Lith. “mirti” / Latv. “mirt” ‘to die’ and Lith. “miršti” / Latv. “mirst” ‘to forget’ in East Baltic

YOKO YAMAZAKI Stockholm University, University of Zurich Dziedziny badań: językoznawstwo bałtyckie, językoznawstwo historyczne, indoeuropejskie językoznawstwo porównawcze. DOI: doi.org/10.35321/all83-01 LITEW. MĪRTI / ŁOT. MIRT ‘UMIERAĆ’ ORAZ LITEW. MIRŠTI / ŁOT. MÌRST ‘ZAPOMINAĆ’ W JĘZYKACH WSCHODNIOBAŁTYCKICH¹ Litew. mìrti / łot. mirt ‘umierać’ oraz litew. miršti / łot. mìrst ‘zapominać’ w językach wschodniobałtyckich ADNOTACJA Czasowniki litew. mìrti / łot. mirt ‘umierać’ oraz litew. (-)miršti / łot. (-)mìrst ‘zapominać’ wykazują kilka wspólnych cech w morfologii historycznej: oba przyjmują temat czasu teraźniejszego typu sta-present, mimo że ich indoeuropejskie kognaty mają temat teraźniejszy *-ye/o; w PIE można rekonstruować aoryst rdzeniowy w odmianie strony medialnej; ponadto oba mają również znaczenie medialne. Jednakże w językach bałtyckich różnią się w czasie przeszłym, przyjmując różne tematy preterytu, tj. litew. mirė / łot. miru(ē) oraz litew. miršo / łot. mirsu(ā). W artykule zbadano, co doprowadziło do wyboru odmiennych tematów preterytu, poprzez porównanie ich właściwości semantycznych i fonologicznych, a także wniesiono wkład w rekonstrukcję całej prehistorii bałtyckiego systemu preterytalnego. W artykule zaproponowano, że litew. mirė / łot. miru(ē) prawdopodobnie wywodzi się ze starszego imperfektu, podczas gdy jego aorystyczny charakter skłonił litew. miršo / łot. mirsu(ā) do odziedziczenia starszego tematu aorystu, a ta różnica historyczna może znajdować odzwierciedlenie w odmiennych tematach ich preterytu. ¹ Niniejszy artykuł przedstawia niektóre wyniki projektu zatytułowanego The prehistory of the Baltic preterit system – diachronic changes and morphosemantics (nr rej. 2018-00473), finansowanego przez Szwedzką Radę Badań Naukowych (Vetenskapsrådet). Jestem wdzięczna za hojne wsparcie finansowe rady oraz dr. Paulowi Widmerowi, dr Karin Stüber i dr. Mathiasowi Jenny’emu z Uniwersytetu Zuryskiego za cenne uwagi do wcześniejszej wersji niniejszego artykułu. Serdeczne podziękowania składam również dr. Lamontowi Antieau za korektę językową manuskryptu oraz mgr Grecie Klimaitė za korektę adnotacji (anotacija) w języku litewskim. Straipsniai / Articles 11 YOKO YAMAZAKI SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki bałtyckie, aspekt, mirti, miršti, ā-preteryt, ē-preteryt, morfologia historyczna, aoryst, imperfekt. ADNOTACJA Dwa czasowniki – lit. mirti / łot. mirt ‘umierać’ oraz lit. (–)miršti / łot. (–)mirst ‘zapominać’ – mają kilka wspólnych cech morfologii historycznej: oba te czasowniki mają temat teraźniejszy typu sta-, mimo pokrewnych indoeuropejskich form z tematem teraźniejszym *-ye/o-; z języka praindoeuropejskiego można zrekonstruować, że aorysty rdzenne tych czasowników odmieniały się w stronie medialnej; oba te czasowniki charakteryzują się semantyką medialną. Mimo to porównanie języków bałtyckich pokazuje, że ich tematy preterytalne różnią się: lit. mirė / łot. miru (ē) oraz lit. miršo / łot. mirsu (ā). W niniejszym artykule, porównując cechy semantyczne i fonologiczne, bada się, dlaczego czasowniki te przyjęły różne tematy preterytalne, a także wnosi się wkład w rekonstrukcję całego systemu preterytalnego języka prabałtyckiego. W artykule przyjmuje się, że lit. mirė / łot. miru (ē) prawdopodobnie wywodzi się ze starego tematu imperfektu, natomiast lit. miršo / łot. mirsu (ā), ze względu na cechy semantyczne aorystu, mogło wywodzić się ze starego tematu aorystu. Ta różnica historyczna znajduje odzwierciedlenie w ich różnych tematach preterytalnych. SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki bałtyckie, aspekt, mirti, miršti, ā-temat preterytu, ē-temat preterytu, historia morfologiczna języków bałtyckich, aoryst, imperfekt. §1. Centralnym tematem niniejszego artykułu jest kontrast morfologiczny dwóch czasowników, lit. mirti / łot. mirt ‘umierać’ oraz lit. (–)miršti / łot. (–)mirst ‘zapominać’, w ich formach preterytalnych. Poza strukturą rdzenia (CR̥– dla lit. mirti / łot. mirt oraz CŖC– dla lit. (–)miršti / łot. (–)mirst), oba czasowniki wykazują szereg cech historycznych i morfologicznych. Wymieniając tylko kilka: oba tworzą wschodniobałtyckie formy teraźniejsze typu sta-, oba mają kognaty w językach indoeuropejskich z tematem teraźniejszym *-ye/o- oraz aorystem rdzennym odmieniającym się w stronie medialnej, a także oba mają semantykę medialną: 1) Lith. inf. mirti, pres. miršta, pret. mirė; Latv. inf. mirt, pres. mirstu, pret. miru(ē) ‘to die’: OCS pres. 3sg. umr̥t̑ (Zo), inf. mrr̥ti, root-aor. 2/3sg. mr̥(e)t(b); Sln. pres. 1sg. m̥rj̥em̥; Skt. pres. 2sg. mid. mriyáse, pf. 3sg. mamā́ra, root-aor. mid. 3sg. ámr̥ta (LIV² 439); YAv. mar- ‘to die’, pres. 3sg. mid. framīriiiete, 2sg. inj. mid. auua.mīriiayha, OPers. mar- ‘to die’, impf. 3sg. mid. am(a)riyatā, Manichean MPers. myr-, Zoroastrian MPers. myr- / mīr- ‘to die’, Partian myr- ‘to die’, Sogd. myr- (both in Christian and Buddhist texts) ‘to die’ (Cheung 2007: 264–265); Lat. morior; OHItt. (*root-aor. act. >) root-aor. mid. merta ‘disappeared, went lost’; from PIE *mer- ‘to die’ (LIV² 439); 2) Lith. (–)miršti, (–)miršta, (–)miršo; Latv. (–)mirst, (–)mirstu, (–)mirsu(ā) ‘to forget’: Skt. pres. 3sg. mid. mṛṣyate, pf. mamārṣa, root-aor. mid. 3sg. amṛṣṭa, a-aor. mid. 3pl. ā́mṛṣanta ‘to forget’ (LIV² 440–441); 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lith. mir̃ti / Latv. mir̃t ‘to die’ and Lith. mir̃šti / Latv. mir̃st ‘to forget’ in East Baltic Manichejski średnioperski frʾmwš-, zaratusztriański średnioperski plʾmwš- / frāmoš-, ‘zapominać’, 3. os. l.poj. czasu teraźniejszego plʾmwšyt / frāmošēd /, partyjski frʾmwš- ‘zapominać’, 3. os. l.poj. czasu teraźniejszego frʾmwšyd; sogdyjski frʾwšcy, βrʾwcy, średniosogdyjski frʾwycyh ‘zapominanie’ (Cheung 2007: 268–269); tocharski B (III) märsetär ‘zapominać’; od PIE *mers- (LIV² 440–441). W konsekwencji dla obu czasowników można z dużą pewnością zrekonstruować dla praindoeuropejskiego temat teraźniejszy na *-ye/o- (3 os. l.poj. *mr̥-yor ‘umiera’, 3 os. l.poj. *mṛs-yor ‘zapomina’) oraz aoryst rdzenny (3 os. l.poj. *mr̥-to ‘umarł’, 3 os. l.poj. *mṛs-to ‘zapomniał’; prawdopodobnie z rdzeniem w stopniu zerowym i końcówkami dentálnymi) w stronie medialnej. Ponadto wzorzec wspólny dla tych dwóch czasowników wiąże się z „systemem statyczno-nieprzechodnim” (Jasanoff 2003: 155, 160), charakteryzującym się poświadczonym użyciem aorystu biernego (lub ablautującego medialnego aorystu rdzennego) w funkcji niebiernej, statycznego perfektu oraz nieprzechodniego (ingresywnego) tematu teraźniejszego na ye/o (a także bałtosłowiańskich form teraźniejszych na ī wobec ē-statywów) w językach indoeuropejskich. Uważa się, że rdzenie czasownikowe związane z tym systemem oznaczają wejście w stan. Najwyraźniej te dwa czasowniki nie odziedziczyły we wschodnim bałtyckim archaicznego ablautującego medialnego aorystu rdzennego. Biorąc pod uwagę te podobieństwa, można oczekiwać, że ich rozwój historyczny od praindoeuropejskiego do bałtyckiego przebiegał podobnie i że nadal wykazują te same wzorce morfologiczne w językach bałtyckich. Jednakże lit. mir̃ti / łot. mir̃t przyjmuje ē-preteryt, podczas gdy lit. mir̃šti / łot. mir̃st przyjmuje ā-preteryt. Oczywiście obecność métatonie rude w mir̃šta ‘umiera’ oraz jej brak w mir̃šta ‘zapomina’ nie wydaje się różnicą błahą. Zostanie to omówione poniżej, w §7. Jeśli temat teraźniejszy na ia jest źródłem tematu preterytalnego na ē, jak twierdzą Barton (1980) i Villanueva Svensson (2005, 2006), musiał istnieć powód, dla którego prabałtyckie *mir̃šya nie wprowadziło *-(i)yā do swojego tematu preterytalnego. Rodzi to pytanie (przynajmniej zdaniem autora), co pozwoliło im utworzyć różne formacje tematów preterytalnych. §2. Zanim przejdziemy dalej w naszej dyskusji, konieczne jest omówienie prahistorii bałtyckiego systemu preterytalnego oraz wcześniejszych badań nad historycznym tłem bałtyckiego ā-preterytu i ē-preterytu. Chociaż przedstawiono różne hipotezy wyjaśniające, dlaczego formacje te się różnią, ze względu na ograniczenia objętości nie wszystkie z nich można tu przedstawić. Na początek należy przypomnieć, że języki bałtyckie mają dwa tematy preterytalne, jak powszechnie wiadomo: ā-preteryt i ē-preteryt. Każdy czasownik w tych językach przyjmuje w czasie przeszłym jeden z tych dwóch tematów, co oznacza, że oba tematy pozostają w rozkładzie komplementarnym. Od tej reguły istnieje tylko jeden wyjątek – preteryt bū́ti ‘być’ w języku starolitewskim. Podczas gdy formy preterytalne lit. bū́ti / łot. būt ‘być’ to odpowiednio buvo i biju we współczesnym standardowym litewskim i łotewskim, starolit. 3 os. l.poj. pret. biti oraz staroprus. be (obok bēi, bei) są poświadczone jako formy preterytalne czasownika oznaczającego Straipsniai / Articles 13 YOKO YAMAZAKI „być”. Formy te najwyraźniej nie miały żadnego sufiksu słowotwórczego tematu, takiego jak *-ā ani *-ē-. Oprus. be można utożsamić z cerk.-słow. bě, które jest imperfectum od byti „być”, lecz odmienia się jak aoryst (por. Stang 1942: 85). Oprus. be można także porównać z czymś zbliżonym do aorystu czasowników statycznych typu sedějo to sedėti, sėdi „siedzieć”, przedstawionym w Stang (1966: 381), a jego tło historyczne nie wydaje się oczywiste.² Jednakże starolit. biti prawdopodobnie opiera się na imperfectum od *bhuh₂-ye/o- „stawać się” (→ PBS *bh(w)ī- > PB *bī), połączonym z atematyczną końcówką pierwotną 3 os. l.poj. -ti (Stang 1966: 380).³ Łot. biju ma ten sam temat oparty na imperfectum, lecz jest rozszerzone o bałtycki temat preterytalny *-ā oraz wstawiony w przerwę hiatusową element -j-, np. 1 os. l.poj. *bi-jā-ō. Można zatem stwierdzić, że później niż inne czasowniki preterytum lit. būti przyjęło nową bałtycką regułę tworzenia preterytum, wykorzystującą sufiksy *-ā oraz *-ē-, przy czym wcześniejszy temat imperfectum był bezpośrednio poprzedzony końcówką pierwotną. Pozwala to wnioskować, w jaki sposób czasowniki bałtyckie mogły otrzymać swoje tematy preterytalne. Najprawdopodobniej tematy preterytalne w językach bałtyckich były pierwotnie tworzone za pomocą tematu opartego na imperfectum lub aoryście, po którym następowała końcówka pierwotna (tematyczna lub atematyczna). Sufiksy preterytalne *-ā i *-ē- zostały później wprowadzone do wszystkich czasowników pod wpływem dodatkowych czynników, z których co najmniej jeden od razu przychodzi na myśl. Formy imperfectum niektórych czasowników pozbawione augmentu miałyby tę samą postać co formy czasu teraźniejszego, gdyby formy preterytalne oparte na imperfectum zaczęły przyjmować końcówki pierwotne w prabałtyckim, jak w starolit. biti, np. PBS czas. teraźn. *Har[H]-ye-t(i), imperf. *Har[H]-ye-t (→ czas. teraźn. / imperf. *ar-ya-t(i) > lit. āria, ārė do ārti „orać”)⁵. Musiało zatem stać się konieczne odróżnienie ² Klingenschmitt (1982: 3–5) sugeruje, że cerk.-słow. bě i oprus. be są kontynuacją augmentowanego imperfectum *(h1)e-h1es-, z wtórnym b zaczerpniętym z form powiązanych, takich jak bezokolicznik byti, būton itd. ³ Współczesnolit. būvo jest całkowicie nową formacją opartą na bezokoliczniku būti / imiesłowie czynnym czasu przeszłego buv, z bałtyckim sufiksem preterytalnym *-(v)ā-. ⁴ Odmienną interpretację historyczną tej formy proponuje Ostrowski (2008: 463–464), zgodnie z którą końcowa sylaba -ti w biti nie jest końcówką osobową, lecz byłaby historycznie zaimkiem enklitycznym, np. dūsiu-t (duosiu tau) „dam ci” (BB Pat, 3,28). Pozostawałoby jednak pytanie, czy biti byłoby poprawnie utworzone, ponieważ przewidywana forma biti nie miałaby ani samogłoski słowotwórczej tematu, ani końcówki osobowej. Jak słusznie stwierdza Ostrowski (2008), atematyczna końcówka pierwotna poza tym nigdy nie została poświadczona w bałtyckich formach preterytalnych. Ponieważ jednak końcówki tematyczne używane są w formach preterytalnych (np. 1 os. l.poj. -au < *-ā-u, 2 os. l.poj. -ai < *-ā-i dla preterytum na -ā; 1 os. l.poj. -iau < *-ē-u, 2 os. l.poj. -ei < *-ē-i dla preterytum na -ē, zob. także Barton 1980: 269), nie jest nierozsądne założenie, że końcówki atematyczne mogły być również używane w formach preterytalnych. Dlatego w rozważaniach w tej części utrzymany zostaje klasyczny pogląd Stanga. ⁵ Apokopa i również odegrałaby rolę w tym procesie. 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lith. mir̃ti / Latv. mir̃t ‘to die’ and Lith. mir̃šti / Latv. mir̃st ‘to forget’ in East Baltic czasu teraźniejszego i preterytalnego za pomocą formacji tematów, co prawdopodobnie wymagało wprowadzenia wyspecjalizowanych sufiksów preterytalnych. § 3. Wydaje się, że szeroko podzielany jest pogląd, iż bałtycki sufiks preterytalny na -ā ma mniej więcej to samo pochodzenie co słowiański aoryst na -ā, czyli aoryst drugiego tematu na -a typu 1 os. l.poj. bъraxъ, 2./3. os. l.poj. bъra „brać” (Stang 1942: 189; Jasanoff 1983: 62), utworzony od stopnia zerowego rdzenia.⁶ Problem z tym poglądem ujawnia się w pochodzeniu bałtyckiego preterytum na -ē, które nie wydaje się mieć bezpośredniego odpowiednika nawet w jego najbliższej gałęzi, słowiańskiej. Należy prawdopodobnie podtrzymać ocenę Stanga (1942: 83), że słowiańskie imperfectum na -ē nie pokrywa się z bałtyckim preterytum na -ē, ponieważ słowiańskie imperfectum na -ē nie występuje szczególnie z czasownikami przechodnimi (jego występowanie jest natomiast uwarunkowane fonologicznie), podczas gdy bałtyckie preterytum na -ē wyraźnie często występuje z czasownikami przechodnimi. Nie należy również pomijać różnic wokalizmu w rdzeniu słowiańskiego imperfectum na -ē i bałtyckiego preterytum na -ē (Stang 1942: 84). W związku z tym wcześniejsze badania pozostawiły historyczne pochodzenie preterytum na -ē jako problem wymagający rozwiązania. Prawdą jest, że bałtyckie preterytum na -ē często występuje (np. nešē „niósł”) tam, gdzie w słowiańskim występuje aoryst sigmatyczny (1 os. l.poj. nešъ „niósł”), a zatem te dwie kategorie musiały mieć coś wspólnego. Dlatego Schmalstieg (1961) rozważał możliwość, że preterytum na -ē rozwinęło się z indoeuropejskiego imperfectum (2 os. l.poj. *h₁nēkē-s, 3 os. l.poj. *h₁nēkē-t „nieść”), które występuje w 2. i 3. os. l.poj. paradygmatu aorystu sigmatycznego w słowiańskim (2./3. os. l.poj. nešę). Z drugiej strony istnieje całkowicie odmienne podejście, zgodnie z którym sufiks preterytum na -ē rozwinął się w wyniku zmiany dźwiękowej (*iyā > ē (Kurschat 1876; Schleicher 1856: 224f.; Larsson 2010: 71ff.)). Można je poprzeć faktem, że preterytum na -ē jest regularne dla czasowników kauzatywno-iteratywnych z bezokolicznikiem na -yti, czasownikiem teraźniejszym *-ā (← PB *-iya- < PIE *eye/o-) typu mṓkyti, std. mṓko / dial. mṓkia, mṓkē „uczyć”, gdzie temat preterytalny *-ē można z dużym prawdopodobieństwem uznać za rozwinięty z tematu opartego na imperfectum w *-iyā- (por. Pedersen 1926: 11). W nowszych czasach Barton (1980) i Villanueva Svensson (2005) rozwinęli tę hipotezę. Barton (1980) sugeruje, że *-(i)y zostało wprowadzone do ⁶ Stang (jw.) rozróżniał dwa typy preterytum na -ā: 1) kontynuanty wspomnianego bezpośrednio wyżej bałto-słowiańskiego aorystu na -ā oraz 2) kontynuanty bałto-słowiańskiego aorystu tematycznego. Jak wspomniano u Stanga (jw. 383), aoryst tematyczny został prawdopodobnie zastąpiony przez aoryst na -ā. Można zatem powiedzieć, że sufiks -ā preterytum na -ā jest morfologiczną kontynuacją bałto-słowiańskiego aorystu na -ā. ⁷ Wbrew Kortlandtowi (2005: 168) i Jasanoffowi (2017: 229, przyp. 107), gdzie preterytum na -ē wiąże się z czasownikami statycznymi na *-ē- (np. tekēti „płynąć”, gūžēti „leżeć (pod czymś ciepłym)”), które według Jasanoffa (1978: 123–125) wywodzi się z pierwotnej końcówki instrumentalnej *-eh₁. Straipsniai / Articles 15 YOKO YAMAZAKI preterytowy analogicznie od tematu czasu teraźniejszego na *–ya– (< PIE *–ye/o–), szczególnie w przypadku niektórych czasowników, w tym miršta (← *miria(t)). Proponowany proces analogiczny można sformułować następująco: Sufiks –ē– mógł rozwinąć się z *–(i)yā– wskutek wyrównania paradygmatycznego wywołanego przez końcówki 1. i 2. osoby liczby pojedynczej (1sg. *–yāu > –iau, 2sg. *–yaī > –ei), co doprowadziłoby do powstania takich samych form jak formy preterytu na –ē– (1sg. *–ēu > –iau, 2sg. *–ēi > –ei (Barton 1980: 269)). Villanueva Svensson (2005) zajmuje bardziej radykalne stanowisko, proponując, że pierwotnie język prabałtycki miał wyłącznie preteryt na –ā–, a preteryty na –ē– zasadniczo rozwinęły się z tematu *–iyā–, przy czym wspomniana wyżej analogia wprowadziła element *(–i)y– do pierwotnego tematu preterytu na –ā– czasowników z teraźniejszością na –ia–.⁸ Mogłoby to niewątpliwie wyjaśniać, dlaczego preteryt na –ē– jest regularny dla czasowników z teraźniejszością na –ia–, jak opisano w gramatykach takich jak Endzelīns (1923: 590) i Stang (1942: 191; 1966: 377). Zastosowana do przypadku mir̃ti i mir̃šti hipoteza ta przewidywałaby jednak, że oba czasowniki powinny przyjmować preteryt na –ē–, i nie wyjaśniałaby, dlaczego preteryt mir̃šti pozostaje preterytowym na –ā–. To prawda, że właśnie tak działa analogia, tzn. nie oddziałuje ona na formy językowe regularnie, tak jak robi to prawo głosowe. W tym konkretnym przypadku można jednak być może znaleźć bardziej sensowną przyczynę, dla której te dwa czasowniki przyjmują w językach bałtyckich różne tematy preterytowe. §4. Można zaobserwować co najmniej dwie różnice między tymi dwoma czasownikami. Jedną z nich jest różnica walencyjna. Chociaż oba mają semantykę strony medialnej, w której podmioty mają niewielką kontrolę nad zdarzeniami oznaczanymi przez te czasowniki, lit. mir̃šti / łot. mirst jest czasownikiem przechodnim, ponieważ (na poziomie głębokim) przyjmuje dopełnienie, podczas gdy lit. mir̃ti / łot. mirt nie zakłada dopełnienia. Cecha ta prowadziłaby jednak w sposób naturalny do tego, że lit. mir̃šti / łot. mirst przyjmowałby preteryt na –ē–, a nie preteryt na –ā–, i tym samym nie przyczyniła się do ostatecznego wyniku. Drugą różnicę można dostrzec w ich aspekcie leksykalnym. Podczas gdy lit. mir̃ti / łot. mirt ma dwojaki charakter aspektowy, tzn. w zależności od kontekstu może być odczytywany jako niedokonany lub dokonany (por. Ambrazas 1997: 235), nie ⁸ Zdaniem autora niniejszej pracy możliwe jest, że preteryt na –ē– ma kilka różnych źródeł historycznych, por. Schmalstieg (1961). 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lit. mirtì / łot. mirt ‘umierać’ oraz lit. miršti / łot. mirst ‘zapominać’ we wschodnim obszarze bałtyckim wydają się być przypadkiem dotyczącym lit. miršti / łot. mirst. Ogólnie w języku litewskim czasowniki pozbawione wszelkich prefiksów są gramatycznie niedokonane (por. Dambriūnas et al. 1990: 385; Ambrazas 1997: 234–235), a lit. mirtì / łot. mirt nie stanowi wyjątku od tej reguły, jak pokazano w (3a, b). Łotewski przykład w (3d) najlepiej ilustruje zwykły kontrast między czasownikami bez prefiksu i z prefiksem. Jednak, jak w (3c), niedokonane formy lit. mirtì / łot. mirt w czasie preterytu mogą przekazywać znaczenie dokonane w określonym kontekście: 3) a. Jis miršta. ‘on umiera / umiera właśnie’ (litewski, Ambrazas 1997: 235) ‘on’ ‘umierać’ niedok. 3. os. czas. teraźn.; b. Žmonės mirė kasdien. ‘Ludzie umierali każdego dnia.’ (litewski, tamże) ‘ludzie’ lm. mian. ‘umierać’ niedok. 3. os. preteryt ‘każdego dnia’; c. Mergaitė mirė vakar. ‘dziewczynka umarła wczoraj’ (litewski, tamże) ‘dziewczynka’ lp. mian. ‘umierać (dok.)’ niedok. 3. os. preteryt ‘wczoraj’; d. Dažų dienų mira un nenuomira. ‘wiele’ ‘dni’ dopeł. lm. ‘umierać’ niedok. 3. os. preteryt ‘i / lecz’ ‘umierać’ dok. 3. os. preteryt ‘(umierał) przez wiele dni, lecz nie umarł.’ (łotewski, Endzelīns 1948: 241). To właśnie oznacza cecha „dwojakiego aspektu” (Ambrazas 1997: 235) lit. mirtì / łot. mirt. W przypadku lit. miršti / łot. mirst kontrast między formami bez prefiksu (niedokonanymi) i z prefiksem (dokonanymi) wydaje się jednak odmienny. 4)⁹ a. Miršau dvejus metus, ką jis sakė. ‘zapominać’ niedok. 1. os. lp. ‘dwa (zbior.)’ ‘rok’ lm. bier. zaim. wzgl. bier., ‘on’ lp. mian. ‘mówić’ 3. os. preteryt ‘Przez dwa lata próbowałem zapomnieć o tym, co powiedział’. b. Užmiršau per dvejus metus, ką jis sakė. ‘zapominać’ 1. os. lp. preteryt dok. ‘w ciągu’ ‘dwa (zbior.)’ lm. bier. ‘rok’ lm. bier. zaim. wzgl. bier. ‘on’ lp. mian. ‘mówić’ 3. os. preteryt ‘W ciągu dwóch lat całkowicie zapomniałem o tym, co powiedział’. c. Rūsiškai tai jau nemiršiau. (litewski, LKŽe) ⁹ Jestem wdzięczny mojej litewskiej informatorki, mgr Grecie Klimaitė, za sprawdzenie językowe danych w (4) i tłumaczeń oraz za jej porady językoznawcze dotyczące tych danych. Nie trzeba dodawać, że wszystkie pozostałe błędy są moje. Straipsniai / Articles 17 YOKO YAMAZAKI „rosyjski” „tak” „już” NEG- „zapominać” impf. 1 os. lp. fut.10 „Zdecydowanie nie zapomnę rosyjskiego.” d. Miršaũ miršaũ ir užmiršaũ visaĩ, ką jis sakė. (litewski, LKŽĖ) „zapominać” 1 os. lp. pret. impf. „i” „zapominać” pf. 1 os. lp. pret. „całkowicie, zupełnie” zaim. wzgl. bier. „on” lp. mian. „mówić” 3 pret. „Ciągle zapominałem i zupełnie zapomniałem wszystko, co powiedział.” e. Kárvė veršį jau pradeda apmiršti. (litewski, LKŽĖ) „krowa” lp. mian. „cielę” lp. bier. „już” „zaczynać” 3 os. ter. „częściowo zapominać” pf. bezok. „Krowa zaczęła zapominać swoje cielę.” f. Kárvė veršį jau pradeda užmiršinėti. „krowa” lp. mian. „cielę” lp. bier. „już” „zaczynać” 3 os. ter. „stopniowo zapominać” pf. (iteratywny). bezok. „Krowa zaczęła zapominać swoje cielę.” Litew. miršti zwykle przyjmuje formy dokonane (z prefiksem),11 a jego formy niedokonane (bez prefiksu) w preteritum można wiązać ze szczególną sytuacją, taką jak „aktywne zapominanie”, w której wydarzenie „zapominania” może trwać przez pewien czas, a podmiot może być świadomy tego procesu, np. gdy próbuje zapomnieć traumatyczne lub nieprzyjemne wspomnienie, jak w (4a). Wskazuje to, że miršti może przyjmować gramatyczne formy niedokonane; są one jednak rzadko używane. W czasie przyszłym formy niedokonane wydają się natomiast wyrażać znaczenie dokonane, jak w (4c). Nie trzeba dodawać, że formy dokonane oznaczają aspekt dokonany, jak w (4d), czego należy się spodziewać (por. Dambriūnas 1958).12 Fakty te wyraźnie wskazują na dokonany aspekt leksykalny czasownika miršti. Potwierdzać to może następujący fakt: dokonane bezokoliczniki mogą występować z to begin (pradėti, imti) i to end (baigti), jak w (4e), lecz takie konstrukcje brzmią lepiej z dokonanym bezokolicznikiem czasowników iteratywnych (leksykalnie u-niedokonanych), takich jak užmiršinėti, jak w 4f (por. Dambriūnas 1958: 260). Fakt, że formy niedokonane litew. miršti / łot. mirst są rzadko używane, może z perspektywy historycznej wskazywać, że w językach bałtyckich (i słowiańskich) dawne aorysty mogły zostać wzmocnione przez dodanie prefiksów, jeśli przyjmiemy propozycję Ostrowski (2019: 57) w jej obecnej postaci 10 Partykuła przecząca nejest z pewnością prefiksem, lecz nie wpływa na aspekt czasownika (Dambriūnas 1958: 255). 11 Łot. mirst również zwykle występuje z prefiksem aiz- lub pie-, zob. ME II: 634. 12 Formy dokonane mogą również wskazywać na stan rezultatywny, przyjmując określenie temporalne wyrażające rozciągłość czasu, jak w (2d). 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Litew. mīrti / łot. mirt „umierać” oraz litew. miršti / łot. mirst „zapominać” w bałtyce wschodniej dyskusji. Według Ostrowskiego czasowniki takie jak te, które nie mają form niedokonanych (= bezprzedrostkowych) i dla których używa się wyłącznie form dokonanych (np. *žinti, pažinti „poznać”), prawdopodobnie opierają się na swoich formach preterytalnych, które wywodzą się ze starszych aorystów. Ich aorystyczna lub dokonana cecha aspektowa została w bałto-słowiańskim wzmocniona przez dodanie przedrostka (tj. utworzenie form dokonanych). Z fonologicznego punktu widzenia nie da się rozstrzygnąć, czy litew. mirš- / łot. mirs wywodzi się z pierwotnego tematu czasu teraźniejszego czy aorystu, ponieważ wokalizm rdzenia był w obu czasach w stronie medialnej stopniem zerowym (*m̥rs- > *mirš-). Niemniej taka sugestia teoretyczna przemawiałaby za starym aorystem jako źródłem preterytu *miršā. §5. W związku z powyższą spekulacją można poczynić obserwację dotyczącą form pokrewnych litew. mīrti / łot. mirt oraz litew. miršti / łot. mirst w językach indoaryjskich (por. 1 i 2 w §1). Interesujące jest, że poświadczone są zarówno aorystowe, jak i teraźniejsze formy injunktywu dla √mṛ, podczas gdy w bazie danych sanskrytu Titus nie znaleziono żadnej teraźniejszej formy injunktywu dla √mṛs.¹³ Ten kontrast można znaleźć wyłącznie w językach indoaryjskich, ponieważ Słowianie nie odziedziczyli żadnych form fleksyjnych *mers, jednak w odniesieniu do *mer-¹⁴ poświadczone są zarówno formy imperfektu (3. os. l.mn. mьrěxǫ, Suprasl. 398, 24), jak i aorystu (3. os. l.poj. umrětb Assemannianus 11c28, mrětb, Assemannianus 11d2). Wynika z tego przynajmniej, że zarówno kategoria imperfektu, jak i aorystu była prawdopodobnie używana w prasłowiańsko-bałtyckim, mimo innowacyjnego ukształtowania słowiańskiego imperfektu. W istocie teraźniejszego injunktywu √mṛ nie znajduje się ani w Rigwedzie (RV), ani w Atharwawedzie (AV), lecz po uwzględnieniu korpusów Sama Veda Jaiminīya Brāhmaṇa (SV JB) i Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa (SV JUB) odnaleziono kilka takich form (np. 3. os. l.poj. mriyata SV JB 1, 242, 34a; SV JUB 3, 8, 10a), podczas gdy dla √mṛs ich nie ma. Chociaż dokładne rozróżnienie między aorystem a imperfektem w trybie oznajmującym było przedmiotem licznych dyskusji,¹⁵ wydaje się jasne, że ¹³ Wszystkie przytoczone tutaj dane z Rigwedy i Atharwawedy zaczerpnięto z Hoffmann (1967). Dane z brāhmaṇ Sama Vedy udostępniła baza danych dostępna w Titus (dostępna pod adresem: http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/database/titusinx/wordwhl.htm#dStart [dostęp: 1 marca 2020]). Ponieważ opozycja aspektowa między aorystem a imperfektem była zatarta w trybie oznajmującym, lecz lepiej zachowała się w trybie injunktywnym, dodałem formy injunktywu do porównania. Taki szybki przegląd bazy danych nie wystarcza do wyczerpującego ustalenia poświadczeń określonych form, jednak na potrzeby niniejszej dyskusji wystarcza do ukazania ogólnej tendencji w stanie ich poświadczenia. ¹⁴ Por. Aitzetmüller 1977: 252, 664. ¹⁵ Zwykle przyjmuje się, że aoryst oznacza niedaleką przeszłość, podczas gdy imperfekt odnosi się do przeszłości odległej lub historycznej (Delbrück 1876; Tichy 1997); w konsekwencji imperfekt jest typowo używany w narracjach późniejszych tekstów wedyjskich (Hoffmann 1967). Istnieją jednak również inne poglądy. Niektórzy badacze (np. Gonda 1962; Kiparsky 1998) zakładają, że ich funkcje są bardziej aspektowe niż Straipsniai / Articles 19 YOKO YAMAZAKI rozróżnienia aspektowe były również trwalsze w trybie injunktywnym, a także w innych trybach nieoznajmujących (Hoffmann 1967: 105–106). Dlatego rozkład teraźniejszych i aorystowych form injunktywu tych rdzeni czasownikowych może wskazywać, że nie tylko w bałtyckim, lecz także w indoaryjskim rdzeń *mer rozwinął interpretację dwuaspektową, podczas gdy *mers pozostał aorystyczny. Można dalej wnioskować, że mogło to zostać zapoczątkowane już w PIE. Nie byłoby to sprzeczne z późniejszym leksykalnym aspektem dokonanym bałtyckiego prabałtyckiego *merś-. §6. Co znacznie ważniejsze, założenie, że litew. miřšo / łot. miřsu rozwinęło się z aorystu tematycznego (jak u Klingenschmitta 1982: 4), lepiej pasowałoby do communis opinio (por. Stang 1942: 63–64, 190; Kortlandt 2005; Villanueva Svensson 2011, między innymi), zgodnie z którym środkowy aoryst rdzeniowy rozwinął się regularnie w aoryst tematyczny w bałto-słowiańskim oraz w preteryt na -ā w bałtyckim. Odpowiednio litew. miřšo / łot. miřsu byłoby najprawdopodobniej regularnym bałtyckim rezultatem środkowego aorystu rdzeniowego, podczas gdy litew. miřé / łot. miru(ē) być może nim nie jest. Powstaje teraz pytanie, skąd pochodzi litew. miřé / łot. miru(ē), a następnie: czy pochodzi ono z czegoś innego niż środkowy aoryst rdzeniowy. Proponowałbym, że litew. mire / łot. miru(ē) wywodzi się z imperfektu czasu teraźniejszego na ye/o, a nie ze środkowego aorystu rdzeniowego. Środkowy aoryst rdzeniowy może pod względem semantycznym wydawać się bardziej odpowiedni jako poprzednik prabałtyckiego *mirē-, ponieważ jest ono zasadniczo nieduratywne, lecz aorystyczne, a formy aorystu rdzeniowego są rzeczywiście poświadczone w słowiańskim. Czytelnicy mogą się zastanawiać, dlaczego imperfekt wybrano jako preteryt prabałtyckiego *miria-, podczas gdy aoryst słusznie wybrano dla *mirśia-. W tym miejscu chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że kategorie aspektu gramatycznego, aoryst i imperfekt, zanikły w prabałtyckim. Zamiast nich wprowadzono dwie formacje tematowe o prostym znaczeniu preterytalnym, które następnie uporządkowano w zupełnie odmienny sposób. Dlatego dopasowanie semantyczne prawdopodobnie nie było uznawane za istotne, natomiast większe znaczenie miała dostępność podstawy tematu, gdy wybierano formę przodka preterytu. Jak widzieliśmy wyżej, *mer oferował zarówno temat aorystowy, jak i imperfektowy mniej więcej w równym stopniu, podczas gdy *mers oferował temat aorystowy wyraźnie częściej niż imperfektowy, i to musiało zadecydować o różnicy między ich bałtyckimi tematami preterytalnymi. dystansu czasowego przeszłości; jeszcze inni (np. Vekerdí 1955) utrzymują, że nie ma rozróżnienia dystansu czasowego, lecz ich funkcje są czysto aspektowe (bardziej szczegółowy przegląd tych teorii zob. Dahl 2010: 4 i nast.). W stosunkowo niedawnym studium Dahla (2010: 437) sugeruje się, że aoryst oznacza przeszłość ogólną i aspekt dokonany, podczas gdy imperfekt jest właściwy przeszłości odległej i pozostaje aspektowo neutralny we wczesnym okresie wedyjskim. 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lith. mir̃ti / Latv. mir̃t ‘to die’ and Lith. mir̃šti / Latv. mir̃st ‘to forget’ in East Baltic §7. Istnieje kilka przypadków w przybliżeniu paralelnych do *mers-, w których bałtyka wschodniobałtycka ma preteryt ā połączony z pierwotnymi śródzwrotnymi (–nieprzechodnimi) formami teraźniejszymi *ya oraz znaczną rzadkością injunktywu teraźniejszego w językach indoaryjskich. Na przykład *sed- ‘siedzieć’ jest poświadczone w bałtyckim wschodnim jako šēsti, šēda, šēdo, łot. sēst, sēštu, sēdu, a w sanskrycie wedyjskim jako inj. aor. strony biernej 3 os. l.poj. sādi (RV 7,73,2). W tym przypadku ponownie obserwujemy preteryt ā w bałtyckim wschodnim oraz brak injunktywu teraźniejszego (śródzwrotnego) we wczesnym sanskrycie wedyjskim. Natomiast *men- ‘pamiętać’ ma w bałtyckim preteryt e i jest kilkakrotnie poświadczone w injunktywie teraźniejszym (1 os. l.poj. manye (RV 10,7,3), 2 os. l.poj. manyathaḥ (RV 1,126,7), 3 os. l.poj. manyata (RV 4,17,4); √mn ‘pamiętać’), a także w injunktywie aorystu (1 os. l.poj. maṃsi (RV 7,88,2), 2 os. l.poj. manvata (RV 4,1,16; RV 8,29,10a), 2 os. l.poj. maṃsthaḥ (AV 9,5,4), 3 os. l.poj. maṃsta (AV 8,1,12; AV 11,2,8). Nie trzeba dodawać, że sam ten wzorzec nie może zostać uogólniony jako warunek, od którego zależy tworzenie przez dany czasownik preterytu ā w bałtyckim, ponieważ danych bałtyckich nie można bezpośrednio porównywać z danymi indoaryjskimi. W istocie występują również przypadki takie jak lit. gẽšo (bezok. gẽsti, czas. teraźn. gẽsta), łot. dzisu(ā) (dzist, dzīestu) ‘gasnąć’, scs. imiesł. czasu teraźn. gašošt̄ ← *gas-je (Tedesco 1948: 368–369), aoryst tematyczny -gase ‘wyjść, zgasnąć’, w których poświadczony jest injunktyw teraźniejszy strony śródzwrotnej (skt. 3 os. l.mn. śr. dasyanta [RV 5,45,3; 1x] ‘spustoszyć, wyczerpać się’), lecz w wedyjskim nie poświadczono injunktywu aorystu strony śródzwrotnej. Jednakże w szczególnym przypadku lit. mir̃ti / łot. mir̃t oraz lit. mir̃šti / łot. mir̃st dostępność imperfektu na etapie prehistorycznym wydaje się przyczyniać do różnicy w wyborze ich tematów preterytalnych. §8. Jak zapowiedziano wyżej, powracamy teraz do problemu obecności i braku métatonie rude odpowiednio w mir̃šta ‘umiera’ i mir̃šta ‘zapomina’. W obu przypadkach temat teraźniejszy sta nie jest formacją pierwotną. Ich pierwotnym tematem był, jak widzieliśmy wyżej, temat ye/o z rdzeniem w stopniu zero, który został zastąpiony przez temat sta, coraz produktywniejszy jako temat inchoatywny. Wiadomo, że przyrostek teraźniejszy sta wywołuje métatonie rude w sylabie rdzeniowej, a ton akutowy w mir̃šta jest regularnym rezultatem tej formacji tematu. Dlatego brak métatonie rude w mir̃šta wymagałby raczej wyjaśnienia. Oczywiście métatonie rude w mir̃šta można uznać za zablokowane, aby uniknąć zderzenia homonimicznego z mir̃šta, ale można je również interpretować jako wskazówkę, że forma mir̃šta powstała po ustaniu działania bałtyckiego métatonie rude. W tym scenariuszu pierwotna forma teraźniejsza *ya od *mers- (tj. *mirš-ya(–ti)) przetrwałaby dłużej niż *mir-ya(–ti), które we wczesnym prabałtyckim zastąpiono formą teraźniejszą sta. W konsekwencji preforma preterytu *mirsā byłaby dłużej wystawiona na możliwy nacisk analogiczny ze strony tematu teraźniejszego *miršya-, jeśli przyjmiemy prabałtycki czas. teraźn. 3 os. l.poj. *miryāti: preteryt Straipsniai / Articles 21 YOKO YAMAZAKI *mir̃yā-:: *mir̃śyati: *mir̃śā, podobnie jak Barton (1980) i Villanueva Svensson (2005). Jednak, jak pokazują poświadczone formy, temat ya-present formy *mir̃śyati nie wywarł żadnego wpływu analogicznego na jej temat preterytalny, prawdopodobnie dlatego, że mir̃šti nie jest typowym czasownikiem przechodnim, wskutek czego wzorzec ia-present i ē-preterit jest szczególnie dominujący. § 9. Jeśli prawdą jest, że *mers przyjął temat oparty na aoryście po prostu z powodu jego większej dostępności, podczas gdy *mer wybrał preterytalny temat oparty na imperfekcie, gdy dostępne były zarówno tematy aorystu, jak i imperfektu, mogłoby to sugerować, że w prabałtyckim tematy imperfektu były zasadniczo preferowane jako podstawa tematu preterytalnego, a nie aoryst. Preferencja ta może wynikać z kontaktu językowego z językami fińskimi, w których pierwotnie tworzono dla systemu czasu przeszłego wyłącznie imperfekt (Laasko 2001: 190–191; 2011: 185).16 Wiadomo, że prabałtycki utracił opozycję aspektową odziedziczoną z praindoeuropejskiego i znacznie przebudował swój system preterytalny, co doprowadziło do nietrywialnych różnic względem słowiańskiego systemu czasownikowego. Nie wiadomo jednak, a przynajmniej trudno to ustalić, co skłoniło prabałtycki do przebudowy systemu preterytalnego i usunięcia gramatycznych różnic aspektowych z fleksji. W miarę postępów badań nad kontaktem językowym między językami fińskimi i bałtyckimi (np. Dahl, Koptjevskaja-Tamm (eds.) 2001; Junttila 2015) znajdujemy się obecnie w lepszej sytuacji, aby ocenić możliwość, że system preterytalny bałtycki został zinnowacjonizowany pod wpływem fińskim w wyniku kontaktu językowego. Szczegółowe badanie wykracza jednak poza zakres niniejszego opracowania. § 10. W artykule tym proponuje się, że dwa czasowniki, lit. mir̃ti / łot. mirt oraz lit. mir̃šti / łot. mir̃st, przyjmują różne tematy preterytalne, ponieważ ich formy bazowe miały różne pochodzenie, mianowicie temat oparty na imperfekcie i temat oparty na aoryście. We wcześniejszych badaniach proponowano, że temat ē-preterit czasownika lit. mir̃ti / łot. mirt jest rezultatem analogii do jego starszego tematu ya-present w ancestralnej formie tematu preterytalnego (*-ā- → *-iyā- → *-ē-). Takie rozwiązanie stwarza problem, ponieważ nie byłoby zgodne z tematem ā-preterit czasownika lit. mir̃šti / łot. mir̃st, po którym również należałoby oczekiwać tematu ia-present, na podstawie jego etymologicznego tła, zaskakująco analogicznego do tła lit. mir̃ti / łot. mirt. Proponowane rozwiązanie zakłada, że różne tematy preterytalne rozwinęły się odpowiednio z tematów imperfektu i aorystu, bez potrzeby odwoływania się do jakichkolwiek procesów analogicznych. Wsparcia dla założenia o tych różnych tematach o wartości przeszłej można by szukać w danych indoaryjskich, które zachowują zarówno injunktywy teraźniejsze, jak i injunktywy aorystu dla *mer-, lecz tylko injunktywy aorystu dla *mers-. 16 Dwa analityczne czasy przeszłe, perfectum i plusquamperfectum, nie zostały tutaj uwzględnione w dyskusji. 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lit. mīrti / łot. mirt „umierać” oraz lit. miršti / łot. miršt „zapominać” w bałtyce wschodniej Języki słowiańskie dostarczają subtelnego wsparcia, zachowując jedynie refleksy *mer- (w języku staro-cerkiewno-słowiańskim poświadczone są zarówno imperfekt, jak i aoryst). Biorąc pod uwagę fakt, że ē-preterit jest regularny według standardów ia-prezentów w bałtyce, nie można zaprzeczyć skutkowi analogii zaproponowanej przez Bartona i popieranej przez Villanuevę Svenssona. Zaproponowanie innego źródła dla tego szczególnego przypadku lit. mīrti / łot. mirt nie oznacza odrzucenia takiego procesu analogicznego w ogólności w systemie czasownikowym bałtyki wschodniej. Przeciwnie, po zastąpieniu starszych tematów ya-prezentu przez sta-prezent (poświadczone miršta, (už)miršta), wzorzec przejścia od ia-prezentu do ē-preterytu pozostał jednym z najbardziej rozpowszechnionych modeli w bałtyce wschodniej i nadal się rozprzestrzenia, przynajmniej w języku litewskim. BIBLIOGRAPHY Aitzetmüller Rudolf 1977: Belegstellenverzeichnis der altkirchenslavischen Verbalformen, Würzburg: U. W. Weiher. Ambrazas Vytautas 1997: Lithuanian Grammar, Vilnius: Baltos lankos. Barton Charles 1980: Notes on the Baltic preterite. – Indogermanische Forschungen 85, 246–278. Cheung Johnny 2007: Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, Boston: Brill. Dahl Eystein 2010: Time, Tense and Aspect in Early Vedic Grammar, Leiden: Brill. Dahl Östen, Koptjevskaja-Tamm Maria (eds.) 2001: Circum-Baltic Languages: Typology and Contact. Vols. 1–2, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Dambriūnas Leonardas 1958: Verbal aspects in Lithuanian. – Lingua Posnaniensis 7, 253–262. Dambriūnas Leonardas, Klimas Antanas, Schmalstieg William R. 1990: Introduction to Modern Lithuanian, 4th edition, Brooklyn, New York: Franciscan Fathers. Delbrück Berthold 1876: Altindische Tempuslehre, Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses. Endzelīns Jānis 1923: Lettische Grammatik, Heidelberg: Carl Winter. Gonda Jan 1962: The Aspectual Function of the Rgvedic Present and Aorist, S-Gravenhage: Mouton & Co. Straipsniai / Articles 23 YOKO YAMAZAKI Hoffmann Karl 1976: Der Injunktiv im Veda, Heigelberg: Carl Winter. Jasanoff Jay 1978: The Stative and Middle in Indo-European, Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck. Jasanoff Jay 1983: The IE. ‘ā-preterite’ and related forms. – Indogermanische Forschungen 88(1), 54–83. Jasanoff Jay 2003: Hittite and the Indo-European Verb, New York: Oxford University Press. Jasanoff Jay 2017: The Prehistory of the Balto–Slavic Accent, Leiden, Boston: Brill. Junttila Santeri 2015: Contacts between the Baltic and Finnic Languages, Helsinki: Suomalais–Ugrilainen Seura. Kiparsky Paul 1998: Aspect and event structure in Vedic. – The Yearbook of South Asian Languages and Linguistics 1998, ed. R. Singh, London, Thousand Oaks, New Delhi: SAGE Publications, 29–61. Klingenschmitt Gert 1982: Das altarmenische Verbum, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. Kortlandt Frederik 2005: Lithuanian tekėti and related formations. – Baltistica 40(2), 167–170. Laakso Johanna 2001: The Finnic languages. – The Circum–Baltic Languages 1, eds. Ö. Dahl, M. Koptjevskaja–Tamm, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 179–212. Laakso Johanna 2011: The Uralic languages. – The Languages and Linguistics of Europe, eds. B. Kortmann, J. van der Auwera, Berlin: De Gruyter Mouton, 179–198. Larsson Jenny H. 2010: Studies in Baltic Word Formation, 2nd edition: Ph.D. thesis, University of Copenhagen. LIV₂ – Lexikon der indogermanischen Verben, 2nd edition, eds. H. Rix et al., Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 2001. ME – Latviešu valodas vārdnīca / Lettisch–deutsches Wörterbuch 1–4, eds. K. Mīlenbachs, J. Endzelīns, Rīgā: Kulturas Fonda Izdevums, 1923–32. Ostrowski Norbert 2008: Istorinės morfologijos ir sintaksės mažmožiai. – Baltistica 43(3), 463–473. Ostrowski Norbert 2019: Old Lithuanian ischtirra ‘found out’ and some notes on the development of Baltic preterit. – Baltistica 65(1), 47–62. 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lith. mirti / Latv. mirť ‘to die’ and Lith. miršti / Latv. miršt ‘to forget’ in East Baltic Rasmussen Jens 1986: The Indo-European origin of the Balto-Slavic –ē– and –ā– preterite. – Papers from the 6th International Conference on Historical Linguistics, Poznań 1983, ed. J. Fisiak, Amsterdam: John Benjamins Publishing Company; Poznań: Adam Mickiewicz University Press, 441–450. Schleicher August 1856: Handbuch der litauischen Grammatik, Prague: J. G. Calve. Stang Christian S. 1942: Das slavische und baltische Verbum, Oslo: Jacob Dybwad. Stang Christian S. 1966: Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo: Universitetsforlaget. Tedesco Paul 1948: Slavic ne-presents from older je-presents. – Language 24, 346–387. Tischy Eva 1997: Vom indogermanischen Tempus / Aspekt-System zum vedischen Zeitstufensystem. – Berthold Delbrück y la sintaxis indoeuropea hoy. Actas del Coloquio de la indogermanische Gesellschaft 21–24 septiembre de 1994, eds. E. Crespo, J.–L. G. Ramón, Madrid, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 589–609. Vekerdi József 1955: On Past Tense and Verbal Aspect in the R̥gveda. – Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 5, 75–100. Villanueva Svensson Miguel 2005: The Baltic ē-preterit revisited. – Baltistica 6 priedas, 239–252. Villanueva Svensson Miguel 2006: Traces of *o-grade middle root aorists in Baltic and Slavic. – Historische Sprachforschung 119, 295–317. Villanueva Svensson Miguel 2009: Book review – cadere e abbattere in indoeuropeo. Sull etimologia di tedesco fallen, latino aboleo e greco ἀπόλλυμι (2007) by Sergio Neri. – Baltistica 44(2), 393–397. Villanueva Svensson Miguel 2011: The accentuation of the infinitive type Latv. kałt, Sl. *kólti and the development of Indo-European molō-presents in Balto-Slavic. – Baltistica 7 priedas, 301–326. Straipsniai / Articles 25 YOKO YAMAZAKI Liet. mįrti / latv. mirt ‘mirti’ ir liet. miršti / latv. miršt ‘pamiršti’ rytų baltų kalbose SANTRAUKA Veiksmažodžiai – liet. mįrti / latv. mirt ‘mirti’ ir liet. (−)miršti / latv. (−)miršt ‘pamiršti’ – yra paliudyti rytų baltų kalbose, o giminiški žodžiai yra gana plačiai paliudyti kitose indoeuropiečių kalbose. Šių dviejų veiksmažodžių ir giminiškų žodžių analizė rodo, kad jie turi keletą bendrų istorines morfologijos ypatybių: abu šie veiksmažodžiai turi esamojo laiko stakamieną, nepaisant giminiškų indoeuropietiškų esamojo laiko *-ye/okamienų formų; iš indoeuropiečių prokalbės galima rekonstruoti, kad šių veiksmažodžių šakniniai aoristai linksniuojami kaip medijai; abu šie veiksmažodžiai pasižymi medijų semantika. Vis dėlto jų preteritų kamienai skiriasi: liet. mirė / latv. miru (ē) ir liet. miršo / latv. mirsu (ā). Straipsnyje pateikiamas išsamus šių veiksmažodžių morfologijos priešistorės, semantikos ir leksikos aspektų tyrimas, įskaitant lyginamuosius duomenis iš slavų ir indų kalbų. Tyrimas suponuoja, kad liet. mįrti / latv. mirt leksinis veiks las galėtų būti imperfektinis arba aoristinis, priklausomai nuo konteksto, o liet. (−)miršti / latv. (−)miršt atveju imperfektinė reikšmė yra reta; šis skirtumas galėjo egzistuoti dar priešistoriniame etape. Kita vertus, ankstesniame tyrime teigiama, kad iš aoristo kamienų kilę veiksmažodžiai dažnai neturi gramatinio imperfekto formų (t. y. neturi priešdėlių) baltų kalbose. Taip gali būti ir liet. (−)miršti / latv. (−)miršt atveju, nes šis veiksmažodis retai vartojamas be priešdėlio. Taigi prielaida, kad liet. (−)miršti / latv. (−)miršt tikriausiai yra kilęs iš aoristo kamieno, o liet. mįrti / latv. mirt galėtų būti kilęs iš senojo imperfekto kamieno, galimai susiformavusio iš esamojo laiko *-ye/okamieno, patvirtinama tiek semantiniu, tiek formaliuoju aspektu. Senasis imperfekto kamienas *miryatikriausiai gavo baltiško preterito kamieną sudarančią priesagą *-ā-, iš kurios kilo *miryāir išsirutuliojo į *mirēbaltų prokalbėje. Daroma išvada, kad skirtingos liet. mįrti / latv. mirt ‘mirti’ ir liet. (−)miršti / latv. (−)miršt ‘pamiršti’ preterito kamienų formos atspindi jų skirtingus istorinius kamienus, t. y. imperfekto ir aoristo kamienus, iš kurių jie ir kilo. Įteikta 2020 m. liepos 27 d. YOKO YAMAZAKI Stockholm University University of Zurich Seilergraben 53, 8001 Zürich, Switzerland [email protected] 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII