Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų)

RIMA BAKŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-6716-0776 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, fonologia, geolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all86-07 RAZ JESZCZE O TRANSKRYPCJI GWAR AUKŠTAITISKICH ZA POMOCĄ ZNAKÓW MIĘDZYNARODOWEGO ALFABETU FONETYCZNEGO (KILKA PRZYPADKÓW WYMAGAJĄCYCH DOPRECYZOWANIA) Jeszcze raz o transkrypcji poddialektów aukštaitskich za pomocą symboli Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (kilka doprecyzowanych przypadków) ADNOTACJA W artykule analizuje się zagadnienia transkrypcji gwar aukštaitiskich języka litewskiego za pomocą Międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA), a także doprecyzowuje niektóre znaki oraz sposoby zapisu jednostek dźwiękowych z wcześniejszego, przedstawionego w 2017 roku, zestawu TFA przeznaczonego do zapisu dźwięków gwar litewskich. Omówiono możliwe znaki TFA samogłosek i spółgłosek odpowiednie do zapisu dźwięków aukštaitiskich, znaki diakrytyczne, a także możliwości i problemy transkrypcji za pomocą TFA jednostek prozodycznych gwar aukštaitiskich (akcentów tonicznych i ich alotonów). Przedstawiono uogólniony system wokalizmu gwar aukštaitiskich (fonemy i ich wyraźniejsze warianty), przeanalizowano niektóre trudniejsze przypadki transkrypcji spółgłosek za pomocą znaków TFA oraz podano przykłady transkrypcji sylab dyftongicznych o różnych akcentach tonicznych. W przyszłości, po przeprowadzeniu bardziej szczegółowych badań fonologii gwarowej i fonetyki instrumentalnej oraz uogólnieniu większej liczby prac teoretycznych, transkrypcja gwar litewskich za pomocą znaków TFA będzie nadal doprecyzowywana. SŁOWA KLUCZOWE: fonetyka, transkrypcja, Międzynarodowy alfabet fonetyczny (TFA), gwary litewskie, Aukštaitianie. Straipsniai / Articles 165 RIMA BAKŠIENĖ ADNOTACJA Artykuł dotyczy zagadnień transkrypcji gwar aukštaitiskich języka litewskiego za pomocą znaków Międzynarodowego alfabetu fonetycznego (IPA), a także koryguje niektóre znaki z wcześniejszego zestawu znaków IPA dla dźwięków gwar litewskich, przedstawionego w 2017 roku, oraz sposoby transkrypcji. Omówiono znaki IPA samogłosek i spółgłosek, które mogą być używane do transkrypcji dźwięków aukštaitiskich, znaki diakrytyczne, a także możliwości i problemy IPA w transkrypcji jednostek prozodycznych (akcentów tonicznych i ich alofonów) gwar aukštaitiskich. Przedstawiono uogólniony system wokalizmu gwar aukštaitiskich (fonemy i ich bardziej wyraziste warianty), przeanalizowano niektóre trudniejsze przypadki transkrypcji spółgłosek za pomocą znaków IPA oraz podano przykłady transkrypcji sylab zawierających dyftongi i mających różne akcenty toniczne. Po przeprowadzeniu w przyszłości bardziej pogłębionych badań fonologii gwarowej i uogólnieniu większej liczby prac teoretycznych transkrypcja gwar litewskich za pomocą znaków IPA będzie dalej korygowana. SŁOWA KLUCZOWE: fonetyka, transkrypcja, Międzynarodowy alfabet fonetyczny (IPA), gwary litewskie, Aukštaitianie. WPROWADZENIE Do zapisywania dźwięków gwar specjaliści dialektologii na Litwie od kilku ostatnich lat wykorzystują już nie tylko system transkrypcji kopenhaskiej, lecz także znaki Międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA). Upowszechnianie się transkrypcji TFA w pracach naukowych wiąże się nie tylko ze stale rosnącą potrzebą umiędzynarodowienia, lecz także ze stosowaniem nowego modelu dialektologii w litewskiej dialektologii (szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014; Mikulėnienė 2020 i in.). Wraz z wdrażaniem multimodalnego podejścia do regionalnych przejawów zróżnicowania językowego oraz tworzeniem i wykorzystywaniem nowoczesnych narzędzi do gromadzenia i analizy danych gwarowych za pomocą technologii komputerowych (szerzej zob. Čepaitienė 2020; Bakšienė 2021; Mikulėnienė, Čepaitienė 2021; Geolingvistikos portalas i in.) nieuchronnie wzrasta konieczność stosowania transkrypcji TFA. Po opublikowaniu w 2017 roku przez dialektologów Instytutu Języka Litewskiego zestawu znaków TFA proponowanego do transkrypcji dźwięków gwar litewskich (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017), wykorzystano go już w badaniach gwar aukštaitiskich i žemaitiskich, przede wszystkim dialektometrycznych, opartych na obliczeniach różnic językowych dokonywanych na podstawie transkrypcji programu Gabmap (zob. Čepaitienė 2018; 2019; Bakšienė, Čepaitienė 2020; Vyniautaitė 2021 i in.), a także we wstępnej dialektometrycznej analizie wszystkich gwar (zob. Mikulėnienė i in.). W literaturze naukowej w ciągu tych lat omawiano również możliwości zestawu TFA w zakresie zapisu dźwięków poszczególnych gwar litewskich (zob. 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Bakšienė 2017; 2018; 2018a; 2019; Bakšienė, Čepaitienė 2017a), a transkrypcję przykładów z różnych gwar za pomocą TFA przedstawiono w nowej instrukcji zbierania materiałów gwarowych (zob. VTG 2021); znaczny zbiór tekstów gwarowych z rejonu kowieńskiego jest objaśniany w tworzonym Tarmynasie (zob. Geolingvistikos portalas). Wszystkie te prace ponownie uwidoczniły dyskusyjne i problematyczne kwestie transkrypcji TFA, które w 2021 roku podsumowano w cyklu seminariów zorganizowanym przez geolingwistów Instytutu Języka Litewskiego1. Zapis dźwięków gwar litewskich za pomocą systemu TFA jest istotny dla wielu specjalistów dialektologii, dlatego warto ponownie powrócić do tego tematu, szerzej omówić i doprecyzować oznaczenia niektórych gwarowych jednostek dźwiękowych. Warto również wspomnieć, że w tym okresie powstał oficjalny zestaw znaków TFA przeznaczony dla standardowego języka litewskiego (zob. VLKK k-25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021), dlatego przy zapisywaniu dźwięków gwarowych należy uwzględnić także zawarte w nim zalecenia. Celem tego artykułu jest omówienie trudniejszych przypadków transkrypcji gwar aukštaitiskich ujawnionych w badaniach ostatnich lat oraz przedstawienie kilku doprecyzowań w zestawie znaków TFA zaproponowanym w 2017 roku dla gwar litewskich. Szczegółowe zadania: 1) uogólnienie systemu wokalizmu gwar aukštaitiskich i omówienie najbardziej problematycznych pod względem transkrypcji TFA jednostek samogłoskowych; 2) przegląd oznaczania za pomocą znaków TFA niektórych ważniejszych cech spółgłosek aukštaitiskich; 3) przedstawienie możliwych sposobów zapisu za pomocą TFA alotonów akcentów tonicznych aukštaitiskich oraz omówienie możliwości transkrypcji sylab dwugłoskowych / dyftongicznych szczególnie związanych z akcentem tonicznym. W badaniu wykorzystano materiały z wielu wcześniej opublikowanych prac dialektologów: opisów gwar i mów, tekstów zapisanych transkrypcją kopenhaską. Zastosowano metody analizy literatury naukowej oraz opisowo-porównawcze. 1. SYSTEM WOKALIZMU AUKŠTAITISKIEGO I JEGO OZNACZANIE W TFA Uogólniony system fonemów samogłoskowych gwar aukštaitiskich, zapisanych za pomocą znaków TFA i nazwanych zgodnie z terminologią TFA (zob. IPA 2022), przedstawiono w tabeli 12. 1Cykl obejmował trzy seminaria, podczas których główna pracownica naukowa Centrum Geolingwistyki, dr Rima Bakšienė, zdalnie przedstawiała uczestnikom ogólne zasady transkrypcji i omawiała trudniejsze przypadki transkrypcji gwar aukštaitiskich i žemaitiskich za pomocą znaków TFA. 2System wokalizmu aukštaitiskiego opracowano na podstawie następujących źródeł: Atkočait y tė, Rinkauskienė 2003; LK TCh 2004; Kardelis 2018 i innych uogólniających prac dialektologów. W tabeli przedstawiono wyłącznie jednostki samogłoskowe mające status fonemów; ważniejsze warianty fonemów omówiono osobno. Dlatego na przykład w tabeli nie uwzględniono samogłoski otwartej [æ] (o różnej długości), którą większość autorów opisów fonologicznych uważa jedynie za wariant fonemu. Ogólnie opozycja samogłosek [ɑ]: [ɛ] w języku litewskim Straipsniai / Articles 167 RIMA BAKŠIENĖ TABELA 1. Fonemy samogłoskowe gwar aukštaitiskich Jak wiadomo, wokalizm aukštaitiski charakteryzuje się tym, że w grupie opozycji ilościowych kontrastują nie tylko fonemy krótkie i długie, lecz także półdługie, występujące w gwarach mających tak zwany system trzech długości fonologicznych – w gwarach utnieńskich, kupiszkiańskich, części wileńskich i anykszczańskich (szerzej zob. Jasiūnaitė, w języku jest słaba, a kontrast fonemów możliwy jest wyłącznie w absolutnym nagłosie wyrazu. W wielu mowach aukštaitiskich fonemy samogłosek typu e w ogóle nie występują. W nawiasach okrągłych zapisano tak zwane fonemy „dwulicowe”, których istnienie często uwarunkowane jest różnymi czynnikami fonologicznymi i pozafonologicznymi, na przykład tempem mowy, stylem, konkretną lokalizacją mowy w obrębie gwary itp. (szerzej zob. Girdenis 2003: 82). ³W tabeli przedstawiono po jednej przedniej i tylnej samogłosce „mamrotanej”; ich oznaczenie konkretnymi znakami samogłoskowymi TFA jest w tym przypadku umowne. O transkrypcji tych samogłosek za pomocą TFA zob. w dalszej części artykułu. 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Girdenis 1996). Oznaczanie ilości fonemów za pomocą znaków TFA nie sprawia problemów; stosuje się do tego odpowiednie znaki diakrytyczne TFA. Należy jednak ponownie wspomnieć, że w podgrupie samogłosek wysokich długie i półdługie (skrócone długie lub wydłużone krótkie) należy oznaczać znakami samogłosek zamkniętych TFA (ang. close), natomiast krótkie – znakami samogłosek bliskich zamknięciu TFA (ang. near-close), np.: [ˈuʲiːrds] ~ vyras, [uʲiˈræːlʲs] ~ vyrelis, [ˈuʲisas] / [ˈuʲisas] ~ visas, [ˈɡruːdas] ~ grūdas, [ɡruːˈdʲæːlʲs] ~ grūdelis, [ˈbuːva] / [ˈbuɔ] ~ buvo itd. Należy zwrócić uwagę, że w przypadkach, gdy długie y, ū (zwykle w pozycji nieakcentowanej) całkowicie się skracają, nadal należy je transkrybować za pomocą znaków samogłosek zamkniętych TFA, ponieważ pod względem jakościowym najczęściej różnią się od samogłosek krótkich, por. [uʲiˈrʲæːlʲs], [ɡruˈdʲæːlʲs]. Do uogólnionego systemu fonemów aukštaitiskich należy włączyć także półdługie samogłoski średniego stopnia otwarcia, charakterystyczne dla gwar anykszczańskich i kupiszkiańskich, np.: [ˈmʲeːdʲis] ~ mėdis, [ˈsɔːkɛ] ~ sako. Status fonologiczny półdługich samogłosek niskich (otwartych) w gwarach aukštaitiskich, zwłaszcza w mowach zachodnio- i południowoaukštaitiskich, nadal jest przedmiotem dyskusji specjalistów dialektologii (przegląd problemu zob. Kardelis 2018: 119–129, 132–136; Bakšienė, Leskauskaitė 2021: 167), jednak samogłoski te (szczególnie wydłużone a) również należy uwzględnić w uogólnionym obrazie samogłosek, zwłaszcza ze względu na mowy wschodnioaukštaitiskie, np.: [ˈmɑːnɑ] ~ mėno, [ɡʲeˈrʲæːsˈnʲis] ~ geresnis itd. Spośród jakościowych cech fonemów z punktu widzenia transkrypcji należy przede wszystkim wymienić wyraźnie większy stopień otwarcia, właściwy samogłoskom niektórych gwar (niższe położenie języka). Bardziej otwarte i, u (w tradycyjnej transkrypcji kopenhaskiej oznaczane jako i̞, u̞) są najbardziej charakterystyczne dla północnej części zachodnioaukštaitiskich kaunasiaków, natomiast bardziej otwarte ė, o (tradycyjnie oznaczane jako ẹ, o̞ / ɔ) występują w wielu gwarach wschodnioaukštaitiskich oraz w niektórych mowach południowo- i zachodnioaukštaitiskich szawlan. Bardziej otwarte samogłoski we wszystkich pozycjach, z wyjątkiem ą charakteryzującego się mniejszym zaokrągleniem warg, należy w systemie TFA oznaczać za pomocą diakrytyku̞ zapisywanego pod samogłoską (ang. lowered), np.: [ˈkʲɪtɑ] / [ˈkʲɛtɑ] ~ kitą, [ˈs̞ʊkɑ] / [ˈsɔkɑ] ~ sūka, [ˈbrɔ̞lʲɪs] ~ brólis, [ˈtʲɛvɑs] ~ tėvas. Wspomniane otwarte, mniej zaokrąglone o zapisuje się tym samym znakiem co w transkrypcji kopenhaskiej, np. [ˈbrɔːlʲɪs]. W zestawie znaków TFA należy doprecyzować proponowaną w 2017 roku (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 121, 122) transkrypcję samogłosek zmiennych ie, uo. Dla Aukštaitianów charakterystyczne są samogłoski zmienne o dwojakim stopniu dyftongizacji: wyraźnie dyftongiczne, o silnie zmiennej artykulacji ie, uo (tradycyjnie nazywane dyftongami właściwymi), używane we wszystkich gwarach; oraz słabiej dyftongizowane dźwięki wymawiane z mniej wyraźnie artykułowanym pierwszym składnikiem (dyftongoidy), używane głównie w mowach wileńskich, utnieńskich i anykszczańskich gwar wschodnioaukštaitiskich. Biorąc pod uwagę, że w wielu gwarach właśnie początkowe segmenty tych dźwięków są akustycznie podobne do samogłosek długich y, ū, a jedynie zakończenie charakteryzuje się zmianą i zmiennością artykulacji (szerzej zob. Bacevičiūtė 2002; Girdenis 2009: 239; Jaroslavienė 2010: 7), a także uwzględniając przyjęte zalecenie dotyczące litewskiego języka standardowego (zob. VLKK k-25; Straipsniai / Articles 169 RIMA BAKŠIENĖ Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 4), proponuje się we wszystkich przypadkach (niezależnie od akcentu i intonacji) transkrybować samogłoski zmienne jednakowo, za pomocą znaków samogłosek zamkniętych TFA w pierwszej części, np.: ['pʲienas] ~ pienas, ['dʲiena] ~ dieną, [dʲie̯na] ~ dienà, ['pʲuodas] ~ pūodas, ['ju̯okas] ~ juõkas, [juo̯'kos] ~ juokùs itd. Słabo dyftongizowane ie, uo różnego pochodzenia należy oznaczać tymi samymi znakami, lecz nad pierwszym składnikiem⁴ zapisuje się diakrytyk oznaczający bardzo krótką samogłoskę (ang. extra short), np.: [kɒm pūtęs] ~ kompotas, [kɔtʲ' lʲietės] ~ kotletas, [tʲ'e vʲe̯lʲis] ~ tėvelis, ['lʲuɔpʲi] ~ lapė. W systemie samogłoskowych fonemów aukštaitiskich jednym z najbardziej problematycznych pod względem oznaczania TFA pozostają zredukowane samogłoski wschodnioaukštaitiskich paneweżyszan. Zarówno w mowach południowych, jak i północnych paneweżyszan występuje po jednej krótkiej samogłosce szeregu przedniego i tylnego, różniących się jedynie ilościową i jakościową wyrazistością: w południowych – mniej osłabione, w północnych – bardzo silnie osłabione, tak zwane „mamrotane” (zob. rys. 1). RYS. 1. Odpowiedniki zredukowanych krótkich samogłosek w mowach południowych i północnych paneweżyszan We wcześniejszym zestawie TFA z 2017 roku dla gwar litewskich proponowano transkrybować „mamrotane” samogłoski północnych paneweżyszan za pomocą dodatkowego diakrytykų̄ oznaczającego niesłyszalne dla ucha uwolnienie dźwięku (ang. no audible release). Propozycję tę należy jednak bezsprzecznie doprecyzować. Pogłębiona analiza systemu diakrytyków TFA wykazała, że znak ten służy do oznaczania wariantów spółgłosek zwarto-wybuchowych, gdy nie słychać wyraźnego „wybuchu”, tj. narządy mowy nie rozszczelniają się gwałtownie ani nie odsuwają od siebie, lecz od razu wymawiana jest sąsiednia spółgłoska o podobnej artykulacji (zob. HIPA 1999: 17). Najczęściej dzieje się tak w złożeniach, np.: ['pʲlʲ'ɪgbajɔrʲɪs] ~ plikbajoris, [dʊgʲbʲlʲ'ɪs] ~ daugbal̃sis itd. (por. Pakerys 2003: 87). Znak ten nie służy do oddawania cech samogłosek. Dlatego jedynym najwłaściwszym rozwiązaniem ⁴ W razie potrzeby, gdy druga część ie, uo jest słabiej słyszalna, na przykład przy transkrypcji tekstów gwar litewskich z Białorusi, diakrytyk ten można zapisać również nad drugim składnikiem. 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) w tym przypadku jest oznaczanie zredukowanych samogłosek północnych paneweżyszan za pomocą wspomnianego diakrytyku TFA oznaczającego bardzo krótką samogłoskę (ang. extra short), np.: [ˈdunɐ] ~ dúona, [ˈdɔŋɡɔs] ~ dangùs, [ˈkɔːsʲnʲɪs] ~ kąsnis, [ˈtʲɛsʲɐ] ~ tęsia. Odpowiednie słabiej zredukowane samogłoski południowych paneweżyszan należy oznaczać tym samym diakrytykiem TFA, oznaczającym samogłoskę o obniżonym stopniu podniesienia, np.: [ˈdunɔ̞], [ˈdʊŋɡɔ̞s], [ˈkɑsʲnʲɪs], [ˈtʲɛsʲɪ]. Spośród jakościowych wariantów samogłosek proponuje się konsekwentnie oznaczać w transkrypcji systemem TFA cofnięcie samogłosek szeregu tylnego o, ū, u, a także pierwszej części uo po spółgłoskach miękkich. Specjaliści fonetyki twierdzą, że jest to jeden z najbardziej wyraźnych wariantów samogłosek, którego artykulacja szczególnie wyraźnie różni się od artykulacji niecofniętego alofonu podstawowego; proponuje się jego oznaczanie również w transkrypcji TFA standardowego języka litewskiego (Pakerys 2003: 36; Kazlauskienė 2018: 35; VLKK k-25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 6). Takie cofnięcie samogłosek należy oznaczać diakrytykiem TFA ̟ (ang. advanced), np.: [ˈjɔ̟kʲo̟] ~ jókio, [ˈsʲu̟sʲu̟] ~ siūsiu, [kʲɛʌ̟ʲu̟] ~ kelių itd. 2. NIEKTÓRE PRZYPADKI OZNACZANIA SPÓŁGŁOSEK AUKŠTAISKICH W TFA Spośród wszystkich spółgłosek właściwych gwarom aukštaitiskim z punktu widzenia transkrypcji TFA najtrudniejsze jest oznaczanie spółgłosek szczelinowych š, ž. W zestawie znaków TFA z 2017 roku proponowano oznaczać je ogólnie za pomocą szczelinowych spółgłosek postalweolarnych TFA ʃ, ʒ, choć już wtedy dyskutowano o niepełnej zgodności tych znaków (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 124). Zarówno twarde, jak i miękkie spółgłoski standardowego języka litewskiego, a zwłaszcza spółgłoski gwarowe, wyraźnie różnią się właściwościami artykulacyjnymi i akustycznymi. Po szczegółowym zbadaniu cech spółgłosek š, ž standardowego języka litewskiego stwierdzono, że postalweolarne ʃ, ʒ TFA znajdują się gdzieś pomiędzy litewskimi spółgłoskami twardymi i miękkimi, lecz są bliższe miękkim; proponowane oznaczenia TFA są również różne (szerzej zob. Pakerys 2003: 71–76; Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 164–168; Kazlauskienė 2018: 47–63; Urbanavičienė, Indričianė, Jaroslavienė, Grigorjevs 2019: 21, 99–125 i in.). W gwarach aukštaitiskich występuje nie tylko klasyczna opozycja twardych – miękkich spółgłosek tej grupy; w wielu mowach utwardzających spółgłoski właściwości artykulacyjne i akustyczne zdepalatalizowanych dźwięków różnią się jeszcze wyraźniej od palatalizowanych š, ž (zob. przegląd Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 38–44). Użycie spółgłosek zdepalatalizowanych jest najbardziej charakterystyczne dla gwar południowo- i wschodnioaukštaitiskich, dlatego przy transkrypcji ich systemu spółgłoskowego za pomocą TFA można dla twardych i miękkich š, ž wybrać różne odpowiedniki, dokładniej oddające ich właściwości. Miękkie š, ž w takim przypadku należy zapisywać za pomocą wspomnianych już postalweolarnych Straipsniai / Articles 171 RIMA BAKŠIENĖ [ʃ], [ʒ], zachowując systemowość oznaczania wszystkich spółgłosek miękkich za pomocą diakrytyku miękkości⁵, np.: [ʔʲʒienas] ~ šienas, [kemʲʃʲtʲ] ~ kamšyti, [ʒʲieʲma] ~ žiemą, [ʒʲiba] ~ žiba; natomiast zdepalatalizowane š, ž – za pomocą retrofleksyjnych [ʂ], [ʐ], np.: [ʔˈʂienas], [kemˈʂʲtʲ], [ʐieˈma], [ˈʐiba]. W niektórych mowach aukštaitiskich, na przykład południowoaukštaitiskich, występują bardzo miękkie spółgłoski pośrednie między miękkimi s, z a š, ž, które należy oznaczać za pomocą spółgłosek alveolarnych palatalnych TFA [ɕ], [ʑ], np.: [ˈuɕi] ~ visi, [ɕʲiˈdʲus] ~ slidūs, [ˈʑʲizʲæ] ~ zyžia, [kaˈʑʲis] ~ Kazys⁶. Przy transkrybowaniu dźwięków gwar o prostszym systemie spółgłoskowym, na przykład zachodnioaukštaitskich kaunasiaków, lub przy wyborze uproszczonego, niepełnego wariantu transkrypcji można we wszystkich przypadkach do oznaczania š, ž wybrać wspomniane uogólnione znaki TFA [ʃ], [ʒ] (miękkie dodatkowo oznaczając diakrytykiem palatalizacji ʲ). Należy również nieco doprecyzować transkrypcję afrykat za pomocą znaków TFA proponowaną w 2017 roku. Proponowano transkrybować afrykaty za pomocą dwóch oddzielnych znaków, łącząc je od góry łukiem: c – [t͡s], č – [t͡ʃ], dz – [d͡z], dž – [d͡ʒ] (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 124, 125). Jednak w zaleceniu dotyczącym języka standardowego, głównie ze względów praktycznych, wybrano oznaczanie ich digrafami [ts], [tʃ], [dz], [dʒ] (zob. VLKK k-25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 5), dlatego analogicznie należy transkrybować także dźwięki gwarowe. Jeżeli w transkrybowanym tekście wybiera się omówiony wyżej bardziej szczegółowy sposób oznaczania spółgłosek š, ž, komponenty szczelinowe należy odpowiednio oznaczać również w afrykatach, np.: [ˈsʲam͡tʲis] / [ˈsamt͡sis] ~ šamtis, [ˈmʲe͡dʲis] / [ˈmʲed͡zis] ~ mėdis, [ˈkʲimʲʃʲtʲi] / [ˈkʲimʃt͡si] ~ kimšti, [ʒʲiˈdʒʲuovʲ] / [ʐʲiˈdʐʲuovʲ] ~ išdžiūvo. 3. SYSTEM PROZODYCZNY AUKŠTAITISKICH I OZNACZANIE SYLAB DWUGŁOSKOWYCH W TFA System prozodyczny Aukštaitianów jest nieco prostszy niż system Žemaitianów, jednak w części gwar występują również różnego stopnia cofnięcie akcentu oraz swoiste alofony akcentów tonicznych (zob. tabela 2; szerzej zob. Kazlauskas 2000 [1968]: 5–9; Bakšienė 2016: 50–55 i in.). Rejestracja jednostek prozodycznych, zwłaszcza gwarowych cech akcentów tonicznych, ⁵ Diakrytyk palatalizacji ʲ jest najbardziej potrzebny przy wykonywaniu pomiarów dialektometrycznych, na przykład przy użyciu programu komputerowego Gabmap (zob. Nerbonne, Colen, Gooskens, Kleiweg, Leinonen 2011: 65–89; Leinonen, Çöltekin, Nerbonne 2016: 71–83; Snoek 2014: 192–208 i in.) podczas analizowania ciągów transkrypcji i obliczania odległości językowych. Ze względu na podobieństwo cech artykulacyjnych / akustycznych litewskich miękkich spółgłosek š, ž do akustyki dźwięków TFA (zob. IPA 2022) można byłoby nie zapisywać diakrytyku, jednak w tym przypadku pierwszeństwo przyznaje się kryterium systemowości. ⁶ Tymi samymi znakami można by zapisywać także rzadko już występujące przypadki „szeleszczenia” w północnych mowach szawelskich oraz szczególnie miękkie š, ž wymawiane pod wpływem języków słowiańskich. 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Za pomocą znaków TFA niewątpliwie pozostaje ona najbardziej problematyczną częścią transkrypcji. Zagadnienie to było już omawiane w literaturze naukowej dialektologów (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 126, 127; Bakšienė 2019: 7–27 i in.), jednak uznaje się, że wciąż poszukuje się najwłaściwszego wariantu transkrypcji, który adekwatnie oddawałby różnorodność alotonów akcentów tonicznych aukštaitiskich. TABELA 2. Alotony akcentów tonicznych aukštaitiskich⁷ Propozycje z 2017 roku dotyczące oznaczania akcentów tonicznych gwar litewskich za pomocą systemu TFA bezsprzecznie wymagają doprecyzowania. Wówczas jako podstawowe znaki akcentów tonicznych proponowano diakrytyki TFA oznaczające opadanie tonu (ang. falling tone) / wznoszenie tonu (ang. rising tone) ^ i ˅. Jednak po uogólnieniu większej liczby prac teoretycznych i instrumentalnych dotyczących akcentów tonicznych języka litewskiego ponownie potwierdzono podstawową myśl badaczy, że zjawisko to w języku litewskim nie ma wyłącznie charakteru tonalnego. Ponadto prozodyczne cechy akcentów tonicznych w dużym stopniu zależą od dźwięków tworzących ośrodek sylaby, od systemu gwary, od pozycji akcentowej i wielu innych czynników. W gwarach aukštaitiskich o silnej opozycji akcentów tonicznych, takich jak zachodnioaukštaitiskie kaunasiaki, wspomniane diakrytyki mogłyby być odpowiednie do oznaczania akcentów tonicznych sylab samogłoskowych⁸, jednak ⁷Znaczenie skrótów: VA – Aukštaitianie zachodni, PA – Aukštaitianie południowi, RA – Aukštaitianie wschodni; PK – akcent główny, AK – akcent cofnięty; + – charakterystyczne dla całego obszaru i we wszystkich pozycjach, (+) – charakterystyczne nie dla całego obszaru i / lub nie we wszystkich pozycjach; – – niecharakterystyczne. ⁸Na stronie internetowej Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego zamieszczone przykłady dźwiękowe kilku mówców z samogłoskami mającymi ton opadający lub wznoszący brzmią całkiem podobnie do litewskich akcentów tonicznych. Straipsniai / Articles 173 RIMA BAKŠIENĖ nie są one uniwersalne w przypadku innych gwar i sylab o innej budowie, zwłaszcza sylab dwugłoskowych / dyftongicznych, gdy dominują cechy akcentów tonicznych innego rodzaju, nietonalne. Dlatego, zachowując jednolity system z proponowaną transkrypcją akcentów tonicznych standardowego języka litewskiego (zob. VLKК k–25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 5), proponuje się wszystkie aukštaitiskie alotony akcentów tonicznych pochodzenia akutowego oznaczać podniesioną cyfrą ¹, natomiast alotony pochodzenia cyrkumfleksowego (a także tak zwane akcenty środkowe¹⁰, przecięte i ciągłe) – ², np.: [¹ʋˈiɾas] ~ ʋyras, [¹ˈkɾuːmas] ~ krūmas, [²ˈkoʃʲe] ~ košė, [²ˈejo] ~ ėjo itd. Konkretne cechy ilościowe i jakościowe dźwięków tworzących sylabę, zależne od akcentów tonicznych, należy oznaczać odpowiednimi znakami długości dźwięków (ː – długi, ˑ – półdługi) i właściwymi znakami samogłosek TFA. Na przykład, jeżeli wskutek bardziej gwałtownych alotonów cyrkumfleksu – akcentu środkowego lub przeciętego – długie samogłoski w wygłosie wyrazu ulegają skróceniu, należy je transkrybować, oznaczając znak cyfry odpowiedniego akcentu tonicznego przed sylabą oraz znak samogłoski półdługiej¹¹: [nʊ ²ˈkuː] ~ na ką, [ʋˈʊ̯enjɔ-²ˈsʲiːk] ~ vienąsýk. Najtrudniejsze pod względem transkrypcji są akcentowane sylaby dwugłoskowe / dyftongiczne o różnej budowie, dlatego w artykule przedstawiono przykłady ich transkrypcji TFA w różnych pozycjach akcentowych (zob. załącznik 2). Kilka kwestii wymaga szerszego komentarza. Składnik a należy oznaczać odmiennie w sylabach o akcencie inicjalnym lub mających akcent ciągły oraz w sylabach o akcencie finalnym; także akcent środkowy / przecięty w akcentowanych sylabach dwugłoskowych – w pierwszym przypadku zapisuje się TFA [d], w drugim – TFA [ɛ]; pierwszy składnik dyftongu au o akcencie finalnym (a także mającego akcent środkowy / przecięty) ze względu na silną labializację należy oznaczać znakiem TFA [ɒ]. Składnik e (a także a, które uległo uprzednieniu) może być transkrybowany za pomocą znaków TFA [æ] lub [ɛ], zależnie od systemu gwary (właściwy bardziej otwarty lub bardziej zamknięty dźwięk), pozycji kontekstowej (przed spółgłoską twardą lub miękką, w wygłosie wyrazu) i innych czynników fonetycznych. W gwarach aukštaitiskich składniki i, u mogą występować w różnych wariantach ilościowych (krótkim, półdługim, długim) i jakościowych (nieposzerzonym / poszerzonym / o jakości samogłoski długiej); wszystkie one ⁹ Podniesione, potrzebne cyfry wygodniej zapisywać nie poprzez ich podnoszenie opcją „superscript”, lecz od razu wybierając z tabeli symboli znaki podniesione (kody zob. w 1. załączniku do artykułu); wówczas nie ulegają one zniekształceniu podczas składu, przenoszenia tekstu z MS Word do innych programów komputerowych itp. ¹⁰ Chodzi tu wyłącznie o te sylaby, w których akcent średni funkcjonuje jako aloton cyrkumfleksu, na przykład na końcu wyrazu. W przypadkach, gdy w transkrypcji kophenagińskiej zwyczajowo oznaczano znak akcentu średniego na wydłużonych samogłoskach akcentowanych, np. [sā.ko] ~ sāko, [nẽ.ša] ~ neša, [bū.va] ~ būvo, [ki.tas] ~ kitas, w transkrypcji TFA żadnego akcentu się nie oznacza. ¹¹ W transkrypcji TFA nie ukazuje się różnicy między akcentem średnim a akcentem ostrym (jeżeli samogłoska w obu przypadkach pozostaje półdługa); należy to uznać za wadę proponowanego oznaczenia i nierozstrzygniętą kwestię, jednak trzeba przyznać, że są to bardzo subtelne al-otony, a areał występowania akcentu ostrego na obszarze gwar auksztaickich jest stosunkowo niewielki. W przyszłości, po przeprowadzeniu większej liczby badań, transkrypcja akcentów gwarowych będzie wymagała dalszego doprecyzowania. 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) należy oznaczać odpowiednimi znakami TFA. Różnicę między wyraźnym akcentem rosnącym a jego bardziej nagłymi alotonami — akcentem średnim lub ostrym — ukazuje się poprzez odnotowanie ilości drugiego składnika: w pierwszym przypadku drugi składnik należy oznaczyć jako półdługi, w drugim — jako krótki, bez zapisywania żadnego znaku ilościowego. W transkrypcji nieakcentowanych dyftongów również nie zapisuje się żadnych znaków ilościowych przy składnikach, a jakość składników jest zazwyczaj podobna do jakości składników akcentu rosnącego, dlatego pierwszy składnik zapisuje się tymi samymi znakami TFA, np.: [kʲelʲba] ~ kalbà, [u̯e̞rʲˈkʲi] ~ verki; [sʲu̯ˈsʲus] ~ sausùs, [le̞i̯ˈkʲu] ~ laikù, [pʲe̞i̯ˈkʲų] ~ peikiù; [kʲe̞tʲˈlʲes] ~ kiaulės. W większości gwar auksztaickich, w których występuje cofnięcie akcentu, w sylabach z akcentem cofniętym nie rozróżnia się akcentów. Takie sylaby należy transkrybować w TFA bez żadnych cyfr oznaczających akcent, zaznaczając jedynie miejsce akcentu (jeśli występuje akcent poboczny, jego również się zaznacza), a jakość składników najczęściej zapisuje się tak samo jak w sylabach z akcentem rosnącym lub nieakcentowanych, np.: [ˈu̯e̞lkʊs] / [u̯aɪ̯ˈkʊs] ~ vaikùs, [kelba] / [kalʲba] ~ kalbà; [u̯arʲˈkʲe̞] ~ varškė, [ˈgʲe̞rʲe̞l] ~ gerai. Gdyby zdarzały się przypadki, w których w sylabie wyróżnionej akcentem cofniętym akcenty były wymawiane wyraźniej (na przykład w północnych gwarach szawelskich i poniewieskich), wówczas należy je transkrybować tak jak w sylabach z akcentem głównym. Z punktu widzenia transkrypcji osobno należy wspomnieć o charakterystycznym dla niektórych gwar wschodnioauksztackich, zwłaszcza szirwintiskich i poniewieskich, monoftongizowaniu dyftongów au, ai, ei. W tych gwarach pierwszy składnik dyftongów z akcentem rosnącym i nieakcentowanych (zwłaszcza w wygłosie) wymawia się jako wygaszony; redukcja może mieć bardzo różny stopień, na przykład dyftong au po spółgłosce twardej: [da²ˈrʊɔ] > [da²ˈrʊɔ] > [da²ˈrʲɔ] / [da²ˈrʊ] > [da²ˈrʊ] / [da²ˈrɔ] / [ˈdarɔ] ~ darai; [ˈdʲirbʊ] > [ˈdʲirbʲɔ] / [ˈdʲirbʊ] > [ˈdʲirbʊ] / [ˈdʲirbɔ] ~ dirbau; dyftong au po spółgłosce miękkiej: [tʲi²ˈsʲɛʊ] > [tʲi²ˈsʲɛʊ] > [tʲi²ˈsʲɪʊ] > [tʲi²ˈsʲų] / [tʲi²ˈsʲɔ] / [tʲisʲɔ]¹² ~ tęsiau; [ˈu̯aˈlʲgʲɛʊ] > [ˈu̯aˈlʲgʲɪʊ] > [ˈu̯aˈlʲgʲų] / [ˈu̯aˈlʲgʲɔ] ~ válgiau; dyftong ai: [da²ˈrɛɪ̯] > [da²ˈrɛɪ̯] > [da²ˈrʲɪ] > [da²ˈrʲɪ] / [da²ˈrɔ] / [ˈdarɔ] ~ darai; [ˈu̯iˈrɛɪ̯] > [ˈu̯iˈrʲɪ] > [ˈu̯iˈrʲɪ] / [ˈu̯iˈrʲɔ] ~ užrai; dyftong ei: [da²ˈrʲɛɪ̯] > [da²ˈrʲɛɪ̯] > [da²ˈrʲɪ] > [da²ˈrʲɪ] ~ darė; [ˈrɔʊ̯ɛɪ̯] > [ˈrɔʊ̯ɪ] > [ˈrɔʊ̯ɪ] / [ˈrɔʊ̯ɛ] ~ rōvei. Zatem transkrypcję należy wykonywać w konkretnym przypadku, uwzględniając zarówno wyrazistość akcentu (jeśli dyftongi mają akcent rosnący), jak i ilość oraz jakość składników, dobierając odpowiednie znaki samogłosek i diakrytyki. ¹² Takie przykłady, w których monoftongizacja prowadzi do całkowitego powstania monoftongu, mogą występować w północnych gwarach poniewieskich. W tych przypadkach niemożliwe jest oznaczenie pod samogłoską dwóch diakrytyków — zarówno otwartości, jak i przedniości — dlatego za cechę ważniejszą uznano otwartość samogłoski. Straipsniai / Articles 175 RIMA BAKŠIENĖ APIBENDRINIMAS Po dokonaniu przeglądu uogólnionego obrazu wokalizmu auksztaickiego, a także najważniejszych spółgłosek i elementów prozodii, omówiono relację między dźwiękami gwarowymi a systemem znaków TFA oraz ustalono możliwe odpowiedniki TFA dla jednostek dźwiękowych gwar auksztaickich. Z wcześniejszego, opublikowanego w 2017 r. zestawu znaków TFA przeznaczonego dla gwar litewskich najbardziej doprecyzowano oznaczenia zmiennych samogłosek ie, uo, „mamrotanych” samogłosek wschodnioauksztackich poniewieskich, spółgłosek szczelinowych š, ž, afrykat, a także oznaczenia akcentów auksztaickich i ich alotonów za pomocą znaków TFA. Te dwa ostatnie elementy dźwiękowe pozostają najbardziej problematyczne z punktu widzenia transkrypcji; możliwe, że w przyszłości, po uwzględnieniu najnowszych badań, ich oznaczenie w TFA zostanie jeszcze doprecyzowane. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė (red.). XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, Vilnius: Briedis, 29–47. Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas, Kaunas: Technologija. Atkočaitė Daiva, Rinkauskienė Regina 2003: Lietuvių kalbos tarmių fonetika. Mokomoji knyga, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Bacevičiūtė Rima 2002: Lietuvių kalbos kintamųjų garsų ie, uo instrumentinė analizė. – Kalbotyra 51(1), 5–17. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/kalbotyra/article/view/23376/22612. Bakšienė Rima 2016: Vakarų aukštaičių kauniškių priegaidės: Marijampolės šnekta, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bakšienė Rima 2017: Lietuvių tarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai. – Acta Linguistica Lituanica 77, 237–254. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/837/928. Bakšienė Rima 2018: Žemaičių patarmių transkripcija TFA simboliais: sudėtingesni atvejai. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 5, sud. R. Bakšienė, N. Morozova, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 102–118. 176 Acta Linguistica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Bakšienė Rima 2018a: Lietuvių tarmių transkripcija IPA simboliais: pietų aukštaičių ypatybių analizė. – Vārds un tā pē t īšanas aspekti 22(1/2), 9–19. Prieiga internete: https://vards.liepu.lv/files/VARDS%20UN%20TA%20PETISANAS%20ASPEKTI_2018.pdf. Bakšienė Rima 2019: Dėl lietuvių tarmių priegaidžių žymėjimo TFA simboliais. – Linguistica Lettica 27, 7–27. Prieiga internete: https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/54159/Linguistica_Lettica_27.pdf?sequence=1&isAllowed=y. Bakšienė Rima 2021: Kauno rajono kalbinis variantiškumas – „Tarmyno“ modelio kūrimo pagrindas. – Respectus Philologicus 39 (44), 73–88. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/21920/23210. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017: Tarptautinės fonetinės abėcėlės taikymo lietuvių tarmių garsams galimybės. – Baltistica 52(1), 105–135. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/2303/2270. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017a: Lietuvių tarmių transkripcija: tradicija ir IPA. – Linguistica Lettica 25, 203–229. Prieiga internete: https://dspace.lu.lv/dspace/handle/7/54158. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2020: A Quantitative Analysis of the Eastern Aukštaitian Subdialects of the Lithuanian Language. – Scando-Slavica 66(1), 144–180. Bakšienė Rima, Leskauskaitė Asta 2021: Vytautas Kardelis. Arealinis tipologinis lietuvių tarmių kompleksiškumas, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2018, 299 p. [recenzija]. – Baltistica 66(1), 157–170. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/2425/2369. Čepaitienė Agnė 2018: XXI a. pradžios aukštaičių patarmių kaita: gretinamasis geolingvistinis aspektas: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Čepaitienė Agnė 2019: Pasvalio geo­lektas: tarminės ypatybės dialektometrijos požiūriu. – Taikomoji kalbotyra 12, 39–74. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomoji­kalbotyra/article/view/17232/16400. Čepaitienė Agnė 2020: Application of Dialectometric Methods in Research on Lithuanian Dialects. – Lithuanian Dialectology Profiles: Problems and Findings, sud. V. Meiliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 217–248. Geolingvistikos portalas. Prieiga internete: https://maps.lki.lt/. Girdenis Aleksas 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Girdenis Aleksas 2009: Vadina­mųjų sutaptinių dvibalsių [ie, uo] garsinė ir fonologinė analizė. – Baltistica 44(2), 213–242. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/1313/1231. Straipsniai / Articles 177 RIMA BAKŠIENĖ HIPA 1999 – Handbook of the International Phonetic Association. A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet, Cambridge: Cambridge University Press. IPA 2022 – International Phonetic Alphabet. Prieiga internete: https://www.internationalphonetic alphabet.org/. Jaroslavienė Jurgita 2010: Rytinių kauniškių Prienų šnektos fonologija: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Jasiūnaitė Birutė, Girdenis Aleksas 1996: Trys rytų aukštaičių uteniškių fonologiniai balsių ilgumai. – Baltistica 31(2), 181–199. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/369/324. Kardelis Vytautas 2018: Arealinis tipologinis lietuvių tarmių kompleksiškumas. Aukštaičiai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kazlauskas Jonas 2000 [1968]: Dėl lietuvių kalbos kirčio ir priegaidės pobūdžio. – Jonas Kazlauskas. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 5–9. Kazlauskienė Asta 2018: Bendrinės lietuvių kalbos fonetikos ir fonologijos pagrindai, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://ebooks.vdu.lt/eb/1691/bendrinės-lietuvių-kalbos-fonetikos-ir-fonologijos-pagrindai/. Kazlauskienė Asta, Bakšienė Rima 2021: Tarptautinė fonetinė abėcėlė lietuvių kalbai. – Gimtoji kalba 7, 3–6. Leinonen Therese, Çöltekin Çağrı, Nerbonne John 2016: Using Gabmap. – Lingua 178, 71–83. Prieiga internete: https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/37303943/1_s2.0_S0024384115000315_main.pdf. LKTCh 2004 – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. R. Bačevčiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Mikulėnienė Danguolė 2020: New Trends in Lithuanian Dialectology: Multifunctional Research Model. – Acta Linguistica Lithuanica 82, 11–33. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/1022/1397. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė 2021: Tarmyno punkto samprata. – Baltistica 56(1), 81–106. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/2423/2365. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Leskauskaitė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Vyniautaitė Simona 2019: Dialektometrinis tradicinių lietuvių tarmių klasifikacijos pjūvis: žvalgomasis tyrimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Nerbonne John, Colin Rinke, Gooskens Charlotte, Kleiweg Peter, Leinonen Therese 2011: Gabmap – A Web Application for Dialectology. Dialectologia. Special Issue 2, 65–89. Prieiga internete: https://www.researchgate.net/publication/228546484_Gabmap_-_A_web_application_for_dialectology. Pakerys Antanas 2003: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika, Vilnius: Enciklopedija. Snoek Conor 2014: Review of Gabmap: doing dialect analysis on the web. – Language documentation & conservation 8, 192–208. Prieiga internete: https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/24602/snoek.pdf. Urbanavičienė Jolita, Indričienė Inesė, Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje: priebalsių instrumentinis tyrimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lki.lt/wp-content/uploads/2021/03/Baltu_kalbu_garsynas_XXI_a_pr._2_knyga_2019_v2.pdf. Vyniautaitė Simona 2021: Terminio požymio statika ir dinamika: žemaičių regresyvinės balsių asimiliacijos atvejis: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. VLKK k-25 – Rekomendacija dėl tarptautinės fonetinės abėcėlės pritaikymo bendrinės lietuvių kalbos garsiniams vienetams žymėti. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/rekomendacija-del-tarptautines-fonetines-abeceles-pritaikymo-bendrines-lietuviu-kalbos-garsiniams-vienetams-zy meti. VTG 2021 – Visos tarmės gražiausios...: tarmių medžiagos rinkimo instrukcija, 2-asis patais. ir papild. leidimas, sud. D. Mikulėnienė, V. Ragaišienė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Once More on the Transcription of Aukštaitian Subdialects by the Symbols of the International Phonetic Alphabet (Several Clarified Cases) SUMMARY The article addresses the questions of transcribing the Aukštaitian subdialects of the Lithuanian language by the symbols of the International Phonetic Alphabet (IPA), revises certain symbols from the earlier set of the IPA symbols for the sounds of Lithuanian dialects presented in 2017 and ways of transcribing. Straipsniai / Articles 179 RIMA BAKŠIENĖ The first part of the article presents the generalized Aukštaitian system of vocalism, discusses the transcription of phonemes and their variants by the IPA symbols. It highlights those Aukštaitian vowel elements, which are most troublesome in terms of transcribing. The reduced vowels of the Eastern Aukštaitian of Panevėžys having the status of independent phonemes are considered such elements. It is especially problematic to appropriately convey the vowels from the subdialect of Northern Panevėžys which have undergone a strong quantitative and qualitative reduction. The article discusses the possible IPA symbols to be used for the transcription of these vowels. The second part analyses the questions of transcribing Aukštaitian consonants by the IPA symbols. Most attention is paid to the consonants š, ž and affricates. As their articulatory and acoustic properties do not correspond to the IPA equivalents most of all, it is attempted to find as accurate variant for their transcription as possible. The third part is dedicated to discuss the transcription of Aukštaitian pitch accents and their allophones by the IPA symbols. It also reviews the transcription of the syllables containing diphthongs and gives some transcribed examples. Due to the inconsistencies in the utterance of pitch accents, the syllables of this group have an especially high number of positional variants. 1 PRIEDAS Aukštaičių patarmių garsams siūlomi TFA rašmenys¹³ Kopenhaginė transkripcija | TFA | TFA numeris | Unikodas Balsiai [a] | [a] | 305 | 0251 [ɑ̄] | [ɒ] | 313 | 0252 [ɑ] | [ɐ] | 324 | 0250 [e] | [ɛ] | 303 | 025B [æ] | [æ] | 325 | 00E6 [ɛ] | [з] | 326 | 025C [ə] | [ə] | 322 | 0259 [e̞] | [e] | 302 | 0065 [e̞] | [e̞] | 302 + 430 | 0065 + 031E [ɛ̞] | [ɘ] | 397 | 0258 [ɛ̞] | [ɘ̞] | 397 + 430 | 0258 + 031E [i̞] | [i̞] | 301 + 503 | 0069 + 02D0 [i̞] | [i̞] | 301 + 504 | 0069 + 02D1 ¹³ Parengta remiantis bendrinės kalbos transkripcijos TFA rašmenimis rekomendacija (žr. VLKK k-25). Pateikiami tik nuo bendrinės kalbos besiskiriantys priebalsių rašmenys. Pasviruoju brūkšniu atskirti galimi transkripcijos variantai, plačiau apie juos žr. straipsnio 2–ą skirsnį. Jei reikiamas rašmuo yra surenkamas iš pagrindinio simbolio ir diakritiko, nurodyti jų abiejų kodai. 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Kopenhaginė transkripcija TFA TFA numeris Unikodas [i̯] [ɪ] 319 026A [i̯], [ɪ] [ɪ] 319 + 430 026A + 031E [ɪ] [ɪ] 319 + 414 026A + 0320 [bɪ] [ɪ̞] 317 0268 [ɪ] [ɪ] 319 + 432 026A + 032F [o] [o] 307 006F [ɔ] [ɔ] 307 + 430 006F + 031E [ɔ] [ɔ] 306 0254 [u̯] [u̯] 308 + 503 0075 + 02D0 [uː] [uː] 308 + 504 0075 + 02D1 [u] [ʊ] 321 028A [u], [ʊ] [ʊ] 321 + 430 028A + 031E [u] [ʊ] 321 + 432 028A + 032F Priebalsiai ir afrikatos [š] [ʃ] / [s] 134 / 136 0283 / 0282 [š] [ʃ̇] / [ç] 134 + 421 / 182 0283 + 02B2 / 0255 [ś] [ç] 182 0255 [ž] [ʒ] / [z] 135 / 137 0292 / 0290 [ž] [ʒ̇] / [ʑ] 135 + 421 / 183 0292 + 02B2 / 0291 [ź] [ʑ] 183 0291 [c] [s] - 02A6 [č] [ṡ] - 02A6 + 02B2 [č] [t͡ʃ] / [t͡s] - 02A7 / 02A6 + 0322 [č] [t͡ʃ̇] / [t͡ṡ] - 02A7 + 02B2 / 02A8 [ć] [t͡ɕ] - 02A8 [ʒ] [d͡z] - 02A3 [ž] [d͡ż] - 02A3 + 02B2 [ž] [d͡ʑ] / [d͡z] - 02A4 / 02A3 + 0322 [ž] [d͡ʑ̇] / [d͡ż] - 02A4 + 02B2 / 02A5 [ž] [d͡z] - 02A5 [v] [v] 150 028B [w] [β] 127 03B2 [j] [j] 119 014B [x] [x] 140 0078 [h] [ɣ] 141 0263 Kiti ženklai · (ilgumas) ː 503 02D0 · (pusil­gumas) ˑ 504 02D1 a̯ / (a), i̯ / (i)... ◦ 505 0306 (redukcija) ʽ, ʾ („murmamieji“ balsiai) ◦ 505 0306 ˊ / ˋ / ˆ ˀ 421 02B2 (minkštumas) Straipsniai / Articles 181 RIMA BAKŠIENĖ Kopenhaginė transkripcija | TFA | TFA numeris | Unikodas ˅ (paskardėjimas) | ˅ | 403 | 032C ˆ (paduslėjimas) | ˙ | 402A | 0325 ˇ (papriešakėjimas) | ˙ | 413 | 031F ˈ (pagrindinis kirtis, trumpasis kirčiuotas skiemuo) | ˈ | 501 | 02C8 ˌ (šalutinis kirtis) | ˌ | 502 | 02CC ˈ (tvirtapradė priegaidė) | ¹ | – | 00B9 ˜ (tvirtagalė priegaidė, taip pat jos alotonai – tęstinė, vidurinė, kirstinė priegaidės) | ² | – | 00B2 ˘ (klitikų šlijimas) | ˘ | 509 | 203F - (skiemens riba tarp dviejų balsių) | · | 506 | 002E | (sintagmos vidinė pauzė) | | | 507 | 007C || (sintagmos pabaigos pauzė) | || | 508 | 2016 ↗ (intonacijos kilimas) | ↗ | 510 | 2197 ↘ (intonacijos kritimas) | ↘ | 511 | 2198 2 PRIEDAS Dvibalsių / dvigarsių transkripcijos pavyzdžiai¹⁴ Dvibalsis / dvigarsis (bк rašmenimis) | tvirtapradis | tvirtagalis | kirčiuotas tęstine priegaide | kirčiuotas vidurine / kirstine priegaide aū | [¹ɑʊ̯] | [²ɔʊ̯] | [²ɑʊ̯] / [²ɛʊ̯] | [²ɔʊ̯] iau (au po minkštojo priebalsio) | [¹æʊ̯] / [¹ɛʊ̯] | [²ɛʊ̯] | [²æʊ̯] / [²ɛʊ̯] | [²ɛʊ̯] ¹⁴ Lentelėje pateikti tik dažniausiai galimi atvejai transkribuojant aukštaičių patarmes, iliustruojantys bendruosius transkripcijos TFA rašmenimis principus. Suprantama, kad gali būti ir įvairesnių dvibalsių / dvigarsių variantų, jie užrašytini pagal konkretų tarimą. 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Dvibalsis / dvigarsis (b k rašmenimis) tvirtapradis tvirtagalis kirčiuotas tęstine priegaide kirčiuotas vidurine / kirstine priegaide a i [¹ɑɪ] [²ɛɪ] [²ɑɪˈ] [²ɛɪ] e i [¹æɪ] / [¹ɛɪ] [²ɛɪˈ] [²æɪˈ] / [²ɛɪˈ] [²ɛɪ] u i [¹ʊɪ] / [¹ʉɪ] / [¹ʉ̯ɪ] / [¹u̯ɪ] / [¹uːɪ] [²ʊɪ] [²ʊɪˈ] / [²ʉɪˈ] [²ʊɪ] i e [¹ɪɛ] [²ɪɛ] [²ɪɛ] [²ɪɛ] u o [¹ʊɔ] [²ʊɔ] [²ʊɔ] [²ʊɔ] al, ar, an, am [¹ɑl], [¹ɑr], [¹ɑn], [¹ɑm] [²ɛl], [²ɛr], [²ɛn], [²ɛm] [²ɑlˈ], [²ɑrˈ], [²ɑnˈ], [²ɑmˈ] [²ɛl], [²ɛr], [²ɛn], [²ɛm] el, er, en, em [¹æɫ], [¹æɾ], [¹æm], [¹æŋ] / [¹ɛɫ], [¹ɛɾ], [¹ɛŋ], [¹ɛm], [¹ɛŋ] [²ɛɫ], [²ɛɾ], [²ɛŋ], [²ɛm] [²æɫˈ], [²æɾˈ], [²æŋˈ], [²ɛmˈ] / [²ɛɫˈ], [²ɛɾˈ], [²ɛŋˈ], [²ɛmˈ] [²ɛɫ], [²ɛɾ], [²ɛŋ], [²ɛm] il, ir, in, im [¹ɪl], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] / [¹ɪl], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] / [¹ɪl], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] / [¹ɪm] / [¹ɪl], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] / [¹ɪɫ], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] [²ɪl], [²ɪr], [²ɪn], [²ɪm] [²ɪ̯lˈ], [²ɪ̯rˈ], [²ɪ̯nˈ], [²ɪ̯mˈ] [²ɪl], [²ɪr], [²ɪn], [²ɪm] ul, ur, un, um [¹ʊl], [¹ʊr], [¹ʊn], [¹ʊm] / [¹ʉl], [¹ʉr], [¹ʉn], [¹ʉm] / [¹ʉl], [¹ʉr], [¹ʉn], [¹ʉm] / [¹ʊr], [¹ʊn], [¹ʊm] / [¹uːl], [¹uːr], [¹uːn], [¹uːm] / [¹uːl], [¹uːr], [¹uːn], [¹uːm] [²ʊl], [²ʊr], [²ʊn], [²ʊm] [²ʊ̯lˈ], [²ʊ̯rˈ], [²ʊ̯nˈ], [²ʊ̯mˈ] [²ɪl], [²ɪr], [²ɪn], [²ɪm] Įteikta 2022 m. balandžio 29 d. R I M A B A K Š I E N Ė Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 183