Termino „žemė́vardis“ klausimu

DALIA SVIDERSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-3060-4713 Kierunek badań naukowych: onomastyka (badania słowotwórstwa, pochodzenia i motywacji nazw własnych). DOI: doi.org/10.35321/all83-14 W SPRAWIE TERMINU ŽEMĖVARDIS W sprawie terminu žemėvardis ADNOTACJA Artykuł omawia proces terminologizacji i rezultat terminologizacji rodzimego słowa žemėvardis, funkcjonującego w języku międzywojennego naukowca Kazimierasa Alminauskisa, jego pojęcie, miejsce terminu w systemie rodzimej terminologii oraz stosunek do innych terminów używanych w litewskiej toponomastyce. Po ujawnieniu informacji konceptualnej przekazywanej przez ten znak językowy wskazano szersze możliwości jego wykorzystania. Artykuł uzupełniają dane encyklopedyczne, fragmenty historii zapisywania nazw miejscowych z żywego języka (mowy), a także informacje z Słownika nazw miejscowych Litwy, stanowiącego narodowy rejestr toponimii ubiegłego wieku, oraz przykłady rodzimej toponimii reprezentujące międzywojenną semantykę kulturową wsi, zaczerpnięte z kwestionariuszy Nazwy ziem. SŁOWA KLUCZOWE: toponim, termin rodzimy, analiza tekstu użycia, analiza kontekstu, nominacja terminologiczna, motywacja, system terminologii, komunikacja interdyscyplinarna. ADNOTACJA Artykuł omawia proces i rezultat terminologizacji rodzimego słowa žemėvardis („nazwa ziemi”), funkcjonującego w języku międzywojennego naukowca Kazimierasa Alminauskisa, jego pojęcie, miejsce terminu w systemie terminów rodzimych oraz jego relację z innymi terminami używanymi w litewskiej toponomastyce. Po ujawnieniu informacji konceptualnej przekazywanej przez ten znak językowy wskazano szersze możliwości wykorzystania terminu. Artykuł wzbogacają dane encyklopedyczne oraz fragmenty historii zbierania nazw miejscowych z żywego języka (mowy); uzupełniają je 310 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu informacje z narodowego rejestru toponimii ubiegłego wieku Słownika nazw miejscowych Litwy oraz przykłady rodzimej toponimii reprezentujące semantykę kulturową międzywojennej wsi, zaczerpnięte z kwestionariuszy Nazwy ziem. SŁOWA KLUCZOWE: toponim, termin rodzimy, analiza tekstu użycia, analiza kontekstu, nominacja terminologiczna, motywacja, system terminów, komunikacja interdyscyplinarna. Wprowadzenie. Terminologia nazw własnych może być kwalifikowana jako część całej terminologii lingwistycznej, z właściwymi tylko jej cechami. Niestety, w słownikach tej dziedziny nauki o bardziej ogólnym charakterze (Šmilauer 1963; Подольская 1978, 1988; GTSGN 2002) nie znajdujemy jednostek terminologii narodowej, najlepiej odzwierciedlających pojęcia wspólnoty językowej, modele ich nazywania, system oraz dziedzinę, którą reprezentują. Wraz z rozwojem nauki pojawia się potrzeba doboru terminów, która staje się jednym z najważniejszych zadań badacza. Określone przez naukowców zasady i kryteria doboru terminów wyznaczają kolejne etapy działalności terminologicznej: wdrażanie wybranych metod badawczych, gromadzenie informacji potrzebnych do dalszego użycia terminów i tworzenia słowników, na podstawie zarówno wymagań stawianych terminowi, jak i opracowanych metodycznych zasad pracy terminologicznej, kryterium określoności terminu oraz zasad synchronii, systemowości i normalizacji, które są praktycznie realizowane poprzez modelowanie systemu logiczno-konceptualnego1. Terminologia jako „specjalistyczna leksyka języka wymaga także specjalnej normalizacji, opartej nie na jej literackiej, lecz naturalnej prawdziwości i poprawności, uwarunkowanej nie tradycją użycia ani obowiązującymi w danym języku zasadami słowotwórstwa, lecz okolicznościami dyktowanymi przez ten podsystem języka”2. Zdaniem litewskiej terminolożki Albiny Auksoriūtė „bardzo ważne jest, aby język litewski był używany zarówno w publicznym życiu państwa, jak i w świecie nauki” (Auksoriūtė 2020). O związkach języka nauki z żywym językiem ludowym, bez przekształcania go w czysto sztuczne narzędzie komunikacji specjalistów, wspominał także Kazimieras Gaivenis (1987: 84). Ostatnio coraz bardziej uzasadnione okazuje się kognitywne podejście do analizy motywacji morfologicznej 1 Zob. w tej sprawie prace litewskich terminologów deklarujących tradycyjne stanowiska (Gaivenis 1987: 83–91; Gaivenis, Keinys 1990: 210) oraz współczesnych uczonych rosyjskich pracujących w ramach paradygmatu antropocentrycznego (Костерина, Кондратюкова 2014: 133–137; Васильева 2014, 2015). 2 „Leksyka specjalistyczna podlega szczególnej normalizacji, u której podstaw leży nie poprawność literacka, lecz produkcyjna, dyktowana nie normami użycia słów ani słowotwórstwa danego języka, lecz warunkami odpowiedniego podsystemu” (Суперанская 2003: 28). Straipsniai / Articles 311 DALIA SVIDERSKIENĖ badania, a więc nie omijają one także terminów. Jak twierdzi rosyjska lingwistka Jelena S. Kubriakowa, „informacja przekazywana za pomocą słowa zostaje zapakowana w motywowany znak, który zazwyczaj przekazuje swoje znaczenie częściami i najwłaściwiej łączy potrzeby poznawcze oraz komunikacyjne” (Кубрякова 2004: 393)³. „Podczas każdego aktu mowy treść mentalna aktualizowana w świadomości ma charakter subiektywny, natomiast treść aktualizowana za pomocą konkretnego słowa jest rzeczywistym, realnym znaczeniem słowa w sytuacji aktu mowy. Rzeczywiste znaczenie to to, co człowiek uważa, co ma na myśli, gdy rozumie (słyszy albo sam używa) określone słowo. Znaczna część takiego znaczenia jest wspólna wszystkim mówiącym ze względu na podobne doświadczenia życiowe i powtarzalność typowych sytuacji komunikacyjnych” (Gudavičius 2011: 111). Znaczenie rozumiane jest jako jedność treści i formy. Aby zrozumieć treść reprezentowaną przez znak językowy, należy uchwycić cechę pragmatyczną, która dała impuls do powstania znaku językowego. Zdaniem Nikołaja F. Alefirenki „forma wewnętrzna znaku językowego traktowana jest jako synchroniczny epidygmatyczny komponent jego struktury semantycznej, pełniący funkcję idioetnicznej podstawy nominacji pośredniej, tj. odzwierciedlający cechę denotacyjną, według której nazwano jeden z możliwych fragmentów rzeczywistości” (Алефиренко 2009)⁴. W językoznawstwie uznaje się, że „zadaniem terminu jest nie tylko precyzyjne wyrażenie pojęcia naukowego, lecz także pełnienie funkcji określonego instrumentu poznania, wyjaśniającego to, co nowe w środowisku określonej dziedziny nauki, której służy” (por. Блинова 1981: 28)⁵. Zakładając zatem, że termin rodzimy mógłby utrwalić się w rozwijającej się nauce o nazwach własnych i uwydatnić jej narodowe cechy kognitywne, jako główne źródło analizy wybrano opracowaną w okresie międzywojennym przez Kazimierasa Alminauskisa Instrukcję spisywania nazw ziem (dalej – Instrukcja; LŽVI). W rozdziale O nazwach ziem, ich znaczeniu i spisywaniu stwierdzono: „W twórczości ludowej, między folklorem a sztuką ludową, poczesne miejsce zajmuje zbiór nazw ziem” (Alminauskis 1934: 3). W obliczu globalizacji, która zdaje się powtarzać sytuację międzywojenną⁶, opisywaną opozycją słów „(z)niknąć albo (po)zostać”, nie pozwala ³ „Przekazywana przez nie informacja zostaje zapakowana w umotywowany znak, który z reguły przekazuje swoje znaczenie w sposób rozczłonkowany, a także w znak optymalnie uzgadniający swoje zadania poznawcze i komunikacyjne” (Кубрякова 2004: 393). ⁴ „Forma wewnętrzna znaku językowego rozpatrywana jest jako synchroniczny epidygmatyczny komponent jego struktury semantycznej, służący jako idioetniczna podstawa nominacji pośrednio-pochodnej, tj. odzwierciedlający tę cechę denotacyjną, według której nazwano odpowiedni fragment rzeczywistości” (Алефиренко 2009). ⁵ „Termin ma nie tylko niezwykle precyzyjnie wyrażać pojęcie naukowe, lecz także służyć jako swoisty instrument poznania i ujawniania nowego w tej gałęzi wiedzy naukowej, której służy” (Блинова 1981: 28). ⁶ Myśli wyrażone przez K. Alminauskisa zdają się dziś odzwierciedlać słowa litewskiej geografki Filomeny Kavoliūtė: „Nazwy miejsc zamieszkanych wraz z innymi nazwami miejscowości tworzą specyficzny 312 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu spełnić się ma niesłabnące zainteresowanie dziedziną nazw własnych⁷. Zatem badanie to ma znaczenie zarówno dla toponomastyki, jak i terminologii, ponieważ „swoistość onomastyki, jej pozycja w obszarze wiedzy humanistycznej niejednokrotnie wywoływały wiele sporów, podobnie jak niepewność co do statusu nazw własnych w językoznawstwie oraz ich różnorodność wpływały na proces kształtowania się terminologii onomastycznej” (Матвеев 2005: 5)⁸. Ponadto „terminy narodowe są niewyczerpanym źródłem uzupełniania terminologii naukowej. W niektórych przypadkach dokładniej i precyzyjniej informują o treści obiektu geograficznego, zjawiska przyrodniczego oraz jego odcieniach” (Мурзаев 1984: 4)⁹. Celem artykułu jest, na podstawie dokumentu reprezentującego sytuację międzywojennego powszechnego spisywania nazw miejscowych w celu ich zachowania, Instrukcji K. Alminauskisa, ustalenie zakresu treści przekazywanej przez znak językowy žemėvardis, zdefiniowanie na podstawie uzyskanych danych pojęcia rodzimego terminu žemėvardis oraz wskazanie dalszych możliwości wykorzystania tego terminu i słowa. W celu realizacji tego zamierzenia postawiono następujące zadania: 1) wyjaśnić pochodzenie słowa žemėvardis; 2) przedstawić ustalone w encyklopedii i toponomastyce pojęcie terminu žemėvardis, jego otoczenie terminologiczne i partnerów kontekstowych, wyjaśnić (zinterpretować) motywację oraz ujawnić model strukturalny; 3) na podstawie tekstu Instrukcji K. Alminauskisa oraz najnowszego kontekstu badań rodzimej toponomastyki ujawnić (zinterpretować) zmiany w podejściu do nazywanego fragmentu rzeczywistości (nazw miejsc), prowadzące do korekty treści pojęcia žemėvardis. Aby zatem ustalić (zinterpretować) i uwydatnić, co w języku jest nowe, jaki jest jego stosunek do tego, co jest nadal używane, stare, analizuje się je na poziomie leksykalno-semantycznym, syntaktycznym i lingwokulturowym, celowo łącząc metody onomazjologiczne i semazjologiczne. Oprócz nich w artykule stosuje się metody analizy teoretycznej, kulturowo-mentalny pokład regionu, istniejący nierozerwalnie ze społeczeństwem i nie mniej znaczący niż obyczaje czy tradycje” (Kavoliutė 2019: 740). ⁷ „Dziedzictwo kultury niematerialnej – żywe, kwitnące, przekazywane z pokolenia na pokolenie, zapewniające człowiekowi tak potrzebne poczucie tożsamości – zawsze zajmowało ważne miejsce w życiu społeczeństwa: od powszechnych, głęboko zakorzenionych tradycji po obyczaje szczerze pielęgnowane przez małe wspólnoty, którymi hojnie dzielą się ze wszystkimi pragnącymi poznać i doświadczyć naszej [...] wizji świata, a także charakterów ludzkich zachowujących swoiste cechy.” Dostęp w internecie: http://lki.lt/lietuvos-nemate-rialaus-kulturos-paveldo-vertbyiu-savade-vietovardziu-atminties-ir-vartojimo-tradicija/ [dostęp 2020-07-11]. ⁸ „Swoistość onomastyki, jej położenie w obrębie wiedzy humanistycznej wielokrotnie wywoływały liczne spory, podobnie jak nieokreśloność statusu naukowego nazw własnych w lingwistyce oraz ich różnorodność wpływały na proces terminologizacji onomastycznej” (Матвеев 2005: 5). ⁹ „Terminy ludowe są niewyczerpanym źródłem uzupełniania terminologii naukowej. W wielu przypadkach dokładniej i rzeczowo informują o treści i niuansach obiektu geograficznego czy zjawiska przyrodniczego” (Мурзаев 1984: 4). Straipsniai / Articles 313 DALIA SVIDERSKIENĖ analizy, opisowo-analityczne oraz analizy komponentowej, przestrzega się zasad badań jakościowych10 ukierunkowanych na przedmiot badania. Artykuł ma wartość dla terminologii, terminografii, toponomastyki, geografii kulturowej, socjoleksykologii i komunikacji interdyscyplinarnej, a także jest interesujący z edukacyjnego punktu widzenia. 1. Pochodzenie słowa žemėvardis. Słowo žemėvardis, utworzone w wyniku złożenia, składa się z dwóch członów. Pierwszy wiąże się z lit. žemė „ziemia”, drugi – z lit. vardas „imię, nazwa”. Pochodzenie pierwszego członu strukturalnego słowa można wyjaśnić na podstawie Bazy danych etymologicznego słownika języka litewskiego (dalej – LKEŽBе), opracowanej na Uniwersytecie Wileńskim12, według której lit. žemė [...], podobnie jak w innych językach pokrewnych, wiąże się semantycznie z „leżącym nisko, tym, co znajduje się nisko” (cyt. za Buck 1949: 16). Następnie, kierując się najbardziej typowym, samodzielnym i stylistycznie najbardziej neutralnym znaczeniem podanym w Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe), oznaczonym numerem pierwszym, staje się jasne, że lit. žemė oznacza „powierzchnię (naszej planety), [...] (często przeciwstawianą sklepieniu niebieskiemu)” oraz odcień tego znaczenia13 | „dno (w wodzie)”. Ostatnie komponenty znaczeniowe uzupełniają i rozwijają strukturę znaczeniową innych znaczeń wieloznacznego słowa žemė: 4. „wierzchnia luźna (zwykle uprawiana lub w inny sposób użytkowana) warstwa powierzchni naszej planety”; 5. „materia tworząca powierzchnię naszej planety || „glina” || „błoto, brud”; 6. „działka, obszar, pole przeznaczone do określonych celów”; 7. „ląd” || „brzeg, skraj”; 8. „orne, uprawiane pole, rola”; 9. „prywatna (zwykle uprawiana) działka, grunty użytkowe” || „prywatna własność” || „gospodarstwo” || „włóka”; 10. „warstwa odpowiednia do wzrostu i uprawy roślin, gleba”; 11. „terytorium zamieszkiwane przez naród lub narody, kraina, kraj” || przen.14 „mieszkańcy określonej krainy lub kraju, naród” || „państwo” || „etniczna jednostka terytorialna” || „okolica, miejscowość, region” || „ojczyzna, kraj rodzinny, ziemia rodzinna”. Pochodzenie drugiego członu strukturalnego wywodzi się od lit. vardas „nazwa nadana nie jednej określonej, lecz każdej rzeczy, zjawisku, czynności itp. danego rodzaju”. Por. także –onim [onimy], drugi człon wyrazu złożonego, oznaczający 10 „Badanie jakościowe (kwalitatywne) to systematyczne, niestrukturyzowane badanie przypadku lub grupy osób, sytuacji albo zdarzenia w środowisku naturalnym, mające na celu zrozumienie badanych zjawisk i przedstawienie ich interpretacyjnego, holistycznego wyjaśnienia” (Kardelis 2002). 11 Socjoleksykologia – nauka badająca związki użycia słów z miejscem zamieszkania, zawodem i statusem społecznym ludzi. Mówiąc ogólnie, jest to nauka o relacjach między słowami a społeczeństwem. 12 Kierowniczka projektu prof. dr Daiva Sinkevičiūtė. Dostęp w internecie: http://etimologija.baltnexus.lt/ [dostęp we wrześniu–październiku 2020 r.]. 13 Dalej do oznaczania odcienia (odcieni) znaczeniowego stosuje się znak ||. 14 Skróty takie jak LKŽe nie są osobno objaśniane. 314 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu „imię”, „nazwa”, „słowo” (TŽŽ 2013: 822), onimy [gr. onyma – imię] językozn. nazwy własne lub połączenia wyrazowe nazywające obiekty (tamże)15. 2. Pojęcie terminu, otoczenie terminologiczne, miejsce w systemie, motywacja, model strukturalny. Na podstawie danych encyklopedycznych toponimy, czyli nazwy miejscowe, a więc nazwy własne miejsc, dzielą się przede wszystkim na nazwy miejsc niezamieszkanych i nazwy miejsc zamieszkanych. Nazwy miejsc niezamieszkanych dzielą się z kolei na dwie wielkie grupy – hydronimy i žemėvardžiai. Žemėvardžiai to nazwy gór, wzgórz, urwisk, wąwozów, dolin, łąk, błoni, pastwisk, pól, ugorów, żwirowni, glinianek, lasów, wyrębów, borów, zarośli, gąszczów, dróg, ścieżek itd. Žemėvardžiai są najliczniejszymi toponimami litewskimi. Zapisano ich ponad 500 000. Pod względem pochodzenia i czasu powstania są najbardziej różnorodne wśród toponimów. Są to nazwy przede wszystkim małych i niezbyt ważnych miejsc; wraz ze zmianą warunków historycznych i społecznych zmieniają się, zanikają albo pojawiają się nowe. Rzadziej trafiają do dokumentów urzędowych i rzadziej są formalnie zatwierdzane. Jednak dla komunikacji i orientacji žemėvardžiai są nie mniej ważne niż nazwy wód czy miejsc zamieszkanych (LKE 2008: 599, 556–557)16. Ten podział ujawnia położenie žemėvardžiai w ogólnym systemie terminów toponimicznych – znajdują się one na niższym poziomie nazw miejsc niezamieszkanych i wraz z hydronimami17 tworzą podgatunek toponimów, czyli nazw miejscowych. Grasilda Blažienė, opierając się na doświadczeniach niemieckiej onomastyki, twierdzi, że „toponimy, które pozostają po oddzieleniu oikonimów i hydronimów, najwłaściwiej byłoby nazywać žemėvardžiai, czyli nazwami miejsc niezamieszkanych” (Blažienė 2006: 27). Koncepcja systemu toponimów, czyli nazw miejscowych, Vitalii Maciejauskienė ujawnia się w opisie źródła Słownika nazw miejscowych Litwy, kartoteki znajdującej się w zbiorach Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego: „Gromadzono ją niemal przez cały XX wiek, a obecnie znajduje się w niej około 600 tysięcy fiszek. Zapisano na nich litewskie nazwy miejscowe zbierane w różnym czasie i różnymi sposobami z żywego języka – nazwy miejsc zamieszkanych, hydronimy oraz nazwy różnych innych obiektów powierzchni ziemi (pól uprawnych, wzniesień, bagien, brodów, wąwozów, pól, 15 Por. także rosyjski reprezentant terminologii: „Toponim (od stgr. τόπος – miejsce + ὄνομα – imię, nazwa) – kategoria onimów, nazwa własna oznaczająca nazwę własną obiektu przyrodniczego na Ziemi lub obiektu stworzonego przez człowieka na Ziemi. Toponimy bada toponimika, będąca działem onomastyki” (Подольская 1988: 127). 16 Zob. także TŽŽ 2013: 822: toponimas (topo– + gr. onyma – imię), językozn. nazwa miejscowa, nazwa własna miejscowości zamieszkanej lub innego obiektu geograficznego. Według danych LKŽE vietāv ardė „nazwa własna miejsca, nazwa” [W Auksztocie są nazwiska i nazwy miejscowe – Kušlaukčių Vaižg.]. 17 W sprawie użycia tego terminu zarówno w wąskim, jak i szerokim znaczeniu zob. Vanagas 1999: 239. W pierwszym przypadku terminem hydronim nazywa się nazwy rzek i jezior, w drugim – także inne nazwy własne zbiorników wodnych – mórz, oceanów, jezior, rzek, stawów, rowów, brodów, bagien, topieli itd. Straipsniai / Articles 315 DALIA SVIDERSKIENĖ pastwisk, rowów, zatok, gór, wzgórz, dróg, pól, lasów, bagien, moczarów itd.)”. Tych nazw miejscowych jest bardzo wiele, są one najmniej zbadane (Maciejauskienė 2002: 102)18. Klasa obiektów, określana w encyklopedii jako žemėvardžiai, u tej autorki pozostaje nienazwana, jednak oczywiste jest, że onomastka wyodrębnia ją spośród nazw innych klas (podklas). Jak stało się już zwyczajem, we wszystkich pracach poświęconych litewskiej toponimice regionalnej (arealnej) – w zbiorowej monografii litewskich naukowców Litewskie nazwy miejscowe, žemėvardžiai i hydronimy w kontekście europejskim (LOFGEK 2019), w studiach Ilony Mickienė, Renaty Endzelytė i Neriji Bartkutė, a także w publikacjach lokalnych badań serii „Versmė” – do nazywania nazw pokrywy ziemskiej, tj. gór, pól, łąk, lasów, dróg, ścieżek itd., stosuje się termin žemėvardis. Używali go także geograf piszący o kwestiach językowych Stanislovas Tarvydas (1958: 5, 46), językoznawcy Bronys Savukynas (1963: 235)19, Aleksandras Vanagas (1988: 16), Marija Razmukaitė (2003: 67) oraz etnolog Auksoolė Čepaitienė (2013: 112, 129). Okoliczności powstania terminu i jego motywacja z perspektywy synchronicznej wydają się łatwe do zrozumienia – pojawiła się konieczność nazwania stref suchej powierzchni ziemi (pokrywy ziemskiej), wyróżniających się z otoczenia (uprawianych, górzystych, zalesionych, takich, po których się chodzi, jeździ itd.). Motywacja pozwala zrozumieć inne używane terminy gatunkowe tego samego poziomu: hydronimy, nazwy miejsc zamieszkanych. W litewskiej toponimice obok nich używane są także terminy o mieszanym pochodzeniu: zarówno litewskie, jak i zawierające rdzenie pochodzenia greckiego. Synonimicznie używa się terminów: hydronim – hydronim; nazwa miejsca zamieszkanego – oikonim; nazwa miejsca podmokłego – helonim; nazwa góry – oronim; nazwa pola, łąki – agronim; nazwa lasu – drimonim; nazwa drogi, ścieżki – hodonim. W razie potrzeby terminy te określa się ogólnie jako nazwy miejscowe lub toponimy, natomiast oronimy, agronimy, drimonimy i hodonimy – jako žemėvardžiai. Tak więc model terminologiczny uformował się z członu głównego vardas, oznaczającego klasę (kategorię) nazw własnych, oraz członu pobocznego žemė, oznaczającego miejsce i wskazującego podklasę obiektów nieożywionych. Aby zrozumieć informację przekazywaną przez znak językowy, należy uwzględnić związki syntaktyczne między członem głównym a pobocznym (odpowiednio vardas i žemė), ponieważ istotna jest nie suma znaczeń poszczególnych członów, lecz całość znaczeniowa, czyli znaczenie derywatu. 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu 3. Retrospektywa użycia terminu. 3.1. W Instrukcji stwierdzono, że zbiór nazw ziem „tworzą nazwy miejscowe20) i žemėvardžiai21), którymi ludzie nazwali niemal każde miejsce: pole, las, jezioro, strumień, łąkę... pagórek... każdą inną, odrębną od pozostałych nazwą” (Alminauskis 1934: 3). Najpierw należy omówić przypadek użycia formy žemėvardžio, której znaczenie w przypisie do Instrukcji wyjaśnia sam autor: „Žemėvardžiai w szerokim znaczeniu obejmują wszystkie nazwy miejsc na powierzchni ziemi, a więc także nazwy miejscowe” (tamże). Z tego, co powiedziano, można zrozumieć, że pojęcie terminu žemėvardis funkcjonującego w użyciu K. Alminauskisa kształtowało się zgodnie z rozumieniem „tego, co znajduje się nisko”, przy czym wszystkie segmenty otaczającego środowiska (przestrzeni) postrzegano jako przeciwieństwo nieba. Zdaniem językoznawcy międzywojennego žemė stanowi zatem podstawę systematyzacji góra / dół. Pojęcie tej opozycji deklarowane jest także w słownikach symboli (Bekeris 1996: 318; Lapinskienė 2007: 176)22. We współczesnej rodzimej toponomastyce23 jest inaczej: za toponimy, czyli nazwy miejscowe, uważa się także nazwy obiektów kosmosu – gwiazd, gwiazdozbiorów, planet, komet itp. – (inaczej kosmonimy i astronimy) (zob. także LKE 2008: 557). 3.2. Twierdzenie K. Alminauskisa, że niemal każde miejsce (miejsce24 – K. A.) zostało nazwane25 inną, odrębną od pozostałych nazwą, (po)twierdza wykaz skrótów odsyłaczy do obiektów w Słowniku nazw miejscowych Litwy, opracowanym dla praktycznych potrzeb identyfikacji miejsc26. Jak twierdzi redaktor naczelny słownika Laimutis Bilkis, „w porównaniu z tomem I nieco rozszerzono pojęcie nazw miejscowych: do tomu II włączono nazwy pojedynczych obiektów geograficznych (kamieni, drzew), budynków wraz z określonymi obszarami ziemi (karczm, czworaków, łaźni), obiektów komunikacyjnych (kładek, mostów). Ma to na celu, aby te onimy, często o interesującej strukturze i pochodzeniu, nie kurzyły się w archiwum i stopniowo nie popadły w zapomnienie” (LVŽ II: VII). Nietrudno zatem przypuszczać, że w naszej kulturze nazywane są niemal wszystkie społecznie ważne segmenty pokrywy ziemskiej. Ich przynależność do określonej klasy lub podklasy wskazuje odsyłacz do obiektu. W celu odróżniania nazw od siebie był (i nadal jest) stosowany zarówno przez informatorów podających nazwy miejsc, jak i przez nauczycieli czy leśniczych zapisujących je w kwestionariuszach oraz przez badaczy. Potwierdzają to tabele standaryzowanych formularzy kwestionariuszy Nazwy ziem27, w których kolumna 7 „Przedmiot” wskazywała, jaki fragment rzeczywistości został nazwany. Jak pokazują najnowsze badania litewskiej toponomastyki, odsyłacz do terminu fizjograficznego nie jest eliminowany z semantyki nazwy miejscowej – jest konieczny do uzasadnienia nominacji i motywacji nazwy miejscowej28. Jest to informacja konieczna, utożsamiana z przyrodzoną właściwością nazw własnych do wyrażania pojedynczego pojęcia29. 3.3. O niejednorodności treści žemėvardžiai oraz ich konkurencyjności względem siebie świadczą także dalsze myśli K. Alminauskisa: „Te nazwy ziemi ukazują nam wyczerpująco przywiązanie narodu do swojej ziemi, jego miłość i upodobanie do niej. Ludzie nadają własną nazwę nawet najmniejszemu zakątkowi ziemi, innymi słowy, uświadamiają go sobie i w ten sposób przybliżają go do siebie” (Alminauskis 1934: 3). Wyróżnione zdanie pokazuje, że autor Instrukcji zwrócił uwagę na nazwy ziemi Straipsniai / Articles 317 DALIA SVIDERSKIENĖ związek z ludźmi, przedstawicielami określonej wspólnoty językowej, utożsamiającymi miejsca ze sobą, a zarazem odróżniającymi je od siebie pod jakimś względem³⁰. W rodzimej toponimii znajdują się przykłady potwierdzające to zjawisko. Jeden z nich, oparty na subiektywizmie, to miejsce, człowiek – bagno to Panaïtė (Vv³¹). Stefan Ullmann wskazuje jeden z kierunków metaforyzacji i wymienia antropomorfizmy (zob. Ульман 1970). Są to słowa opisujące ludzkie ciało, ducha i działalność, użyte do nazywania przedmiotów świata nieożywionego³². Przy takim nazywaniu obiektów topograficznych u adresata wywoływane są skojarzenia z człowiekiem³³. Przymiotniki opisujące człowieka (istotę żywą) stanowią podstawę nominacji następujących żemėvardžiai: gleba Mùdrė (Brb); bagno Skaitė (Kdn), łąka Skaitė (Lbv); według podającego nazwę części gruntów ornych i łąki Piktãbalė (Kdn) z Melagių k. Žemės vardų anketos, nazwa ta wzięła się stąd, że dawniej w tym miejscu było bagno, w którym topiło się wiele zwierząt gospodarskich. Zdaniem Vaïdy Drukte inytė, która badała czasowniki o znaczeniu przenośnym, „znajdują się one na peryferiach grup semantycznych, ponieważ w wielu przypadkach ten sam czasownik, użyty w znaczeniu dosłownym i przenośnym, trafia do różnych grup semantycznych” (Drukte inytė 2002: 318). W kontekście omawianego zagadnienia spostrzeżenie to ma szczególne znaczenie, ponieważ ostrzega przed zmianami znaczeniowymi, pewnymi deformacjami w strukturze znaczeniowej nazw miejsc. 3.4. „Żemėvardžiai nierzadko zapoznają nas z wcześniejszymi warunkami życia narodu i dają sposobność głębszego wejrzenia w jego duszę” – powiedziano w Instrukcijoje (Alminauskis 1934: 3). „Z niektórymi³⁴ z nich (z żemėvardžiai – uwaga autora) wiążą się wspomnienia dawnych czasów, dawne czary, wierzenia i podobne elementy historii kultury narodu, o których bez nich niczego byśmy nie wiedzieli”³⁵ (tamże). Z zapisanych w Instrukcijoje zdań można zrozumieć (zinterpretować), że 30 Epitafium Kazimierasa Būgi, które stało się podstawą wystąpień i artykułów wielu litewskich badaczy, podkreślających znaczenie nazw miejscowości, również w tym kontekście nie traci znaczenia z powodu stosunku językoznawców z początku ubiegłego wieku do nazw własnych swojej ziemi i swojego kraju. „Nazwami miejsc przemawia do nas sama ziemia. Jej słowa języka to nazwy miast, wsi, rzek, jezior, bagien, puszcz, gór itd.” (Būga 1961: 491). 31 Skróty takie jak LVŽ nie są objaśniane osobno. 32 Zob. także Gudavičius 2007: 165–168. Tatjana Fedotova (Użajski Państwowy Uniwersytet Humanistyczno-Pedagogiczny) ten rodzaj metafory w toponimice nazywa kognitywną (zob. Федотова 2008: 48, 49). 33 Metafory antropomorficzne stanowią podstawę personifikacji – figur stylistycznych, w których przedmiotom świata nieożywionego przypisuje się cechy i właściwości człowieka (por. Gudavičius 2009: 117). 34 Pisownia jak w Instrukcijoje. 35 Treść trzeciej karty ankiety: 13. „Wiadomości historyczne”, 14. „Wiadomości archeologiczne”, 15. „Wyjaśnienia pochodzenia nazw”, 16. „Wiadomości folklorystyczne”. Standaryzowany arkusz ankiety kończy się tabelą wskazującą przedziały wiekowe informatorów, tj. informacją, do której grupy wiekowej należał (należeli) ci (ten). 318 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu Nazwa geograficzna wiąże się z określonym okresem, historią narodu36, terytorium, ludzkością, jej antropologicznymi podobieństwami i różnicami, jednostkami (sposobem utrzymania, funkcją nazw geograficznych zachowującą te informacje, z której można wnioskować o wewnętrznym świecie ludzi zamieszkujących określony obszar, ich światopoglądzie, postrzeganiu świata i standardach myślenia. Tak więc, jak trafnie zauważył Kazimieras Būga, „nasza przeszłość, nasze bytowanie (historia) jest ściśle związane z zasobem nazw języka” (LKŽe). Podobnego zdania o nazwach miejscowości są także współczesne badaczki: „Studia nazw miejscowości są szczególne dlatego, że aby poznać pochodzenie i znaczenie nazwy, trzeba uchylić drzwi nie tylko do świata słów, lecz także przyrody, historii, mitologii, geografii i psychologii [...]” (Kiseliūnaitė, Simutytė 2005: 7); „Mikrotoponimy i inne toponimy: odzwierciedlenia postrzegania świata przez człowieka” (Sinkevičiūtė 2015: 75). Pojęcie terminu używanego przez ostatnią z autorek mikrotoponimas wiąże się z lokalnością: pierwszy człon strukturalny wskazuje, że mikro toponimy określonego obszaru37 (por. także kolokację nazwy geograficzne miejscowości, zapisaną w jednej z ankiet), indywidualność38, swoistość, wyjątkowość (odmienność). Ta uświadomiona treść zbliża pojęcie tego ostatniego terminu do pojęcia nazwy geograficznej39, dostarczając dodatkowych informacji na temat jego nieoficjalności40, ograniczenia użycia wyłącznie w określonej dziedzinie (dziedzinach) nauki, a także ujawnia relację z terminem 36 Por. także: „Nazwy miejsc są dla nas cenne dlatego, że w rękach znawcy mogą służyć jako dokumenty historii” (Būga 1961: 743); „Gdzie w starożytności żył który naród, może nam powiedzieć ziemia: trzeba tylko umieć ją zapytać i zrozumieć jej odpowiedź” (tamże, 491). 37 W sprawie interpretacji pierwszego członu strukturalnego terminu mikrotoponimas zob. Васильева 2014: 117–126. 38 Więcej przykładów ilustrujących, jak określony fakt krajobrazowy (przyrodniczy, dotyczący obszaru naturalnego) symbolizuje fakt stanu psychicznego jednostki, D. Sviderskienė zebrała z badań litewskiej etnolożki, badaczki folkloru oraz religii i mitologii Bałtów Radvilė Račėnaitė, która, opierając się na materiale ankiet dotyczących nazw ziemi z powiatów olickiego i trockiego, analizowała, jak wspomnienia o przeszłości utrwalają się w różnych gatunkach podań i jak oddziałują one na krajobraz; z artykułu Vigimantasa Butkusa, który badał topografię literatury; oraz z artykułu litewskiej mitolożki i folklorystki Daivy Vaitkevičienė, przygotowanego na podstawie wygłoszonego referatu „Słyszeć miejsce i być usłyszanym”, w którym wspomina się „balų burbeklės” (zob. odpowiednio: Sviderskienė 2015: 173–174, 183; 2016: 261). 39 W sprawie użycia terminu w litewskiej toponimice zob. Bilkis 1997: 35–57; zob. także Подольская 1978: 86: „Микротопоним – Собственное имя (чаще) природного, физико-географического объекта, (реже) созданного человеком, имеющее узкую сферу употребления: функционирующее в пределах лишь микротерритории, известное узкому кругу людей, живущих в близи именуемого микрообъекта, в т. ч. микрогидроним, микроойконим, микроороним, микрохороним, названия урочищ, хозяйственных угодий, микросооружений (колодцев, мостов, будок, вышек, зимовий, кордонов, охотничьих домиков и т. п.).“ 40 Spostrzeżenie to por. także z informacjami encyklopedycznymi przedstawionymi w 2. rozdziale niniejszego artykułu. Straipsniai / Articles 319 DALIA SVIDERSKIENĖ toponimas, znajdujący się na wyższym szczeblu struktury hierarchicznej, używany na oficjalnym poziomie w języku naukowym. G. Blažienė, rozwiązując problemy badania pruskich żemiewardzių, stwierdza, że „żemiewardžiai, czyli nazwy miejsc niezamieszkanych, są używane przez nieliczne grupy ludzi, np. mieszkańców jednej wsi”, a następnie, kontynuując wywód, oparła się na opinii L. Bilkisa: „Trzeba znać miejscowość, w której jego nazwa istnieje” (zob. także: Blažienė 2006: 27; Bilkis 1997: 49). Całość żemiewardžių jako nazw miejsc znajdujących się wewnątrz określonej jednostki administracyjnej41, w określonym środowisku językowym odzwierciedlającym językową, kulturową, historyczną i regionalną (arealną) specyfikę, bada Dalia Sviderskienė. W realizacji tego zadania badaczce pomagają ankiety Lietuvos žemės vardyno — jednostka dziedzictwa międzywojennego. 4. Perspektywa użycia terminu, słowa žemėvardis. 4.1. Na podstawie analizy użycia žemėvardžio można stwierdzić, że pojęcie uległo zmianie i rozszerzeniu. Žemėvardžiais, kontynuując tradycję, nazywa się nie tylko nazwy elementów pokrycia terenu — gór, pól, łąk, lasów, dróg i ścieżek — lecz także nazwy miejsc o nietypowej strukturze, mające związki z historycznymi i etnokulturowymi obszarami rozwoju oraz funkcjonowania. Takie użycie terminu wydawałoby się szczególnie uzasadnione w ramach antropocentrycznie zorientowanej regionalnej (arealnej) toponomastyki. Głównym argumentem na rzecz tego twierdzenia jest to, że nazwy miejscowości są rezultatem lingwistycznego i pozalingwistycznego doświadczenia członków określonej językowej wspólnoty etnicznej43. Nieoficjalne nazwy miejsc są informatywne jedynie w użyciu (mowie), w ich społeczno-kulturowym i etnokulturowym środowisku powstania. Bez znajomości kontekstu onimicznego nazwa miejsca może stać się źródłem nieporozumień. Ponieważ nazwy miejsc są świadkami przeszłości, zachowującymi pospolite (rodzime i zapożyczone) wyrazy, niewystępujące we współczesnych zbiorach nazwiska, otaczające środowisko i jego szczegóły, ślady historyczno-kulturowych kontaktów narodów, a także reprezentantów nietypowych struktur określonego obszaru etnicznego wraz z właściwą im „infrastrukturą”, można je nazywać žemėvardžiais. 41 Z międzywojennego powiatu mariampolskiego. 42 Podczas prowadzenia badań nazewnictwa zauważono, że zapisane w arkuszach Žemės vardų nazwy miejscowe są określane przez nauczyciela, który je zapisał: w ankiecie wsi Žilvyčiai, gminy Seirijai, powiatu olickiego znaleziono dołączoną kartkę z odręcznie zapisaną informacją potwierdzającą ten fakt. Nazwy miejscowe wsi Žilvyčiai (13) spisał Kalėda Juozas, otrzymał je od nauczyciela ze Stračiūnai, Liegausa Pranasa. Nazwy miejscowe tej samej miejscowości (wyróżnienie autora) spisał również nauczyciel z Krikštonys, Lekavičius Rapolas, którego arkusz zawiera tylko 4 nazwy miejscowe (3 razy mniej?!). A. N. 1936-IV-24. Odnotowano przypadek, gdy w tabeli niewypełnionej ankiety Žemės vardų znajdował się jedyny wpis: „nazw miejscowych nie ma”. 43 Więcej informacji o badaniach prowadzonych systematycznie w ostatnich latach, które przyniosły wyniki tego rodzaju, zob.: Sviderskienė 2015, 2016, 2017, 2019. 320 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu 4.2. Argumenty Pranasa Skardžiusa uzasadniające wartość złożeń wyrazowych pozwalają przewidzieć dalsze możliwości wykorzystania žemėvardžio jako słowa naszego języka: „Ze względu na swój charakter nadają się one przede wszystkim do dokładniejszego, bardziej skondensowanego i bogatszego, bardziej znaczącego sposobu wyrażania. Dlatego wyrazy złożone bardzo często mają treść znacznie obszerniejszą, bogatszą, a zarazem bardziej specyficzną niż poszczególne części grup wyrazowych, które nie zostały jeszcze ujęte jako całość” (Skardžius 1943: 396). „W ten sposób wyrazy złożone stanowią jeden z głównych środków specjalnej ekspresji [...], [...] najczęściej zawierają coś wybranego” (tamże, 397). Ustalono, że pochodzenie i środowisko tematyczne drugiego członu strukturalnego vardas nie ograniczają się do dziedziny toponimii, por. asmenvardis – termin antroponimiczny, reiškiantis nazwy własne osób, por. także termin onomastyczny zoonimas z drugim członem strukturalnym pochodzenia greckiego, pełniącym tę samą funkcję nominacyjną. Wszystkich przedstawicieli tych klas w obliczu globalizacji łączy wyzwanie (za)nikania, (prze)trwania oraz idea zachowania. Zatem, opierając się na analogii, na której podstawie w okresie międzywojennym w celu zachowania nazw miejsc sporządzono ankiety Žemės vardai (por. sąsiednią formę nazwy ankiet Žemėvardžiai⁴⁴), žemėvardžiais można kwalifikować i nazywać przedstawicieli rodzimych oraz innych grup semantycznych, istotnych dla komponentu tożsamości⁴⁵. Ich wykaz nie jest zamknięty, ponieważ, jak stwierdził K. Alminauskis w Instrukcijoje, „setki tysięcy žemėvardžių jest ukrytych wśród ludzi”. Wnioski. W artykule, po przeanalizowaniu Instrukciją vietovardžių rinkėjams (1934) K. Alminauskisa jako podstawowego tekstu pojawienia się terminu žemėvardis, kontekstu toponimicznego i wielodziedzinowego środowiska naukowego, w którym, o ile wiadomo, termin ten funkcjonuje, a także po uwzględnieniu specyfiki obiektów (realnych), które termin nazywa, ⁴⁴ Materiał językowy zbierany przez Litewskie Towarzystwo Miłośników Nauki również nazwano Žemėvardžiai. W zbiorach Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego znaleziono te sformatowane w nieco mniejszym rozmiarze (A4) niż podczas powszechnego spisu nazw miejsc, tworzące zdecydowaną większość standaryzowane arkusze Žemės vardų z wielokolumnowymi tabelami zawierającymi informacje o otoczeniu wiejskim. Na stronie tytułowej materiału, oprócz wspomnianych, podano także inne informacje: Oficjalna nazwa: Driškūnų (Dryszkūny) wsi, dworu, zaścianka, folwarku, miasteczka, kolonii, gir-jos (girininkijos – aut. pastaba), Daugėliškio valsčiaus Švenčionių apskrities. Sporządzający: nazwisko, imię Švilpa Kazimieras, zawód mokytojas, ūkininkas. Miejsce urodzenia: Lobiniai valsčius, Dūkšto apskritis, Breslauja. Adres: Velniadvario pst., Gyvatbalio kaim., Pumpėnų apsk. Informacje spisano w grudniu 1939 r. Informacja o tym elemencie dziedzictwa niematerialnego jest publikowana w niniejszym artykule po raz pierwszy. ⁴⁵ Loreta Vaičiulytė-Semėnienė, dążąc do odtworzenia konceptu tożsamości na podstawie tapatus, –i i jego derywatów we współczesnej litewskiej publicystyce, na podstawie danych badawczych wyróżniła następujące warstwy tożsamości człowieka: społeczna (bliska / daleka; rodzina / ludzkość) ↔ ja (stałe / zmienne; pomoc / podobne) ↔ miejsce (bliskie / dalekie; ojczyzna / świat) ↔ czas (przeszłość / teraźniejszość / przyszłość) (szerzej zob. Vaičiulytė-Semėnienė 2018: 131). Zob. także uogólniające wnioski z tego wyjątkowego badania, w których nakreślono związki z miejscem, światopoglądem jednostki oraz pojmowaniem swoistości i odmienności (tamże, 137–138). Straipsniai / Articles 321 DALIA SVIDERSKIENĖ okazało się, że (1) ziemionazwisko zajmuje pozycję pośrednią między żywym elementem języka a precyzyjnie ustalonymi systemowymi jednostkami terminologii. W toku kompleksowego badania jakościowego ustalono (2) model strukturalny tego terminu oraz jego amplitudę semantyczną. Wyjaśniono, że dziedzina semantyczna ziemi wiąże się z wyrażeniem (a) otaczającego środowiska (przestrzeni) – ziemia jako nisko położone miejsce na powierzchni (z uwzględnieniem również dna w wodzie jako pozycji powierzchni ziemi), (b) wyrażeniem rzeźby terenu – ziemia jako część powierzchni charakteryzująca się określonymi wyróżniającymi cechami antropogenicznymi i geogenicznymi (por.: zamieszkana, podmokła, porośnięta określonymi rodzajami roślin, uprawiana, segmenty powierzchni ziemi, po których się chodzi, jeździ itp.), (c) ziemia utożsamiana jest z określonym krajem, miejscem zamieszkania, (d) oraz społecznie znaczącymi obiektami kulturowymi i innymi. W toku badania ujawniła się także (e) konotacja lingwokulturowa: ziemia jest żywa. Dotychczas tradycyjnie termin ziemionazwisko w rodzimej toponomastyce oznaczał pojęcie nazw własnych pokrywy ziemskiej (gór, pól, łąk, lasów, dróg, ścieżek itp.). Analiza otoczenia terminologicznego pozwoliła zrozumieć bogatszą treść terminu ziemionazwisko i przewidzieć szersze możliwości jego wykorzystania. Zakładane pojęcie terminu ziemionazwisko obejmuje nazwy pokrywy ziemskiej powstałe w określonym czasie i na określonym obszarze w drodze naturalnej nominacji, ważne w znaczeniu orientacyjnym, komunikacyjnym i emocjonalnym, odzwierciedlające psychologię bytu członków lokalnej wspólnoty językowej. Zatem szczególnie uzasadnione wydawałoby się przyszłe używanie terminu ziemionazwisko w dziedzinie antropocentrycznie ukierunkowanych badań regionalnej (arealnej) toponomastyki. Założenie to potwierdza doświadczenie badań prowadzonych przez autorkę artykułu, uwydatniające wspólną cechę decyzji nominacyjnych określonego obszaru polietnicznego, przejawiającą się dążeniem do wzmocnienia zasady semantycznej integralności fragmentowania i organizowania przestrzeni za pomocą pewnego subiektywizmu. Lokalny model międzywojennego systemu informacyjnego, (s1)zbudowanego według jednostek administracyjnych (powiatów, gmin, wsi, majątków ziemskich, zaścianków), ankiet Litewskiego rejestru nazw ziem, potwierdza to założenie. Ponadto, jak wykazało przeprowadzone badanie, ziemia – jest najbardziej typowym wyznacznikiem cech miejsca, tj. obszaru, przestrzeni, w której coś się znajduje lub dzieje. Podsumowując to, co powiedziano, można stwierdzić, że (3) ziemionazwisko – jest składnikiem tożsamości. Zatem ziemionazwiskami można nazywać nie tylko nazwy miejsc, lecz także reprezentantów innych grup semantycznych, związanych z tożsamością naszego narodu, którzy w obliczu globalizacji stają wobec wyzwania (wy)niszczenia i (prze)trwania. (4) Szerokie użycie ziemionazwiska determinuje jego bogata treść semantyczna; ujawniona forma wewnętrzna wiąże się z lokalnością, swoistością, wyjątkowością i tożsamością, dlatego w różnych sytuacjach ten znak językowy może zaspokajać odmienne potrzeby komunikacji naukowej i edukacji, zależnie od intencji badaczy. 322 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu LITERATURA I ŹRÓDŁA Auksoriūtė Albina 2020: Bardzo ważne jest, aby język litewski był używany zarówno w życiu publicznym państwa, jak i w świecie nauki. Dostęp w internecie: https://www.manokrastas.lt/straipsnis/albina-auksoriute-labai-svarbu-kad-lietuviu-kalba-butu-vartojama-ir-viesajame-valstybes-gyvenime-ir-mokslo-pasaulyje [dostęp: sierpień–wrzesień 2020 r.]. Bekeris Udo 1996: Słownik symboli, wydanie powtórne, Vilnius: Vaga. Bilkis Laimutis 1997: Litewskie helonimy: propozycja terminu, pojęcie, miejsce w systemie toponimicznym. – Lituanistica 1(29), 35–57. Blažienė Grasilда 2005: Problemy badań pruskich nazw ziem. – Baltistica. Priedas 6, 27–40. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Drukteinytė Virginija 2002: Przenośne znaczenie metaforyczne i jego charakterystyka syntagmatyczna. – Vārds unt tā petīšanas aspekti: rakstu krājums 6, 313–322. Gaivenis Kazimieras 1987: Margas žodžių pasaulis: Kalba ir žmonės, Wilno: Mokslas. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, red. K. Morkūnas, Kaunas: Šviesa. GTSGN – Glossary of Terms for the Standardization of Geographical Names. United Nations group of Experts on Geographic Names, United Nations, New York, 2002. Gudavičius Aloyzas 2007: Gretinamoji semantika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingvistika (Tauta kalboje), Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2011: Znaczenie – pojęcie – koncept i sens. – Res humanitariae 10, 108–119. Kardelis Kęstutis 2002: Metodologia i metody badań naukowych, Kowno: Judex. Kavoliūtė Filomena, oprac., 2019: Ziemia prosi, by nie zapominać nazw: Księga naszych zmarłych wsi, Wilno: Petro ofsetas. Kiseliūnaitė Dalia, Simutytė Laima 2005: Nazwy Mierzei Kurońskiej, Kłajpeda: wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Lapinskienė Lionė 2007: Słownik znaczeń symbolicznych, Wilno: Magilė. Straipsniai / Articles 323 DALIA SVIDERSKIENĖ LKE – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, 2. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2008. LKEŽBe – Baza danych Litewskiego słownika etymologicznego. Dostępna w internecie: http://etimologija.baltnexus.lt/ [dostęp: wrzesień–październik 2020 r.] LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, Ž. Šimėnaitė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny G. Naktinienė; wersja elektroniczna, drugie wydanie elektroniczne, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2017. Dostęp online: www.lkz.lt [dostęp: marzec–czerwiec 2020 r.]. LOFGEK – Litewskie nazwy miejscowości, pól i wód w kontekście europejskim, red. G. Blažienė, redaktor naukowy H. Bichlmeier, Hamburg: Baar-Verlag, 2019. LVŽ I – Słownik litewskich nazw miejscowych 1, kolegium redakcyjne L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2008. LVŽ II – Słownik litewskich nazw miejscowych 2, autorzy L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2014. LVŽ III – Słownik litewskich nazw miejscowych 3, autorzy V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2018. LŽVI – Litewski rejestr nazw ziem. Instrukcja sporządzania litewskiego rejestru nazw ziem, oprac. K. Alminauskis, Kłajpeda: spółka akcyjna „Ryto”, 1934. Maciejauskienė Vitalija 2002: „Słownik litewskich nazw miejscowych”: charakter i struktura. – Lituanistica 2(50), 102–117. Maciejauskienė Vitalija 2002a: Litewskie nazwy miejscowe – dla społeczeństwa i nauki. – Kultura języka 75, 56–65. Maciejauskienė Vitalija 2002b: Jaki będzie nowy słownik litewskich nazw miejscowych. – Gimtoji kalba 9, 3–7. Mitkevičienė Asta 2016: Termin w kontekście (na poziomie połączenia wyrazowego). – Terminologija 16, 73–104. Razmukaitė Marija 2003: Złożone oikonimy litewskie. – Baltu filologija 12(2), 63–80. 324 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu Savukynas Bronys 1963: Nazwy miejscowości języka litewskiego w formie dopełniacza. – Pytania z zakresu językoznawstwa litewskiego 6, 235–246. Sinkevičiūtė Daiva 2015: Leksyka pospolita języka litewskiego. Główne warstwy. Zadania dla studentów: książka elektroniczna, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Skardžius Pranas 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Litewska Akademia Nauk, Instytut Języka Litewskiego. Sviderskienė Dalia 2015: O pragmatycznej lingwistycznej analizie nazw miejscowości (na podstawie nazw miejscowości okręgu mariampolskiego). – Acta Linguistica Lithuanica 73, 166–199. Sviderskienė Dalia 2016: Motywacja złożonych helonimów okręgu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 243–273. Sviderskienė Dalia 2017: Motywacja zestawionych helonimów okręgu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 78–102. Sviderskienė Dalia 2019: Motywacja helonimów okręgu mariampolskiego utworzonych za pomocą przyrostków. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 110–140. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2018: Koncept tożsamości człowieka według tapatus, –i i jego derywatów we współczesnej litewskiej publicystyce. – Acta Linguistica Lithuanica 79, 78–102. Šmilauer Vladimir 1963: Wstęp do toponomastyki, Praga: Państwowe Wydawnictwo Pedagogiczne. Tarvydas Stanislovas 1958: Nazwy miejscowości Litwy, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, komitet redakcyjny A. Kaulakienė i in., Wilno: Alma littera, 2013. Vanagas Aleksandras 1988: Przeniesione nazwy miejscowości na Litwie. – Nauka i życie 5, 14–17. Alefirenko Nikołaj F. 2009: Kognitywno-dyskursywna paradygmatyka znaku językowego. – Język. Tekst. Dyskurs: almanach naukowy pod red. G. N. Manajenki, z. 7, Stawropol, 7–17. Blinowa Olga I. 1981: Termin i jego motywacja. – Terminologia i kultura mowy, Moskwa: Nauka, 28–37. Васильева Наталия Н. 2014: Традиционное и новое в русской топонимической терминологии. – Mikrotoponimia / Makrotoponimia: Problematyka wstępna, red. A. Gałkowski, R. Gliwa, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 117–126. Straipsniai / Articles 325 DALIA SVIDERSKIENĖ Wasiljewa Natalija N. 2014a: O koordynowaniu terminologii onomastycznej. – Biuletyn Uniwersytetu Niżnonowogrodzkiego im. N. I. Łobaczewskiego 2(1), 373–377. Wasiljewa Natalija N. 2015: Czy onomastyka potrzebuje nowego słownika terminologicznego? – Etnolingwistyka. Onomastyka. Etymologia: materiały III międzynarodowej konferencji naukowej. Jekaterynburg, 7–11 września 2015 r., red. nauk. E. L. Bieriezowicz; red. E. O. Borisowa, N. W. Kabinina, M. E. Rut, L. A. Fieoktistowa, 60–62. Kosterina Julija E., Kondratiukowa Ludmiła K. 2014: Kryteria i zasady doboru terminów. – Omski Biuletyn Naukowy 1(125), 133–137. Kubriakowa Jelena S. 2004: Język i znaczenie. Na drodze do zdobywania wiedzy o języku: części mowy z kognitywnego punktu widzenia. Rola języka w poznawaniu świata, Moskwa: Języki kultury słowiańskiej. Matwiejew Aleksandr K. 2005: Onomastyka i onomatologia: szkic terminologiczny. – Вопросы ономастики 2, 5–11. Murzajew Eduard M. 1984: Słownik ludowych terminów geograficznych. Moskwa: Myśl. Podolskaja Natalja W. 1978: Słownik rosyjskiej terminologii onomastycznej, red. odp. A. W. Superanskaja, Moskwa: Nauka. Podolskaja Natalja W. 1988: Słownik rosyjskiej terminologii onomastycznej, wyd. 2., przer. i uzup. A. W. Superanskaja, Moskwa: Nauka. Superanska Aleksandra W., Podolska Natalia W. 2003: Terminologia ogólna: Zagadnienia teorii, red. odp. A. W. Superanska, N. A. Podolska, N. W. Wasiljewa, Moskwa: LIBROKOM. Ullmann S. 1970: Uniwersalia semantyczne. Dostęp online: http://www.philology.ru/linguistics1/ullman-70.htm [dostęp 2020–11–09]. Fiedotowa Tatiana W. 2008: Specyfika metaforycznych toponimów w aspekcie postrzegania świata przez człowieka. – Biuletyn WGU, seria: Lingwistyka i komunikacja międzykulturowa 2, 48–51. 326 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Termino žemėvardis klausimu O terminie Žemėvardis S U M M A R Y Po przeanalizowaniu Instrukcija vietovardžių rinkėjams (Instrukcji dla zbierających nazwy miejscowe) (1934) Kazimierasa Alminauskisa jako głównego tekstu, w którym powstał termin žemėvardis („nazwa ziemi”), jego kontekstu toponimicznego oraz interdyscyplinarnej dziedziny naukowej, w której — zgodnie z naszą najlepszą wiedzą — termin ten funkcjonuje, a także po uwzględnieniu specyfiki obiektów (zjawisk), do których termin się odnosi, okazało się, że (1) žemėvardis zajmuje pozycję pośrednią między elementem żywego języka a precyzyjnie zarejestrowanymi jednostkami systemowymi terminów. Złożone badanie jakościowe określiło (2) model strukturalny tego terminu oraz jego amplitudę semantyczną. Ustalono, że domena semantyczna žemė (ziemia) wiąże się z (a) wyrażeniem otaczającego środowiska (przestrzeni) — ziemią jako nisko położoną powierzchnią (bez wykluczania położenia dna w wodzie jako powierzchni ziemi), (b) wyrażeniem rzeźby terenu — ziemią jako częścią powierzchni charakteryzującą się określonymi wyróżniającymi właściwościami antropogenicznymi i geogenicznymi (por. zamieszkaną, podmokłą, porośniętą roślinami określonego rodzaju, uprawianą, segmentami powierzchni ziemi przeznaczonymi do chodzenia, jeżdżenia itp.), (c) ziemia jest utożsamiana z określonym regionem, miejscem zamieszkania, (d) społecznie znaczącymi obiektami kulturowymi i innymi. Badanie ujawniło także (e) konotację lingwokulturową: ziemia żyje. Uzasadnia ona tradycyjne rozumienie terminu žemėvardis ukształtowane w toponimii lokalnej — nazwy własne pokrywy ziemskiej (wzgórz, pól, łąk, lasów, dróg, ścieżek itp.); pozwala także pojmować bogatszą treść terminu žemėvardis i przewidywać szersze możliwości jego użycia. Implikowana koncepcja terminu žemėvardis jest następująca: nazwy pokrywy ziemskiej powstałe w określonym czasie na określonym obszarze w drodze nominacji naturalnej, ważne z punktu widzenia orientacji, komunikacji i emocji oraz odzwierciedlające psychologię egzystencji członków lokalnej wspólnoty językowej. W przyszłości szczególnie prawdopodobne wydaje się użycie tego terminu w obszarze badań antropocentrycznej regionalnej (arealnej) toponomastyki. Powyższe założenie potwierdzają doświadczenia badawcze autora, uwydatniające wspólną cechę decyzji nominacyjnych określonej dziedziny politechnicznej, przejawiającą się w dążeniu do wzmocnienia zasady semantycznej integralności fragmentacji i organizacji przestrzeni dzięki określonemu subiektywizmowi. Lokalny model międzywojennego systemu informacyjnego, ankiety Land Names, skonstruowane na podstawie jednostek administracyjnych (powiatów, gmin, wsi, majątków, pojedynczych gospodarstw), wzmacnia powyższe założenie. Uwzględniając powyższe, można stwierdzić, że (3) žemėvardis jest składnikiem tożsamości. W konsekwencji nie tylko nazwy miejsc, lecz także przedstawiciele innych grup semantycznych (jak stwierdził Alminauskis, „wśród Straipsniai / Articles 327 DALIA SVIDERSKIENĖ („ludzie”) związani z tożsamością naszego narodu i stający wobec wyzwania wymarcia oraz przetrwania w obliczu globalizacji mogą być określani jako žemėvardžiai. Złożono 6 grudnia 2020 r. DALIA SVIDERSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 328 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII