko takie niejednolitości sprawiłyby, że ponowne przejrzenie książki (przez obu autorów) wydawałoby się pożądane. Z punktu widzenia indoeuropeistyki należy stwierdzić, że germańskie badania nad nazwami przez dziesięciolecia ignorowały aktualny stan wiedzy indoeuropeistyki i właściwie dopiero od nieco ponad dekady stopniowo zaczynają go doganiać. Należy tutaj zwrócić uwagę, że miejscami działalności obu autorów, Wiedniem i Ratyzboną, były również miejsca działalności Jochema Schindlera względnie Gerta Klingenschmitta, dwóch wybitnych przedstawicieli indoeuropeistyki, którzy wyraźnie posunęli tę dziedzinę naprzód i już od lat 70. konsekwentnie i wyłącznie pracowali z systemem fonologicznym, który jest stosowany również w LIV² i NIL. Należy również zwrócić uwagę, że ze strony germanistycznej (nie tylko w dziedzinie onomastyki, lecz ogólnie w historycznym językoznawstwie języków [staro-]germańskich) nie tylko współczesna indoeuropeistyka w przeważającej mierze nie była i nie jest recepowana (nawet jeśli explicite dotyczy języków germańskich, jak na przykład Müller 2007 lub EWAhd i EDPG), lecz także badania z zakresu celtyki istotne dla obszaru Bawarii i Austrii, w tym również te prowadzone w języku francuskim i angielskim, praktycznie nie zostały uwzględnione w przedstawionych tutaj badaniach (w formie cytowanej) – dotyczy to zarówno poszczególnych badań onomastycznych, jak i etymologików (tak na przykład EDPC, które zapewne ze względu na wygodę użytkowania było przynajmniej przez Greule’a dość regularnie cytowane w DGNB, tutaj jednak go brakuje). W niniejszej książce brakuje (podobnie jak już w DGNB i w Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung Recenzijos / Reviews 365 wielu innych pracach obu autorów) między innymi dzieł Delamarre’a (2007, 2012, 2017, DLG², DLG³, DTNG [tego ostatniego nie można było oczywiście uwzględnić w żadnym z obu dzieł, ponieważ tom 1 ukazał się dopiero w 2019 roku]), ponadto prac Falileyeva (Falileyev, Gohil, Ward 2010; Falileyev 2013, 2014), Lambert 2003, McCone 1996, Repanšek 2016, Sims-Williams 2006; Raybould, Sims-Williams 2007, 2009, Zair 2012 itd., jak również LEIA, które pozostało niestety dziełem nieukończonym, lecz dotąd najgruntowniejszym słownikiem etymologicznym pojedynczego języka staroceltyckiego. Zresztą w bibliografii niniejszej książki jako etymologiki wymienione są jedynie IEW, LIV² i NIL, co w obliczu licznych słów z różnych języków, następnie także wykorzystywanych argumentacyjnie, jest całkowicie niewystarczające. Szczególnie poważny jest niekiedy fakt, że mimo licznych celtyckich propozycji nie zacytowano ani ACS [Holder], ani LEIA czy EDPC (nie mówiąc już o pracach Delamarre’a, Lamberta czy Repanšeka). Niekiedy z pewnością warto byłoby również zajrzeć do EWAhd lub EDPG. Ponieważ trwa to już od dłuższego czasu, prowadzi to do sytuacji, w której niekiedy w językoznawstwie germanistycznym (względnie onomastyce) i keltologii równolegle przez całe dziesięciolecia istniały różne klasyfikacje tej samej nazwy, bez podejmowania dyskusji: nazwa Izary na przykład od co najmniej stulecia uchodzi wśród keltologów za bezsprzecznie celtycką1 (i z uwagi na kryteria fonetyczne rzeczywiście z pewnością nią jest; zob. na ten temat Bichlmeier 2016) – tutaj natomiast ponownie zaklasyfikowano ją jako „jęz. praind.-przedrzym.” czy coś w tym rodzaju. zaklasyfikowano. Ponadto również w odniesieniu do tej książki obowiązuje stwierdzenie, że opinia naukowa na temat poszczególnych nazw jest bynajmniej nie tak jednomyślna, jak się tutaj sugeruje: na ten sam problem należało już zwrócić uwagę w odniesieniu do DGNB weniger Platzbeschränkungen unterlag als das DGNB, wäre es unschwer möglich gewesen, zumindest die gesamte relevante Literatur zu den einzelnen Namen zu rezipieren und auch unterschiedliche Vorschläge zur Etymologie kurz (zob. Bichlmeier 2015, 2015a). W przypadku niniejszej książki, którą z pewnością należy teraz przedyskutować. Książka zyskałaby znacznie i mogłaby w ten sposób stać się podręcznikiem dotyczącym przedniemieckich nazw w (południowej) Bawarii i (środkowej) Austrii. Szansa ta została jednak zaprzepaszczona, ponieważ literatura obu ostatnich dziesięcioleci, oferująca nowe wglądy (czyli: etymologie) i dostarczająca wyjaśnień, konsekwentnie w zasadzie nie została uwzględniona. Die 1 Zob. na przykład Pokorny 1914: 293, gdzie określa bawarską rzekę Izarę jako celtycką, lub DLG² 191, Falileyev, Gohil, Ward 2010: 136; Delamarre 2012: 165; DLG³ 192; DTNG 1: 390, gdzie *isarā również oczywiście uznaje się za celtyckie. – Oba stanowiska referuje Bach 1954: 21 i n., nie podejmując decyzji. HARALD BICHLMEIER 366 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Uwzględnienie tych prac, opublikowanych w niewątpliwie powszechnie dostępnych seriach i czasopismach (łącznie chodzi o z pewnością trzy tuziny tytułów różnych autorów), w wielu przypadkach mogłoby przyczynić się do uniknięcia ponownego publikowania przestarzałych, a częściowo nawet błędnych / niemożliwych rozwiązań, względnie — w przypadku przedstawienia zgodnego ze zwyczajami nauki i omawiającego różne propozycje rozwiązań — do ich odrzucenia. Nie bez znaczenia jako skutek nieuwzględniania części współczesnej literatury naukowej jest w odniesieniu do literatury cytowanej w artykułach onomastycznych pewna tendencja do autoreferencyjności (Greule niekiedy cytuje wyłącznie siebie, Wiesinger preferuje samego siebie); często cytowanym autorem jest ponadto (w odniesieniu do Bawarii) von Reitzenstein (zwłaszcza Reitzenstein 2006 [w odniesieniu do Starej Bawarii], 2013 [w odniesieniu do Szwabii Bawarskiej], sporadycznie także Reitzenstein 1991). Greule ogólnie oszczędniej posługuje się literaturą, rzadko cytuje więcej niż trzy tytuły, podczas gdy Wiesinger przeciętnie dwa razy więcej; również ogólnie artykuły onomastyczne Wiesingera są średnio wyraźnie dłuższe, ponieważ często zawierają jeszcze niemało informacji o historii nazwanego obiektu (zob. wyżej). Przedstawienie tych ustaleń na wybranych przykładach prowadziłoby jednak zbyt daleko i przekroczyłoby ramy niniejszego czasopisma. W tym miejscu należy odesłać do szczegółowego omówienia w Bichlmeier 2020, gdzie wszystko to zostało szczegółowo przedstawione na ponad trzydziestu przykładach. Ogólnie wyłania się następujący obraz: o ile pierwsza część książki jest przekonująca — choć uboga w odniesienia bibliograficzne — o tyle druga część, zawierająca artykuły poświęcone nazwom, przekonuje w niewielkim stopniu. Namenartikel zeichnen sich über weite Strecken durch folgende Merkmale aus: • W odniesieniu do zastosowanego sposobu transkrypcji (pra-)indoeuropejskiego Rekonstrukte (*w vs. *ṷ, *bhvs. *bhetc.) sind sie uneinheitlich. • Nie cytuje się istotnej literatury z ostatnich dwóch dziesięcioleci (mimo że chwilami powstaje wrażenie, iż niewątpliwie się z nią zapoznano), a w konsekwencji nie pojawia się ona również w wykazie literatury. Należałoby / należałoby jeszcze uzupełnić całość z pewnością o trzy tuziny tytułów autorstwa kilku autorów. Z braku recepcji tej częściowo Z literatury, która wyraźnie ulepsza bądź obala starsze rozwiązania, wynika ostatecznie, że książka jako całość rzadko wykracza poza stan wiedzy z roku 2000, a praktycznie nigdy poza stan z 2010 roku. • Wykaz literatury podany szczególnie w drugiej części jest silnie autoreferencyjny, zwłaszcza w odniesieniu do nazw wód. Literatura niepochodząca od obu autorów stanowi zapewne niewiele ponad połowę, przez co czytelnik może odnieść mylne wrażenie, że etymologie mogą pochodzić od cytowanych autorów, czego one Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung Recenzje / Reviews 367 ale z reguły tego nie robią. „Odkrywcy” poszczególnych etymologii w każdym razie nie są wymieniani imiennie, niekiedy rozwiązanie jest już jednym Stuletni. • Tylko w pojedynczych przypadkach wymienia się niegdyś konkurencyjne propozycje, a tylko rzadko się je omawia. Najczęściej jednak przytacza się tylko jedno rozwiązanie, nie zawsze to (w powszechnej opinii bądź w świetle wiedzy językoznawczej) właściwe. • W konsekwencji w licznych przypadkach podaje się dawno już przestarzałą bądź dawno uznaną za nietrafną etymologię, a przedstawiane rozwiązania ponadto dość często stanowią krok wstecz w porównaniu z tym, co osiągnięto już wcześniej, niekiedy także w porównaniu z tym, co obaj autorzy napisali już kiedyś w cytowanej przez siebie literaturze. • Wielokrotnie bez dyskusji podaje się jako jedyne rozwiązanie takie, które w literaturze cytowanej przy danej nazwie w ogóle się nie pojawia, cytowana literatura nie wspiera więc bynajmniej przedstawionej Etymologii. Dobrze, że obalono absurdalną tezę o (językowo) romańskim pochodzeniu Bawarów i że (w dużej mierze) cały2 przedniemiecki zasób nazw Starej Bawarii i Austrii Centralnej zebrano teraz w jednym zestawieniu – jako podręcznik etymologii tych nazw dzieło to jest jednak. Próba włączenia współczesnego indoeuropeistycznego językoznawstwa do opisu i Erals została das Werk indes nicht brauchbar: Zwar sind wohl die ältesten Belege alle angegeben, die Etymologien können aber – gerade wenn es sich um keltische oder gar vorkeltische Bildungen handelt – nicht durchweg als zutreffend beurteilt weruznana za nieudaną. O tyle książka ta jest typowym przedstawicielem prac dotyczących klärung der Namen mit einzubeziehen ist zwar lobenswert, muss aber letztlich najstarszych warstw nazw w (środkowej) Europie, których autorzy posiadają nieadekwatną do tematu wiedzę indoeuropeistyczną. Opracowanie tego starego zasobu nazw Europy Środkowej w jego całokształcie, na ugruntowanej podstawie indoeuropeistycznej, pozostaje zatem nadal postulatem badawczym. Dokonuje się ona jednak – choć ze strony germanistycznej często nie jest przyjmowana ani rozumiana – nazwa po nazwie, w luźnej kolejności, w artykułach publikowanych w czasopismach i tomach zbiorowych. 2 Wskazać można na przykład na brak artykułów dotyczących (Bad) Ischl, Iller, Ilz, Vils / Fils; dalszych nazw również może brakować. HARALD BICHLMEIER 368 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII LITERATUR 1. WÖRTERBÜCHER ACS – Holder Alfred 1896, 1904, 1907: Alt-celtischer Sprachschatz. 3 Bde., Leipzig: Teubner. Delamarre Xavier 2007: Noms de personnes celtiques dans l’épigraphie classique. Nomina Celtica antiqua selecta inscriptionum, Paris: Edition Errance. Delamarre Xavier 2012: Noms de lieux celtiques de l’Europe ancienne. (– 500 / + 500). Dictionnaire. (Collection les Hesperides), Paris: Éditions Errance. DGNB – Greule Albrecht 2014: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen. Unter Mitarbeit von S. Hackl-Rößler, Berlin, Boston: de Gruyter. DLG² – Delamarre Xavier 2003: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental, Préface P.-Y. Lambert, 2e édition revue et très augmentée, Paris: Edition Errance. DLG³ – Delamarre Xavier 2018: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental, Préface P.-Y. Lambert, Troisième édition, Paris: Edition Errance. DONB – Niemeyer Manfred (Hrsg.) 2012: Deutsches Ortsnamenbuch, Berlin, Boston: de Gruyter. DTNG – Delamarre Xavier 2019–2021: Dictionnaire des thèmes nominaux du gaulois. A Dictionary of Gaulish Nominal Stems, Volume I: Ab-/Iχs(o)-, Volume II: Lab-/Uχs-pero- (Collection Linguistique 5, 6), Paris: Éditions Les Cent Chemins. EDPC – Matasović Ranko 2009: An Etymological Dictionary of Proto-Celtic. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 9), Leiden, Boston: Brill. EDPG – Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 11), Leiden, Boston: Brill. EWAhd – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen. Band I: -a – bezzisto, von Albert L. Lloyd und Otto Springer, Göttingen, Zürich: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988. Tom II: bī – ezzo, autorstwa Alberta L. Lloyda, Rosemarie Lühr i Ottona Springera †, przy współudziale Karen R. Purdy, Getynga, Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998.