Lith. “mirti” / Latv. “mirt” ‘to die’ and Lith. “miršti” / Latv. “mirst” ‘to forget’ in East Baltic

Straipsniai / Articles 11 YOKO YAMAZAKI Uniwersytet Sztokholmski, Uniwersytet Zuryski. Dziedziny badań: lingwistyka bałtycka, językoznawstwo historyczne, indoeuropejskie językoznawstwo porównawcze. DOI: doi.org/10.35321/all83-01 LIT. MITI / ŁOT. MIRT ‘UMRZEĆ’ ORAZ LIT. MIŠTI / ŁOT. }ાવે MÌRST „ZAPOMINAĆ” WE WSCHODNIEJ BAŁTYCE1 Liet. miti / latv. mirt ‘mirti’ ir liet. mišti / latv. mrst ‘pamiršti’ rytų baltų kalbose ADNOTACJA Czasowniki lit. miti / łot. mirt „umierać” oraz lit. (-)mišti / łot. (-)mrst „zapominać” wykazują kilka wspólnych cech w morfologii historycznej: oba przyjmują temat czasu teraźniejszego sta-, pomimo ich indo-europejskich kognatów z tematem czasu teraźniejszego *-ye/o; W PIE można zrekonstruować aoryst roota w odmianie strony medialnej; i oba są również semantycznie medialne. Jednakże w czasie przeszłym w językach bałtyckich pozostają w opozycji, przyjmując różne tematy preterytu, tj. lit. mrė / łot. miru(ē) oraz lit. mišo / łot. mrsu(ā). W niniejszym artykule zbadano, co skłoniło je do wyboru różnych tematów preterytu, poprzez porównanie ich właściwości semantycznych i fonologicznych, a także przyczyniono się do rekonstrukcji całej prehistorii bałtyckiego systemu preterytu. W niniejszym artykule zostanie postawiona teza, że lit. mrė / łot. miru(ē) prawdopodobnie wywodzi się od starszego imperfektu, podczas gdy jego charakter aorystyczny skłonił lit. mišo / łot. mrsu(ā) do odziedziczenia starszego tematu aorystu, a ta różnica historyczna może znajdować odzwierciedlenie w ich odmiennych tematach preterytalnych. 1 Niniejszy artykuł przedstawia niektóre wyniki projektu zatytułowanego Prehistoria bałtyckiego systemu preterytalnego – zmiany diachroniczne i morfosemantyka (nr rej. 2018-00473), finansowanego przez Szwedzką Radę Badań Naukowych (Vetenskapsrådet). Jestem wdzięczny za hojne wsparcie finansowe udzielone przez Radę, a także dr. Paulowi Widmerowi, dr Karin Stüber i dr. Mathiasowi Jenny’emu z Uniwersytetu Zuryskiego za ich cenne uwagi do wcześniejszej wersji niniejszego artykułu. Składam również serdeczne podziękowania dr. Lamontowi Antieau za korektę językową manuskryptu oraz mgr Grecie Klimaitė za korektę anotacji (anotacija) w języku litewskim. YOKO YAMAZAKI 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki bałtyckie, aspekt, miti, mišti, preteryt na -ā, preteryt na -ē, morfologia historyczna, aoryst, imperfekt. ADNOTACJA Dwa czasowniki – lit. miti / łot. mirt ‘umierać’ oraz lit. (-)mišti / łot. (-)mrst ‘zapomnieć’ z – turi keletą bendrų istorinės morfologijos ypatybių: abu šie veiksmažodžiai turi esamojo laiko stakamieną, nepaisant giminiškų indoeuropietiškų esamojo laiko *-ye/okamienų formų; prajęzyka indoeuropejskiego można zrekonstruować jako odmieniające się w stronie medialnej aorysty rdzeniowe tych czasowników; oba te czasowniki charakteryzują się semantyką medialną. Porównując jednak języki bałtyckie, widać, że ich tematy preterytalne różnią się: lit. mrė / łot. miru (ē) oraz lit. mišo / łot. mrsu (ā). W niniejszym artykule, porównując właściwości semantyczne i fonologiczne, bada się, dlaczego czasowniki te uzyskały różne tematy preterytalne, a także przyczynia się do rekonstrukcji całego systemu preterytalnego języka prabałtyckiego. W artykule stwierdza się, że lit. mrė / łot. miru (ē) najprawdopodobniej wywodzi się od dawnego tematu imperfektu, natomiast lit. mišo / łot. mrsu (ā) ze względu na właściwości semantyczne o charakterze aorystycznym mogło wywodzić się od dawnego tematu aorystu. Ta historyczna różnica odzwierciedla się w różnych tematach ich preterytu. SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki bałtyckie, aspekt, miti, mišti, temat preterytu ā, temat preterytu ē, historia morfologiczna języków bałtyckich, aoryst, imperfekt. §1. Kontrast morfologiczny obu czasowników, lit. miti / łot. mirt ‘umierać’ i lit. (-)mišti / łot. (-)mrst ‘zapominać’ w ich formach preteritum są głównym tematem niniejszego artykułu. Poza ich strukturą rdzeniową (C- dla lit. miti / łot. mirt oraz CC dla lit. (-)mišti / łot. (-)mrst) oba czasowniki mają szereg wspólnych cech historycznych i morfologicznych. Dla przykładu, oba tworzą formy czasu teraźniejszego w językach wschodniobałtyckich, oba mają kognaty w językach indoeuropejskich z tematem czasu teraźniejszego na *-ye/o i aorystem rdzeniowym odmieniającym się w stronie medialnej, a ponadto oba są również semantycznie medialne: 1) lit. bezok. miti, teraź. mršta, pret. mrė; łot. bezok. mirt, teraź. mirstu, pret. miru(ē) ‘umierać’: scs. teraź. 3 os. lp. umьŕetъ (Zo), bezok. mrěti, aor. rdzeniowy. 2/3 os. lp. mrě(tъ); Sln. cz. teraźn. 1 os. lp. mrjèm; Skt. cz. teraźn. 2 os. lp. med. mriyáse, pf. 3 os. lp. mamra, aorystu rdzennego zwrotny 3. os. lp. ámta (LIV2 439); YAv. mar- ‘umierać’, czas teraźniejszy 3. os. lp. zwrotny framiriieite, 2. os. inj. med. auua.miriiaŋha, staropers. mar- ‘umierać’, impf. 3. os. med. am(a)riyatā, manichejski średnioperski myr-, zaratusztriański średnioperski myr- /mr- / ‘umierać’, partyjski myr- ‘umierać’, sogd. myr- (zarówno w tekstach chrześcijańskich, jak i buddyjskich) „umrzeć” (Cheung 2007: 264–265); łac. morior; starohetycki (aoryst rdzeniowy, strona czynna >) aoryst rdzeniowy strona medialna merta „zniknął, przepadł”; od praindoeuropejskiego *mer- „umrzeć” (LIV2 439); 2) lit. (-)mišti, (-)mišta, (-)mišo; łot. (-)mrst, (-)mrstu, (-)mrsu(ā) ‘zapominać’: skt. praes. 3 os. l.poj. med. myate, pf. mamára, aor. rdzeniowy. śr. 3. os. amṭa, a-aor. śr. 3. lm. ámanta ‘zapominać’ (LIV2 440–441); Artykuły / Articles 13 Lith. miti / Latv. mirt ‘to die’ and Lith. mišti / Latv. mrst ‘to forget’ in East Baltic średnioperski manichejski fr’mwš-, średnioperski zaratusztriański pl’mwš- / frāmōš- / ‘zapominać’, czas. teraźn. 3 os. lp. pl’mwšyt / frāmōšēd /, partyjski fr’mwš- ‘zapominać’, czas. teraźn. 3 os. lp. fr’mwšyd; sogdyjski fr’’wyšcy, βr’wcy, średniosogdyjski fr’wycyh ‘zapomnienie’ (Cheung 2007: 268–269); TochB (III) märsetär ‘zapominać’; z PIE *mers- (LIV2 440–441). W konsekwencji dla obu czasowników można z wystarczającą pewnością zrekonstruować dla praindoeuropejskiego temat czasu teraźniejszego w *-ye/o- (3sg. *m-yor ‘umiera’ 3sg. *ms-yor ‘zapomina’) oraz aoryst rdzeniowy (3sg. *m-to ‘umarł’, 3sg. *ms-to ‘zapomniał’; prawdopodobnie z rdzeniem w stopniu zero i końcówkami dentalnymi) w stronie medialnej. Ponadto wzorzec wspólny dla tych dwóch czasowników wiąże się z „systemem statywno-nieprzechodnim” (Jasanoff 2003: 155, 160), charakteryzującym się poświadczonym użyciem aorystu biernego (lub ablautującego medialnego aorystu rdzeniowego) w funkcji niebiernej, perfektem statywnym oraz nieprzechodnim(-ingresywnym) czasownikiem teraźniejszym ye/o- (a także bałtosłowiańskimi czasownikami teraźniejszymi na  do statywów na ē) w językach indoeuropejskich. Zakłada się, że rdzenie czasownikowe związane z tym systemem oznaczają wejście w pewien stan. Najwyraźniej archaiczny ablautujący medialny aoryst rdzeniowy nie został odziedziczony przez te dwa czasowniki w językach bałtyckich wschodnich. Biorąc pod uwagę te podobieństwa, można oczekiwać, że ich rozwój historyczny od PIE do bałtyckiego był podobny, przy czym w językach bałtyckich nadal wykazywałyby te same wzorce morfologiczne. Jednak litewski miti / łot. mirt przyjmuje preteryt ē, podczas gdy lit. mišti / łot. mrst przyjmuje preteryt ā. Oczywiście obecność métatonie rude w mršta ‘umiera’ i jej brak w mišta ‘zapomina’ nie wydaje się różnicą trywialną. Zostanie to omówione poniżej w §7. Jeśli temat czasu teraźniejszego ia jest źródłem tematu preterytu ē, jak postulują Barton (1980) i Villanueva Svensson (2005, 2006), musiał istnieć powód, dla którego PB *miśyanot wprowadził *-(i)yā do swojego tematu preterytu. Rodz⟂a to pytanie (przynajmniej przed obecnego autora), co pozwoliło im utworzyć różne formacje tematów preterytu. §2. Zanim jednak przejdziemy dalej w naszej dyskusji, konieczne jest omówienie prehistorii bałtyckiego systemu preterytalnego oraz wcześniejszych badań nad historycznym tłem bałtyckiego preterytu ā i preterytu ē. Chociaż przedstawiono różne hipotezy wyjaśniające, dlaczego formacje te się różnią, ze względu na ograniczenia objętości nie wszystkie z nich można tutaj przedstawić. Na początek, jak powszechnie wiadomo, języki bałtyckie mają dwa tematy preterytalne: preteryt ā i preteryt ē. Każdy czasownik w tych językach przyjmuje w czasie przeszłym jeden z tych dwóch tematów, co oznacza, że oba tematy pozostają w rozkładzie komplementarnym. Od tej reguły istnieje tylko jeden wyjątek – preteryt czasownika bti ‘być’ w języku starolitewskim. Podczas gdy formy preterytalne lit. bti / łot. bût ‘być’ to odpowiednio buvo i biju w standardowym języku litewskim i łotewskim, stlit. 3. os. cz. przesz. biti oraz st.rus. be (obok bē, bei) są poświadczone jako formy preterytalne czasownika oznaczającego YOKO YAMAZAKI 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ‘być’. Formy te najwyraźniej nie miały żadnego sufiksu tworzącego temat, takiego jak *-ā lub *-ē-. st.rus. be można utożsamić z cerkiewnosłowiańskim bě, który jest imperfektem od byti ‘być’, lecz odmienia się jak aoryst (por. Stang 1942: 85). OPru. be można również porównać do czegoś zbliżonego do aorystu czasowników statycznych typu sėdjo względem sėdti, sdi ‘siedzieć’, przedstawionego w Stang (1966: 381), a jego tło historyczne nie wydaje się proste.2 Jednak OLith. biti prawdopodobnie opiera się na imperfectum od *bhuh2-ye/o- ‘stawać się’ (→ PBS *bh(w)ī- > PB *bī), połączonym z atematyczną końcówką pierwotną 3sg. -ti (Stang 1966: 380).3 4 Latv. biju ma ten sam temat oparty na imperfectum, lecz jest rozszerzone o bałtycki temat preterytalny *-āoraz element rozbijający hiatus -j-, np. 1sg. *bī-jā-ō. Można zatem zauważyć, że później niż w przypadku innych czasowników preteryt litewskiego bti zaakceptował nową bałtycką regułę tworzenia preteritum przy użyciu sufiksów *-ā i *-ē-, zgodnie z którą dawny temat imperfektum był bezpośrednio poprzedzany przez końcówkę prymarną. Umożliwia nam to wywnioskowanie, w jaki sposób czasowniki bałtyckie mogły otrzymać swoje tematy preteritum. Najprawdopodobniej tematy preteritum w językach bałtyckich pierwotnie tworzono z użyciem tematu opartego na imperfektum lub aoryście, po którym następowała (tematyczna lub atematyczna) końcówka prymarna. Sufiksy preteritum *-ā i *-ē zostały później wprowadzone do wszystkich czasowników wskutek dodatkowych czynników, przy czym co najmniej jeden taki czynnik od razu przychodzi na myśl. Imperfektowe formy niektórych czasowników bez augmentu miałyby tę samą postać co formy czasu teraźniejszego, gdyby preterytalne formy oparte na imperfektum zaczęły przyjmować końcówki prymarne w prabałtyckim, jak widać w OLith. biti, np. PBS pres. *Har[H]-ye-t(i), impf. *Har[H]-ye-t (→ pres. / impf. *ar-ya-t(i) > Lith. ãria, ãrė do árti „orać”)5. Musiało stać się konieczne rozróżnienie 2 Klingenschmitt (1982: 3–5) sugeruje, że scs. bě oraz stprus. be są kontynuacją augmentowanego imperfektu *(h1)e-h1es-, z wtórnym btaken zaczerpniętym z form powiązanych, takich jak bezok. byti, būton itd. 3 lit. współcz. buvo jest całkowicie nową formacją opartą na bezokoliczniku bti / imiesłowie czasu przeszłego czynnego buvoraz bałtyckim przyrostku preterytalnym *-(v)ā-. 4 Odmienną interpretację historyczną tej formy proponuje Ostrowski (2008: 463–464), według którego końcowa sylaba -ti w biti nie jest końcówką osobową, lecz historycznie miałaby być zaimkiem enklitycznym, np. dsi-t (duosiu tau) „dam ci” (BB Pat, 3,28). Pozostawiałoby to jednak pytanie, czy biti byłoby poprawnie utworzone, ponieważ przewidywana forma biti nie miałaby ani samogłoski słowotwórczej tematu, ani końcówki osobowej. Jak słusznie stwierdził Ostrowski (2008), atematyczne końcówki pierwotne w inny sposób nigdy nie zostały poświadczone w bałtyckich formach preterytu. Jednakże, ponieważ tematyczne końcówki pierwotne są używane w formach preterytu (np. 1sg. -au < *-ā-u, 2sg. -ai < *-ā-i dla preterytu ā; 1sg. -iau < *-ē-u, 2sg. -ei < *-ē-i dla preterytu ē, zob. także Barton 1980: 269), nie jest bezzasadne założenie, że atematyczne końcówki pierwotne mogły być również używane w formach preterytu. Dlatego w omówieniu w niniejszej części podtrzymywany jest klasyczny pogląd Stanga. 5 The i-apocope would also have played a role in the process. Straipsniai / Artykuły 15 Lith. miti / Latv. mirt ‘to die’ and Lith. mišti / Latv. mrst ‘to forget’ in East Baltic formy czasu teraźniejszego i preterytu poprzez formacje tematowe, które prawdopodobnie wymagały wprowadzenia wyspecjalizowanych przyrostków preterytu. §3. Wydaje się, że powszechnie przyjmuje się, iż bałtycki przyrostek preterytu ā ma mniej więcej to samo pochodzenie co słowiański aoryst ā, czyli aoryst drugiego tematu na -a typu 1sg. bьraxъ, 2/3sg. bьra ‘brać’ (Stang 1942: 189; Jasanoff 1983: 62), utworzony od rdzenia w stopniu zero.6 Problem z tą ideą wynika z pochodzenia bałtyckiego preteritum na ē, które nie wydaje się mieć bezpośredniego odpowiednika nawet w jego najbliższej gałęzi, słowiańskiej. Ocena Stanga (1942: 83) powinna prawdopodobnie zostać podtrzymana w tym punkcie, że słowiański imperfekt na ě nie pokrywa się z bałtyckim preteritum na ē, ponieważ słowiański imperfekt na ě nie występuje szczególnie często z czasownikami przechodnimi (jego występowanie jest natomiast uwarunkowane fonologicznie), podczas gdy bałtyckie preteritum na ē wyraźnie często występuje z czasownikami przechodnimi.7 Nie należy również ignorować odmiennych wokalizmów w rdzeniu słowiańskiego imperfektu na ě i bałtyckiego preteritum na ē (Stang 1942: 84). Dlatego wcześniejsze badania pozostawiły historyczne pochodzenie preteritum na ē jako problem wymagający rozwiązania. Prawdą jest, że bałtyckie preteritum na ē często występuje (np. nešė ‘niosł’) tam, gdzie w językach słowiańskich występuje aoryst sigmatyczny (1sg. něšъ ‘niosłem’), a zatem te dwie kategorie musiały mieć coś wspólnego. Dlatego Schmalstieg (1961) rozważał możliwość, że preteritum na ē rozwinęło się z indoeuropejskiego imperfektu (2sg. *h1nee-s, 3sg. *h1nee-t ‘nieść’), który występuje w 2. i 3. osobie liczby pojedynczej paradygmatu aorystu sigmatycznego w językach słowiańskich (2/3sg. neše). Z drugiej strony istnieje całkowicie odmienne podejście, zgodnie z którym przyrostek preteritum na ē rozwinął się w wyniku zmiany głoskowej (*iyā > ē (Kurschat 1876; Schleicher 1856: 224f.; Larsson 2010: 71ff.)). Można to poprzeć faktem, że preteryt ē jest regularny dla czasowników kauzatywno-iteratywnych w bezok. -yti, ter. *-ā (← PB *-iya- < PIE *eye/o-) typu mókyti, standard. móko / dial. mókia, które rozwinęły się z tematu opartego na imperfekcie w *-iyā- (por. Pedersen 1926: 11). mókė ‘to teach’, where the preterit stem *-ēcan be assumed in all likelihood Niedawno Barton (1980) i Villanueva Svensson (2005) rozwinęli tę hipotezę. Barton (1980) sugeruje, że *-(i)y zostało wprowadzone do 6 Stang (id.) wyróżnił dwa typy preterytu ā: 1) kontynuanty bałtosłowiańskiego aorystu ā wspomnianego bezpośrednio powyżej oraz 2) kontynuanty bałtosłowiańskiego aorystu tematycznego. Jak wspomniano w Stang (id. 383), aoryst tematyczny został prawdopodobnie zastąpiony przez aoryst ā. Można zatem stwierdzić, że sufiks ā preterytu ā jest kontynuacją morfologiczną bałtosłowiańskiego aorystu ā. 7 Wbrew Kortlandtowi (2005: 168) i Jasanoffowi (2017: 229, przyp. 107), gdzie preteryt ē wiąże się z czasownikami statycznymi w *-ē- (np. tekti „płynąć”, gūžti „leżeć (pod czymś ciepłym)”), który według Jasanoffa (1978: 123–125) wywodzi się z pierwotnej końcówki instrumentalnej *-eh1. YOKO YAMAZAKI 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII preterytowy temat analogicznie od tematu teraźniejszego w *-ya- (< PIE *-ye/o-), szczególnie w przypadku niektórych czasowników, w tym miršta (← *miria(t)). Proponowany proces analogiczny można sformułować następująco: wczesny prabałtycki czas. ter. *mir-ya- : czas. przesz. *mir-ā- ↓ *mirya- :*mir-yā- → *mir-ēSufiks -ē mógł rozwinąć się z *-(i)yā poprzez paradygmat preterytu ē (1 os. lp. *-ēu > -iau, 2 os. lp. *-ēi > -ei (Barton 1980: 269)). Villanueva Svensson (2005) zajmuje bardziej radykalne stanowisko, proponując, że pierwotnie prabałtycki miał wyłącznie preteryt ā, a preteryty ē zasadniczo rozwinęły się leveling triggered by the 1st and 2nd person singular endings (1sg. *-yāu > -iau, 2sg. *-yāi > -ei), which would have resulted in the same forms as those of z tematu *-iyā, przy czym wspomniana wyżej analogia wprowadziła element *-(i)ye do pierwotnego tematu preterytu ā czasowników z teraźniejszością ia.8 Mogłoby to z pewnością wyjaśniać, dlaczego preteryt ē jest regularny dla czasowników z teraźniejszością ia, jak opisano w gramatykach takich jak Endzelīns (1923: 590) i Stang (1942: 191; 1966: 377). Zastosowana jednak do przypadku miti i mišti hipoteza ta przewidywałaby, że oba czasowniki powinny przyjmować preteryt ē, i nie wyjaśniałaby, dlaczego preteryt mišti pozostaje preterytem ā. Prawdą jest, że właśnie tak działa analogia, tj. nie wpływa ona regularnie na formy językowe, tak jak robi to prawo głosowe. Jednak w tym konkretnym przypadku być może można znaleźć bardziej rozsądny powód, dla którego te dwa czasowniki przyjmują w językach bałtyckich różne tematy preterytalne. §4. Można zaobserwować co najmniej dwie różnice między tymi dwoma czasownikami. Jedną z nich jest różnica walencji. Chociaż oba mają semantykę strony medialnej, przez co podmioty mają niewielką kontrolę nad zdarzeniami oznaczanymi przez te czasowniki, lit. mišti / łot. mrst jest czasownikiem przechodnim, ponieważ (na poziomie głębokim) przyjmuje dopełnienie, podczas gdy lit. Gdyż obie mają semantykę strony medialnej, przez co podmioty mają niewielką kontrolę nad zdarzeniami oznaczanymi przez te czasowniki, lit. mišti / łot. mrst jest czasownikiem przechodnim, ponieważ (na poziomie głębokim) przyjmuje dopełnienie, podczas gdy lit. Chociaż oba mają semantykę strony medialnej, przez co podmioty mają niewielką kontrolę nad zdarzeniami oznaczanymi przez te czasowniki, lit. mišti / łot. mrst jest czasownikiem przechodnim, jako że (na poziomie głębokim) przyjmuje dopełnienie, podczas gdy lit. miti / łot. mirt nie zakłada dopełnienia. Jednak ta cecha w naturalny sposób doprowadziłaby do litewskiego. mišti / łot. mrst przyjmując preteritum na ē zamiast preteritum na ā, a zatem nie przyczyniło się do ostatecznego wyniku. łot. mirt ma podwójny charakter aspektowy, tj. w zależności od The second difference can be seen in their lexical aspects. While Lith. miti / kontekstu można je odczytywać jako niedokonane lub dokonane (por. Ambrazas 1997: 235), nie czyni to 8 W opinii obecnego autora możliwe jest, że preteritum na ē ma kilka różnych źródeł historycznych, por. Schmalstieg (1961). Artykuły / Articles 17 Lith. miti / Latv. mirt ‘to die’ and Lith. mišti / Latv. mrst ‘to forget’ in East Baltic wydają się być tak w przypadku litewskiego mišti / łotewskiego mrst. Ogólnie w języku litewskim czasowniki bez żadnych przedrostków są gramatycznie niedokonane (por. Dambriūnas et al. 1990: 385; Ambrazas 1997: 234–235), a litewskie miti / łotewskie mirt nie stanowi wyjątku od tej reguły, jak pokazano w (3a, b). Przykład łotewski w (3d) najlepiej może ukazywać zwykły kontrast między czasownikami bezprzedrostkowymi i przedrostkowymi. Jednakże, podobnie jak w (3c), formy niedokonane lit. miti / łot. mirt w czasie preteritum mogą w określonym kontekście wyrażać znaczenie dokonane: 3) a. Jis mršta. „on umiera / umiera właśnie teraz” (litewski, Ambrazas 1997: 235) „on” „umierać” niedok. 3.czas teraźniejszy ; b. Žmónės mrė kasdien. „Ludzie umierali codziennie.” (litewski, id.) ‘ludzie’ lm. mian. ‘umierać’ niedok. 3pret. ‘codziennie’; c. Mergaitė mirė vakar. ‘dziewczynka umarła wczoraj’ (litewski, id.) ‘dziewczynka’ lp. mian. ‘umrzeć (dokonany)’ niedok. 3pret. ‘wczoraj’; d. Dažu dienu mira un nenuomira. ‘wiele’ ‘dni’ dopełniacz l.mn. ‘umierać’ imperf. 3pret ‘i / ale’ ‘umierać’ pf. 3pret. ‘(on) umierał przez wiele dni, ale nie umarł.’ (łotewski, Endzelins 1948: 241). To właśnie oznacza „podwójny aspektowy” feature (Ambrazas 1997: 235) języka lit. miti / łot. umierać. Teraz, w przypadku lit. mršti / łot. mrst kontrast form nieprefiksalnych (niedokonanych) i prefiksalnych (dokonanych) wydaje się inny. 4) 9 a. Miršau dvejus metus, ką jis sakė. ‘zapominać’ ndk. 1 os. l.poj. ‘dwa (pot.)’ ‘rok’ lm.bier. zaimek względny biernik, ‘on’ l.poj. mianownik ‘powiedzieć’ 3. os. czas przeszły ‘Przez dwa lata próbowałem zapomnieć, co powiedział.’ b. Užmiršau per dvejus metus, ką jis sakė. ‘zapomnieć’ 1. os. l.poj. czas przeszły aspekt dokonany. ‘podczas’ ‘dwa (pot.)’ l.mn. biernik ‘rok’ l.mnż. zaimek względny biernik ‘on’ lp. mianownik ‘mówić’ 3pret. ‘W ciągu dwóch lat zupełnie zapomniałem, co powiedział’. c. Po rosyjsku tego już nie zapomnę. (litewski, LKŽe) 9 Jestem wdzięczny mojej litewskiej informatorke, mgr Gretie Klimaitė, za sprawdzenie językowe danych w (4) i tłumaczeń oraz za jej porady językowe dotyczące danych. Nie trzeba dodawać, że wszystkie pozostałe błędy są moje. YOKO YAMAZAKI 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ‘rosyjski’ ‘tak’ ‘już’ NEG- ‘zapominać’ niedok. 1 os. lp. fut.10 ‘Zdecydowanie nie zapomnę rosyjskiego.’ d. Miršaũ miršaũ ir užmiršaũ visa, k js sãkė. (litewski, LKŽe) ‘zapominać’ 1 os. lp. pret. impf. „i” „zapomnieć” pf. 1sg. pret. „cały, całkowicie” zaimek względny acc. „on” lp. nom. „powiedzieć” 3pret. „Ciągle zapominałem i całkowicie zapomniałem wszystko, co powiedział.” e. Kárvė vešį jaũ pràdeda apmišti. (litewski, LKŽe) „krowa” lp. mian. „cielę” lp. bier. „już” „zaczynać” 3. os. cz. teraźn. „częściowo zapomnieć” bezok. „Krowa zaczęła już zapominać swoje cielę.” f. Kárvė vešį jaũ pràdeda užmiršinti. ‘krowa’ lp. mian. ‘cielę’ lp. bier. ‘już’ ‘zacząć’ 3czas.ter. ‘stopniowo zapominać’ dk. (iteratywny). bezok. ‘Krowa zaczęła zapominać o swoim cielęciu.’ lit. miršti zazwyczaj przyjmuje formy dokonane (z prefiksem),11 a jego formy niedokonane (bez prefiksu) w preterycie mogłyby być związane z osobliwą sytuacją, taką jak „aktywne zapominanie”, w której zdarzenie „zapominania” może trwać jakiś czas, a podmiot może być świadomy tego procesu, np. gdy próbuje zapomnieć o traumatycznym lub nieprzyjemnym wspomnieniu, jak w (4a). Wskazuje to, że miršti mogło przyjmować gramatyczne formy niedokonane; jednak są one rzadko używane. W czasie przyszłym formy niedokonane zdają się natomiast wyrażać znaczenie dokonane, jak w (4c). Nie trzeba dodawać, że formy dokonane oznaczają aspekt dokonany, jak w (4d), zgodnie z oczekiwaniami (por. Dambriūnas 1958).12 Fakty te silnie wskazują na dokonany aspekt leksykalny czasownika miršti. Potwierdzać to może następujący fakt: bezokoliczniki dokonane mogą być używane z czasownikami oznaczającymi zaczynanie (pradėti, imti) i kończenie (baigti), jak w (4e), lecz takie konstrukcje brzmią lepiej z dokonanym bezokolicznikiem czasowników iteratywnych (leksykalnie zdemperfektywizowanych), takich jak užmiršinti, jak w 4f (por. Dambriūnas 1958: 260). Fakt, że formy niedokonane lit. miršti / łot. mirst są rzadko używane, co z perspektywy historycznej może wskazywać na to, że dawne aorysty zostały w językach bałtyckich (i słowiańskich) wzmocnione przez dodanie prefiksów, jeśli w obecnej dyskusji przyjąć propozycję Ostrowskiego (2019: 57). 10 Partykuła negacji ne jest z pewnością prefiksem, ale nie wpływa na aspekt czasownika (Dambriūnas 1958: 255). 11 łot. mirst jest również zazwyczaj używane z prefiksem aizlub pie-, zob. ME II: 634. 12 Formy dokonane mogą również wskazywać na stan rezultatywny poprzez przyjęcie wyrażenia temporalnego określającego długość trwania, jak w (2d). Straipsniai / Artykuły 19 Lith. miti / Latv. mirt ‘to die’ and Lith. mišti / Latv. mrst ‘to forget’ in East Baltic dyskusji. Według Ostrowskiego czasowniki takie jak te, które nie mają form niedokonanych (= nieprefiksowanych) i w odniesieniu do których używa się wyłącznie form dokonanych (np. *žinti, pažinti ‘poznać’), są prawdopodobnie oparte na formach preterytalnych, które wywodzą się od starszych aorystów. Ich aspekt aorystyczny lub dokonany został wzmocniony w językach bałtosłowiańskich poprzez dodanie prefiksu (tj. utworzenie form dokonanych). Z fonologicznego punktu widzenia nie można wyjaśnić, czy lit. mirš- / łot. mirsis wywodzi się od pierwotnego tematu czasu teraźniejszego lub aorystu, ponieważ wokalizm rdzenia był stopniem zerowym (*ms- > *mirś-) w obu czasach w stronie medialnej. Niemniej jednak taka sugestia teoretyczna przemawiałaby za tym, że preteryt *miršā wywodzi się od starego aorystu. §5. W związku z powyższymi spekulacjami można poczynić obserwację dotyczącą wyrazów pokrewnych lit. miti / łot. mirt i lit. miršti / łot. mirst ‘umierać’ z indoaryjskiego (por. 1 i 2 w §1). Warto zauważyć, że poświadczone są zarówno aorystyczne, jak i teraźniejsze formy injunktywu dla √m, podczas gdy w bazie danych sanskrytu Titus nie znaleziono teraźniejszego injunktywu dla √m.13 Kontrast ten występuje wyłącznie w indoaryjskim, ponieważ żadna forma fleksyjna *mers nie została odziedziczona przez języki słowiańskie, lecz zarówno formy imperfektu (3pl. mьrěxǫ, Suprasliensis 398, 24), jak i aorystu (3sg. umьrětъ Assemanianus 11c28, mrětъ, Assemanianus 11d2’) są poświadczone w odniesieniu do *mer-14. Implikuje to przynajmniej, że zarówno kategoria imperfektu, jak i aorystu była prawdopodobnie używana w języku prabałtosłowiańskim, mimo innowacyjnego charakteru słowiańskiego imperfektu. W istocie teraźniejszego injunktywu √m nie znaleziono ani w Rygwedzie (RV), ani w Atharwawedzie (AV), lecz po uwzględnieniu korpusów Jaiminīya Brāhmaa Samawedy (SV JB) i Jaiminīya Upaniad Brāhmaa (SV JUB) znaleziono kilka takich form (np. 3sg. mriyata SV JB 1, 242, 34a; SV JUB 3, 8, 10a,), podczas gdy formy tego rodzaju dla √m nie występują. Chociaż dokładne rozróżnienie między aorystem a imperfektem w trybie oznajmującym było przedmiotem licznych dyskusji,15 wydaje się jasne, że 13 Wszystkie przytoczone tutaj dane z Rygwedy i Atharwawedy zaczerpnięto z Hoffmann (1967). Dane z brāhmaṇ Samawedy dostarczyła baza danych dostępna w Titus (dostępna pod adresem: http://titus. fkidg1.uni-frankfurt.de/database/titusinx/wordwhl.htm#dStart [dostęp 1 marca 2020 r.]). Ponieważ rozróżnienie aspektowe między aorystem a imperfektem było zatarte w trybie oznajmującym, lecz lepiej zachowane w trybie injunktywnym, dodałem formy injunktywne do porównania. Tego rodzaju szybki przegląd bazy danych jest niewystarczający do wyczerpującego ustalenia poświadczeń niektórych form, lecz na potrzeby niniejszej dyskusji wystarcza do ukazania ogólnej tendencji w stanie poświadczeń. 14 Por. Aitzetmüller 1977: 252, 664. 15 Zwykle uważa się, że aoryst w trybie oznajmującym odnosi się do niedawnej przeszłości, podczas gdy imperfekt odnosi się do odległej lub historycznej przeszłości (Delbrück 1876; Tichy 1997); w konsekwencji imperfekt jest typowo używany w narracjach w późniejszych tekstach wedyjskich (Hoffmann 1967). Istnieją jednak również inne poglądy. Niektórzy (np. Gonda 1962; Kiparsky 1998) zakładają, że ich funkcje są bardziej aspektowe niż YOKO YAMAZAKI 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Liet. miti / latv. mirt ‘mirti’ ir liet. mišti / latv. mrst ‘pamiršti’ rytų baltų kalbose STRESZCZENIE Czasowniki – lit. miti / łot. mirt ‘umrzeć’ i lit. (-)mišti / łot. (-)mrst „zapomnieć” – są poświadczone w językach wschodniobałtyckich, a wyrazy pokrewne są dość szeroko poświadczone w innych językach indoeuropejskich. Analiza tych dwóch czasowników i wyrazów pokrewnych pokazuje, że mają one kilka wspólnych cech morfologii historycznej: oba te czasowniki mają temat czasu teraźniejszego stakemienny, mimo poświadczonych w pokrewnych językach indoeuropejskich form tematów czasu teraźniejszego *-ye/okamienų; z języka praindoeuropejskiego można zrekonstruować, że aorysty rdzenne tych czasowników odmieniają się jak media; oba te czasowniki charakteryzują się semantyką mediów. Mimo to ich tematy preterytalne różnią się: lit. mrė / łot. miru (ē) oraz lit. mišo / łot. mrsu (ā). W artykule przedstawiono szczegółową analizę prehistorii morfologii, semantyki i leksyki tych czasowników, obejmującą także dane porównawcze z języków słowiańskich i indyjskich. Badanie sugeruje, że lit. miti / łot. mirt leksykalny aspekt mógł być imperfektywny lub aorystyczny, zależnie od kontekstu, natomiast w przypadku lit. (-)mišti / łot. (-)mrst znaczenie imperfektywne jest rzadkie; różnica ta mogła istnieć już na etapie prehistorycznym. Z drugiej strony we wcześniejszym badaniu stwierdzono, że czasowniki wywodzące się z tematów aorystycznych często nie mają gramatycznych form imperfektu (tj. nie mają przedrostków) w językach bałtyckich. Tak może być również w przypadku lit. (-)mišti / łot. (-)mrst, ponieważ ten czasownik rzadko jest używany bez przedrostka. Zatem założenie, że lit. (-)mišti / łot. (-)mrst prawdopodobnie wywodzi się z tematu aorystu, natomiast lit. miti / łot. mirt mogło wywodzić się z dawnego tematu imperfektu, prawdopodobnie uformowanego z praindoeuropejskiego tematu czasu teraźniejszego *-ye/o, co potwierdza się zarówno pod względem semantycznym, jak i formalnym. Dawny temat imperfektu *miryā prawdopodobnie otrzymał przyrostek *-ā-, tworzący bałtycki temat preterytalny, z którego powstało *miryā i rozwinęło się ono w *mirē w języku prabałtyckim. Wyciąga się wniosek, że różne formy tematów preterytalnych lit. miti / łot. mirt ‘umrzeć’ i lit. (-)mišti / łot. (-)mrst ‘zapomnieć’ odzwierciedlają ich różne tematy historyczne, tj. tematy imperfektu i aorystu, z których się wywodzą. Złożono 27 lipca 2020 r. YOKO YAMAZAKI Uniwersytet Sztokholmski Uniwersytet w Zurychu Seilergraben 53, 8001 Zurych, Szwajcaria yoko.yamazak[email protected]