Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika

Įžvalgos / Insights 331 GIEDRIUS ALKAUSKAS Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: formy modularne, teoria liczb, przepływy, geometria różniczkowa; przyrodnicze aspekty muzykologii, późny duński, brytyjski i rosyjski romantyzm muzyczny. DOI: doi.org/10.35321/all83-15 ZNACZENIE STOPIONE Z DŹWIĘKIEM: POEZJA JAKO MUZYKA 1. (HARMONICZNA) PROGRESJA (KWINT) KOŁEM aẽ ùż wisùs wirszẽsnys łaksztiñgałes basas: Pełny, soczysty, grzmiący, i, że tak powiem, dźwięczny: Szum płynie przez krzaki, i wszystko inaczej się zmienia, I wszystko w duszy wzdycha – jak pieśń litewska. Antanas Baranauskas Ten tekst poświęcony jest ciału poezji, które zarazem jest ciałem muzyki – od podstawy aż po rozgałęzienie; nie mieszaninie dwóch sztuk, lecz stopowi; nie splotom listowia, lecz zbiegowi korzeni1. Już po przejrzeniu tomów I–XX czasopisma „Lietuvos muzikologija” znaleźlibyśmy niemało artykułów poświęconych językowi lub poezji (zob. wykaz literatury). Oto studium Kamilė Rupeikaitė „Osobliwości identyfikacji instrumentów muzycznych w litewskich przekładach Pisma Świętego” (2007, t. 8). Tu krzyżują się poezja i muzyka, a nawet etnomuzykologia. Stara archetypowa litewska świadomość przenika na wskroś każdego, kto się tutaj urodził. Od tego nie uciekniesz, temu nie zaprzeczysz, nawet jeśli czasem komuś wydaje się, że mu się to udaje. Oto paradoks (Geda 1998: 151): Baranauskas – relikt bardzo starej północnej religii. A przecież mowa o katolickim biskupie! Świadomości tak łatwo nie wytrzebisz. Tylko jej części, nawet tak istotne jak język matczyny, można chyba nieco łatwiej wyeliminować. 1 Korzeń – słowo wskazujące na syntezę i drogę ku górze. Wówczas podczas analizy schodzi się w dół poprzez ukorzenienia; przynajmniej takie słowo podpowiedziałoby wyczucie językowe. GIEDRIUS ALKAUSKAS 332 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Przedstawiciele wszystkich wyznań (także dawnych północnych) w obu Litwach powinni zgodzić się, że walka między katolikami a reformowanymi w XVI–XVII w. była cudem dla litewskości. Chociaż wielkość Jonasa Bretkūnasa od dawna świeci niczym zorza, w tekście Rupeikaitė znajdujemy jeszcze więcej dowodów na to (s. 91): Na ostatniej stronie Psałterza Bretkūnas wymienia znane mu litewskie instrumenty trumentų sąrašą, kartu nurodydamas ir vokiškus jų pavadinimus <...>. Bretkūno vertimas itin reikšmingas ir tuo, kad jame pirmą kartą rašytiniame šaltinyje pamuzyczne – kanklės, vamzdžiai <...>. Tym samym jego praca zapoczątkowała nie tylko historię litewskich przekładów Biblii, lecz także historię instrumentów muzycznych. Język Bretkūnasa jest wyjątkowo poetycki, niedościgniony aż do czasów Donelaitisa. W artykule miejscami omawiana jest już także poezja nominalna. Otóż Valančius przełożył na gwarę żmudzką i w 1869 roku wydał w Tylży wszystkie 150 psalmów Starego Testamentu. Później ułożył je wierszem jako „kantyczki” i wydał w tym samym miejscu w 1872 roku. Tak rozpoczęła się litewska historia poetyckich interpretacji tej księgi biblijnej. W tłumaczeniu rymowanym Valančius zapisał wers (Ps 98: 6) następująco: Wožragius trubus Wieszpatem puskiet. Cytując autorkę (s. 93): [Tu] użyta zostaje specyficzna nazwa „wožragio” [instrumentu kerdžius]. Biorąc pod uwagę nierymowaną [wersję tego psalmu], prawdopodobne jest, że Valančius, ze względu na rym, zamienił miejscami nazwę ožragio odnoszącą się do szofaru [hebrajskiego instrumentu rytualnego wykonanego z rogu zwierzęcia] z trubu [chacocra, srebrną trąbą]2. Istotnie, wszystkie językowe, kulturowe, historyczne i religijne warstwy muzyki bardzo poruszają. Już w pierwszej znanej muzyce zapisanej nutami, w tak zwanych pieśniach huryckich (1400 BC, Mezopotamia), objaśnienia muzyczne podano w niespokrewnionym języku akadyjskim. A cóż dopiero poetyckie warstwy muzyki! Wymienieni przez Rupeikaitė także Ruigys, Kavaliauskas, Baranauskas, Rubšys, Kuršaitis, Skvireckas, przekłady Biblii (i nazw instrumentów) na języki polski i rosyjski oraz słynna holenderska kalwińska Statenbijbel (1637). W 1993 roku uczestniczyłem w odsłonięciu pomnika Baranauskasa w Oniksztach. Byli tam także Saulius Šaltenis i Sigitas Geda (dalej – S. G.). Oto, co Šaltenis pisze na ten temat (Geda 1998: 145): Mnóstwo mądrych rozmów i cichy, tak trudny do opisania śmiech Sigita (spokojna wesołość, zmieszana ze smutkiem i goryczą) z tego postępu w poezji litewskiej, kiedy wierzy się, że pisarze piszą coraz lepiej i coraz lepiej, wiedzą coraz więcej i są mądrzejsi niż przed stu czy stu pięćdziesięcioma laty, skrobiąc piórem. Wydawałoby się, że wszyscy ci, którzy zetknęli się z Gilgameszem, Dantem czy Hafizem, muszą odrzucić absurdalną ideę liniowego postępu. Ale czy właśnie dlatego poezja nie jest czasem niezbędna kompozytorom? Przynajmniej dla mnie taka była, bo wciąż dopadało mnie przygnębienie – może to jakaś forma retrogradacji, upajać się Nikołajem Rimskim-Korsakowem, ale nie 2 Błąd korektorski: nie rym, lecz rytm. Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika Įžvalgos / Insights 333 od Karlheinza Stockhausena? Poezja odpowiedziała – nie. Granville Bantock, Michaił Glinka, Heinrich Schütz i Johannes Ockeghem nie są żadnym wstecznictwem. A przecież do dziś dla wielu modernistów muzyczny autyzm szkoły darmstadzkiej robi wrażenie. Moja opinia jest bardzo surowa, zgadzam się. Rytis Mažulis (Paliauka, Mažulis 2011) bardziej umiarkowanie mówi o tradycji i innowacji, poezji i inżynierii balansą. Ale po co ta dygresja o Baranauskasie? Ponieważ nie cała objętość „Litewskiej muzykologii” poświęcona poezji i muzyce jest tak treściwa. Oto „Muzyka w «Fragmentach dziennika» i «Symfonii straty» Alfonsa Nykasa-Niliūnasa: dialog intermedialny” Vitos Česnuleviūtė (2005, t. 6). Autorka zebrała wiele muzykalnych fragmentów dziennika Nykasa-Niliūnasa. Lecz myśli cytowane przez innych autorów są często dość banalne, niczym kuplety Monsieur Triqueta3, niekiedy naciągane, niczym ten osobliwy akord Mozarta4, nierzadko spekulatywne, niczym „Pieśni zachodnich Słowian”5, a miejscami jawnie błędne, jak przepowiednia Schönberga o nadchodzącej hegemonii serializmu6. Na przykład na stronie 46 powołano się na badania muzykologa Mečislovasa Tomaševskiego: Analizując relacje między słowem a muzyką, Tomaševski wyróżnia cztery kategorie, z których jedną określa jako „imanentną muzykalizację dzieła literackiego”. Można ją rozumieć trojako: jako osłabienie precyzji semantycznej i wzmocnienie foniki słowa oraz czystej ekspresji (na przykład w „wierszach fonetycznych” Kurta Schwittersa), jako zastosowanie środków konstrukcji muzycznej – refrenu, leitmotivu itd. – (na przykład wiersze Thomasa Stearnsa Eliota) oraz jako wzmocnienie nastroju odzwierciedlanej rzeczywistości za pomocą eufonii i euritmii (na przykład poezja symbolistów). Tu właśnie zapala się czerwona lampka. Jaki znowu Schwitters, Eliot i symboliści? Zagadki pasterzy, agramatyzmy szamanów, trójczłonowe sutartinės buduje się właśnie z takich cegieł. To przecież elementarności, pierwotne żywioły, włókna, od samego początku 3 Antyperfekcjonistyczna (i właśnie tym urzekająca) stylistyka Piotra I. Czajkowskiego – kiedy chciał, pisał muzykę złożoną, wręcz brutalną (scena przysięgi Morozowa w „Opryczniku”). Ale jeśli coś trafiało mu do serca, wykorzystywał także jakąś banalność. I właśnie kuplety Triqueta z „Eugeniusza Oniegina” albo pastorałka w „Damie pikowej” tak zachwycają: naiwna gracja! 4 Arnold Schönberg w swojej słynnej „Harmonii” (Schoenberg 1997) wziął pionowy przekrój partytury 40. (g-moll) symfonii Mozarta (s. 324) i żartobliwie nazwał to współbrzmienie „akordem Mozarta”. Oczywiście, tnąc partyturę pionowo w miejscu szybkiego tempa, można uzyskać cokolwiek się chce keistų, neestetiškų derinių. 5 „Pieśni zachodnich Słowian”, przetłumaczone w 1835 roku przez Aleksandra Puszkina z anonimowego francuskiego zbioru z 1827 roku „La Guzla”; ten ostatni był mistyfikacją literacką Prospera Mériméego. 6 Zdziwiłby się, dowiedziawszy się, że zamiast tego nadszedł minimalizm. GIEDRIUS ALKAUSKAS 334 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII zagłębmy się w zawiłości sztuki słowa. Po prostu kompas należałoby skierować nie w stronę biblioteczki, lecz intuicji. Języki świata pod względem poziomu fleksji wahają się od analitycznych po polisyntetyczne. Istnieje również hipotetyczna kategoria oligosyntezy, choć nie poświadczono ani jednego takiego języka. Oto zaś autorka, opierając się na książce raktai“ (1997), kalba apie vertikalų montažą ir politonalumą poezijoje; tonacijų Borisa Kaca, „Muzyczne role rosyjskiej poezji” czasy czasowników odgrywają. Zgodnie z taką definicją również François Villon (Villon 1998) stosował niezwykle złożony montaż wertykalny. Jest to jednak równie teoretyczna kategoria w poezji, jak oligosynteza w językoznawstwie. Tonacje muzyczne z czasami czasowników łączy co najwyżej to, że z innymi elementami gramatyki tonacji w ogóle nikt nie łączy. Rzeczywiście, w swojej twórczości jako kompozytor zetknąłem się ze zjawiskiem zewnętrznie podobnym. W wierszu Juozasa Erlickasa „Melodia” kilka wersów składa się z sekwencji nut; na przykład fa do mi la do si. Do tego tekstu napisałem pieśń w tonacjach fis-moll i g-moll7. Nazwy nut występujące w wierszu są również wyśpiewywane tymi samymi nutami, a wówczas melodia przechodzi do tonacji a-moll lub C-dur. Dla melosu romantyzmu jest to bardzo typowe. Ale tutaj nie chodzi o czasy czasowników ani o politonalność. A jednak związek między poezją a montażem wertykalnym istnieje. W kinie jako pierwszy oparł go Siergiej Eisenstein (1925 r., „Pancernik Potiomkin”). Muzykę do kolejnego, już dźwiękowego, filmu reżysera „Aleksander Newski” (1938) skomponował Siergiej Prokofiew (opus 78). Natomiast w „Odbudowie Babilonu” S. G. (s. 86) znajdujemy tytuł wiersza: Teatr szopek: misterium mizeria o świętym Aleksandrze Bezdomnym (muzyka z opery S. Prokofiewa „Alik znad Newy”). Wspomnę tu również o odrębnym temacie analizowanego związku, mianowicie o Broniusie Kutavičiusie. Aż cztery artykuły w monografii (MCT 2014) są mu poświęcone: (Stonytė 2014), (Gaidamavičiūtė 2014), (Mikeš 2014), (Nakienė 2014). Mikeš jako jedną z siedmiu przyczyn szczególnego związku Kutavičiusa z S. G. wskazuje następującą: skłonność Kutavičiusa do języka, fascynację tekstami i słowami; samoistny pociąg poezji Gedasa do umuzykalnienia, muzyczna jakość tekstu. Sam kompozytor: teksty Sigita nie sprzeciwiają się muzyce, wręcz się dla niej narodziły. O tym związku oraz tekst Landsbergytė (2010). Jeszcze kilka wyrazistych przykładów. Feliksas Bajoras: oratorium „Podnoszenie dzwonu”, wiersze Jonasa Strielkūnasa, opera „Baranek Boży”, libretto S. G. Mindaugas Urbaitis, ze słowami S. G.: musical „Śpiewający i tańczący skowronek dziewczynki” oraz „Sokrates rozmawia z wiatrem” na chór. Według kompozytora słowa do tego dzieła zamówił on sam; później tytuł trafił na sporządzony przez samego Poetę własny wybór. 7 Album „W pole snów i czarów” (2011), który można znaleźć na stronach pakartot.lt i youtube.com. Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika Įžvalgos / Insights 335 2. ROZWAŻANIA O WADZE Ta seraficka zgraja, każdy pomachał dłonią, No voice did they impart – Bez głosu; ale ach! cisza osiadła Jak muzyka na moim sercu. Samuel Taylor Coleridge „The Rime of the Ancyent Marinere” Tylko rozważam – nie ważę. Stopowanie i ligatura – terminy używane w kowalstwie. Wtopienie jednego metalu w inny. W ten sposób zmieniają się właściwości ogólne: granice przemian stanów skupienia, przewodność, twardość, sprężystość, barwa, odporność na korozję i utlenianie. Terminy te są również szeroko stosowane w jubilerstwie. A więc w sztuce. Tylko czy wypada używać obcych ciał w tytule artykułu o poezji? W ten sposób przecież kowalstwo wdziera się do odległej domeny. Ogólnie: czy przenoszenie kryteriów jednej przestrzeni poznawczej do innych ma sens? Czy inwazje estetyk mają sens? Interwencje sztuk bez cięcia? Mierzenie światopoglądu miarą nieprzyrodzoną? Zdecydowanie nie. A przecież niełatwo to pojąć. Dla części twórców, mających tylko jeden wyraźny talent, jest to jeszcze trudniejsze. Powiem nawet bardziej kategorycznie: jeden wielki talent pogrąża. Przecież greckie talanton to ciężar, równowaga. Waga! Kiedy różne strony dużo ważą, ale żadna się nie przechyla. I samo słowo równowaga już wskazuje na przetopienie. Gdyby to była tylko żonglerka etymonem, byłoby nieco łatwiej. Ale nie jest łatwiej. Jedną wagą przecież niczego nie zmierzysz, chyba że odległość do dna. Ale z jakiegoś powodu niektórzy mierzą. Mierzy wszystko. Co więcej: najprawdopodobniej nie ma nawet jednego wielkiego talentu. Wielkiemu bowiem towarzyszy coś jeszcze, choćby najmniejsze. Może tylko szczególna wrażliwość na coś wykraczającego poza wielkość, ale mimo wszystko towarzyszy. To, zgadzam się, jest subiektywna zasada. Ale kiedy wszystkie wkładki się nie mieszczą, niektórzy, rzecz jasna, coś wyjmują. Jak niegdyś powiedziano: jeśli istnieje reguła, wyjątki tylko ją potwierdzają. Dobrze znana formuła. Ale czy istnieją reguły bez wyjątków? Oczywiście, że istnieją! Choćby taka: Twierdzenie. Reguła „wyjątek tylko potwierdza regułę” nie ma wyjątków. Dowód. Załóżmy przeciwnie, że twierdzenie jest fałszywe. Wówczas rozpatrywana reguła ma co najmniej jeden wyjątek: istnieje jakaś reguła mająca wyjątek, który wcale nie potwierdza reguły. Wówczas nie ma również reguły. Sprzeczność. Quod Erat Demonstrandum. Dlatego bardzo chciałbym, żeby ktoś znalazł wyjątek od litewskiej zasady, że jednemu wielkiemu talentowi towarzyszy talent ligirujący (choć miniaturowy). A nawet jeśli ktoś go znajdzie, zasada pozostanie. Bo wciąż nie rozumiem: dlaczego w niektórych dziedzinach twórczości, powiedzmy, w fizyce i GIEDRIUS ALKAUSKAS 336 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII literaturze, jak nigdzie indziej, jest tak wiele umysłów, w których strefy niewrażliwości zlewają się w konglomeraty niemal nie do pokonania dla połączeń neuronalnych? Ale to już odrębna rozmowa. Nie mając równowagi, opanowawszy tylko jedną wagę, bardzo łatwo przedstawić lokalność jako globalność, mikrokosmos – jako makrokosmos, a relatyw jako absolut. Jeśli nie ma się na czym oprzeć, przywołuje się barona Münchhausena. I oto moje pytanie: czy istnieje wartościowa poetyka, niestopowa muzyka? Właśnie stopowa – nie domieszana, nie zdyspergowana. Aby uwydatnić nurt, ukryć rafę. Melodia, wlewająca się jak samo życie, a nie jak jakiś ekskluzywny inkluz (S. G.): Ona podnosi zatrutą wszechświata i twoją, I oddychało, Siostra ludzi i melodia świata, Nią ziemię Siostrą jest ona wzywa życie, by lodowców, Wzniosła oddychali nasi przodkowie, Melodia twoja siostra, I ty nią oddychaj, póki żyjesz. Można przemieszać, co tylko zechcesz. Co się miesza, a co się nie miesza. Ale do stopienia potrzebna jest waga. Potrzeba talantonu. Nie bez powodu także moneta talent, podobnie jak medal, ma dwie strony8. Tylko jak znaleźć sens pośród różnic? Rimvydas Stankevičius, przedstawiając swoją książkę „Kiaurai kūnus” (5 października 2020 r.), powiedział: Czy słyszeliście Wy coś od drzew i ptaków? Odpowiedź: tak. Chodzi o język niewerbalny, subtelne więzi tego świata. W rzeczywistości wszystko jest jednym. Istnieje wspólny kontekst, w który trafiamy. Tak, to prawda, nie zawsze jesteśmy w tym mianowniku. Fortepian ma pedał legato. Kiedy go naciskasz, wszystko się łączy. Każdy człowiek ma taki pedał, tylko nie zawsze jest on wciśnięty. Poszukiwanie sensu było i będzie głównym motorem ludzkiego życia, nawet jeśli sens jest sztuczny (silnik przecież musi wykonywać pracę). Tak właśnie legowanie zawarte w tytule tego artykułu łączy się tautologicznie ze Stankevičiusa legato słowem jungiu (wł. lego). Nie możemy uniknąć poszukiwania sensu, nawet gdybyśmy tego chcieli, ponieważ taki jest mechanizm ewolucyjny. Impulsy nerwowe z receptorów docierają do mózgu, ponieważ w ten sposób gromadzona jest informacja. Ale nawet po zebraniu jej w całość czasami brakuje danych. Wtedy w ośrodkach myślenia zachodzi interpretacja, puste miejsca wyjaśniające turiKognityvinėje psichologijoje yra gerai žinomi gestalt grupavimo principai: artumo, panašumo, simetrijos, gero pratęsimo, bendro likimo. Ostatnia z nich to 8 Niejasna etymologia słowa medal. Według jednej z mybę, užpildymas. Kitaip viskas būtų be-prasmiška. najbardziej prawdopodobnych wersji słowo to pochodzi od łacińskiego medialis, t. y. środkowy. Jeśli tak, jego litewskim krewniakiem byłoby wówczas słowo medis (Sabaliauskas 1994: 213), a stwierdzenie medal ma dwie strony, zaś medis jest okrągły, staje się paradoksalne. Płaskie i okrągłe jakby przetapiają się w języku. Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika Įžvalgos / Insights 337 najważniejszy dla słuchu. Istotnie, do ucha docierają różnorodne drgania powietrza. W zależności od częstotliwości drgają różne miejsca błony podstawnej (IPO 1987). Na podstawie wspólnego losu (jednakowe vibrato, czas początku i końca, obwiednia dźwięku) mózg składa pewną wiązkę częstotliwości do osobnego pudełka i decyduje: to jest jedno. Tylko jak w tym wszystkim pojawia się poezja? Po co to wszystko? Jako wprowadzenie do takich oto pytań o znaczenie i łączenie: Czy receptory są stapiane z synapsami? Tak. CNS nie tylko interpretuje sygnały, lecz także wysyła je z powrotem do receptorów. Wspomniane wyżej drganie błony podstawnej, odpowiadające częstotliwości rezonansowej, zostaje wzmocnione – amplituda wzrasta, częstotliwość staje się wyraźniejsza. Dźwięk i znaczenie? Tak. Onomatopeje. Co więcej – te zwierzęta, które nie potrafiły z dźwięków pojmować geometrii przestrzeni, napięć i zagrożeń chwili, nie przeżyły. Echo wyprzedzające dźwięk przekazuje maszynie taką samą ilość danych jak echo poddźwiękowe, lecz dla organizmu żywego taka informacja jest niemal niemożliwa do rozszyfrowania. Forma i treść? Tak. Polonez. Sarabanda. Muzyka na kwartet smyczkowy. Wariacje na temat tati-tati9. Jak wiele można usłyszeć, znając jedynie tytuł, tylko dzięki werbalizacji informacji sonorystycznej. Relatyw i absolut? Tak. Horyzontalnym (i relatywnym) wymiarem partytury muzycznej jest czas, a pionowym (i absolutnym) – częstotliwość, która dzieli się jeszcze na podwymiary, postrzegane absolutnie (tonacja) i relatywnie (skala). Ale oto: w 62. utworze II księgi „Mikrokosmosu” Béli Bartóka, „Małe seksty w ruchu równoległym”, dla drugiego głosu stosuje się właśnie takie seksty: pierwszy głos jest transponowany nie diatonicznie (co byłoby zwyczajne), lecz chromatycznie. I przestaje być jasne: któryż to głos jest pierwszy? Gdzie tonacja, a gdzie skala? Tak relatywność stapia się z absolutem. Ta dziwna fuzja kategorii od dawna mnie porusza10. Ale jest jeszcze dziwniej: wymiar horyzontalny, czas, mierzy się w sekundach. Pionowa, częstotliwość mierzona w hercach. A więc w odwróconych sekundach11. Zatem absolutna pionowość jest jak odwrócona relatywna poziomość. Przynajmniej tak wynika matematycznie. I być może nie tylko. Ciało i duch? 9 Tati-tati (rus. тати-тати, ang. chopsticks) – kūriniai fortepijonui keturioms rankoms. Piano primo groja paprastą muzikinį sakinį f g f g e a e a d h d h c C c C, o piano secondo įkomponuoja tai w bardzo różnych kontekstach: mazurka, marsza żałobnego, walca, muzyki karylionowej itd. Takie utwory stworzyli Nikołaj Rimski-Korsakow, Aleksander P. Borodin, Anatolij K. Ladow, Cezar A. Cui, Ferenc Liszt. 10 „Muzikos barai“ 2014, Nr. 7–8, s. 2–7. 11 Hz=s-1. GIEDRIUS ALKAUSKAS 338 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Tak. Taka jest chrystologiczna formuła chrześcijaństwa chalcedońskiego, która nie tylko łączy te dwie kategorie, lecz także utożsamia mieszaninę ze stopem, a dwa – zarówno z dwojgiem, jak i z jednym. Oto ona: boska i ludzka natura Zbawiciela nie przechodzą jedna w drugą, pozostają niezmieszane, każda z nich jest jednolita i niepodzielna, ale zarazem są od siebie nierozdzielne. To niemożliwe naukowo, możliwe nienaukowo. Teologia nie jest topologią i odwrotnie. Jak gdyby miało nas to uspokoić: nie martwcie się, jeśli sens życia jeszcze się nie ucieleśnił. To właśnie się wydarzyło. Nawet w jednej świadomości można połączyć to, co niemożliwe. Powiedzmy, w świadomości Baranauskasa. I wciąż pojawiają się wraz z S. G. tęskniący za ową niemożliwością: I ja przyszedłem, słyszałem Donelaitisa, Baranauskas powiedział mi tak półgłosem: Gdziekolwiek byś był, cokolwiek byś robił, synu, Jutrzenka wschodzi I słońce, i księżyc – dla narodów z Litwy. Ale i w synergii-antagonizmie ciała i ducha można dostrzec muzykę. Przemiana słowa w ciało – to pierwsze przyjście Mesjasza (Jana 1: 14). Oto zaś w mitologii Johna R. R. Tolkiena (Tolkien 1999) u zarania prapoczątku świata rozbrzmiewa harmonia muzyki granej przez ainurów, potomków jedynego boga Ilúvatara (pierwsza księga Silmarillionu „Ainulindalë”). Ale najbystrzejszy z nich, Melkor, stopniowo zaczął również rozwijać własne myśli. Gdy dojrzały, wplatał je już we wspólną muzykę. Tak narodziła się dysharmonia. Język Tolkiena jest niezwykle poetycki (the echo of the music went out into the Void, and it was not void), a „Ainulindalë” brzmi niczym przekład Księgi Rodzaju na dźwięki. Muzyka i poezja? Tak! Muzykę i poezję łączy... poezja. Taka, którą nawet Baranauskas uznałby za poezję. Wszak powiedziano: Wszystkie wody płyną do mórz, a jednak morza nie stają się pełniejsze. Ing tạ wietạ, iſch kur attekeia, wel nutek [Eklezjastes: I,7] [Księga Eklezjastesa, przekład Bretkūnasa z 1586 r.] Po odłączeniu któregokolwiek dopływu ujście wysycha. Jeśli na krótko, dla higieny i ar diagnostikai, kartais tai net privaloma. Bet lygiai kaip gyvybei reikalingi visi šeši elementai SPHONC,12 be kiekvieno iš kurių gyvybė miršta, taip ir poezija profilaktyki — można, lecz nie może być samą prozą, samymi wyznaniami, deklaracjami, polemiką, marksizmem, cynizmem, psychiatrią, patologią, bzdurami i kalamburami. Może, lecz nie może być wyłącznie feminizmem, wyłącznie antyfeminizmem ani wyłącznie (anty)maskulinizmem. Od dawna wiadomo: to, choć wcale niełatwo, łączy się bezpośrednio w humanizm. A więc poważnie 12 Srebro, fosfor, wodór, tlen, azot, węgiel. Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika Įžvalgos / Insights 339 po rozbiciu na kawałki (kiedy trzeba, a nawet kiedy nie trzeba), lepiej znów skleić. W tym celu dane są dwie strony talantonu: Do jednej zaczyna się łączyć piękno nieba i ziemi, W Symfonii znikają góra i dół. Bo prawdziwa poezja wyznaniowa, podobnie jak prawdziwa spowiedź – nie jest znajomością ani przyznaniem się, lecz uwierzeniem. Nie zobaczenie, lecz przejrzenie na oczy. Jeśli odwrócone niebo – to ziemia, to na wywrót wywrócone znów jest przecież wwywrócone13, bo to tylko powierzchnie. 3. ZLANIA I DOTKNIĘCIA Wędrowcy w tej szczęśliwej dolinie, Przez dwa świetliste okna, ujrzeli Duchy poruszające się muzycznie Do dobrze nastrojonego prawa lutni. Edgar Allan Poe, „The haunted palace“ Jeśli muzyka to zorganizowane dźwięki, a literatura – zorganizowane znaczenia, to przecież oczywiste: poezja jest ich przecięciem. Niestety, nie wiem, czym jest poezja. Tutaj już każdy sam wyznacza granice swoją osobistą definicją. I, co należy przewidywać, o większym zasięgu, niż sam siebie definiuje. To nie kalambur: częściej, niż się spodziewasz, te kręgi pokrywają się, gdy nie powinny się pokrywać. Świadczą o tym prawa współczucia, dawnych doświadczeń, wspólnej pamięci, pokory, wiary. A mówiąc prościej – prawo miłości do wszystkich przejawów życia. Tego życia, które choć w jednym punkcie czasoprzestrzeni swojej trajektorii przynajmniej raz, w czasie krótszym niż najmniejszy skok konika polnego, przesunęło się w stronę Stwórcy. Ale kim jest ten Stwórca? Oto moja definicja Jego. Definicja poezji14. Wierzę: określam siebie promieniem większym niż w twórczości. Bez wysiłku można poruszać się tylko, grawitując, tj. w dół. Spadać zaczyna się dopiero po narodzinach. Ale bywają dni (nie abstrakcyjne, lecz zaznaczone w kalendarzach), w które trafiasz jak w szczególny rezonans, niczym w cień tamtego życia (Fiodora Dostojewskiego idiota L. N. Myszkin opowiadał, że bywają dni, kiedy wszystko jest tysiąc razy intensywniejsze niż zwykle). Ale jeśli istnieje cień, coś go rzuca. Tak więc wszystkie pastan13 Niesłusznie zapomniane gos pagauti tokią dieną – tai kova su gravitacija. słowo używane jeszcze przez Daukantasa. 14 Dla porównania (Geda 1998: 67): „Gdybyś wstawił tu taki termin jak dievoieška, to ja nim majaczyłem. Ale zależało mi na odnalezieniu Boga w poezji». GIEDRIUS ALKAUSKAS 346 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII III. DZIK (przepowiedziana przez Bałtów) Sūrimas zanika. Tak morze przełamuje morski przypływ. Para tak przebija grad, dąb – trwały brąz, wyrasta – pchnięcie. Migoczą plemiona... tylko odyniec nawet nocą ryje korzeń. Zanim piorun zdąży uderzyć, przeoruje całą krainę od Kurlandii po Warmię. W jaśniejących listach bursztynu znajduje w gockich gajach. Gasnące uczty Bałtyku – czaszkami wyją, gdy miażdżą brzeg Gotlandii. Rzeka zgarnia w garść osiadłe wiry, łodzie. „Płynie to, co płynie ku śmierci” – jasne pełnie przepowiadają ofiary. Komentarze Kontynuator dzieł Publiusza Korneliusza Tacyta, rzymski historyk pochodzenia greckiego Ammianus Marcelinus (zmarł około 395 r.) skromniej opisuje włości króla Gotów-grutungów Hermanaryka (gockie imię *aírmanareiks, zmarł około 376 r.) niż Jordanes (VI w.). Ten ostatni, choć uczony – tylko amator, a ponadto sam był Gotem (zatem często stronniczy), przedstawia historię swojego ludu oraz Hunów, opierając się na autentycznych, już nieistniejących dziełach Kasjodora (zmarł w 585 r.) i Priskosa z Panion (pisane około 449 r.); ten ostatni był dyplomatą cesarza wschodniorzymskiego Teodozjusza II przy dworze Hunów. Sam Tacyt wspomina Gotów w dziele Germania (98 r.), gdzie, jak wiadomo, po raz pierwszy wspomniani zostali również Aestowie. Jordanes wywodzi ostrogockiego cesarza Teodoryka Wielkiego (*þiudareiks, Tautaryk; zmarł w 526 r.) od Hermanaryka. Grutungowie i Tervingowie (III i IV w.) później zgodnie utożsamiani są z Ostrogotami i Wizygotami (V i VI w.). Gotlandia, Gdańsk Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika Įžvalgos / Insights 347 (Gothiscandza, dolny bieg Wisły, Zalew Wiślany) świadczą o praojczyźnie Gotów. Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego i początek rządów Odoakra, Germana z plemienia Skirów (476 r.), a także zamordowanie tego ostatniego przez Teodoryka (493 r.) – zbyt potężne dramaty nawet dla królewskich widzeń nad Skirwytą. Roczniki z Kwedlinburga (spisywane od 1008 r. do 1030 r.) opowiadają historię dynastii Ludolfingów, cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego, opisują Dytryka (Teodoryka) Gota, Atty­lę Huna (zmarł w 453 r.), a także św. chrzest władcy Jaćwingów Netimera, dokonany pomyślnie przez Brunona z Kwerfurtu na pograniczu Litwy (1009 r.), oraz śmierć samego Brunona. Czymże to jest, jeśli nie prawdziwym, historycznym powiązaniem Gotów, Hunów i Aistów? Niech więc te ludy reprezentuje w widzeniach wilk, niczym Wulfila (zmarł w 383 r.); sokół – towarzysz koczowników; dzik. Mit Sowiusza wiele odsłania na temat znaczenia dzika dla nas. Grutingowie – etymologicznie „żwirowi ludzie” (pra-germańskie *greutą, ang. grit, lit. gruodas), a tervingowie – „ludzie drzew” (pra-germańskie *trewą, ang. tree, lit. derva). Historycy są zgodni, że takie były pierwotne środowiska życia tych spokrewnionych ludów: nadmorski żwir lub żwirowe stepy dla grutingów oraz leśne kryjówki dla tervingów. Zatem kruszenie się gurwuolów – zły znak dla Gotów! Tak jak dla Hunów – przybieranie księżyca. Bo oto co opowiada Priskos z Panion: „jak było w zwyczaju, podczas miesiąca miodowego, po weselu, Attyla przez cały miesiąc pił mocny napój zmieszany z miodem, aż się udusił”. Lśniące bursztynowe listy do Gotów po upadku imperium Hunów – to oczywiście ten bursztyn, za który Kasjodor w imieniu Teodoryka napisał list do Aistów i podziękował (jedna z pierwszych wzmianek o Aistach w źródłach po Tacycie). Ale wyobraźnia romantyków tka jeszcze więcej nici z czasów tej wielkiej wędrówki ludów w litewskie płótno. Oto, według D. Poški (List do Joachima Lelewela i Ksawerego Boguša, 1818), Tykray Sakau Odoakrs, Kieystuts yr Olgierda Sweciopey nekalbieje, nebęt Kur Iszgirda, Teypogi Mendogs, Witolds, Iogiełs Władysława, wysados Lietuwiszku Lieżuwiu biława. W rozdziale „Hunų se” 2. tomu „Historii narodu litewskiego” T. Narbuta (1837) įsiveržimas į Europą, tolesni lietuvių genties tautų likimai Rytuose ir Pietuoopisano wszystkich wymienionych władców. Co więcej, o plemieniu Germanaryka – „Grutingai wznieśli twierdzę, znaną do dziś pod nazwą Grutingos, tj. Kretingos (wydanie z 1995 roku, s. 294). Przez Kretyngę płynie Akmena (żwirowa rzeka!), później zwana Dane (niezwykle archaiczny hydronim, wiązany z praindoeuropejskim; na przykład osetyjskie don – rzeka). A ponownie Narbut: (o delcie Niemna): „po lewej stronie na zachód zakręca odgałęzienie Skirwith, Skirvytė, co oznacza zajazd Skirów”. Skiris, kaip ir Odoakras. Ir lyg kas legato pedalą nuspausdė. Vėl jungiasi pasauliai! GIEDRIUS ALKAUSKAS 348 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII LITERATURA Česnulevičiūtė Vita 2005: Muzyka w „Fragmentach dziennika” i „Symfonii straty” Alfonso Nykosa-Nyliūnasa: dialog intermedialny. – Lietuvos muzikologija 6, Česnulevičiūtė Vita 2011: Analogie formy sonatowej w wierszach Vytautasa Bložėgo i 45–60. Judity Vaičiūnaitė. – Lietuvos muzikologija 12, 47–60. Gaidamavičiūtė Rūta 2014: Od Gedasa do Donelaitisa: w samym środku modernizmu początków. – Muzyka, która zmieniła czas: litewski kompozytor Bronius Kutavičius i bałtycki wybuch kreatywności po 1970 roku, Wilno: Związek Kompozytorów Litewskich, Litewska Akademia Muzyki i Teatru, 110–117. Geda Sigitas 1998: Najpiękniejszy jest dla mnie proboszcz – szpak, Wilno: Vyturys. Gustaitė Jūratė 2000: Fenomen poematyczności w twórczości Aleksandra Skriabina. – Lietuvos muzikologija 1, 70–80. Gustaitė Jūratė 2003: Twórczość poetycka Aleksandra Skriabina. Od sonaty do sonetu (I). – Lietuvos muzikologija 4, 67–86. IPO 1987 – Demonstracje słuchowe, Instytut Badań Percepcji (IPO) w Eindhoven, Wsparcie Amerykańskiego Towarzystwa Akustycznego (ASA), CD z książeczką. Janulytė Justė 2004: Aspekty koegzystencji tekstów muzycznych i słownych w muzyce litewskiej drugiej połowy XX wieku: od dychotomii do amalgamatu. – Lietuvos muzikologija 5, Klymenko Iryna 84–109. 2015: Pieśni weselne o wersyfikacji 5+5+7 jako wyznaczniki obszaru wczesnej tradycji słowiańskiej i bałtyckiej. – Lietuvos muzikologija 16, 157–165. Landsbergytė Jūratė 2010: Zwrot ku pogaństwu i inne przejawy twórczej wolności Sigita Gedę i Broniusa Kutavičiusa. – Wschód-Zachód. Studia komparatystyczne 10, Sigitas Geda: lituanizacja kultury światowej, pod red. i oprac. A. Andrijauskasa, Wilno: Instytut Badań Kultury Litewskiej. MCT 2014 – Music that Changed Time: The Lithuanian composer Bronius Kutavičius and the Baltic Outburst of Creativity after 1970, pod redakcją i w opracowaniu R. Povilionienė, J. Katinaitė, Wilno: Związek Kompozytorów Litewskich, Litewska Akademia Muzyki i Teatru. Mikeš Vitezlav 2014: Bronius Kutavičius – Sigitas Geda Phenomenon. – Music that Changed Time: The Lithuanian composer Bronius Kutavičius and the Baltic Outburst of Prasmė legiruota garsu: poezija kaip muzika Spostrzeżenia / Insights 349 Creativity after 1970, Wilno: Związek Kompozytorów Litewskich, Litewska Akademia Muzyki i Teatru, 18–129. Nakienė Austė 2014: Muzyka Broniusa Kutavičiusa i moralność Kristijonasa Donelaitisa. – Muzyka, która zmieniła czas: litewski kompozytor Bronius Kutavičius oraz Akademia Baltic Outburst of Creativity after 1970, Vilnius: Lietuvos kompozitorių sąjunga, LietuMuzyki i Teatru, 130–142. Nalivaikaitė Paulina 2017: Funkcje transtekstualności w operze Onutė Narbutaitė „Kornet” (2012). – Lietuvos muzikologija 18, 70–88. Paliauka Jurgis, Mažulis Rytis 2011: Wywiad z Rytiem Mažulisem: kompozytor jest kimś pomiędzy poetą a inżynierem, nieuchronnie gdzieś pośrodku. – Lietuvos muzikologija 12, 197–200. Povilionienė Rima 2011: Fenomen interakcji sztuki muzycznej i werbalnej: aspekty praktyk komponowania muzyki kryptograficznej. – Lietuvos muzikologija 12, 34–46. Rupeikaitė Kamilė 2007: Osobliwości identyfikacji instrumentów muzycznych w litewskich przekładach Pisma Świętego. – Lietuvos muzikologija 8, 88–104. Sabaliauskas Algirdas 1994: Skąd oni są? Opowieść o pochodzeniu słów, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Schönberg Arnold 1997: Teoria harmonii, na podstawie trzeciego wydania, Berkeley: University of California Press. Stonytė Živilė 2014: Rewizja historycznej i muzycznej przeszłości Litwy: Dwie różne perspektywy w poezji i muzyce. – Muzyka, która zmieniła czas: litewski kompozytor Bronius Kutavičius i bałtycki wybuch kreatywności po 1970 roku, Wilno: Związek Kompozytorów Litewskich, Litewska Akademia Muzyki i Teatru, 100–109. Šarkaitė-Vilums Lijana 2013: Litewskie pieśni formułowe i bajki formułowe: aspekt wykonawczy. – Lietuvos muzikologija 14, 187–206. Šumila Edvardas 2015: Filozoficzne aspekty koncepcji nowej muzyki w powieści Thomasa Manna „Doktor Faustus” i „Filozofii nowej muzyki” Theodora W. Adorna. – Lietuvos muzikologija 16, 102–122. Trilupaitienė Jūratė 2000: Z ksiąg M. Mažvydasa: pieśń, jej miejsce w liturgii i szkole. – Lietuvos muzikologija 1, 49–54. Tolkien John R. R. 1999: Silmarillion, Londyn: HarperCollins Publishers. Umbrasienė Vida 2002: „Mały spektakl” Broniusa Kutavičiusa (według poezji S. Gedasa): interpretacja tekstu akustycznego i graficznego. – Lietuvos muzikologija 3, 6–16. GIEDRIUS ALKAUSKAS 350 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Villon François 1999: Poezja wybrana, G. Dručkutė (tłumaczenie dosłowne, objaśnienia), S. Geda (tłumaczenie), Wilno: Związek Pisarzy Litwy. Įteikta 2020 m. lapkričio 26 d. GIEDRIUS ALKAUSKAS Uniwersytet Wileński, Instytut Informatyki, ul. Naugarduko 24, LT-03225 Wilno, Litwa giedrius.alkauska[email protected]u.lt