Termino „žemė́vardis“ klausimu

310 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3060-4713 Kierunek badań naukowych: onomastyka (badania nad tworzeniem, pochodzeniem i motywacją nazw własnych). DOI: doi.org/10.35321/all83-14 SŁOWNIK TERMINÓW PYTAŃ On the Term Žemvardis ADNOTACJA W artykule omówiono proces terminologizacji i rezultat rodzimego słowa žemvardis, funkcjonującego w użyciu międzywojennego naukowca Kazimierasa Alminauskasa, pojęcie, miejsce terminu w systemie rodzimej terminologii oraz jego stosunek do innych terminów używanych w litewskiej toponomastyce. Ujawniwszy konceptualną informację przekazywaną przez ten znak językowy, przewidziano szersze możliwości jego wykorzystania. Artykuł poszerzają dane encyklopedyczne, fragmenty historii zapisywania nazw miejscowych z żywego języka (mowy), uzupełnia je informacja ze Słownika litewskich nazw miejscowych, reprezentującego ubiegłowieczny narodowy rejestr toponimii, a także przykłady rodzimej toponimii z ankiet nazw ziemi, reprezentujące międzywojenną semantykę kulturową wsi. SŁOWA KLUCZOWE: toponim, termin rodzimy, analiza tekstu użycia, analiza kontekstu, nominacja terminologiczna, motywacja, system terminologiczny, komunikacja międzydziedzinowa. ADNOTACJA W artykule omówiono proces i rezultat terminologizacji rodzimego słowa žemėvardis („nazwa ziemi”), które funkcjonowało w języku międzywojennego naukowca Kazimierasa Alminauskisa, jego pojęcie, miejsce terminu w systemie terminów lokalnych oraz jego relację z innymi terminami używanymi w litewskiej toponomastyce. Po ujawnieniu informacji pojęciowej dostarczanej przez ten znak językowy przedstawiono szersze możliwości użycia tego terminu. Artykuł uzupełniają dane encyklopedyczne, fragmenty historii gromadzenia nazw miejscowych z żywego języka (mowy); następnie uzupełniają je informacje z krajowego rejestru toponimii Straipsniai / Articles 311 Termino žemėvardis klausimu ubiegłego wieku, Słownika toponimów litewskich, oraz przykłady lokalnej toponimii reprezentującej semantykę kulturową wsi okresu międzywojennego, pochodzące z kwestionariuszy nazw gruntów. SŁOWA KLUCZOWE: toponim, termin rodzimy, analiza tekstu użycia, analiza kontekstu, nominacja terminologiczna, motywacja, system terminów, komunikacja interdyscyplinarna. Wstęp. Terminologię nazw własnych należy kwalifikować jako część całej terminologii lingwistycznej, posiadającą właściwe tylko jej cechy. Niestety, w słownikach tej dziedziny nauki o bardziej ogólnym charakterze (Šmilauer 1963; Подольская 1978, 1988; nie spotyka się pojęć GTSGN 2002) tautinės terminijos vienetai, geriausiai atspindintys kalbinės benwspólnoty, modeli ich nazywania, systemu ani dziedziny, którą reprezentują. Wraz z rozwojem nauki pojawia się potrzeba selekcji terminów, która staje się jednym z najważniejszych zadań badacza. Określone przez naukowców zasady i kryteria selekcji terminów determinują dalsze etapy działalności terminologicznej: wdrażanie wybranych metod badawczych, gromadzenie informacji potrzebnych do dalszego użycia terminów i opracowywania słowników, w oparciu zarówno o wymagania stawiane terminowi, jak i przygotowane metodyczne zasady pracy terminologicznej, kryterium określoności terminu oraz zasady synchroniczności, systemowości i normalizacji, które są praktycznie realizowane poprzez modelowanie logiczno-konceptualnego systemu1. Terminologia jako „specjalistyczna leksyka języka wymaga także specjalnego normowania, opartego nie na jego literackiej, lecz naturalnej autentyczności i poprawności, uwarunkowanych nie tradycją użycia czy zasadami słowotwórstwa obowiązującymi w danym języku, ale okolicznościami podyktowanymi przez ten podsystem języka”2. Zdaniem litewskiej terminolog Albiny Auksoriūtė „bardzo ważne jest, aby język litewski był używany zarówno w publicznym życiu państwa, jak i w świecie nauki” (Auksoriūtė 2020). O związkach języka nauki z żywym językiem ludowym, bez przekształcania go w czysto sztuczne narzędzie komunikacji specjalistów, wspominał także Kazimieras Gaivenis (1987: 84). Ostatnio coraz bardziej sprawdza się kognitywne podejście do analizy motywacji morfologicznej 1 Zob. w tej sprawie prace litewskich terminologów deklarujących tradycyjne stanowiska (Gaivenis 1987: 83–91; Gaivenis, Keinys 1990: 210) oraz współczesnych rosyjskich naukowców pracujących w ramach paradygmatu antropocentrycznego (Костерина, Кондратюкова 2014: 133–137; Васильева 2014, 2015). 2 „Słownictwo specjalistyczne podlega szczególnej normalizacji, której podstawą nie jest литературная, а производственная правильность, продиктованная не нормами словоупотребления или словообразования данного языка, а условиями соответствующей подсистемы“ (Суперанская 2003: 28). DALIA SVIDERSKIENĖ 312 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII studia, a zatem terminy również nie mogą go uniknąć. Jak twierdzi rosyjska językoznawczyni Jelena S. Kubriakowa, „informacja przekazywana za pomocą słowa zostaje zapakowana w umotywowany znak, który zazwyczaj przekazuje swoje znaczenie w częściach, najodpowiedniej uzgodnionych tį pažintines ir komunikacines reikmes“ (Кубрякова 2004: 393)3. „Kiekvieno šnekos akto metu sąmonėje aktualizuojamas mentalinis turinys yra subjektyze sobą, a treść aktualizowana za pomocą konkretnego słowa jest tylko jego bieżącym, rzeczywistym znaczeniem w sytuacji aktu mowy. Znaczenie rzeczywiste mano, ką turi galvoje, kai suvokia (išgirsta arba pats pavartoja) tam tikrą žodį. jest tym, co człowiek Duża część takiego znaczenia jest wspólna wszystkim mówiącym ze względu na podobne doświadczenia życiowe, powtarzalność typowych sytuacji komunikacyjnych” (Gudavičius 2011: 111). Znaczenie rozumiane jest jako jedność treści i formy. Aby zrozumieć treść reprezentowaną przez znak językowy, należy uchwycić pragmatyczną cechę, która dała impuls do powstania znaku językowego. Zdaniem Nikołaja F. Alefirenki „forma wewnętrzna znaku językowego jest uznawana za synchroniczny epidygmatyczny komponent jego struktury semantycznej, pełniący funkcję idioetnicznej podstawy nominacji pośredniej, tj. odzwierciedlający cechę denotacyjną, którą nazwano jeden z możliwych fragmentów rzeczywistości” (Алефиренко 2009)4. W językoznawstwie uznaje się, że „zadaniem terminu jest nie tylko dokładne wyrażenie pojęcia naukowego, lecz także pełnienie funkcji określonego narzędzia poznawczego, wyjaśniającego to, co nowe w środowisku określonej dziedziny nauki, której służy” (por. Блинова 1981: 28)5. Zatem, uznając, że termin savakilmis mógłby ugruntować się w rozwijającej się nauce o nazwach własnych i uwydatnić jej narodowe cechy kognitywne, jako główne źródło analizy wybrano Instrukcję sporządzoną w okresie międzywojennym przez Kazimierasa Alminauskisa — Instrukcija žemės vardynui surašyti (dalej – Instrukcija; LŽVI). W rozdziale I O nazewnictwie ziemi, jego znaczeniu i spisywaniu powiedziano: „W twórczości ludowej, obok folkloru i sztuki ludowej, zaszczytne miejsce zajmuje nazewnictwo ziemi” (Alminauskis 1934: 3). W obliczu globalizacji, zdającej się odtwarzać sytuację międzywojenną6, opisywaną opozycją słów „(z)niknąć czy (po)zostać”, nie pozwala 3 „Передаваемая им информация упаковывается в мотивированный и, как правило, расчлененно передающий свое значение знак, а также знак, оптимально согласующий свои когнитивные и коммуникативные задачи“ (Кубрякова 2004: 393). 4 „Внутренняя форма языкового знака рассматривается как синхронный эпидигматический компонент его семантической структуры, служащий идиоэтнической основой косвенно-производной номинации, т. е. отражающий тот денотативный признак, по которому и был наименован соответствующий фрагмент реальной действительности“ (Алефиренко 2009). 5 „Термин призван не только предельно точно выразить научное понятие, но и служить своеобразным инструментом познания, выявления нового в той отрасли научного знания, которую он обслуживает“ (Блинова 1981: 28). 6 Myśli wyrażone przez K. Alminauskisa zdają się dziś odzwierciedlać myśli litewskiej geografki Filomeny Kavoliutė: „Nazwy miejscowości zamieszkanych, wraz z innymi nazwami miejscowymi, Artykuły / Articles 313 Termino žemėvardis klausimu kształtują specyficzny niesłabnący tėmesys poświęcany dziedzinie nazw własnych7. Zatem badanie to jest ważne zarówno dla toponomastyki, jak i terminologii, ponieważ „swoistość onomastyki, jej pozycja w obszarze wiedzy humanistycznej niejednokrotnie wywoływały wiele sporów, podobnie jak niepewność co do statusu nazw własnych w językoznawstwie oraz ich różnorodność wpływały na proces terminologii onomastycznej” (Матвеев 2005: 5)8. Ponadto „terminy rodzime są niewyczerpanym źródłem uzupełniania terminologii naukowej. W niektórych przypadkach dokładniej i precyzyjniej informują o obiekcie geograficznym, Celem gamtos reiškinio turinį ir jo atspalvius“ (Мурзаев 1984: 4)9. artykułu jest – na podstawie dokumentu reprezentującego sytuację z okresu międzywojennego, Instrukcji K. Alminauskisa, sporządzonej w celu zachowania powszechnego spisu nazw miejscowości, ustalenie zakresu treści przekazywanego przez znak językowy žemvardis, na podstawie uzyskanych danych określenie pojęcia rodzimego terminu žemvardis, a także przewidzenie dalszych możliwości wykorzystania tego terminu i słowa. W celu jego realizacji postawiono następujące zadania: 1) wyjaśnić pochodzenie słowa žemvardis; 2) przedstawić encyklopedyczne oraz utrwalone w toponomastyce pojęcie terminu žemvardis, jego otoczenie tematyczne i kontekstowych partnerów, wyjaśnić (zinterpretować) motywację, ujawnić model strukturalny; 3) na podstawie tekstu Instrukcji K. Alminauskisa oraz najnowszego kontekstu badań rodzimej toponomastyki ujawnić (zinterpretować) zmiany w podejściu do nazywanego fragmentu rzeczywistości (nazw miejsc), prowadzące do korekty treści pojęcia žemvardis. Zatem aby można było ustalić (zinterpretować) i uwydatnić, co w języku jest nowe oraz jak pozostaje to w relacji z tym, co jest nadal używane jako stare, badanie prowadzi się na poziomie leksykalno-semantycznym, syntaktycznym i lingwokulturowym, celowo łącząc metody onomazjologiczną i semazjologiczną. Oprócz tych metod w artykule stosuje się teoretyczne [podejścia dotyczące] kulturowo-mentalnej warstwy regionu, istniejącej nierozerwalnie ze społeczeństwem i nie mniej znaczącej niż zwyczaje czy tradycje” (Kavoliutė 2019: 740). 7 „Niematerialne dziedzictwo kulturowe – żywe, kwitnące, przekazywane z pokolenia na pokolenie, dające człowiekowi tak potrzebne poczucie tożsamości – zawsze zajmowało ważne miejsce w życiu społeczeństwa: od tradycji powszechnie zakorzenionych we krwi po zwyczaje szczerze pielęgnowane przez małe wspólnoty, którymi hojnie dzielą się ze wszystkimi, którzy chcą poznać i doświadczyć naszego [...] światopoglądu, a nawet charakterów ludzi zachowujących swoiste cechy.“ Dostęp online: http://lki.lt/lietuvos-nematerialaus-kulturos-paveldo-vertybiu-savade-vietovardziu-atminties-ir-vartojimo-tradicija/ [dostęp 2020-07-11]. 8 „Своеобразие ономастики, положение ее в среде гума нитарных знаний не раз вызывало многочисленные споры, так же как неопределенность научной позиции имен собс твенных в лингвистике и их многообразие повлияли на про цесс ономастической терминологизации“ (Матвеев 2005: 5). 9 „Народные термины – неисчерпаемый источник пополнения научной терминологии. В ряде случаев они более точно и предметно информируют о содержании и нюансах географического объекта, природного явления“ (Мурзаев 1984: 4). DALIA SVIDERSKIENĖ 314 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII stosuje się metody analizy, analizy opisowej i analizy komponentowej, przestrzega się zasad badań jakościowych10 ukierunkowanych na przedmiot badań. Artykuł jest wartościowy dla terminologii, terminografii, toponomastyki, geografii kulturowej, socjoleksykologii11, komunikacji międzydziedzinowej, a także interesujący z edukacyjnego punktu widzenia. 1. Pochodzenie wyrazu žemvardis. Wyraz žemvardis utworzony w drodze złożenia składa się z dwóch członów. Pierwszy wiąże się z lit. žẽmė, drugi – z lit. vadas. bazą danych etymologicznego słownika języka (dalej – LKEŽBe), utworzoną na Uniwersytecie Wileńskim12, według której lit. žẽmė [...], Žodžio pirmojo struktūrinio dėmens kilmę galima paaiškinti remiantis Lietuvių podobnie jak w innych językach pokrewnych, wiąże się semantycznie z ‘leżący nisko, to, co znajduje się nisko’ (cyt. za Buck 1949: 16). Dalej, koncentrując się na najbardziej typowym, najbardziej samodzielnym, najbardziej neutralnym stylistycznie znaczeniu, podanym w Lietuvių kalbos žodyne (dalej – LKŽe), oznaczonym numerem pierwszym, staje się jasne, że lit. žẽmė oznacza ‘powierzchnię (naszej planety), [...] (często przeciwstawianą sklepieniu niebieskiemu)’ oraz odcień tego znaczenia13 ‖ ‘dno (w wodzie)’. Powyższe komponenty znaczenia uzupełniają i rozwijają strukturę znaczeniową inne znaczenia polisemicznego wyrazu žẽmė: 4. ‘wierzchnia sypka (zwykle uprawiana lub w inny sposób wykorzystywana) warstwa powierzchni naszej planety’; 5. ‘materiał tworzący powierzchnię naszej planety’ ‖ ‘glina’ ‖ ‘błoto, brud’; 6. ‘działka, obszar, pole przeznaczone do określonych celów’; 7. ‘ląd’ ‖ ‘brzeg, skraj’; 8. ‘orane, uprawiane pole, ziemia uprawna’; 9. ‘prywatna (zwykle uprawiana) działka, grunty użytkowe’ ‖ ‘prywatna posiadłość’ ‖ ‘gospodarstwo’ ‖ ‘włóka’; 10. ‘warstwa odpowiednia do wzrostu i uprawy roślin, gleba’; 11. ‘terytorium zamieszkane przez naród lub narody, kraina, kraj’ ‖ przen.14 ‘mieszkańcy danego regionu lub kraju, naród’ ‖ ‘państwo’ ‖ ‘etniczna jednostka terytorialna’ ‖ ‘okolica, miejscowość, region’ ‖ ‘ojczyzna, miejsce urodzenia, mała ojczyzna’. Pochodzenie drugiego członu strukturalnego – od lit. vadas ‘nazwa nadana nie jednemu konkretnemu, lecz każdemu przedmiotowi, zjawisku, działaniu itp. określonego rodzaju’. Por. także -onimas [onmai] druga część wyrazu złożonego, oznaczająca 10 „Badanie jakościowe (kwalitatywne) to systematyczne, niestrukturyzowane badanie przypadku lub grupy osób, sytuacji albo zdarzenia w środowisku naturalnym, mające na celu zrozumienie badanych zjawisk oraz przedstawienie ich interpretacyjnego, holistycznego wyjaśnienia” (Kardelis 2002). 11 Socjoleksykologia – nauka badająca związki użycia słów z miejscem zamieszkania ludzi, ich zawodem i statusem społecznym. Mówiąc ogólnie, jest to nauka o relacjach między słowami a społeczeństwem. 12 Kierowniczka projektu prof. dr Daiva Sinkevičiūtė. Dostęp online: http://etimologija.baltnexus.lt/ [dostęp: wrzesień–październik 2020 r.]. 13 Dalej do oznaczania odcienia (odcieni) stosuje się znak ‖. 14 Takie skróty jak LKŽe nie są objaśniane oddzielnie. Straipsniai / Articles 315 Termino žemėvardis klausimu „vardas“, „pavadinimas“, „žodis“ (TŽŽ 2013: 822), onmai [gr. onyma – vardas] jęz. nazwy własne lub połączenia wyrazowe oznaczające obiekty (tamże)15. 2. Pojęcie terminu, środowisko tematyczne, miejsce w systemie, motywacja, model strukturalny. Na podstawie danych encyklopedycznych toponimy, czyli nazwy miejscowości i miejsc, tj. nazwy własne miejsc, dzieli się przede wszystkim na nazwy miejsc niezamieszkanych i nazwy miejsc zamieszkanych. Nazwy miejsc niezamieszkanych z kolei dzieli się na dwie duże grupy – hydronimy i nazwy Žemėvardžiai – tai kalnų, kalvų, skardžių, daubų, slėnių, pievų, lankų, ganyklų, terenowe. nazwy pól, ugorów, żwirowni, glinianek, lasów, poręb, borów, zarośli, gajów, dróg, ścieżek itp. Nazwy terenowe są najliczniejszymi toponimami litewskimi. Zapisano ich ponad 500 000. Pod względem pochodzenia i czasu powstania są najbardziej różnorodne wśród toponimów. Są to nazwy głównie drobnych i niezbyt ważnych miejsc; wraz ze zmianą okoliczności historycznych i społecznych zmieniają się, zanikają albo pojawiają się nowe. Mniej z nich trafia do dokumentów urzędowych, rzadziej są one legalizowane. Jednakże dla komunikacji i orientacji nazwy terenowe są nie mniej ważne niż nazwy wód lub miejscowości (LKE 2008: 599, 556–557)16. Ten (po)dział ukazuje położenie nazw terenowych w ogólnym systemie terminów toponimicznych – znajdują się one na niższym poziomie nazw miejsc niezamieszkanych i wraz z hydronimami17 tworzą podtyp toponimów, czyli nazw miejscowych. Grasilda Blažienė, opierając się na doświadczeniach niemieckiej onomastyki, twierdzi, że „te toponimy, które pozostają po wyłączeniu ojkonimów i hydronimów, najwłaściwiej byłoby nazywać żemiewardžiai, czyli nazwami miejsc niezamieszkanych” (Blažienė 2006: 27). Pojęcie systemu toponimów, czyli nazw miejscowych, Vitalii Maciejauskienė ujawnia się w charakterystyce źródła Słownika litewskich nazw miejscowych, kartoteki znajdującej się w zasobach Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego: „Gromadzono ją niemal przez cały XX wiek, a obecnie znajduje się w niej około 600 tysięcy fiszek. Zapisano na nich litewskie nazwy miejscowe zebrane w różnym czasie i różnymi sposobami z żywego języka – nazwy miejsc zamieszkanych, nazwy wodne oraz nazwy rozmaitych innych obiektów powierzchni ziemi (zaoranych pól, wzniesień, bagien, brodów, wąwozów, pól, 15 Dar plg. rusų terminijos reprezentantą: „Топóним (от др.-греч. τόπος – место + ὄνυμα – имя, название) – разряд онимов, имя собственное, обозначающее собственное название природного объекта на Земле или объекта, созданного человеком на Земле. Топонимы изучаются наукой топонимикой, являющейся разделом ономастики“ (Подольская 1988: 127). 16 Zob. także. TŽŽ 2013: 822: toponmas (topo- + gr. onyma – imię), językozn. nazwa miejscowa, nazwa własna miejscowości zamieszkanej lub innego obiektu geogr. Według danych LKŽe vietãvardė ‘nazwa własna miejsca, nazwa’ [W Auksztocie są nazwiska i nazwy miejscowości – Kušlauckių Vaižg.]. 17 W sprawie używania tego terminu zarówno w wąskim, jak i szerokim znaczeniu zob. Vanagas 1999: 239. W pierwszym przypadku terminem hidronmas określa się nazwy rzek i jezior, w drugim – także inne nazwy własne zbiorników wodnych – mórz, oceanów, jezior, rzek, stawów, rowów, brodów, bagien, trzęsawisk i in. DALIA SVIDERSKIENĖ 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII nazwy pastwisk, rowów, zatok, gór, wzgórz, dróg, pól, lasów, bagien, ostępów i t. d.). Tych ostatnich nazw miejscowych jest bardzo wiele, są one najsłabiej zbadane (Maciejauskienė 2002: 102)18. Grupa obiektów, określana w encyklopedii mianem nazw ziem, przez tę autorkę pozostaje nienazwana, jednak oczywiste jest, że onomastka wyodrębnia ją spośród nazw innych klas (podklas). Jak już stało się zwyczajem, we wszystkich pracach poświęconych litewskiej regionalnej (arealnej) toponimii – w zbiorowej monografii litewskich uczonych Lietuvių vietovardžiai, žemėvardžiai ir vandenvardžiai Europos kontekste (LOFGEK 2019), w studiach Ilony Mickienė, Renaty Endzelytė, Neriji Bartkutė, w publikacjach serii badań lokalnych „Versmė” – do określania nazw pokrywy ziemskiej, tj. gór, pól, łąk, lasów, dróg, ścieżek i in., używa się terminu żemwardis. Terminu tego używali także geograf piszący o zagadnieniach językowych Stanislovas Tarvydas (1958: 5, 46), językoznawcy Bronys Savukynas (1963: 235)19, Aleksandras Vanagas (1988: 16), Marija Razmukaitė (2003: 67), etnologė Auksuolė Čepaitienė (2013: 112, 129). Okoliczności powstania terminu i jego motywacja w ujęciu synchronicznym wydają się łatwe do zrozumienia – pojawiła się konieczność nazwania stref suchej powierzchni ziemi (pokrywy lądowej), wyróżniających się na tle otoczenia (uprawnych, górzystych, leśnych, tych, którymi się chodzi, jeździ itd.). Motywacja pozwala zrozumieć inne używane terminy rodzajowe tego samego poziomu: hydronimy, nazwy miejsc zamieszkanych. W litewskiej toponimice obok siebie używane są również terminy mieszane pod względem pochodzenia: zarówno litewskie, jak i mające rdzenie pochodzenia greckiego. Synonimicznie używane terminy: hydronim – hydronmas; nazwa miejscowości zamieszkanej – oikonmas; nazwa miejsca podmokłego – helonmas; nazwa góry – oronmas; nazwa pola, łąki – Prireikus šie apibendrintai pavadinami vietóvardžiais ar toponmais, o oronmai, agronmas; nazwa lasu – drimonim; nazwa drogi, ścieżki – hodonim. agronimy, drimonimy, hodonimy – nazwami ziemi. A zatem model terminologiczny uformował się z członu głównego vadas, oznaczającego klasę (kategorię) nazw własnych, oraz członu pobocznego žẽmė, oznaczającego miejsce i wyznaczającego podklasę informaciją, privalu paisyti sintaksinių ryšių tarp pagrindinio ir šalutinio dėmens (atitinkamai vadas ir žẽmė), nes svarbi ne atskirų dėmenų reikšmių suma, obiektów nieożywionych. Dążąc do zrozumienia przekazywanej przez znak językowy, lecz semantycznej całości, tj. znaczenia derywatu. Artykuły / Articles 317 Termino žemėvardis klausimu 3. Retrospektywa użycia terminu. 3.1. W instrukcji powiedziano, że nazewnictwo ziemi „tworzą toponimy20) i nazwy ziemi21), którymi ludzie nazwali niemal każde miejsce: pole, las, jezioro, strumień, łąkę… wzgórze… każdą inną, od jednej różniącą się nazwą” (Alminauskis 1934: 3). Najpierw należy omówić przypadek użycia nazwy ziemvardis, której znaczenie w przypisie do Instrukcji wyjaśnia sam autor: „Nazwy ziemi w szerokim znaczeniu obejmują wszystkie nazwy miejsc na powierzchni ziemi, a więc także nazwy miejscowości” (tamże). Z tego, co powiedziano, można zrozumieć, że w użyciu K. Alminauskisa pojęcie funkcjonującego terminu žemvardis kształtowało się zgodnie z rozumieniem „tego, co znajduje się nisko”, przy czym wszystkie otaczające segmenty środowiska (przestrzeni) postrzegano jako przeciwieństwo nieba. A zatem, zdaniem międzywojennego językoznawcy, žẽmė jest jak podstawa góry / dołu systematyzowania. Koncepcja tej opozycji deklarowana jest również w słownikach symboli (Bekeris 1996: 318; Lapinskienė 2007: 176)22. We współczesnej toponomastyce23 jest inaczej: toponimami, czyli nazwami miejsc, nazywa się także nazwy obiektów wszechświata – gwiazd, gwiazdozbiorów, planet, komet itp. (inaczej kosmonimy i astronimy) (zob. również LKE 2008: 557). 3.2. Twierdzenie K. Alminauskisa, że niemal każde miejsce (miejsce25 – K. A.) zostało nazwane25 inną, odrębną od pozostałych nazwą, (po)twierdza lista skrótów odsyłaczy do haseł Słownika litewskich nazw miejscowych, sporządzona na potrzeby praktycznej identyfikacji miejsc26. Jak twierdzi redaktor naczelny słownika Laimutis Bilkis, „w porównaniu z tomem I nieco rozszerzono pojęcie nazw miejscowych: do tomu II włączono nazwy pojedynczych obiektów geograficznych (kamieni, drzew), budynków wraz z określonymi obszarami ziemi (karczem, czworaków, łaźni), obiektów komunikacyjnych (kładek, mostów). Ma to na celu, aby te onimy, często o interesującej strukturze i pochodzeniu, nie pozostały niszczeć w archiwum i stopniowo nie popadły w zapomnienie” (LVŽ II: VII). Zatem niet trudno przypuszczać, że w naszej kulturze nazywane są niemal wszystkie społecznie ważne segmenty pokrywy ziemskiej. Ich przyporządkowanie do określonej klasy, podklasy wskazuje odnośnik obiektu. W celu odróżniania nazw od siebie posługiwali się nią zarówno informatorzy nazw miejscowych, jak i nauczyciele oraz leśniczowie zapisujący je w ankietach, a także badacze. Potwierdza to tabela 7. kolumny „Przedmiot” standaryzowanych arkuszy ankiet nazw ziemi27, w której wskazywano, jaki džiant vietos vardo nominaciją ir motyvaciją28. Tai būtinoji, su tikrinių žodžių fragment rzeczywistości jest nazywany. Jak pokazują najnowsze badania litewskiej toponomastyki, odnośnik terminu fizjograficznego nie jest eliminowany z semantyki nazwy miejscowej – jest on konieczną informacją, utożsamianą z jednostkowym pojęciem wyrażonym podstawową cechą29. 3.3. O niejednorodności treści nazw ziemi i ich konkurencyjności względem siebie świadczą również przytoczone dalej myśli K. Alminauskisa: „Te nazwy ziemi dobitnie ukazują nam przywiązanie narodu do swojej ziemi, jego miłość i upodobanie. Ludzie nazywają własną nazwą nawet najmniejszy zakątek ziemi, innymi słowy, uosabiają go i w ten sposób przybliżają do samych siebie” (Alminauskis 1934: 3). Wyróżnione zdanie pokazuje, że autor Instrukcji zwrócił uwagę na nazwy ziemi DALIA SVIDERSKIENĖ 318 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII związki z ludźmi, przedstawicielami określonej wspólnoty językowej, utożsamiającymi miejsca z sobą, a zarazem oddzielającymi je od siebie pod jakimś względem30. W rodzimej toponimii znajdują się przykłady potwierdzające to stwierdzenie. Jeden z nich, oparty na subiektywizmie, przedstawia miejsce jako człowieka – bagno to Panáitė (Vv31). Stefan Ullmann wskazuje na antropomorfizmy jako jedną z tendencji metaforyzacji (zob. Улльман 1970). Są to słowa określające ciało, ducha i działalność człowieka, użyte do nazwania obiektów świata nieożywionego32. W ten sposób, nazywając topoobiekty, wywołuje się u adresata skojarzenia z człowiekiem33. Przymiotniki opisujące człowieka (istotę żywą) stanowią podstawę nominacji przedstawionych poniżej nazw terenowych: pole Mùdrė (Brb); bagno Skastė (Kdn), łąka Skastė (Lbv); Według informatora toponimu w ankiecie nazw ziem wsi Melagiai, nazwa części gruntów ornych, łąki Piktãbalė (Kdn) wywodzi się stąd, że dawniej w tym miejscu znajdowało się bagno, w którym topiło się wiele zwierząt gospodarskich. Zdaniem Vaide Drukteinytė, która badała czasowniki o znaczeniu przenośnym, te „znajdują się na peryferiach grup semantycznych, ponieważ w wielu przypadkach ten sam czasownik, użyty w znaczeniu dosłownym i przenośnym, trafia do różnych grup semantycznych” (Drukteinytė 2002: 318). W kontekście omawianej kwestii powyższa uwaga ma szczególne znaczenie, ponieważ ostrzega o zmianach znaczeniowych, pewnych deformacjach w strukturze znaczenia nazw miejsc. 3.4. „Nazwy ziem często zapoznają nas z wcześniejszymi warunkami życia narodu i dają okazję do głębszego wniknięcia w jego duszę” – powiedziano w Instrukcji (Alminauskis 1934: 3). „Z niektórymi34 z nich (z nazwami ziem – uwaga autora) wiążą się wspomnienia dawnych czasów, starodawne czary, wierzenia i podobne dziedziny historii kultury narodu, o których bez nich niczego byśmy nie wiedzieli”35 (tamże). Z zapisanych w Instrukcji zdań można zrozumieć (zinterpretować), że 30 Epigraf Kazimierasa Būgi, który stał się oparciem dla wystąpień i artykułów wielu litewskich badaczy, podkreślających znaczenie toponimów, również w tym kontekście nie traci sensu ze względu na pogląd językoznawców z początku ubiegłego wieku na nazwy własne swojej ziemi, swojego kraju. „Za pomocą nazw miejsc przemawia do nas sama ziemia. Jej słowa języka to nazwy miast, wsi, rzek, jezior, bagien, puszcz, gór i in.” (Būga 1961: 491). 31 Skróty takie jak LVŽ nie są wyjaśniane oddzielnie. 32 Zob. także. Gudavičius 2007: 165–168. Tatjana Fedotova (Zabajkalski Państwowy Uniwersytet Humanistyczno-Pedagogiczny) ten rodzaj metafory w toponimii nazywa kognitywną (zob. Федотова 2008: 48, 33 Metafory antropomorficzne stanowią podstawę personifikacji – figur stylistycznych, w których przedmiotom świata nieożywionego nadaje się cechy i właściwości człowieka (por. Gudavičius 2009: 117). 49). 34 Pisownia jak w Instrukcji. 35 Treść trzeciej strony ankiet: 13. „Wiedza historyczna”, 14. „Wiadomości archeologiczne”, 15. „Wyjaśnienia pochodzenia nazw”, 16. „Wiadomości folklorystyczne”. Standaryzowany arkusz ankiety kończy się tabelą oznaczeń przedziałów wiekowych informatorów, tj. informacją, do której grupy wiekowej należał (należeli) ten (ci) informatorzy. Artykuły / Articles 325 Termino žemėvardis klausimu Savukynas Bronys 1963: Litewskie nazwy miejscowe w dopełniaczu. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 6, 235–246. Sinkevičiūtė Daiva 2015: Leksyka proprialna języka litewskiego. Główne warstwy. Zadania dla studentów: e-book, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Skardžius Pranas 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Litewska Akademia Nauk, Instytut Języka Litewskiego. Sviderskienė Dalia 2015: O pragmatycznej analizie lingwistycznej nazw miejscowych (na podstawie nazw miejscowych okręgu mariampolskiego). – Acta 166–199. Linguistica Lithuanica 73, Sviderskienė Dalia 2016: Motywacja złożeń helonimów okręgu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 243–273. Sviderskienė Dalia 2017: Motywacja zestawień helonimów okręgu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 78–102. Sviderskienė Dalia 2019: Motywacja helonimów sufiksalnych okręgu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 110–140. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2018: Koncept tożsamości człowieka według tapatus, -i i jego derywatów we współczesnej litewskiej publicystyce. – Acta Linguistica 78–102. Lithuanica 79, Šmilauer Vladimir 1963: Úvod do toponomastiky, Praha: Státní pedagogické nakldatelství. Tarvydas Stanislovas 1958: Nazwy miejscowości Litwy, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, rada redakcyjna A. Kaulakienė i in., Vilnius: Alma littera, 2013. Vanagas Aleksandras 1988: Przeniesione nazwy miejscowości na Litwie. – Mokslas ir gyvenimas 5, 14–17. Алефиренко Николай Ф. 2009: Когнитивно-дискурсивная парадигма языкового знака. – Язык. Текст. Дискурс: научный альманак под ред. Г. Н. Манаенко, вып. 7, Ставрополь, 7–17. Блинова Ольга И. 1981: Termin i jego motywacja. – Terminologia i kultura języka, Moskwa: Nauka, 28–37. Васильева Наталия Н. 2014: Традиционное и новое в русской топонимической terminologii. – Mikrotoponimia / Makrotoponimia: Problematyka wstępna, red. A. Gałkowski, R. Gliwa, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 117–126. DALIA SVIDERSKIENĖ 326 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Васильева Наталия Н. 2014a: О координировании ономастической терминологии. – Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского 2(1), 373–377. Васильева Наталия Н. 2015: Нужен ли ономастике новый терминологический słownik? – Etnolingwistyka. Onomastyka. Etymologia: materiały III międzynar. науч. конф. Екатеринбург, 7–11 сентября 2015 г., отв. ред. Е. Л. Березович; ред. Е. О. Борисова, Н. В. Кабинина, М. Э. Рут, Л. А. Феоктистова, 60–62. Костерина Юлия Е., Кондратюкова Людмила К. 2014: Критерии и принципы отбора терминов. – Омский научный вестник 1(125), 133–137. Кубрякова Елена С. 2004: Язык и значение. На пути получения знаний о языке: части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира, Москва: Языки славянской культуры. Матвеев Александр К. 2005: Ономастика и ономатология: терми нологический этюд. – Вопросы ономастики 2, 5–11. Мурзаев Эдуард М. 1984: Словарь народных географических терминов, Москва: Мысль. Подольская Наталья В. 1978: Словарь русской ономасти ческой терминологии, odpow. red. А. В. Суперанская, Москва: Наука. Подольская Наталья В. 1988: Словарь русской ономастической терминологии, изд. 2-е, перераб. и доп. А. В. Суперанская, Москва: Наука. Суперанская Александра В., Подольская Наталья В. 2003: Общая терминология: Вопросы теории, отв. ред. А. В. Суперанская, Н. А. Подольская, Н. В. Васильева, Моква: ЛИБРОКОМ. Ульман С. 1970: Семантические универсалии. Dostęp w internecie: http://www.philology.ru/linguistics1/ullman-70.htm [dostęp: 2020-11-09]. Федотова Татьяна В. 2008: Специфика метафорических топонимов в аспекте восприятия мира человеком. – Вестник ВГУ, серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация 2, 48–51. Artykuły / Articles 327 Termino žemėvardis klausimu On the Term Žemvardis STRESZCZENIE Po przeanalizowaniu Instrukcija vietovardžių rinkėjams (The Instruction for Collectors of Place Names) (1934) Kazimierasa Alminauskisa jako głównego tekstu, w którym powstał termin žemvardis („nazwa terenu”), jego kontekstu toponimicznego oraz interdyscyplinarnej dziedziny naukowej, w której — według naszej najlepszej wiedzy — termin ten funkcjonuje, a także po uwzględnieniu specyfiki obiektów (zjawisk), do których termin się odnosi, okazało się, że (1) žemvardis zajmuje pozycję pośrednią między żywym elementem języka a precyzyjnie zapisanymi jednostkami systemowymi terminów. Kompleksowe badanie jakościowe określiło (2) model strukturalny tego terminu i jego amplitudę semantyczną. It was ascertained that the semantic domain žemė (land) is related to (a) the expression otaczającego środowiska (przestrzeni) – ziemia jako nisko położona powierzchnia (bez wykluczania pozycji warstwy dennej w wodzie jako powierzchni ziemi), (b) wyrażenie ukształtowania terenu – ziemia jako część powierzchni charakteryzująca się określonymi właściwościami wyróżniającymi, antropogenicznymi i geogenicznymi (por. zamieszkana, podmokła, porośnięta roślinami określonego rodzaju, uprawiana, segmenty powierzchni ziemi przeznaczone do chodzenia, jazdy itp.), (c) ziemia jest utożsamiana z określonym regionem, miejscem zamieszkania, (d) społecznie znaczące obiekty kulturowe i inne. Badanie ujawniło również (e) konotację lingwokulturową: ziemia żyje. Uzasadnia to tradycyjną koncepcję terminu žemvardis ugruntowaną w lokalnej toponimii — nazwy własne pokrycia terenu (wzgórz, pól, łąk, lasów, dróg, ścieżek itd.); pozwala nam również pojąć bogatszą treść terminu žemvardis i przewidywać szersze możliwości jego użycia. Implikowane pojęcie terminu žemvardis jest następujące: nazwy pokrywy terenu powstałe w określonym czasie na określonym obszarze w drodze nominacji naturalnej, które są istotne pod względem orientacyjnym, komunikacyjnym i emocjonalnym oraz odzwierciedlają psychologię egzystencji członków lokalnej wspólnoty językowej. Wydaje się, że użycie tego terminu w obszarze badań antropocentrycznej regionalnej (arealnej) toponomastyki będzie w przyszłości szczególnie prawdopodobne. Powyższe założenie potwierdza doświadczenie badawcze autora, wskazujące na wspólną cechę decyzji nominacyjnych określonego pola polietnicznego, przejawiającą się w próbie wzmocnienia zasady semantycznej integralności fragmentacji i organizacji przestrzeni dzięki pewnemu subiektywizmowi. Lokalny model międzywojennego systemu informacyjnego, kwestionariusze Nazwy gruntów, skonstruowane na podstawie jednostek administracyjnych (powiatów, okręgów, wsi, majątków ziemskich, pojedynczych gospodarstw), wzmacnia powyższe założenie. Uwzględniając powyższe, można stwierdzić, że (3) žemvardis jest składnikiem tożsamości. W konsekwencji nie tylko nazwy miejsc, lecz także przedstawiciele innych grup semantycznych (jak stwierdza Alminauskis, „wśród setek tysięcy nazw gruntów ukryte są DALIA SVIDERSKIENĖ 328 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ludzie”) związani z tożsamością naszego narodu i stawiający czoła wyzwaniu wymierania i przetrwania w obliczu globalizacji mogą być określani jako žemvardžiai. Nadesłano 6 grudnia 2020 r. DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]