Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų)

Straipsniai / Articles 165 RIMA BAKŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0002-6716-0776 Mokslinių tyrimų kryptys: eksperimentinė fonetika, fonologia, geolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all86-07 JESZCZE RAZ O TRANSKRYPCJI GWAR LITERAMI MIĘDZYNARODOWEGO ALFABETU FONETYCZNEGO (KILKA PRZYPADKÓW WYMAGAJĄCYCH UŚCIŚLENIA) Jeszcze raz o transkrypcji podgwar auksztaickich za pomocą symboli Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (kilka doprecyzowanych przypadków) ADNOTACJA W artykule analizowane są zagadnienia transkrypcji auksztaickich podgwar języka litewskiego za pomocą międzynarodowego alfabetu fonetycznego (MAF), doprecyzowane zostają niektóre zapisy i sposoby zapisywania jednostek dźwiękowych zawartego wcześniej, w 2017 roku, zestawu MAF dla głosek gwar litewskich. Omówione zostają możliwe symbole samogłosek i spółgłosek MAF, odpowiednie do zapisywania głosek auksztaickich, znaki diakrytyczne, możliwości i problemy transkrypcji za pomocą MAF jednostek prozodycznych podgwar auksztaickich (akcentów i ich alotonów). Przedstawiony zostaje uogólniony system wokalizmu podgwar auksztaickich (fonemy i ich wyraźniejsze warianty), analizowane są niektóre bardziej złożone przypadki transkrypcji spółgłosek za pomocą MAF, podane zostają przykłady transkrypcji sylab dwugłoskowych o różnym akcencie. W przyszłości, po przeprowadzeniu dokładniejszych badań fonologii gwarowej i fonetyki instrumentalnej oraz podsumowaniu większej liczby prac teoretycznych, transkrypcja gwar litewskich za pomocą symboli MAF będzie wymagała dalszego doprecyzowania. SŁOWA KLUCZOWE: fonetyka, transkrypcja, międzynarodowy alfabet fonetyczny (MAF), język litewski tarmės, aukštaičiai. RIMA BAKŠIENĖ 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI ADNOTACJA Artykuł dotyczy kwestii transkrypcji gwar wyżatawskich języka litewskiego za pomocą symboli Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (MAF), koryguje niektóre symbole z wcześniejszego zestawu symboli MAF dla dźwięków gwar litewskich, przedstawionego w 2017 roku, oraz sposoby transkrypcji. Omówiono symbole samogłosek i spółgłosek MAF, które mogą być wykorzystane do transkrypcji dźwięków w gwarach wyżatawskich, znaki diakrytyczne, a także możliwości i problemy związane z zastosowaniem MAF do transkrypcji jednostek prozodycznych (akcentów tonicznych i ich alotonów) gwar wyżatawskich. Przedstawiono uogólniony system wokalizmu gwar wyżatawskich (fonemy i ich wyraźniejsze warianty), przeanalizowano niektóre trudniejsze przypadki transkrypcji spółgłosek za pomocą symboli MAF oraz podano przykłady transkrypcji sylab zawierających dyftongi i mających różne akcenty toniczne. Po przeprowadzeniu w przyszłości bardziej szczegółowych badań fonologii dialektalnej i uogólnieniu większej liczby prac teoretycznych transkrypcja dialektów litewskich za pomocą symboli IPA zostanie poddana dalszej rewizji. SŁOWA KLUCZOWE: fonetyka, transkrypcja, międzynarodowy alfabet fonetyczny (MAF), gwary litewskie, gwary wyżatawskie. ĮVADAS Do zapisywania dźwięków gwar od kilku ostatnich lat specjaliści w dziedzinie dialektologii na Litwie korzystają już nie tylko z systemu transkrypcji tinės fonetinės abėcėlės (TFA) rašmenimis. TFA transkripcijos sklaida mokskopenhaskiej, lecz także z transkrypcji międzynarodowej; wiąże się to nie tylko ze stale rosnącą potrzebą umiędzynarodowienia, lecz także z zastosowaniem nowego modelu dialektologicznego w litewskiej dialektologii (szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014; Mikulėnienė 2020 i in.). Wdrażając multimodalne podejście do regionalnych przejawów zróżnicowania języka, tworząc i wykorzystując nowoczesne narzędzia gromadzenia oraz analizy danych gwarowych za pomocą technologii komputerowych (szerzej zob. Čepaitienė 2020; Bakšienė 2021; Mikulėnienė, Čepaitienė 2021; Geolingvistikos portalas i in.), nieuchronnie wzrasta potrzeba transkrypcji TFA. Po opublikowaniu przez dialektologów Instytutu Języka Litewskiego w 2017 r. zestawu znaków TFA, proponowanego do transkrypcji głosek gwar litewskich (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017), z jego wykorzystaniem przeprowadzono już badania podgwar auksztaickich i żmudzkich, w większości dialektometryczne, oparte na obliczeniach różnic językowych na podstawie transkrypcji w programie Gabmap (zob. Čepaitienė 2018; 2019; Bakšienė, Čepaitienė 2020; Vyniautaitė 2021 i in.), a także wstępną dialektometryczną analizę wszystkich podgwar (zob. Mikulėnienė i in. 2019). W publikacjach naukowych w tych latach omawiano również możliwości zestawu TFA w zakresie zapisu głosek poszczególnych podgwar litewskich (zob. Straipsniai / Articles 167 Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Bakšienė 2017; 2018; 2018a; 2019; Bakšienė, Čepaitienė 2017a), a transkrypcję TFA przykładów różnych podgwar przedstawiono w nowej instrukcji zbierania materiału gwarowego (zob. VTG 2021); znaczny zbiór tekstów gwarowych z rejonu kowieńskiego jest eksplikowany w tworzonej Tarmyne (zob. Geolingvistikos portalas). Wszystkie te prace ponownie uwydatniły dyskusyjne i problematyczne kwestie transkrypcji TFA, które w 2021 r. podsumowano w cyklu seminariów zorganizowanych przez geolingwistów Instytutu Języka Litewskiego1. Zapis głosek gwar litewskich za pomocą systemu TFA jest istotny dla wielu specjalistów zajmujących się dialektologią, dlatego warto ponownie powrócić do tego tematu, tai, kad per šį laikotarpį atsirado ir oficialus TFA ženklų rinkinys, skirtas bendrinei lietuvių kalbai (žr. VLKK k-25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021), todėl užrašant tarmių garsus atsižvelgtina ir į jame siūlomas rekomendacijas. szerzej omówić i doprecyzować oznaczenia niektórych gwarowych jednostek dźwiękowych. Należy również wspomnieć, że celem niniejszego artykułu jest omówienie bardziej złożonych przypadków transkrypcji podgwar auksztaickich, ujawnionych w badaniach ostatnich lat, oraz przedstawienie kilku uściśleń w zestawie znaków TFA zaproponowanym w 2017 r. dla gwar litewskich. Mniejsze zadania: 1) uogólnienie systemu wokalizmu gwar auksztockich, omówienie najbardziej problematycznych z punktu widzenia transkrypcji TFA jednostek samogłoskowych; 2) przegląd oznaczania niektórych ważniejszych cech spółgłosek auksztockich znakami TFA; 3) przedstawienie możliwych sposobów zapisu alotonów patarmių ir šnektų aprašais, kopenhagine transkripcija užrašytais tekstais. Dirbta mokslinės literatūros analizės ir aprašomuoju-lyginamuoju metodais. 1. AUKŠTAITIŠKOJI VOKALIZMO SISTEMA IR JOS ŽYMĖJIMAS TFA Apibendrinta aukštaičių patarmių balsinių fonemų, užrašytų TFA rašmeintonacji auksztockich w TFA oraz omówienie możliwości transkrypcji szczególnie związanych z intonacją sylab dwugłoskowych / dwudźwiękowych. W badaniu wykorzystano materiały z wielu wcześniej opublikowanych prac dialektologów: nimi oraz wskazywaną terminologią TFA (zob. IPA 2022), system przedstawiono w tabeli 1². 1 Cykl obejmował trzy seminaria, podczas których główna pracownica naukowa Centrum Geolingwistyki dr Rima Bakšienė zdalnie przedstawiła uczestnikom ogólne zasady transkrypcji oraz analizowała bardziej złożone przypadki transkrypcji gwar auksztockich i żmudzkich znakami TFA. 2 System wokalizmu auksztockiego opracowano na podstawie następujących źródeł: Atkočaitytė, Rinkauskienė 2003; LKTCh 2004; Kardelis 2018 oraz innych podsumowujących prac dialektologów. W tabeli przedstawiono tylko jednostki samogłoskowe mające status fonemów, ważniejsze warianty fonemów omówiono osobno. Dlatego na przykład w tabeli nie uwzględniono samogłoski otwartej [æ] (o różnej długości), którą większość autorów opisów fonologicznych uważa jedynie za wariant fonemu. Ogólnie opozycja samogłosek [ɑ] : [ɛ] w języku litewskim RIMA BAKŠIENĖ 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 1 LENTELĖ. Aukštaičių patarmių balsinės fonemos Długie Półdługie Krótkie Przednieśrodko- -Tylne-Pwe rzednie-- środkoTylne-Prwe zednie-TśrodkoWysokie przedniośrodkoWysokie -tylne we ylne we środkowe środkowe środkowe Zamknięte /iː/ /uː/ /iˑ/ /uˑ/ Bliskie /ɪ/ /ʊ/ zamkniętym Bliskie (/ɪ/) zamkniętym niższe (/ʊ/) Bliskie samogłoskowym zamkniętym labai trumpi / „murmamieji“3 (/ɪ/) (/ʊ/) Zmienne /iɛ/ /uɔ/ Diftongoidy /ɛ/ /ɔ/ Średnie /eː/ zamknięte /oː/ bardziej Średnie /eː/ bardziej zamknięte, niższe /eˑ/ (/e/) (/o/) Średnie /ɛː/ /ɔː/ bardziej otwarte /ɛˑ/ /ɔˑ/ /ɛ/ (/ɔ/) Otwarte /ɑː/ /ɑˑ/ /ɑ/ Jak wiadomo, wokalizm gwar wyżowych charakteryzuje się tym, że w grupie opozycji ilościowych kontrastują nie tylko fonemy krótkie i długie, lecz także półdługie, występujące w gwarach posiadających tak zwany system trzech długości fonologicznych – w gwarach uciańskich, kupiszczańskich, w części wileńskich i oniksztyńskich (szerzej zob. Jasiūnaitė, w mowie słaba, kontrast fonemów możliwy tylko w absolutnym nagłosie. Dla wielu gwar auksztockich fonemy samogłosek typu e w ogóle nie są charakterystyczne. W nawiasach okrągłych zapisano tak zwane „dwulicowe” fonemy, których istnienie często jest uwarunkowane różnymi czynnikami fonologicznymi i pozafonologicznymi, na przykład tempem mowy, stylem, konkretną lokalizacją gwary w podgwarze itp. (szerzej zob. Girdenis 2003: 82). W Tabeli 3 przedstawiono po jednej przedniej i tylnej samogłosce „mruczącej”, ich oznaczenie TFA balsių rašmenimis šiuo atveju yra sąlyginis. Apie šių balsių transkripciją TFA žr. straipsnyje konkretnymi poniżej. Artykuły / Articles 169 Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Girdenis 1996). Utrwalanie ilości fonemów za pomocą znaków TFA nie nastręcza problemów, do tego celu stosuje się odpowiednie diakrytyki TFA, należy tylko jeszcze raz wspomnieć, że w podgrupie samogłosek wysokich długie i półdługie (skrócone długie lub wydłużone krótkie) należy oznaczać znakami samogłosek zamkniętych TFA (ang. close), natomiast krótkie – znakami samogłosek bliskich zamkniętym TFA (ang. near-close), np.: [¹ˈʋʲiːrɑs] ~ výras, [ʋʲiˑˈrʲæˑlʲɪs] ~ vyrẽlis, [ˈʋʲiˑsɑs] / [ˈʋʲɪsɑs] ~ vsas; [¹ˈgruːdɑs] ~ grdas, [gruˑˈdʲæˑlʲɪs] ~ grūdẽlis, [ˈbuˑʋɑˑ] / [ˈbʊʋoˑ] ~ bùvo itd. Należy zwrócić uwagę, że w przypadkach, gdy długie y, ū (zwykle w pozycji nieakcentowanej) całkowicie się skracają, nadal należy je transkrybować znakami TFA dla samogłosek zamkniętych, ponieważ pod względem jakości najczęściej różnią się od samogłosek krótkich, por.: [ʋʲiˈrʲæˑlʲɪs], [gruˈdʲæˑlʲɪs]. Do uogólnionego systemu fonemów gwar wysokoaickich należy włączyć także półdługie samogłoski średniego wzniesienia, charakterystyczne dla gwar anykszczajskiej i kupiszkiej, np.: [ˈmʲeˑdʲɪs] ~ mẽdis, [ˈsɔˑkɐ] ~ sãko. Status fonologiczny półdługich samogłosek niskich (otwartych) w gwarach wysokoaickich, szczególnie w gwarach zachodnioi południowowysokoickich, jest nadal przedmiotem dyskusji specjalistów dialektologii (omówienie problemu zob. Kardelis 2018: 119–129, 132–136; Bakšienė, Leskauskaitė 2021: 167), jednak samogłoski te (zwłaszcza wydłużone a) również należy uwzględnić w uogólnionym [ˈmɑˑnɑˑ] ~ màno, [gʲeˈrʲæˑsʲnʲɪs] ~ gerèsnis ir kt. obrazie samogłosek, szczególnie ze względu na gwary wschodniowysokoickie, np. Z punktu widzenia transkrypcji spośród jakościowych cech fonemów należy przede wszystkim wymienić wyraźnie większy stopień otwarcia samogłosek właściwy niektórym gwarom (niższe wzniesienie języka). Bardziej otwarte i, u (w tradycyjnej transkrypcji kopenhaskiej oznaczane jako , ) są najbardziej charakterystyczne dla północnej części gwar zachodniowysokoickich kauniskich, natomiast bardziej otwarte ė, o (tradycyjnie oznaczane jako ẹ, ọ / ɔ) występują w wielu gwarach wschodniowysokoickich oraz w niektórych gwarach południowoi zachodniowysokoickich szawelskich. Bardziej otwarte samogłoski we wszystkich pozycjach, z wyjątkiem ɔ odznaczającego się mniejszym zaokrągleniem warg, w systemie TFA oznacza się za pomocą diakrytyku zapisywanego pod samogłoską (angl. lowered), np.: [ˈkʲɪtɑ] / [ˈkʲetɑ] ~ ktą, [ˈsʊkɑ] / [ˈsokɑ] ~ sùka, [1ˈbroːlʲɪs] ~ brólis, [1ˈtʲeːʋɑs] ~ tvas. Wspomniane otwarte, słabiej zaokrąglone o zapisuje się tym samym znakiem co w transkrypcji kopenhaskiej, np. [1ˈbrɔːlʲɪs]. W zestawie znaków TFA należy doprecyzować zaproponowaną w 2017 r. transkrypcję samogłosek zmiennych ie, uo (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 121, 122). Gwarom właściwe są zmienne fonemy samogłoskowe o dwojakim stopniu dyftongiczności: wyraźnie dyftongiczne, o silnie zmieniającej się artykulacji ie, uo (tradycyjnie nazywane dyftongami właściwymi), występujące we wszystkich poddialektach; oraz słabiej dyftongizowane głoski, wymawiane z mniej wyraźnie artykułowanym pierwszym składnikiem (dyftongoidy), używane głównie w gwarach wschodnioaukštaitskich wileńskiej, uciańskiej i oniksztyńskiej. Biorąc pod uwagę, że w większości poddialektów właśnie początkowe segmenty tych głosek są akustycznie podobne do długich samogłosek y, ū, a jedynie zakończenie charakteryzuje się zmianą i zmiennością artykulacji (szerzej zob. Bacevičiūtė 2002; Girdenis 2009: 239; Jaroslavienė 2010: 7), a także uwzględniając przyjęte zalecenie dotyczące litewskiego języka ogólnego (zob. VLKK k-25; RIMA BAKŠIENĖ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 4), siūloma visais atvejais (neatsižvelgiant į kirčiaintonację i akcent tonalny) głoski zmienne transkrybować jednolicie, za pomocą MAF balsių rašmenimis pirmojoje dalyje, pvz.: [¹ˈpʲiɛnɑs] ~ penas, [²ˈdʲiɛnɑˑ] ~ diẽną, [dʲiɛˈnɑ] ~ dienà, [¹ˈpuɔdɑs] ~ púodas, [²ˈjuɔkɑs] ~ juõkas, [juɔˈkʊs] ~ juokùs itd. Słabiej dyftongizowane ie, uo różnego pochodzenia należy oznaczać tymi samymi znakami, z tym że nad pierwszym składnikiem4 zapisuje się diakryt oznaczający bardzo krótką samogłoskę (ang. extra short), np.: [kɔmˈpɔtɐs] ~ kompòtas, [kɔtʲˈlʲɛtɐs] ~ kotlètas, [tʲɛˈʋʲelʲiˑs] ~ tėvẽlis, [ˈlɔpʲi] ~ lãpę. W systemie samogłoskowych fonemów gwar aukštaitskich, z punktu widzenia oznaczeń MAF, jednymi z najbardziej problematycznych pozostają zredukowane samogłoski gwar wschodnioaukštaitskich z okolic Poniewieża. Zarówno w gwarach południowych, jak i północnych z okolic Poniewieża występuje po jednej krótkiej samogłosce szeregu przedniego i tylnego, różniących się jedynie stopniem wyrazistości ilościowej i jakościowej: w południowych – mniej wygaszonych, w północnych – bardzo silnie wygaszonych, tak zwanych „mamrotanych” (zob. rys. 1). RYS. 1 Odpowiedniki zredukowanych samogłosek krótkich w gwarach południowych i północnych panevėžiškiai W opublikowanym wcześniej, w 2017 r., zbiorze TFA dla gwar litewskich proponowano transkrybować samogłoski „mruczące“ północnych panevėžiškiai za pomocą dodatkowego diakrytyku , oznaczającego niesłyszalne dla ucha uwolnienie dźwięku (angl. no audible release). Jednak propozycja ta niewątpliwie wymaga doprecyzowania. Głębsza analiza systemu diakrytyków TFA wykazała, że znak ten jest przeznaczony dla wariantów spółgłosek zwartych, gdy nie słychać wyraźnego „wybuchu“, tj. narządy mowy nie otwierają się gwałtownie, nie odsuwają się od siebie, lecz od razu wymawiana jest sąsiednia spółgłoska o podobnym miejscu artykulacji (zob. HIPA 1999: 17). Najczęściej dzieje się tak w zbitkach, np.: [ˈpʲlʲɪgbɑjoˑrʲɪs] ~ plkbajoris, [dɒʊg²ˈbɐlʲˑsʲɪs] ~ daugbasis itd. (por. Pakerys 2003: 87). Znak ten nie jest przeznaczony do oddawania cech samogłosek. Dlatego jedynym najbardziej odpowiednim rozwiązaniem 4 W razie potrzeby, przy słabiej słyszalnej drugiej części ie, uo, na przykład podczas transkrybowania tekstów gwar litewskich na Białorusi, diakrytyk ten może być zapisywany również nad drugim członem. Artykuły / Articles 171 Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) w tym przypadku – oznaczać zredukowane samogłoski północnoponiewieskich wspomnianym już diakrytykiem TFA oznaczającym bardzo krótką samogłoskę (angl. extra short), np.: [1ˈduɔnɑ] ~ dúona, [ˈdoŋgʊs] ~ dangùs, [1ˈkoːsʲnʲɪsʲ] ~ ksnis, [2ˈtʲɛːsʲɛ] ~ tsia. Odpowiednie słabiej zredukowane samogłoski południowoponiewieskie należy oznaczać tym samym diakrytykiem TFA, oznaczającym samogłoskę o obniżonym stopniu podniesienia, np.: [1ˈduɔnʊ], [ˈdʊŋgʊs], [1ˈkɑːsʲnʲɪsʲ], [2ˈtʲɛːsʲɪ]. Spośród jakościowych wariantów samogłosek podczas transkrypcji systemem TFA proponuje się konsekwentnie oznaczać przesunięcie ku przodowi pierwszej części samogłosek szeregu tylnego o, ū, ų, u, a także uo po spółgłoskach miękkich. Specjaliści fonetyki twierdzą, że jest to jeden z najbardziej zauważalnych wariantów samogłosek, którego artykulacja szczególnie wyraźnie różni się od nieprzesuniętego ku przodowi alofonu podstawowego; proponuje się oznaczać go także w transkrypcji TFA ogólnego języka litewskiego (Pakerys 2003: 36; Kazlauskienė 2018: 35; VLKK k-25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 6). Takie przesunięcie samogłosek ku przodowi należy oznaczać diakrytykiem TFA  (angl. advanced), np.: [¹ˈjoːkʲoˑ] ~ jókio, [¹ˈsʲuːsʲʊ] ~ sisiu, [kʲɛ²ˈlʲuː] ~ keli itd. 2. NIEKTÓRE PRZYPADKI OZNACZANIA SPÓŁGŁOSEK GÓRNOAUKSZTAJCKICH W TFA Iš visų aukštaičių patarmėms būdingų priebalsių, TFA transkripcijos atžvilnajtrudniejsze jest tu oznaczanie spółgłosek szczelinowych š, ž. W zestawie znaków TFA z 2017 r. proponowano oznaczać je zbiorczo jako TFA frykatywne postalweolarne (zob. Bakšienė, veoliniais priebalsiais [ʃ], [ʒ], nors jau tada diskutuota dėl šių ženklų nevisiško Čepaitienė 2017: 124). Zarówno spółgłoski twarde i miękkie ogólnolitewskiego języka literackiego, jak i zwłaszcza gwar, wyraźnie różnią się właściwościami artykulacyjnymi i akustycznymi. Po dokładnym zbadaniu cech spółgłosek ogólnolitewskiego języka literackiego š, ž stwierdza się, że TFA postalweolarne [ʃ], [ʒ] znajdują się gdzieś pomiędzy litewskimi spółgłoskami twardymi i miękkimi, lecz są bliższe miękkim; proponowanych oznaczeń TFA również jest wiele (szerzej zob. Pakerys 2003: 71–76; Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 164–168; Kazlauskienė 2018: 47–63; Urbanavičienė, Indričāne, Jaroslavienė, Grigorjevs 2019: 21, 99–125 i in.). W gwarach auksztaickich występuje nie tylko klasyczna opozycja twardych – miękkich spółgłosek tej grupy; w wielu gwarach, w których spółgłoski ulegają stwardnieniu, właściwości artykulacyjne i akustyczne zdepalatalizowanych głosek różnią się jeszcze wyraźniej od palatalizowanych š, ž (zob. przegląd Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 38–44). Użycie spółgłosek zdepalatalizowanych jest najbardziej charakterystyczne dla gwar auksztaickich południowych i wschodnich, dlatego przy transkrybowaniu ich systemu spółgłoskowego za pomocą systemu TFA dla twardych i miękkich š, ž można wybrać różne ich odpowiedniki, dokładniej oddające ich właściwości. Miękkie š, ž w takim przypadku należy zapisywać za pomocą wspomnianych już TFA postalweolarnych5, np.: [2ˈʃʲiɛnɑs] ~ šiẽnas, [kɐm1ʃʲiːʦ] ~ kamšýti, [ʒʲiɛˈmɑ] ~ žiemà, [ˈʒʲɪbɑ] ~ žba; natomiast RIMA BAKŠIENĖ 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI [ʃ], [ʒ] su minkštumo diakritiku išlaikant visų minkštųjų priebalsių žymėjimo zdepalatalizowane š, ž – za pomocą TFA retrofleksyjnych [ʂ], [ʐ], np.: [2ˈʂiɛnɑs], [kɐm1ʂiːʦ], [ʐiɛˈmɑ], [ˈʐɪbɑ]. Niektóre gwary auksztaickie, na przykład południowoaukštaitskie, charakteryzują bardzo miękkie spółgłoski pośrednie między miękkimi s, z a š, ž, oznaczane za pomocą TFA spółgłosek alveolarnych palatalnych [ɕ], [ʑ], np.: [ʋʲɪˈɕʲɪ] ~ vis, [ɕʲlʲɪˈdʊs] ~ slidùs, [2ˈʑʲiːzʲæ] ~ zỹzia, [kɑ2ˈʑʲiːs] ~ Kazỹs6. Transkrybując dźwięki gwar mających prostszy system spółgłoskowy, na przykład zachodnioaukštaitskich kauniškiai, lub wybierając uproszczony, niepełny wariant transkrypcji, można we wszystkich przypadkach do oznaczania š, ž wybrać wspomniane uogólnione znaki IPA, łącząc je łukiem: c – [ts], č – [tʃ], dz – [dz], dž – [dʒ] (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 124, 125). Jednakże w zaleceniach dotyczących języka rašmenis [ʃ], [ʒ] (minkštuosius papildomai žymint su palatalizacijos diakritiku ʲ). Šiek tiek tikslintina ir 2017 m. teikta afrikatų transkripcija TFA rašmenimis. Buvo siūlyta afrikatas transkribuoti dviem atskirais rašmenimis, virogólnego, głównie ze względów praktycznych, wybrano oznaczanie ich dwuznakami [ʦ], [ʧ], [ʣ], [ʤ] (zob. VLKK k-25; Kazlauskienė, Bakšienė 2021: 5), dlatego analogicznie należy transkrybować również dźwięki gwarowe. Jeżeli w transkrybowanym tekście wybiera się omówiony wyżej pełny sposób oznaczania spółgłosek š, ž, komponenty szczelinowe należy odpowiednio oznaczać także w afrykatach, np.: [1ˈsɑˑmʲʦʲɪs] / [1ˈsɑˑmʦɪs] ~ sámtis, [ˈmʲɛˑʣʲɪs] / [ˈmʲɛˑʣɪs] ~ mẽdis, [2ˈkʲɪmˑʃʲʧʲ] / [2ˈkʲɪmˑʂʦ] ~ kišti, [ɪʒʲ1ˈʤʲuːʋɔˑ] / [ɪʐˈ1ʣuːʋɔˑ] ~ išdživo. 3. AUKŠTAIČIŲ PROZODINĖ SISTEMA IR DVIGARSINIŲ SKIEMENŲ ŽYMĖJIMAS TFA Aukštaičių prozodinė sistema kiek paprastesnė negu žemaičių, tačiau dalyje šnektų taip pat esama įvairaus laipsnio kirčio atitraukimo bei savitų priegaidžių alotonów (zob. tabelę 2; szerzej zob. Kazlauskas 2000 [1968]: 5–9; Bakšienė 2016: 50–55 i in.). Utrwalanie jednostek prozodycznych, zwłaszcza gwarowych cech akcentów tonicznych 5 Diakryt palatalizacji ʲ jest najbardziej potrzebny podczas wykonywania pomiarów dialektometrycznych, na przykład za pomocą programu komputerowego Gabmap (zob. Nerbonne, Colen, Gooskens, Kleiweg, Leinonen 2011: 65–89; Leinonen, Çöltekin, Nerbonne 2016: 71–83; Snoek 2014: 192–208 i in.), podczas analizowania sekwencji transkrypcji i obliczania odległości językowych. Ze względu na podobieństwo właściwości artykulacyjnych / akustycznych litewskich spółgłosek miękkich š, ž do akustyki dźwięków IPA (zob. IPA 2022), można byłoby również nie zapisywać diakrytu, jednak w tym przypadku pierwszeństwo przyznaje się kryterium systemowości. 6 Tymi samymi znakami można by zapisywać również rzadko już występujące przypadki „szlekowania” w północnych gwarach szawelskich, a także szczególnie miękkie š, ž wymawiane pod wpływem języków słowiańskich. Straipsniai / Articles 173 Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Zapis za pomocą znaków IPA bez wątpienia pozostaje najbardziej problematyczną częścią transkrypcji. Kwestia ta była już omawiana w naukowej literaturze dialektologicznej (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 126, 127; Bakšienė 2019: 7–27 i in.), jednak należy przyznać, że nadal poszukuje się najodpowiedniejszego wariantu transkrypcji, który adekwatnie oddawałby różnorodność alotonów intonacji akcentowych gwar aukštaitiskich. TABELA 2. Alotony intonacji akcentowych gwar aukštaitiskich7 Tonema Aloton Pozycja Rozpowszechnienie w gwarach akcentowa VA PA RA Akut intonacja z mocnym początkiem PK, AK + + + intonacja środkowa AK (+) (+) (+) Cyrkumfleks intonacja tvirtagalė priegaidė PK + + + kontynuowana gwar aukštaitiskich PK (+) – – intonacja środkowa PK, AK (+) (+) (+) intonacja cięta PK (+) – (+) Propozycje z 2017 r. dotyczące oznaczania intonacji akcentowych gwar litewskich za pomocą systemu TFA niewątpliwie wymagają doprecyzowania. Wówczas jako podstawowe znaki intonacyjne zaproponowano diakrytyczne symbole IPA oznaczające opadanie tonu (ang. falling tone) / wznoszenie tonu (ang. rising tone) ˄ i ˅. Jednak po podsumowaniu większej liczby prac teoretycznych i instrumentalnych dotyczących akcentuacji języka litewskiego po raz kolejny potwierdzono główną myśl badaczy, że zjawisko to w języku litewskim nie ma wyłącznie charakteru tonalnego. Ponadto prozodyjne cechy akcentuacji w dużym stopniu zależą od dźwięków tworzących ośrodek sylaby, od systemu gwarowego, od pozycji akcentowej i wielu innych czynników. W gwarach aukštaitis o silnej opozycji akcentowej, takich jak zachodnia gwara aukštaitis kauniškiai, wspomniane diakrytyki być może byłyby odpowiednie do oznaczania akcentuacji sylab wokalicznych8, jednak 7 Znaczenie skrótów: VA – zachodni Aukštaitis, PA – południowy Aukštaitis, RA – wschodni Aukštaitis; PK – akcent główny, AK – akcent wycofany; + – właściwe całemu obszarowi i we wszystkich pozycjach, (+) – właściwe nie całemu obszarowi i / lub nie we wszystkich pozycjach; - – niewłaściwe. 8 Przykłady dźwiękowe kilku lektorów zamieszczone na stronie Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego (zob. IPA 2022), z samogłoskami mającymi opadający lub wznoszący ton, brzmią zupełnie podobnie do litewskiej akcentuacji. RIMA BAKŠIENĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI W pierwszej części artykułu przedstawiono uogólniony system wokalizmu gwar auksztockich; discusses the transcription of phonemes and their variants by the IPA symbols. It highlights those Aukštaitian vowel elements, which are most troublesome in terms of transcribing. The za takie elementy uznano zredukowane samogłoski wschodnioauksztockiej gwary okolic Poniewieża, mające status niezależnych fonemów. Szczególnie problematyczne jest odpowiednie oddanie samogłosek z podgwary północnoponiewieskiej, które uległy silnej redukcji ilościowej i jakościowej. Artykuł omawia możliwe symbole IPA, które można zastosować do transkrypcji tych samogłosek. W drugiej części analizuje się kwestie transkrypcji spółgłosek auksztockich za pomocą symboli IPA. Najwięcej uwagi poświęcono spółgłoskom š, ž oraz afrykatom. Ponieważ ich właściwości artykulacyjne i akustyczne w najmniejszym stopniu odpowiadają odpowiednikom IPA, podjęto próbę znalezienia możliwie najdokładniejszego wariantu ich transkrypcji. Trzecia część poświęcona jest omówieniu transkrypcji akcentów tonicznych auksztockich i ich allotonicznych wariantów za pomocą symboli IPA. Omówiono również transkrypcję sylab zawierających dyftongi i podano kilka przykładów transkrypcji. Ze względu na niespójności w realizacji akcentów tonalnych sylaby tej grupy mają szczególnie dużą liczbę wariantów pozycyjnych. 1 ZAŁĄCZNIK Znaki TFA proponowane dla głosek gwar auksztockich13 Kopenhaska transkripcija TFA TFA numeris Unikodas Balsiai [a][ɑ] 305 0251 [å][ɒ] 313 0252 [α][ɐ] 324 0250 [e][ɛ] 303 025B [æ] [æ] 325 00E6 [ɛ][ɜ] 326 025C [ə][ə] 322 0259 [] [e] 302 0065 [ẹ][e] 302 + 430 0065 + 031E [][ɘ] 397 0258 [][ɘ] 397 + 430 0258 + 031E [i·] [iː] 301 + 503 0069 + 02D0 [i.][iˑ] 301 + 504 0069 + 02D1 13 Opracowano na podstawie zalecenia dotyczącego transkrypcji fonetycznej języka ogólnego za pomocą znaków TFA (zob. VLKK k-25). Podano wyłącznie znaki spółgłosek różniące się od znaków języka ogólnego. Ukośnikiem oddzielono możliwe warianty transkrypcji; więcej informacji na ich temat zob. w rozdziale 2 artykułu. Jeśli wymagany znak jest składany z symbolu podstawowego i diakrytyku, podano kody obu tych elementów. Straipsniai / Articles 181 Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Kopenhaska transkripcija TFA TFA numeris Unikodas [i][ɪ] 319 026A [], [ι][ɪ] 319 + 430 026A + 031E [ı][ɪ] 319 + 414 026A + 0320 [ы][ɨ] 317 0268 [][ɪ] 319 + 432 026A + 032F [o] [o] 307 006F [ọ][o] 307 + 430 006F + 031E [ɔ][ɔ] 306 0254 [u·][uː] 308 + 503 0075 + 02D0 [u.][uˑ] 308 + 504 0075 + 02D1 [u][ʊ] 321 028A [], [υ][ʊ] 321 + 430 028A + 031E [][ʊ] 321 + 432 028A + 032F Spółgłoski i afrykaty [š][ʃ] / [ʂ] 134 / 136 0283 / 0282 [][ʃʲ] / [ɕ] 134 + 421 / 182 0283 + 02B2 / 0255 [ś][ɕ] 182 0255 [ž][ʒ] / [ʐ] 135 / 137 0292 / 0290 [][ʒʲ] / [ʑ] 135 + 421 / 183 0292 + 02B2 / 0291 [ź][ʑ] 183 0291 [c][ʦ] - 02A6 [][ʦʲ] - 02A6 + 02B2 [č][ʧ] / [ʦ] - 02A7 / 02A6 + 0322 [][ʧʲ] / [ʨ] - 02A7 + 02B2 / 02A8 [ć][ʨ] - 02A8 [ʒ][ʣ] - 02A3 [][ʣʲ] - 02A3 + 02B2 [ǯ][ʤ] / [ʣ] - 02A4 / 02A3 + 0322 [][ʤʲ] / [ʥ] - 02A4 + 02B2 / 02A5 [][ʥ] - 02A5 [v][ʋ] 150 028B [w][β] 127 03B2 [ŋ][ŋ] 119 014B [x] [x] 140 0078 [h][ɣ] 141 0263 Inne znaki · (długość) ː 503 02D0 . (półdługość) ˑ 504 02D1 a / (a), i / (i)... (redukcja)  505 0306 ъ, ь („samogłoski pomrukiwania“)  505 0306 ‘ / ’/  (zmiękczenie) ʲ 421 02B2 RIMA BAKŠIENĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Kopenhaska transkripcija TFA TFA numeris Unikodas  (udźwięcznienie)  403 032C  (paduslėjimas)  402A 0325 ˙ (papriešakėjimas)  413 031F ˈ (pagrindinis ˈ trumpasis kirčiuotas skiemuo) 501 02C8 kirtis, ˌ (šalutinis kirtis) ˌ 502 02CC  (tvirtapradė priegaidė) ¹ - 00B9  (tvirtagalė ² - pat jos alotonai – tęstinė, vidurinė, kirstinė priegaidės 00B2 priegaidė, taip ‿ (klitikų šlijimas) ‿ 509 203F - (skiemens riba tarp dviejų balsių) .506 002E ǀ (sintagmos vidinė pauzė) ǀ 507 007C ‖ (pauza na końcu syntagmy) ‖ 508 2016 ↗ (wzniesienie intonacji) ↗ 510 2197 ↘ (opadanie intonacji) ↘ 511 2198 ZAŁĄCZNIK 2 Przykłady transkrypcji dyftongów / Dvibalsis / dvigarsis (bk rašmenimis) tvirtapradis tvirtagalis kirčiuotas tęstine priegaide kirčiuotas vidurine / kirstine dwugłosek14 akcent au [¹ɑˑʊ] [²ɒʊˑ] [²ɑˑʊˑ] [²ɒʊ] iau (au po [¹æˑʊ] / [¹ɛˑʊ] [²ɛʊˑ] [²æˑʊˑ] / [²ɛˑʊˑ] [²ɛʊ] spółgłosce miękkiej) 14 W tabeli przedstawiono tylko najczęstsze możliwe przypadki transkrypcji gwar litewskich wyżowych, ilustrujące ogólne zasady transkrypcji za pomocą znaków TFA. Oczywiste jest, że mogą występować również bardziej zróżnicowane warianty dyftongów / dwugłosek; należy je zapisywać zgodnie z konkretną wymową. Artykuły / Articles 183 akcent ai [¹ɑˑɪ] Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenimis (keletas tikslintinų atvejų) Dvibalsis / dvigarsis (bk rašmenimis) tvirtapradis tvirtagalis kirčiuotas tęstine priegaide kirčiuotas vidurine / kirstine [²ɐɪˑ] [²ɑˑɪˑ] [²ɐɪ] ei [¹æˑɪ] / [¹ɛˑɪ] [²ɛɪˑ] [²æˑɪˑ] / [²ɛˑɪˑ] [²ɛɪ] ui [¹ʊɪ] / [¹ʊɪ] / [¹ʊˑɪ] / [¹uˑɪ] / [¹uːɪ] [²ʊɪˑ] [²ʊˑɪˑ] / [²ʊˑɪˑ] [²ʊɪ] ie [¹iɛ] [²iɛ] [²iɛ] [²iɛ] uo [¹uɔ] [²uɔ] [²uɔ] [²uɔ] al, ar, an, am [¹ɑˑl], [¹ɑˑr], [¹ɑˑn], [¹ɑˑm] [²ɐlˑ], [²ɐrˑ], [²ɐnˑ], [²ɐmˑ] [²ɑˑlˑ], [²ɑˑrˑ], [²ɑˑnˑ], [²ɑˑmˑ] [²ɐl], [²ɐr], [²ɐn], [²ɐm] el, er, en, em [¹æˑl], [¹æˑr], [¹æˑm], [ɛlˑ²], [ɛrˑ²], [ɛnˑ²], [²ɛl], [²ɛr], il, ir, in, im [¹ɪl], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] /[²ɪlˑ], [²ɪrˑ], [²ɪnˑ], [¹ɪl], [¹ɪr], [¹ɪn], [¹ɪm] /[²ɪmˑ] [²ɪˑlˑ], [²ɪˑrˑ], [¹æˑn] /[¹ɛˑl], [¹ɛˑr], [¹ɛˑm], [¹ɛˑn] [²ɪˑnˑ], [²ɪˑmˑ] [²ɪl], [²ɪr], [²ɪn], [²ɪm] [ɛmˑ²] [²æˑlˑ], [²æˑrˑ], [²æˑnˑ], [²æˑmˑ] / [²ɛˑlˑ], [²ɛˑrˑ], [²ɛˑnˑ], [²ɛˑmˑ] [²ɛn], [²ɛm] [¹ɪˑl], [¹ɪˑr], [¹ɪˑn], [¹ɪˑm] /[¹iˑl], [¹iˑr], [¹iˑn], [¹iˑm] /[¹iːl], [¹iːr], [¹iːn], [¹iːm] ul, ur, un, um [¹ʊl], [¹ʊr], [¹ʊm] / [¹ʊl], [¹ʊr], [¹ʊn], [¹ʊm] / [¹ʊˑl], [¹ʊˑr], [¹ʊˑn], [¹ʊˑm] / [¹uˑl], [¹uˑr], [¹uˑn], [¹uˑm] /[¹uːl], [¹uːr], [¹uːn], [¹uːm] Przekazano 29 kwietnia 2022 [¹ʊn], [²ʊlˑ], [²ʊrˑ], [²ʊnˑ], [²ʊmˑ] [²ʊˑlˑ], [²ʊˑrˑ], [²ʊˑnˑ], [²ʊˑmˑ] [²ɪl], [²ɪr], [²ɪn], [²ɪm] r. RIMA BAKŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]