Peter Wiesinger Albrecht Greule. „Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung“

HARALD BICHLMEIER Saksońska Akademia Nauk w Lipsku Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze Kierunki badań: toponomastyka (germańska, celtycka), staroirańska, mykenologia, indoeuropeistyka, etymologia. DOI: doi.org/10.35321/all83–17 Peter Wiesinger, Albrecht Greule BAJWAROWIE I ROMANIE. O STOSUNKU WCZESNOŚREDNIOWIECZNYCH ETNOSÓW Z PERSPEKTYWY JĘZYKOZNAWSTWA I BADAŃ NAD NAZWAMI Kartografia: Michael Schefbäck. Tybinga: Narr Francke Attempto, 2019, 250 stron. ISBN: 978–3–7720–8659–5 (druk); 978–3–7720–5659–8 (e-book) Toponomastyka starszych warstw językowych (Środkowej) Europy nie jest już od dziesięcioleci systematycznie badana przez indoeuropeistów, a przede wszystkim niemal nie zajmują się nią prace monograficzne. Wyjątek stanowią pojedyncze dzieła, takie jak Scheungraber, Grünzweig (2014), które jednak w znacznej mierze przede wszystkim zestawiają istniejący stan wiedzy, nie dostarczając rzeczywiście nowych rezultatów. Systematyczne badanie tego materiału językowego zgodnie z aktualnym stanem indoeuropeistyki pozostaje zatem nadal postulatem badawczym. Większe badania dotyczyły przede wszystkim celtyckiego materiału onimicznego, który można uznać za najlepiej zbadany (Falileyev, Gohil, Ward 2010; Anreiter 1996, 2016; Sims-Williams 2006; Raybould, Sims-Williams 2007–2009, a także liczne inne studia nad nazwami osobowymi, jak na przykład Meid 2005). Na aktualnym poziomie indoeuropeistycznym był 360 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung także badanie przekazanych w starożytności nazw Panonii autorstwa Anreitera (2001). W odniesieniu do nazw wodnych należy wyróżnić DGNB (2014), które mimo słabości w szczegółach i nadmiernej zwięzłości (por. Bichlmeier 2015, 2015a) można uznać za dzieło zapewniające dobry przegląd. Z tej perspektywy mniej udane jest DONB (2012), co wynika również z nadmiernej zwięzłości artykułów, a jeszcze bardziej z merytorycznej niejednorodności niemal 90 ich opracowujących. 1. UWAGI OGÓLNE O KSIĄŻCE Przedstawiana tu wspólna praca obu znanych germanistów została, jak sami twierdzą, napisana przede wszystkim po to, by obalić (recenzentowi dotąd w ogóle nieznaną i zapewne od co najmniej dziesięciolecia nieistotną) hipotezę, która około roku 2000 i później wydaje się szczególnie rozpowszechniona w kręgach archeologów: mianowicie, że Bajwarowie mieliby ostatecznie pochodzić od Romanów (s. 21–25, czwarta strona okładki). Podobnie jak obaj autorzy, również recenzentowi, z uwagi na fakt, że język bawarski jest przecież odmianą niemieckiego, a więc w Bawarii i Austrii mówi się przede wszystkim po niemiecku, nie jest jasne, jak można dojść do takiego poglądu. 2. O PIERWSZEJ CZĘŚCI KSIĄŻKI (S. 11–98) Pierwsza część książki zajmuje się zatem właśnie tą teorią archeologów i wyraźnie ją obala. Po przeglądzie badań przedstawiono historię języka bawarskiego, a wraz z nią także historię integracji nazw z językiem bawarskim, w sposób wzorowy, choć niekiedy dość skondensowany. Szkoda, że niewątpliwie w całości prawidłowe datowania procesów, takich jak pierwsza i druga przesuwka spółgłoskowa, i-umlaut, a-umlaut, późniejsze procesy monoftongizacji i dyftongizacji itd., podano w dużej mierze bez odsyłaczy do dalszej literatury. W przypadku czytelników mniej zaznajomionych z materią może niekiedy powstać mylne wrażenie, że mamy do czynienia z ustaleniami nowo uzyskanymi przez autora (tu: Wiesingera). Oczywiście prawie nigdy tak nie jest. Treści książki dotyczące datowania procesów fonetycznych w języku germańskim i niemieckim zestawiono tutaj w formie tabeli, dzięki czemu widoczne stają się również sporadycznie rozbieżne datowania: Recenzje / Reviews 361 HARALD BICHLMEIER Proces | Datowanie | Strona Rozsunięcie zaokrąglenia przed-/wczesnourgermańskiego *o > pragermańskie *a w sylabie akcentowanej | „prawdopodobnie dokonane najpóźniej około narodzin Chrystusa” „germańska zmiana głoskowa o > a dokonana około narodzin Chrystusa” | 61 84 Rozsunięcie zaokrąglenia przed-/wczesnourgermańskiego *o > pragermańskie *a w spoinie kompozycyjnej nazw | po I w. n.e.? (Chariovalda u Tacyta) | 61 przed-/wczesnourgermańskie *ā > pragermańskie *ō | „dokonane najpóźniej w I w. n.e.” | 61 starszy i-umlaut pragermańskie *e > i | „od II w. n.e.”, „zakończony około 600 r.” „od około 150 do najpóźniej 700 r.” przed „schyłkiem VII w.” | 62 95 124 a-umlaut *i > *e | II w. n.e. do 600 r. (równocześnie z i-umlautem) „od około 150 do najpóźniej 700 r.” | 62 95 starsze akty drugiej przesuwki spółgłoskowej (t, p, k > ss/z, ff/pf, <ch> [χχ] (a więc k tylko w pozycji między samogłoskami) | „rozpoczynające się około 600 r.”, „rozpoczynające się najwcześniej po 565 r.” „około 600–650” „dokonane najpóźniej około 650 r.” | 49, 55, 60, 63, 64 65 66 2. faza drugiej przesuwki spółgłoskowej (d > t) | (najpóźniej) pierwsza połowa VIII w. „około 700–760” | 62, 64 65 3. faza drugiej przesuwki spółgłoskowej (b > p) | „około 740–780” | 64, 66 baw., aleman. k > „ch” > [kχ] w nagłosie, w geminacji, po spółgłosce nosowej” | „około 740–780” | 65 4. faza drugiej przesuwki spółgłoskowej (g > k) | 2. połowa VIII w. „około 760 do przed 800 r.” | 62 65, 66 Podwyższenie o > u /_ NK | 2. połowa VIII w. | 62 młodszy i-umlaut | od 2. połowy VIII w. do XII w. „od IX w. do późno staro-wysoko-niemieckiego okresu XI w.” | 67–69 126 Przesunięcie akcentu na pierwszą sylabę przy integracji ze staro-wysoko-niemieckim | „do połowy XI w.” | 70 362 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung Proces Datowanie Strona tak zwana „nowowysokoniemiecka” dyftongizacja średnio-wysoko-niemieckich ī – ū – iü „już od 2. ćwierci XII w., wychodząc ze środkowobawarskiego obszaru nad Dunajem” 70 i n. 3. O DRUGIEJ CZĘŚCI KSIĄŻKI 3.1. Układ Drugą część książki (s. 99–218) zajmują uporządkowane według obszarów (Bawaria Południowa: Greule; Austria: Wiesinger) katalogi nazw (przy czym nazwy ponumerowano w celu umożliwienia odpowiednich odsyłaczy): 175 nazw w tradycji antyczno-romańskiej (s. 99–186), 73 nazwy romańsko-niemieckie mieszane (s. 186–203), 20 nazw Walchen (czyli nazw skomponowanych z elementem walch- ‘Romanin’; s. 203–208), 15 nazw Parschalken (s. 208–211). Następnie zamieszczono wykaz nazw romańsko-niemieckich wyłączonych z rozważań (s. 213–218; jedynie z najwyżej dwuwierszowymi komentarzami etymologicznymi), a więc takich nazw, które dawniej uznawano za nazwy mieszane, lecz obecnie wyjaśnia się je inaczej. Następnie dołączono jeszcze dziewięć map (na nienumerowanych stronach 221–229); w przyp. 64 na s. 54 czytelnik dowiaduje się, że mapy 6–9 (czyli s. 226–229) zaczerpnięto z Wiesingera 1994. W samej części kartograficznej nie zostało to wspomniane. Książkę zamyka wykaz skrótów (s. 231) i bibliografia (s. 233–246), a także indeks omawianych nazw pochodzenia romańsko-antycznego i mieszanego oraz nazw Walchen i Parschalken (247–250 [w układzie dwuszpaltowym]). 3.2. O stosowanej w książce indoeuropeistyce i zapisie rekonstrukcji Druga główna część jest bardziej problematyczną częścią książki. Omawia się tu poszczególne nazwy i analizuje je również etymologicznie. Przedstawiono wybór poświadczeń (oczywiście preferując starsze), po czym następuje etymologia. Artykuły hasłowe mogą liczyć kilka wierszy, ale niejednokrotnie zajmują również ponad pół strony u Greule, a u Wiesingera nawet ponad stronę. Prowadzi to do pewnej nierównowagi w Recenzje / Reviews 363 HARALD BICHLMEIER prezentacji, ponieważ Wiesinger w swoich artykułach hasłowych uwzględnia również znacznie więcej informacji historycznych i geograficznych niż Greule. Dyskusja rozbieżnych poglądów na temat nazwy zwykle się nie odbywa; niekiedy przedstawia się dwie możliwości, zapewne nieco częściej w artykułach hasłowych Wiesingera niż w artykułach Greule. Kolejna różnica między oboma autorami polega na tym, że Wiesinger wydaje się jeszcze mniej niż Greule zdolny do poprawnego stosowania metod i sposobów zapisu indoeuropeistyki obowiązujących od pół wieku. U Wiesingera niemal wszędzie znajdujemy bezrefleksyjnie przejęte z IEW rekonstrukcje z dwiema samogłoskami, takie jak „idg. *bherem-” (s. 129); przydech, podobnie jak w przytoczonym właśnie przykładzie, niemal wszędzie nie jest zapisywany w indeksie górnym (inaczej zazwyczaj u Greule), to samo dotyczy wtórnej artykulacji labialnej (tamże: *gurem zamiast poprawnego *gᵘrem- – tutaj zatem IEW oddano błędnie). Uderza niejednolitość wynikająca z tego, że niekiedy zamiast *u lub *ʷ stosuje się zapis z *w lub *ʷ, częstszy raczej w obszarze anglojęzycznym; por. na przykład artykuł dotyczący Lech: „idg. *wilikwō- ‘zwilżacz’ od idg. *wleikw- ‘zwilżać’” (s. 107; Greule) itd. Nie tylko takie niejednolitości sprawiają, że ponowne przejrzenie książki (przez obu autorów) byłoby pożądane. Z perspektywy indoeuropeistyki należy stwierdzić, że germanistyczne badania nad nazwami przez dziesięciolecia ignorowały aktualny stan wiedzy indoeuropeistyki i właściwie dopiero od nieco ponad dekady zaczynają stopniowo nadrabiać zaległości. Należy w tym miejscu wskazać, że ośrodkami działalności obu autorów, Wiednia i Ratyzbony, były również miejsca pracy Jochema Schindlera i Gerta Klingenschmitta, dwóch wybitnych indoeuropeistów, którzy wyraźnie posunęli tę dziedzinę naprzód i już od lat 70. konsekwentnie i wyłącznie posługiwali się systemem fonologicznym stosowanym również w LIV² i NIL. Należy również wskazać, że ze strony germanistycznej (nie tylko w zakresie onomastyki, lecz ogólnie w historycznym językoznawstwie języków [staro]germańskich) nie tylko współczesna indoeuropeistyka w przeważającej mierze nie była i nie jest uwzględniana (nawet gdy explicite dotyczy języka germańskiego, jak na przykład Müller 2007 lub EWAhd i EDPG), lecz także ważne dla obszaru Bawarii i Austrii badania keltologiczne, w tym badania w języku francuskim i angielskim, praktycznie nie znalazły odzwierciedlenia w przedstawionych tu analizach (w formie cytowanej) – dotyczy to zarówno pojedynczych badań onomastycznych, jak i opracowań etymologicznych (na przykład EDPC, które zapewne ze względu na łatwość użycia było dość regularnie cytowane przynajmniej przez Greulego w DGNB, lecz tutaj go zabrakło). W niniejszej książce (podobnie jak już w DGNB i w 364 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Peter Wiesinger Albrecht Greule. Bauern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung wielu innych pracach obu autorów) brakuje między innymi dzieł Delamarre’a (2007, 2012, 2017, DLG², DLG³, DTNG [tego ostatniego nie można było oczywiście uwzględnić w obu dziełach, ponieważ tom 1 ukazał się dopiero w 2019 r.]), a także prac Falileyeva (Falileyev, Gohil, Ward 2010; Falileyev 2013, 2014), Lamberta 2003, McCone’a 1996, Repanška 2016, Sims-Williamsa 2006; Rayboulda, Sims-Williamsa 2007, 2009, Zaira 2012 itd., jak również LEIA, które pozostało niestety torsem, lecz jest dotąd najgruntowniejszym słownikiem etymologicznym pojedynczego języka staroceltyckiego. Zresztą w bibliografii niniejszej książki jako opracowania etymologiczne występują najwyraźniej tylko IEW, LIV² i NIL, co w obliczu licznych słów z różnych języków, wykorzystywanych następnie również argumentacyjnie, jest całkowicie niewystarczające. Szczególnie poważne konsekwencje ma niekiedy fakt, że mimo licznych celtyckich propozycji nie zacytowano ani ACS [Holdera, ani LEIA, ani EDPC (nie mówiąc już o pracach Delamarre’a, Lamberta czy Repanška). Niekiedy z pewnością warto byłoby zajrzeć również do EWAhd lub EDPG. Ponieważ trwa to już od dawna, prowadzi to do sytuacji, w której niekiedy w germanistycznym językoznawstwie (czy też onomastyce) i keltologii przez dziesięciolecia obok siebie istnieją lub istniały różne klasyfikacje tej samej nazwy, bez podejmowania dyskusji: nazwa rzeki Isar od co najmniej stulecia uchodzi dla keltologów za wyraźnie celtycką¹ (i ze względów fonetycznych z pewnością nią jest; por. Bichlmeier 2016) – tutaj ponownie klasyfikuje się ją jako „idg.-vspr.” itp. Ponadto również w odniesieniu do tej książki obowiązuje stwierdzenie, że opinia naukowa dotycząca poszczególnych nazw jest bynajmniej nie tak jednomyślna, jak się tu sugeruje: ten sam problem należało już odnotować w związku z DGNB (por. Bichlmeier 2015, 2015a). W przypadku niniejszej książki, która z pewnością podlegała mniejszym ograniczeniom objętościowym niż DGNB, bez trudu można było uwzględnić przynajmniej całą istotną literaturę dotyczącą poszczególnych nazw i krótko omówić również różne propozycje etymologiczne. Książka wiele by na tym zyskała i mogłaby stać się podręcznikiem przedniemieckich nazw w (południowej) Bawarii i (środkowej) Austrii. Szansa ta została jednak zaprzepaszczona, ponieważ literatura ostatnich dwóch dziesięcioleci, oferująca nowe wglądy (czyli etymologie) i dostarczająca wyjaśnień, była dość konsekwentnie pomijana.⟧ ¹ Por. na przykład Pokorny 1914: 293, gdzie określa bawarską Isar jako celtycką, lub DLG² 191, Falileyev, Gohil, Ward 2010: 136; Delamarre 2012: 165; DLG³ 192; DTNG 1: 390, gdzie *isarā również oczywiście uznaje się za celtyckie. – Oba stanowiska referuje Bach 1954: 21 i n., nie rozstrzygając sprawy. Recenzijos / Reviews 365 HARALD BICHLMEIER Recepcja tych prac, opublikowanych w dość uznanych seriach i czasopismach (łącznie chodzi z pewnością o trzy tuziny tytułów różnych autorów), mogłaby w wielu przypadkach przyczynić się do uniknięcia przedrukowywania przestarzałych, a nawet częściowo błędnych lub niemożliwych rozwiązań, względnie – w przypadku przedstawienia zgodnego z obyczajami nauki i omawiającego różne propozycje rozwiązań – do ich odrzucenia. Nie bez znaczenia jako skutek nierecepcji części współczesnej literatury naukowej jest pewna tendencja do autoreferencyjności w zakresie literatury cytowanej w artykułach hasłowych (Greule niekiedy cytuje tylko siebie, Wiesinger preferuje własne prace); często cytowanym autorem jest ponadto (w odniesieniu do Bawarii) von Reitzenstein (zwłaszcza Reitzenstein 2006 [w odniesieniu do Starej Bawarii], 2013 [w odniesieniu do Szwabii Bawarskiej], sporadycznie również Reitzenstein 1991). Greule ogólnie oszczędniej posługuje się literaturą i rzadko cytuje więcej niż trzy tytuły, Wiesinger natomiast średnio dwa razy więcej; również ogółem artykuły hasłowe Wiesingera są przeciętnie znacznie dłuższe, ponieważ często zawierają jeszcze sporo informacji o historii nazwanego obiektu (zob. wyżej). Przedstawienie tych ustaleń na wybranych przykładach wykraczałoby poza zakres i rozsadziłoby ramy tego czasopisma. Odsyłam tutaj do obszernego omówienia w Bichlmeier 2020, gdzie wszystko to szczegółowo przedstawiono na ponad trzech tuzinach przykładów. Ogólnie wyłania się następujący obraz: O ile pierwsza część książki jest przekonująca – choć uboga w dane bibliograficzne – o tyle druga część, zawierająca artykuły hasłowe, przekonuje w niewielkim stopniu. Artykuły hasłowe na dużych odcinkach charakteryzują się następującymi cechami: • Pod względem stosowanego sposobu transkrypcji rekonstrukcji (pra)indoeuropejskich (*w vs. *u, *bhvs. *bh⁻ itd.) są niejednolite. • Istotna literatura ostatnich dwóch dziesięcioleci nie jest cytowana (choć niekiedy powstaje wrażenie, że była ona jednak czytana), a w konsekwencji nie pojawia się również w bibliografii. Łącznie należałoby z pewnością uzupełnić ją o trzy tuziny tytułów kilku autorów. Z nieuwzględnienia tej literatury, która częściowo wyraźnie ulepsza lub obala starsze rozwiązania, wynika ostatecznie, że książka jako całość rzadko wykracza poza stan wiedzy z roku 2000, a praktycznie nigdy poza stan z roku 2010. • Dane bibliograficzne, szczególnie w drugiej części, są silnie autoreferencyjne, zwłaszcza w odniesieniu do nazw wodnych. Literatura niepochodząca od obu autorów stanowi zapewne niewiele ponad połowę, przez co u czytelnika może powstać fałszywe wrażenie, że etymologie mogły pochodzić od cytowanych autorów, czego 366 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Peter Wiesinger Albrecht Greule. Bayern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung jednak zazwyczaj nie czynią. ‘Odkrywcy’ poszczególnych etymologii w każdym razie nie są wskazywani celowo; niekiedy rozwiązanie ma już sto lat. • Tylko w pojedynczych przypadkach przywołuje się konkurencyjne propozycje, a jeszcze rzadziej się je omawia. Najczęściej przedstawia się jednak tylko jedno rozwiązanie, i nie zawsze to właściwe (według powszechnego poglądu lub wiedzy językoznawczej). • W licznych przypadkach podaje się zatem etymologię dawno już przestarzałą lub dawno uznaną za nietrafną; przedstawione rozwiązania niejednokrotnie stanowią ponadto krok wstecz w stosunku do tego, co osiągnięto już wcześniej, niekiedy również w stosunku do tego, co obaj autorzy napisali wcześniej we własnej cytowanej literaturze. • Wielokrotnie bez dyskusji przedstawia się jako jedyne rozwiązanie takie, które w literaturze cytowanej przy danej nazwie w ogóle się nie pojawia; cytowana literatura niekoniecznie zatem wspiera przedstawioną etymologię. Dobrze, że obalono absurdalną tezę o (językowo) romańskim pochodzeniu Bajwarów i że (w zasadzie) cały przedniemiecki zasób nazw Starej Bawarii i Austrii Środkowej zebrano teraz w jednym zestawieniu – jako podręcznik etymologii tych nazw dzieło to jednak nie jest użyteczne: wprawdzie podano zapewne wszystkie najstarsze poświadczenia, lecz etymologii – szczególnie gdy chodzi o formacje celtyckie lub nawet przedceltyckie – nie można uznać za trafne w każdym przypadku. Próba uwzględnienia współczesnej indoeuropeistyki w opisie i wyjaśnianiu nazw jest wprawdzie godna pochwały, lecz ostatecznie trzeba ją uznać za nieudaną. W tym sensie książka jest typowym przedstawicielem prac o najstarszych warstwach nazw w (Środkowej) Europie, napisanych przez autorów, których znajomość indoeuropeistyki nie jest adekwatna do tematu.2 Opracowanie tego dawnego zasobu nazw Europy Środkowej jako całości, na ugruntowanej podstawie indoeuropeistycznej, pozostaje więc nadal postulatem badawczym. Dokonuje się ono jednak – choć ze strony germanistycznej często nie jest recepowane lub rozumiane – nazwa po nazwie, w luźnej kolejności, w artykułach publikowanych w czasopismach i tomach zbiorowych. ² Należy wskazać choćby na brak artykułów dotyczących (Bad) Ischl, Iller, Ilz, Vils / Fils; zapewne brakuje dalszych nazw. Recenzje / Reviews 367 HARALD BICHLMEIER LITERATURA 1. SŁOWNIKI ACS – Holder Alfred 1896, 1904, 1907: Alt-celtischer Sprachschatz. 3 tomy, Lipsk: Teubner. Delamarre Xavier 2007: Noms de personnes celtiques dans l’épigraphie classique. Nomina Celtica antiqua selecta inscriptionum, Paryż: Edition Errance. Delamarre Xavier 2012: Noms de lieux celtiques de l’Europe ancienne. (– 500 / + 500). Dictionnaire. (Collection les Hesperides), Paryż: Éditions Errance. DGNB – Greule Albrecht 2014: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen. Przy współpracy S. Hackl-Rößler, Berlin, Boston: de Gruyter. DLG² – Delamarre Xavier 2003: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental, Przedmowa P.-Y. Lambert, 2ᵉ wydanie poprawione i znacznie rozszerzone, Paryż: Edition Errance. DLG³ – Delamarre Xavier 2018: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental, Przedmowa P.-Y. Lambert, wydanie trzecie, Paryż: Edition Errance. DONB – Niemeyer Manfred (red.) 2012: Deutsches Ortsnamenbuch, Berlin, Boston: de Gruyter. DTNG – Delamarre Xavier 2019–2021: Dictionnaire des thèmes nominaux du gaulois. A Dictionary of Gaulish Nominal Stems, Tom I: Ab–/Ixs(o)–, Tom II: Lab–/Uxs–pero– (Collection Linguistique 5, 6), Paryż: Éditions Les Cent Chemins. EDPC – Matasović Ranko 2009: An Etymological Dictionary of Proto-Celtic. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 9), Leiden, Boston: Brill. EDPG – Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 11), Leiden, Boston: Brill. EWAhd – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen. Tom I: -a – bezzisto, autorstwa Alberta L. Lloyda i Ottona Springera, Getynga, Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988. Tom II: bi – ezzo, autorstwa Alberta L. Lloyda, Rosemarie Lühr i Ottona Springera †, przy współpracy Karen R. Purdy, Getynga, Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998. 368 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Peter Wiesinger Albrecht Greule. Bawaria i Romanie. O stosunku wczesnośredniowiecznych etnosów z perspektywy językoznawstwa i badań nad nazwami Tom III: fadum – fūstslag, autorstwa Alberta L. Lloyda i Rosemarie Lühr przy współpracy Gerlinde Kohlrusch, Marii Kozianki, Karen R. Purdy i Rolanda Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2007. Tom IV: gāba – hylare, autorstwa Alberta L. Lloyda i Rosemarie Lühr przy współpracy Gerlinde Schuhmann, Marii Kozianki, Karen R. Purdy i Rolanda Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2009. Tom V: iba – luzzilo, pod redakcją Rosemarie Lühr, opracowany przez Haralda Bichlmeiera, Marię Koziankę i Rolanda Schuhmanna, z udziałem Alberta L. Lloyda, przy współpracy Karen K. Purdy, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2014. Tom VI: māda – pūzza, pod redakcją Rosemarie Lühr, opracowany przez Haralda Bichlmeiera, Marię Koziankę, Rolanda Schuhmanna i Laurę Sturm, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2017. Tom VII: quaderna – skazzōn, pod redakcją Rosemarie Lühr, opracowany przez Dagmar S. Wodtko (kierownictwo placówki), Haralda Bichlmeiera, Marię Koziankę i Rolanda Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2020. Falileyev Aleksander, Gohil E. Ashwin, Ward Naomi 2010: Dictionary of Continental Celtic Place-Names. A Celtic Companion to the Barrington Atlas of the Greek and Roman World, Aberystwyth: CMCS. IEW – Pokorny Julius 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch I, tom, Monachium, Berno: Francke. LEIA – Vendryes Joseph: Leksykon etymologiczny języka staroirlandzkiego. – A: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, 1959 (ND 1981). – B: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1981. – C: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1987. – D: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1983. – R, S: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1974. – T, U: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1978. LIV² – Rix Helmut et al. 2001: Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich pierwotne formacje tematowe. Drugie, poprawione i rozszerzone wydanie, Wiesbaden. NIL – Wodtko Dagmar S., Irslinger Britta, Schneider Carolin 2008: Rzeczowniki w leksykonie indoeuropejskim, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Reitzenstein Wolf-Armin Frhr. von 1991: Leksykon bawarskich nazw miejscowych. Pochodzenie i znaczenie. Drugie, poprawione i rozszerzone wydanie, Monachium: C. H. Beck. Recenzijos / Reviews 369 HARALD BICHLMEIER Reitzenstein Wolf-Armin Frhr. von 2006: Leksykon bawarskich nazw miejscowych. Pochodzenie i znaczenie. Górna Bawaria, Dolna Bawaria, Górny Palatynat, Monachium: C. H. Beck. Reitzenstein Wolf-Armin Frhr. von 2013: Leksykon szwabskich nazw miejscowych. Pochodzenie i znaczenie. Szwabia Bawarska, Monachium: C. H. Beck. 2. DALSZA LITERATURA Anreiter Peter 1996: Celtyckie nazwy miejscowe w północnym Tyrolu. (Innsbruckie przyczynki do językoznawstwa, wykłady i mniejsze pisma 65), Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft. Anreiter Peter 2001: Przedrzymskie nazwy Panonii. (Archaeolingua: Series minor 16), Budapeszt: Archaeolingua. Anreiter Peter 2016: Nazwy północnego Tyrolu pochodzenia celtyckiego, Wiedeń: Praesens. Anreiter Peter, Chapman Christian, Rampl Gerhard 2009: Nazwy gmin Tyrolu: pochodzenie i znaczenie. (Publikacje Tyrolskiego Archiwum Krajowego 17), Innsbruck: Universitätsverlag Wagner. Bach Adolf 1954: Niemiecka onomastyka. Tom II: Niemieckie nazwy miejscowe. Część 2: Niemieckie nazwy miejscowe w ujęciu historycznym, geograficznym, socjologicznym i psychologicznym. Badania nazw miejscowych w służbie innych nauk, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Bichlmeier Harald 2015: [rec. do:] Greule, Albrecht: Niemiecki leksykon nazw wodnych. Etymologia nazw wodnych oraz związanych z nimi nazw obszarów, osad i pól. Przy współpracy S. Hackl-Rößler, Berlin, Boston: de Gruyter, 2014. – Acta Linguistica Lithuanica 72, 269–276. Bichlmeier Harald 2015a: [rec. do:] Greule, Albrecht: Niemiecki leksykon nazw wodnych. Etymologia nazw wodnych oraz związanych z nimi nazw obszarów, osad i pól. Przy współpracy Sabine Hackl-Rößler, Berlin, Boston: de Gruyter 2014. – Kratylos 60, 82–89. Bichlmeier Harald 2016: Isar, Isel, Isen, Iser, Isny – Refleksy celtyckiej rodziny nazw wodnych w Bawarii i Austrii, z aneksem dotyczącym Isura (Bawarsko-austriackie nazwy miejscowe i wodne z perspektywy indoeuropeistycznej 8). – Österreichische Namenforschung 42, 35–61. Bichlmeier Harald 2020: Raport badawczy dotyczący toponomastyki starszych warstw językowych Europy (Środkowej). Część I: artykuł recenzyjny dotyczący: Wiesinger Peter, Greule 370 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Peter Wiesinger Albrecht Greule. Baiern und Romanen. Zum Verhältnis der frühmittelalterlichen Ethnien aus der Sicht der Sprachwissenschaft und Namenforschung Albrecht: Bawarowie i Romanie. O stosunku wczesnośredniowiecznych grup etnicznych z perspektywy językoznawstwa i badań nazw. Tybinga: Narr Francke Attempto 2019. – Kratylos 65, 1–85. Falileyev Alexander 2013: Celtyckie Bałkany, Aberystwyth: CMCS. Falileyev Alexander 2014: W poszukiwaniu Celtów Wschodnich. Badania nazw geograficznych, ich rozmieszczenia i morfologii. (Archaeolingua, Series Minor 34), Budapeszt: Archaeolingua Alapítvány. Lambert Pierre-Yves 2003: Język galijski. Opis językowy, komentarz do wybranych inskrypcji. Wydanie poprawione i rozszerzone. (Collection des Hesperides), Paryż: Éditions Errance. McCone Kim 1996: W stronę względnej chronologii starożytnych i średniowiecznych zmian głoskowych w językach celtyckich. (Maynooth Studies in Celtic Linguistics 1), Maynooth: The Department of Old Irish, St. Patrick’s College. Meid Wolfgang 2005: Celtyckie imiona osobowe w Panonii. (Archaeolingua, Series Minor 20), Budapeszt: Archaeolingua Alapítvány. Müller Stefan 2007: O języku germańskim z perspektywy teorii laryngalnej. Ze wprowadzeniem do podstaw teorii laryngalnej. (Studia Linguistica Germanica 88), Berlin, Nowy Jork: de Gruyter. Pokorny Julius 1914: Pochodzenie i etymologia słowa Eisen. – Kuhns Zeit-schrift 46, 292–294. Raybould Marilynne E., Sims-Williams Patrick 2007: Korpus łacińskich inskrypcji Cesarstwa Rzymskiego zawierających celtyckie imiona osobowe, Aberystwyth: CMCS. Raybould Marilynne E., Sims-Williams Patrick 2009: Wprowadzenie i suplement do korpusu łacińskich inskrypcji Cesarstwa Rzymskiego zawierających celtyckie imiona osobowe, Aberystwyth: CMCS. Repanšek Luka 2016: Dziedzictwo celtyckie w toponimii południowo-wschodniej przestrzeni alpejskiej. (Linguistica & Philologica 33), Lublana: Založba ZRC. Scheungraber Corinna, Grünzweig Friedrich E. 2014: Starogermańskie toponimy oraz niegermańskie toponimy Germanii. Podręcznik ich etymologii. Z wykorzystaniem bibliografii Roberta Nedomy, wydane przez Hermanna Reicherta. (Philologica Germanica 34), Wiedeń: Fassbaender. Sims-Williams Patrick 2006: Starożytne celtyckie nazwy miejscowe w Europie i Azji Mniejszej. (Publications of the Philological Society 39), Oksford, Boston: Blackwell Publishing. Recenzijos / Reviews 371 HARALD BICHLMEIER Zair Nicholas 2012: Refleksy laryngalów praindoeuropejskich w językach celtyckich. (Studia nad językami i językoznawstwem indoeuropejskim Brill 7), Lejda, Boston: Brill. Złożono 15 września 2020 r. HARALD BICHLMEIER Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze Instytut Orientalistyczny Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego Ludwig-Wucherer-Str. 2 D-06099 Halle (Saale) [email protected] Saksońska Akademia Nauk w Lipsku, placówka w Jenie: Etymologiczny słownik języka starowysokoniemieckiego Zwätzengasse 12a D-07743 Jena [email protected] 372 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII