Kiprijono Lukausko „Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes“ (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus „Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich“ (1779) tekstams

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-1542-2866 Kierunki badań: składnia i semantyka dawnego i współczesnego języka litewskiego, etnolingwistyka, historia kultury Litwy i tekstów kościelnych. DOI: doi.org/10.35321/all87-04 NAUKI O KIEMIONASZKICH OBOWIĄZKACH GOSPODARZY KIPRIJONASA LUKAUSKASA (1797) A TEKSTY JUOZAPASA LEGAVIČIUSA POWINNOSCI GASPODARZOW WIEYSKICH (1779) Korespondencja między Pamokslas ape Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa a tekstami z Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa ADNOTACJA Artykuł stanowi kontynuację badań nad wielowarstwowością struktury Pamokslų Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815) (zob. Karaciejus, oprac., 1996) oraz jej zgodnością ze źródłami, z których dokonywano przekładu (na temat zgodności głównej, liczącej 312 stron, części rękopisu Lukauskasa Pamokslas Išz Prisakimu Diewa z tekstami książki Missyi Apostolskiey Część II (1783) Karolisa Fabianiego zob. Pajėdienė 2022). Tym razem ukazana zostaje zgodność części rękopisu określanej jako Pamokslu ape Kiemioniškas Naminiku pawinastes (s. 352–378) z tekstami broszury Juozapasa Legavičiusa (1743–1812) Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779). Straipsniai / Articles 85 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ SŁOWA KLUCZOWE: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 1743–1812), Karol Fabiani (1716–1786), kazanie jako akt nauczania, przekłady literatury katolickiej na język litewski, XVIII wiek. ANNOTATION Artykuł stanowi kontynuację badań nad wielowarstwową strukturą Pamokslai Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815) (zob. Karaciejus, red., 1996) oraz jej zgodnością ze źródłami, z których została przetłumaczona (na temat zgodności głównej części rękopisu Lukauskasa Pamokslas Isz Prisakimu Diewa (s. 312) z tekstami książki Missyi Apostolskievy Część II (1783) Karolisa Fabianiego zob. Pajėdienė 2022). Tym razem artykuł ukazuje zgodność części rękopisu zatytułowanej Pamokslas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (s. 352–378) z tekstami książki Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa (1743–1812). SŁOWA KLUCZOWE: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 1743–1812), Karol Fabiani (1716–1786), kazanie jako akt nauczania, przekłady literatury katolickiej na język litewski, XVIII wiek. WPROWADZENIE Po ustaleniu zgodności tekstów głównej części rękopiśmiennego zbioru Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815)¹, zatytułowanej Pamokslas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinastias Giwenima Krikscioniszką [...] (I–II; 1–310), z tekstami książki Karolisa Fabianiego MISSYI APOSTOLSKIEVY CZĘŚĆ II. W KTOREY SIĘ PRZEKŁADAJĄ NAUKI Z PRZYKAZAŃ BOSKICH O POWINNOŚCIACH ŻYCIA CHRZEŚCIAŃSKIEGO [...] (1783)², zaczynają się ujawniać również źródła tekstów zapisanych w innych częściach rękopisu Lukauskasa (s. 311–407). Tym razem omówiony zostaje związek grupy tekstów LP, określanej jako {krótko zebrane} kazanie³ ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (LP 352–378), z broszurą wydaną w Wilnie w 1779 r. POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH W KROTKOSCI ZEBRANE PRZEZ X. LEGOWICZA PLEBANA KORCZYŃSKIEGO Y DLA WYGODY ¹ Odpis 409-stronicowego rękopiśmiennego zbioru F1–D654 przechowywanego w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, zob. Karaciejus, oprac., 1996; dalej – LP. ² Zob. szerzej Pajėdienė 2022. ³ Por. frazę z rękopisu Lukauskasa numanau paduoty [...] trumpay surinkta pamoksla ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes LP 352. 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zgodność Pamoksl̨ apie Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami Powinnosci Gospodarzow Wieyskih (1779) Juozapasa Legavičiusa SWOICH PARAFIANOW DO DRUKU PODANĘ⁴. Proboszczem Karkažiškės wskazanym w tytule jest Juozapas Legavičius⁵ (Józef Legowicz, 1743–1812). Kulturoznawcy określają go jako utalentowanego i aktywnego, lecz niesłusznie zapomnianego działacza litewskiej kultury (w szerokim znaczeniu⁶), piszącego po polsku w drugiej połowie XVIII – na początku XIX w., doktora nauk teologicznych⁷. Najnowsze badania nad życiem i dorobkiem twórczym Legavičiusa – rękopiśmiennym i drukowanym –⁸ dostarczyły informacji o znacznie większej liczbie przygotowanych przez niego druków (aż 18 pozycji⁹), ułatwiły dostępność części z nich¹⁰ oraz pozwoliły bez trudu odnaleźć oryginał kolejnej części rękopisu zapisanego przez Lukauskasa i zrozumieć twórczość Legavičiusa jako znacznie bardziej akceptowalną w litewskim środowisku drugiej połowy XVIII wieku. Celem artykułu jest ukazanie zasadniczej zgodności tekstów trzeciej części rękopisu Lukauskasa, zatytułowanej Pamokslu ape Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (s. 352–378), z główną częścią (I; 1–38) broszury Legavičiusa Powinnosci Gospodarzow Wieyskih (1779). W tym celu krótko przypomniana zostaje struktura rękopisu zapisanego przez Lukauskasa¹¹, ukazana zostaje – zgodnie z kolejnością – ogólna zgodność trzeciej grupy tekstów rękopisu LP (s. 352–378) z tekstami głównej części wskazanej książeczki Legavičiusa, a także scharakteryzowany zostaje charakter odstępstw od polskiego oryginału występujących w przekładzie zapisanym przez Lukauskasa. ⁴ W dalszych cytowaniach stosowany jest skrót LegP. Por. także litewski tytuł tej książeczki podany przez Kristinę Mačiulytė (2005: 111–112) – Obowiązki wiejskich gospodarzy. ⁵ Litewskie określenie tego autora w pracach kulturoznawczych nieco się zmieniało, por.: Juozas Legovičius (Mačiulytė 2005), Juozapas Legovičius (Pacevičius 2005), Juzefas Legovičius (Rokas 2010). Tu przyjmuje się transliterację stosowaną w najnowszych badaniach – Juozapas Legavičius (por. Bimbirytė-Mackevičienė 2017; Girininkaitė 2017). ⁶ W roboczych notatkach Jurgisa Lebedysa (1776: 115–116) o książkach litewskich, w katalogu książek biblioteki klasztoru w Troškūnai z 1782 r., wymieniony jest Katechizm dla ludz wieyskich Legavičiusa [...]. Por. także Pacevičius 2005: 241, 242. ⁷ Zob. Mačiulytė 2005: 55–56; Pacevičius 2005: 242; Bimbirytė–Mackevičienė 2017: 45. ⁸ O badaniach Bogdana Roka zob. Mačiulytė 2005: 18; zob. także Rokas 2010. Analiza druków i dziedzictwa rękopiśmiennego przeprowadzona przez Veronikę Girininkaitė (2017: 193–199) pozwoliła doprecyzować także biogram Juozapasa Legavičiusa; z przywołanego badania przyjmujemy następujące fakty z jego biografii: przypuszcza się, że urodził się w 1743 r., studiował w Akademii Jezuickiej w Wilnie, pierwszy stopień nauk filozoficznych (bakalaureat) uzyskał w 1766 r., studia w Akademii ukończył w 1786 r., pierwsze święcenia otrzymał w 1768 r., został księdzem w 1770 r., od 1772 r., prawdopodobnie aż do śmierci (1812 r.), kierował kościołem w Karkažiškė. ⁹ Zob. Girininkaitė 2017: 200–210. ¹⁰ O cyfrowych publikacjach wydawnictw Legavičiusa i możliwościach badań związanych z tym dorobkiem twórczym zob. Girininkaitė 2017: 205. ¹¹ Bardziej szczegółowy opis wzmianek o częściach składowych LP (Biržiška [1963] 1990: 171) i różnych poziomach (Lebedys 1976: 41, 48, 51; Tereškinas 1992: 155) zob. Pajėdienė 2022: 75. Straipsniai / Articles 87 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 1. WIELOWARSTWOWOŚĆ RĘKOPIŚMIENNEGO ZBIORU K. LUKAUSKASA Przed przejściem do zapowiedzianej kwestii pochodzenia grupy tekstów LP należy przypomnieć strukturę rękopiśmiennego zbioru nazwanego przez Lukauskasa Pamokslais, ujawniającą także fakt, że słowo pamokslas w tym rękopisie najczęściej używane jest w znaczeniu „pouczenie”.12 Pod względem tematycznym rękopis Lukauskasa składa się z pięciu części: 1) zbiór Pamokslas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka LP I–II; 1–310; 2) katechetyczne pouczenia zawierające w tytułach słowo Pamokslas, dotyczące podstaw wiary i obowiązków wiernych, oraz teksty pacierzy, przykazań, sakramentów i modlitw, LP 311–351; 3) zbiór pięciu rozdziałów o obowiązkach wiernych, określany jako krótko zebrane kazanie [...], LP 352–378; 4) biblijna historia stworzenia Świata Historia tabay grazi yr unt Zinoima kiekvienam reykalinga LP 379–400; 5) Priedokas isz Knigu Mundribės. Padeimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 LP 401–407. W LP występują trzy rodzaje wskazówek dotyczących powstania tekstu. W tytule i przedmowie pierwszej części podkreślony zostaje sposób (z)pisania (Pamokslas [...] Surašitas13 Metusys Chrystusa 1797; Turi Malonus Skaytitojau runku rasita Kniga14 LP I), w przedmowie trzeciej części – sam fakt przedstawienia (numanau paduoty wis iems Gaspadorems trumpay surinkta pamoksla ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes LP 352), a w czwartej – nowy przekład na język litewski (Dabar naujey Lietuwiszkay Izguldīta LP 379). Właśnie te części rękopiśmiennego zbioru Lukauskasa, rozpoczynające się od przedmów (I, III i IV według kolejności w zbiorze), wyróżniają się także ciągłą numeracją tworzących je rozdziałów (zob. tabelę 1). Zdaje się to wskazywać na konsekwentny związek wszystkich trzech części LP z polskimi oryginałami. Dwie z nich już są jasne. 12 W piśmiennictwie litewskim okresu oświecenia słowo pamokslas używane jest w dwóch znaczeniach, które wiążą się z polskimi słowami – kazán „kazanie, przemówienie religijne wygłaszane przez księdza” oraz nauka „(po)uczenie” (por. Gidžiūnas 1994: 269; Sverdiolas 2006: 50; Pajėdienė 2022: 74). Znaczenie „(po)uczenie” jest szczególnie wyraźne w tytule pierwszej części LP i w przedmowie części trzeciej. Przemowę księdza wygłaszaną z ambony Lukauskas nazywa także słowem kozonius (por. Mačiulytė 2005: 20–21), lecz użycie tego słowa w LP jest wyjątkowo rzadkie (występuje być może tylko w przekładzie przedmowy Fabianiego, por.: Wartoty ju gale wietoy Niedieliniu Kozoniu Kunigay Plebonay LP I–II, Užvić ich mogą zamiast Niedzielnych Kazań Ichmość XX. Plebani FP a2r–a2v). 13 Por. odpowiednią frazę w tytule książki Fabianiego: NAUKI […] NAPISANE. 14 Plg. sakinį Fabiani prakalboje: Masz Łaskawy Czytelniku drugą Część tey Apostolskiey Missyi FP I. 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zgodność Pamokslo ape Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa ich źródła są już jasne. Jak wspomniano, pierwsza grupa tekstów rękopisu Lukauskasa (I–II; 1–310) przekazuje litewską wersję książki Karolisa Fabianiego Missyi Apostolskiey Część II (1783), natomiast trzecia – cztery rozdziały broszury Juozapasa Legavičiusa Powinnosci Gospodarzow Wieyskich. TABELA 1. Części składowe rękopisu K. Lukauskasa i ich podrozdziały Różne pod względem tematycznym części rękopisu LP (umowny numer kolejny i paginacja) Obecny (możliwy) tytuł części rękopisu Poszczególne rozdziały części rękopisu I LP I–II; 1–310¹⁵ Pamokslas Isz Prisikimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka. Per Kuniga Cypriona Luk auski Plebona Traszkunų Surasitas. Metusy Chrystusa 1797. Prakalba Pas Malona Skaitytoj LP I–II Pamokslas 1–30 LP 1–308 Regestras pamokslu LP 309–310 II LP 311–351 Pamokslas Pamokslas LP 311–339 Pawinastes LP 339–341 Patogus Spasab as Kalb iejima Poteru Bažnioy su Žmoniemis Lietuwiszkay LP 342–351 III LP 352–378 {Krótko zebrane kazanie} ape Kiemioniškas Naminiku pawinastes Kada wisa laymibe Kiemioniszku Žmoniu [...] LP 352 Padieimas 1; 2; 3; 4; 5 LP 353–378 IV LP 379–401 Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekvienam reykalinga Małonam Skaytytojuy LP 379 Historia 1–22 LP 380–401 V LP 401–408 Priedotkas isz Knigu Mundrib es Jezusa Sunaus Syrach, kuri wadinam Ecclesiasticus Padeimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 LP 401–408 ¹⁵ Tik ši rankraščio dalis turi paties Luk ausko ranka surašytus puslapių numerius nuo 1 iki 308, – Przedmowę [I–II] i Rejestr [309–310], pozostałe karty rękopisu nie są numerowane. Możliwe, że wskazana przez Lukauskasa w tytule data 1797 r. odnosi się wyłącznie do odpisów (przekładu) tekstów Fabianiego Missyi Apostolskiey Część II, natomiast pozostałe teksty włączone do zbioru LP mogły zostać zapisane nie tylko w 1797 r., lecz także nieco wcześniej lub później (w akcie wizytacji dekanatu wiłkomierskiego z 1796 r. odnotowano, że proboszcz Cypryan {Ł}ukowski mówi z ambony do ludzi po litewsku i ma dla nich odpowiednią naukę – y Naukę miewa stosowną (por. Lebedys 1976: 187); o spostrzeżeniach opartych na zapisach tego aktu wizytacji zob. także Tereškinas 1992: 136, 144; 1996: 6; Bogušis 1996: 15–16; Mačiulytė 2005a). Straipsniai / Articles 89 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 2. OGÓLNA ZGODNOŚĆ TEKSTÓW PAMOKSLO APE KIEMONIŠKAS NAMINIKU PAWINASTES I POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH K. LUKAUSKASA I J. LEGAVIČIUSA Rzeczywiste pochodzenie tekstów zapisanych w trzeciej części rękopisu Lukauskasa wyjaśnia zestawienie ich z tekstami Powinnosci Gospodarzow Wieyskich Legavičiusa. W celu zilustrowania ogólnej zgodności treści i struktury tekstów w tabeli 2 przedstawiono: przedmowę wskazanej broszury Legavičiusa Ponieważ wzjelka Jczęśliwość Wieyſkich Ludzi oraz zapisany przez Lukauskasa jej litewski odpowiednik Kada wisa t ́aymibę Kiemioniſzku Žmoniu, tytuły rozdziałów obu – polskiej i litewskiej – wersji dzieła, a także fragmenty akapitów rozpoczynających i kończących te rozdziały. Przy przepisywaniu cytatów wyraźniejsze rozbieżności lub uzupełnienia polskiej i litewskiej wersji tekstu zostały podkreślone, frazy zawierające różnice (na przykład dublet leksykalny) wyróżniono kolorem, a dosłowne odzwierciedlenie tytułu LegP w przedmowie III części LP pogrubiono. Występujące przypadki rozbieżności strukturalnych i leksykalnych omówiono w następnym rozdziale. TABELA 2. Zgodność struktury i treści tekstów Powinnosci Gospodarzow Wieyskich J. Legavičiusa i trzeciej części rękopisu K. Lukauskasa (tytuły rozdziałów, fragmenty akapitów rozpoczynających i kończących każdy rozdział) Tytuł i objętość tekstów POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH w KROTKSZI ZEBRANE PRZEZ X. LEGOWICZA PLEBANA KORKOZYSKIEGO Y DLA WYGODY SWOICH PARAFIANOW DO DRUKU PODANE LegP I; 1–39 LP 352–378 Przedmowa (pełny tekst w odpisie) Ponieważ wzjelka Jczęśliwość Wieyſkich Ludzi Duchowna i doczesna, Jſzczegulnie zawita od dobrego rządzenia ſię Gospodarzow Domu, względem Boga, i doczesności: Za przyzwoitą, i naypotrzebnieyſzą rzecz ſądzę, dac Wam miły Gospodarze o powinnościach Waszych w Chrześciańſkich, i Gospodarſkich w krótkości Naukę, LegP I Kiedy całe szczęście ludzi wiejskich, zarówno boskie, jak i cielesne, zaczyna się od dobrego gospodarowania, a zwłaszcza od rządów gospodarzy w domu, zgodnie z Bogiem i rocznym życiem, wtedy jako rzecz właściwą i dla całej wspólnoty ludzi wiejskich najbardziej potrzebną uznaję podać wszystkim gospodyniom krótko zebrane kazanie o wiejskich powinnościach domowników, dotyczące właściwego gospodarowania w domu, zachowywania między sobą przyzwoitego piękna, unikania różnych pokus, zapobiegania chorobom, rozumienia i przewidywania niezliczonych nieszczęść. LP 352 ¹⁶ Tytuł III części LP nie zachował się; można go zrekonstruować na podstawie tekstu przedmowy. 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zgodność Pamokslo ape Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami Powinnosci Gaspodarżow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa Rozdział I ROZDZIAŁ I. o POWINNOSCIACH CHRZESCIANSKICH. LegP 1–13 Pierwźą i nayśtotnieyśzą jest powinnoscią Goſpodarzow Wieyſkich, względem samych wiecznego, i domownikow ich zbawienia, umieć gruntownie Tajemnice Wiary Świętey; Prawidła Chrześcijańſkiey Obyczayności; i ſtarać ſię żeby dzieci, czeladź, i cała drużyna domowa one gruntownie i należycie umiała. [...] W ten czas dla was wieyscy ludzie, złote szczęśliwości zakwitną wieki, którey wam Królowie świata i Xiężęta zazdrościć będą, kiedy wyż wyrażone zbrodnie i występki u was z gruntu wylete, znieśłone, zniszczone, i wykorzenione będą. Kazanie 1. O powinnościach chrześcijańskich. LP 353–360 Najważniejszym i szczególnie istotnym obowiązkiem wszystkich gospodarzy jest gruntownie nauczyć zarówno siebie, jak i domowników potrzebnych do zbawienia duszy tajemnic świętej wiary. Chrześcijańska przyzwoitość. Troszczyć się i starać, aby dzieci, rodzina i cały dom były gruntownie pouczone. [...] Wtedy wasi wiejscy ludzie będą opływać w złote szczęście i pomyślność na wieki, które wam Królowie Święci i Książęta ziemscy ukażą, gdy rozpusta i wszelka wina spośród was zostaną całkowicie wyrwane, wyrzucone, wypędzone i zniszczone. Rozdział II ROZDZIAŁ II. o POWINNOSCIACH GOSPODARSKICH. LegP 13–23 Jako Chrześcijańskich, tak i Gospodarſkich należycie pełnienie powinności, niemniey potrzebne jeſt wam naymiłſi Gospodarze do docześney, i wieczney nabycia szczęśliwości. Przeto w krótkości je mam przedsięwzięcie przełożyć. [...] Niech że ci Pan Błogosławi z Syjonu, a oglądaj dobra Jeruzalem, po wszystkie dni życia twego. Kazanie 2. O powinnościach gospodarskich. LP 361–367 Podobnie jak w przypadku powinności chrześcijańskich, tak i wypełnianie powinności gospodarskich jest niezmiernie potrzebne. Was, mili gospodarze, czeka wieczne i doczesne szczęście. Krótko więc tutaj wszystko wyłożę, abyście się starali. [...] Niech Pan Bóg cię naznaczy z Syjonu, a oglądać będziesz dobra Jerozolimy przez wszystkie dni swego życia. Rozdział III ROZDZIAŁ III. o OCHĘDOSTWIE. LegP 24–28 Bóg wſzytkiem, co jeſt na Niebie, i na ziemi z przedziwną rozrządzający mądrością, i porządkiem, chce żeby się u ludzi wszystko uczciwie i porządnie działo, 1. Cor: 14. V. 40. Nie tyło w duchownych i Bożkich; lecz i doczesnych rzeczach. [...] Kazanie 3. O pięknie. LP 368–370 Pan Bóg, poruszając się cudownie w swych dziełach, które są w Niebie i na Ziemi, chce, aby ludzie wszystko czynili pięknie, przyzwoicie i dogodnie. 1 Kor.: 14. Nie tylko w sprawach duchowych, lecz także cielesnych. [...] Straipsniai / Articles 91 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 5. Naofloter powinni ję ułilnie jtarać ludzie Wieyłcy, żeby ję, jako we wnątrz przez duszę rozumą, i nieśmiertelną; tak zwierzchnie przez powierzchowne ochędōtwo ciała, jedzenia, odzenia, mieszkania &c. przytomność, poczciwość w myślach, słowach, [prawach, potępkach, [tan ich daleko ję różnil od |łanu zwierząt i bydłąt. 5. Na koniec ludzie wiejscy powinni dbać o to, aby, tak jak wewnątrz serca i rozumu mają duszę rozumną i nieśmiertelną, tak i z zewnątrz zachowywali najwyższe piękno ciała w jedzeniu, ubraniu i życiu, okazując właściwą przyzwoitość i obyczajność w myślach, słowach i czynach. Ich bowiem postawa powinna różnić się od postawy dzikich zwierząt, bydła i wszelkich bestii. Rozdział IV ROZDZIAŁ IV. o PRZYCZYNACH CHORÓB U LUDZI WIEJSKICH. Leg P 28–37 Ponieważ bardzo wielu ludzi wiejskich przez własną niebaczność i nieostrożność często popada w rozmaite słabości, choroby długie, niebezpieczne i nieuleczone nawet choroby, a przed czasem prędko umiera: przeto za rzecz najpotrzebniejszą uznałem, aby tu w krótkości zebrać i wyliczyć najpospolitsze przyczyny chorób, wynikające z doświadczenia i powszechnego zdania doktorów, iżby mogli skuteczniej ich unikać i strzec się ich. [...] Padiemas 4. Ape priežastes Ligu Kiemioniszkusy Žmoniesy. LP 371–376 Kiedy bardzo wielu ludzi wiejskich z powodu własnej nieświadomości i niedbalstwa często popada w rozmaite słabości, niedomagania, długie choroby i nieuleczalne schorzenia, a następnie przedwcześnie umiera, dlatego za rzecz najważniejszą i najbardziej potrzebną uznałem krótko spisać i przedstawić wszystkim ludziom, opierając się na własnym doświadczeniu i wiedzy wszystkich lekarzy, przyczyny chorób, aby mogli jak najszybciej się ich ustrzec. [...] 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zgodność Pamokslo apie Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa 12. Jak ję macie obchodzić z choremì osobliwie względem ich pokarmu, i napoju, tę wam naypotrzebnieyszą daję radę, i przestrogę powziętą od naydoskonalszych Doktorów, czyli Lekarzow. A 1. Chorych ani w zbytnim gorącu, ani zimności, ale w letnim i pomiernym trzymać trzeba powietrzu. [...] Wższystkich gorących trunkow bronić choremu, jako to: gorzałki, wina, miodu pitego, piwa chmielnego; gdyż pomienione trunki nieuśmierzają, lecz pomnażają gorączkę dobijają chorego. Lecz dawać do picia wodę czystą zdrową, kryniczną, w garnku nowym chędogim, wywarzoną, z wrzucieniem do niej po wygotowaniu kawałka chleba przed ogniem opłonego i odtłudzoną. Abo nayzdrowszy napoy dla chorych nazwanny TIZANNA, która ję tak robić powinna [...]17. 12. Jak należy postępować z chorymi, zwłaszcza w odniesieniu do ich jedzenia i napojów, to, co wszystkim najbardziej potrzebne, wskazuję i zalecam. 1. Chorzy nie powinni przebywać ani w wielkim cieple, ani w zimnie, lecz należy zapewnić im powietrze łagodne i umiarkowane. [...] Wszelkich gorących napojów chorym zabraniać, takich jak: wódka, wino, miód pitny, mocne piwo. Napoje te bowiem nie zmniejszają gorączki, lecz ją nasilając, szybciej doprowadzają chorego do śmierci. Należy natomiast podawać czystą, zdrową wodę ze źródła. Do kubka ze świeżą, przegotowaną i ostudzoną wodą wrzucić kawałek chleba wysuszonego przy ogniu. Dodatek / Rozdział IV SRZODKI USTRZESENIA SIĘ ZARAZI OD CHORYCH ZARAZLIWĄ MAJĄCYCH CHOROBĘ. LegP 37–39 1. Nie być bojaźliwym, i niełękać się zarażenia się; bo zbytnia bojaźń i lękanie się urażenia szkodliwie czynić zwykła; [...] 10. Barzoby rzecz dobra i bespieczna była, gdyby chorzy zarazliwą mający chorobę od zdrowych osobną izbą oddzieleni bywali, [...] Życzylbym, gdyby te nayistotnieysze, acz w powszechności, i krótko w tey Książeczce zebrane powinności swoje, Gospodarze umiejący czytać, jak nayczęściej przeczytywali, w pamięć sobie wrażali, nauczali się, i drugim teyże umiejętności przez rozmowy udzielali. Rozdział 5. O ochronie przed zarażeniem i o chorych dotkniętych chorobami zakaźnymi. LP 376–378 1. Nie należy być bojaźliwym ani obawiać się zarażenia chorobą, ponieważ nadmierny lęk i nieuzasadniona obawa przyzwyczajają do powodowania zarażenia chorobą. [...] 10. Bardzo dobrze byłoby, gdyby chorych dotkniętych chorobami zakaźnymi od zdrowych, szczególnie w sieni lub izbie oddzielano, [...] Pragnąc, aby gospodarze nauczyli się czytać, jak najczęściej te swoje obowiązki odczytywali, na pamięć się ich nauczyli, a także innych tego uczyli, w mowie i w opowieści przekazywali. Ad M†D Glor 17 W rękopisie Lukauskasa przekład IV rozdziału LegP kończy się na przedostatnim akapicie – do LP nie wszedł przedstawiony przez Legavičiusa opis korzyści i sposobu przygotowania napoju Tizanna (por. LegP 36–37). Straipsniai / Articles 93 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 3. CHARAKTER ODSTĘPSTW OD POLSKIEGO ORYGINAŁU W APE KIEMIO-NISZKAS NAMININKU PAWINASTES K. LUKAUSKASA Z zestawienia równoważnych cytatów z broszury Legavičiusa i rękopisu Lukauskasa przedstawionego w tabeli 2 wynika zasadnicza zgodność struktury i treści tekstów badanych źródeł. Litewska wersja tekstu Powinnosci Gospodarzow Wieyskich zapisana przez Lukauskasa nie zawsze jednak stanowi dosłowne tłumaczenie polskiego oryginału. Odstępstwa od modelu oryginału występujące w tekście Lukauskasa można wiązać z nieco odmiennie rozumianymi zadaniami reprezentowania pouczeń nazywanych kazaniem oraz z potrzebą przedstawienia litewskojęzycznej publiczności słuchaczy (czytelników?) tekstu możliwie najbardziej zrozumiałego. Przede wszystkim należy wspomnieć, że podobnie jak w przypadku grupy tekstów LP I – a więc w części rękopisu zawierającej przekład książki Fabianiego – nie wskazuje się rzeczywistego (pierwszego) twórcy tekstu. Omawiany rozdział rękopisu Lukauskasa, przekazujący przekład głównej części tekstów broszury Legavičiusa, rozpoczyna się nie tytułem, lecz rozszerzoną przedmową, obejmującą także dosłowne tłumaczenie frazy z tytułu LegP (por. frazy pogrubione w wierszach 1 i 2 tabeli 2). W starannie zapisanej przedmowie Kada wisa łaymibe Kiemioniszku Zmoniu (zob. ilustrację) znajdujemy również dodatkowo podaną listę tematów, które zostaną omówione w tej grupie tekstów (por.: dać [...] o powinnościach [...] Naukę. LegP I -> paduoty [...] pamokslą ape [...] pawinastes, darima prideruncios namusys Gaspadoristes, uzłaukima tarp sawęs wiezliba grazuma, atolinima datirtas priežastis prasimętima ligu, supratimą yr nuregėjimą nesuskaytitu priepouliiu LP 352) – w broszurze Legavičiusa informacja ta znajduje się w rejestrze treści broszury (zob. REGISTR. Rzeczy zawierających się w Kjążeczkі LegP 48). Polska i litewska przedmowa odzwierciedlają odmienny stosunek ich autorów do adresata: bezpośredni zwrot Legavičiusa do słuchaczy Wam mili Gospodarze Lukauskas zastępuje neutralnym określeniem docelowego adresata wisiems Gaspador ems i, zgodnie z potrzebą, nieco inaczej porządkuje składniki tego zdania (zmian kolejności wyrazów jest więcej, por.: Pierwszą i nayjłotniejyszą jest powinnościa Gospodarzow Wieykich LegP 1 -> Wisu Gaspadoriu pirmiause yr įpacause ira pawinastys LP 353), a także rezygnuje ze wskazania pierwszeństwa przedstawianych kwestii, podanego przez Legavičiusa (i Jtarąč ję żėby dziėtie, zčeladż [...] one gruntownie i należzycie umiał. A na przywiedzenie tego do skutku. Trzeba 1mo. W Niedziele, i Swięta Uroczylte [...] j ę przybywać do Kościoła. LegP 1–2 -> Rupinties yr storoties, idunt Waykay Sieymina [...] anus grunt aun ay mokietu. Nedielios dienosy yr Metu Sz węntiosy [...] pributu yr ateytu ing Bažniczy LP 353). 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zgodność Pamokslo ape Kiemioniškas Namininkų Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa Na niektóre różnice mogły wpłynąć odmienne sposoby czytania tekstu w druku i rękopisie (lektura indywidualna wobec czytania słuchaczom) – dokładnie z tym wiąże się ignorowanie w rękopisie Lukauskasa wskazówek strukturalnych LegP (por.: [...] į žalų za grzechy, jako jeft niezey w ofiatnim Rodziale przy końcu położone. LegP 3 -> [...] yr Gayleste uz griekus. LP 354; te nayiftotnieyſze, acz w powſzechności, i króťko w tey Kſiążeczce zėbrane powinności LegP 39 -> tas sawa pawinastes LP 378). Czasami Lukauskas pomija wskazane w broszurze Legavičiusa źródła informacji, na przykład nie tłumaczy daję radę [...] powziętą od nay-dofkonalſzych Doktorów, czyli Lekarzow (zob. zestawienia w tabeli 2 przy fragmentach LegP 37 i LP 376), choć w innym miejscu uwaga o podobnej treści została w przekładzie podana (por.: z doświadсzenia i zdania powszechnego Doktorów wyliczyć przyczyny chorob LegP 28 -> isz paties datirima yr wisu giditoju iszmanima iszreykszty yr surasity priezaftes Ligu LP 371). Za większe odstępstwo od struktury oryginału należy uznać zakończenie zgodności tekstów rozdziału IV na przedostatnim akapicie – w rękopisie Lukauskasa brak receptury napoju podanej przez Legavičiusa (zob. uwagę 17 w przypisie). Te i inne drobne odstępstwa od polskiego oryginału pozwalają sądzić, że tekst III części LP był przemyślany (a być może już niejednokrotnie poprawiany i przepisywany) i stanowi tłumaczenie głównej grupy tekstów Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich Legavičiusa – czyli 4 rozdziałów z uzupełnieniem –18. Świadczy o tym staranne pismo, charakterystyczne nie tylko dla tekstów III części LP, lecz także dla całego rękopisu. Czy Lukauskas jest jedynym autorem litewskiego tekstu tej książeczki Legavičiusa, czy tylko jednym z doskonalących i redagujących tłumaczenie przepisywane już nie po raz pierwszy? W każdym razie zestawienie tekstu III części LP z oryginałem ukazuje kontynuację zasad tłumaczenia tekstu spotykanych już w pismach Mikalojusa Daukšy. W spisanym przez Lukauskasa tekście tłumaczenia, zgodnie z potrzebą, podawane są dublety leksykalne (por. przez rozmowy udzielali LegP 39 -> kalbosy, yr pasakosy paduotu LP 378; od stanu zwierząt i bydlat LegP 28 -> nuog stono zwieriu galiju, bundisciu yr wisokiu bestiju LP 370; same chwałty, i pokrzywy rozkrzewiły się LegP 27 -> patęs usnis notrines, dilgines platinos LP 370), korygowana jest struktura akapitów (por. inną ekwiwalencję rozdziału Padėjimas 5 wobec LegP 37), poszukuje się możliwie najbardziej zwyczajowego 18 W części rękopisu Lukauskasa Patogus Spasabās Kalbiėma Poteru Bažničoy su Zmoniemis Lietuwiszkay (s. 342–351) znajduje się odzwierciedlenie tekstów rozdziału V książeczki Legavičiusa, lecz nie ma konsekwentnego związku wyłącznie z tekstami tego rozdziału, dlatego do wyjaśnienia pochodzenia tej części tekstów LP potrzebne są dodatkowe badania. 19 O charakterze wstawek uzupełniających polski tekst oryginału i odstępstw od polskiego oryginału występujących w Katekizme Daukšy (1595) zob. Lebedys 1963: 203–204, 207–208; Palionis 1995: 30; Michelini 2001; Pajėdienė 2018. 20 Por. także frazy zaznaczone kolorem i podkreślone w tabeli 2. Straipsniai / Articles 95 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ gospodarcze (np. bez pożytecznie LegP 27 -> nederunciey Ziame guljeje LP 370) i geopolityczne realia (por. žadaniu Kraju całego LegP 4 -> noruy wisos Karalistes LP 354 oraz Gołpodarzów Litewskich LegP 21 -> Gaspadoriu Lietuvos LP 365),²¹ a także pojęcia wyrażające przekonania aksjologiczne lub teologiczne (por. przyłoyność, poczciwość LegP 28 -> priderieima wielizbuma yr Žmonisty LP 370; jako we wnętrz przez duszę rozumną LegP 28 -> kaypo widuriey sirdies yr sumnenios par duszy razumna LP 370) przekazujące te pojęcia. Zresztą ostatni cytat, w którym Lukauskas zastępuje frazę Legavičiusa we wnętrz frazą widuriey sirdies yr sumnenios, szczególnie przypomina podany w katechizmie Daukšy fragment analogicznej polskiej wersji tekstu Jakuba Ledesmy lub fragment o podobnym brzmieniu (por.: idant’ teip widurū̄je ẞirdies māno / nᵃ būtū kita dumá / nei nóras DK 166₁₄ aby tak wnętrz3 w sercu moim nie byłá insza myśl ani ch{ę}ć LeK 126₃). Czy wśród różnych lektur Lukauskasa²² znajdował się także katechizm Daukšy? W każdym razie ustalona zgodność głównych tekstów LegP i III części LP odzwierciedla popularność tekstów Legavičiusa w ówczesnym litewskim środowisku kulturowym. IL. Na górnej części strony LP 352²³ spisana jest przedmowa Kada wisa laymibe Kiemioniszku Žmoniu (fotografia z przechowywanego w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego zbioru rękopisów F1–D654) ²¹ O występujących w pierwszej części LP nazwach Litwy i Polski zob. Pajėdienė 2022: 77, 78–79, 82–83. ²² O Lukauskasie jako jednym z twórców litewskiego księgozbioru klasztoru bernardynów w Troškūnai, być może nawet wspólnie z Juozapasem Legavičiusem, zob. Pacevičius 2005: 181, 236, 241, 254. ²³ Jak już wspomniano, paginacja ta jest umowna – sam Lukauskas ponumerował tylko strony pierwszej części. 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zgodność Pamokslo apie Kiemioniškas Naminikų Pawinastes (1797) Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa WNIOSKI Najnowsze badania nad dorobkiem twórczym Juozapasa Legavičiusa (Józef Legowicz, 1743–1812) oraz publicznie dostępne cyfrowe wersje niektórych utworów pozwoliły bez trudu ustalić rzeczywiste pochodzenie kolejnej części rękopisu spisanego przez Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815). Grupa tekstów zatytułowana w przedmowie do trzeciej części rękopisu nazywanego Pamokslais (Karaciejus, red., 1996) Pamokslu ape Kiemioniškas Naminikų pawinastes (s. 352–378) zawiera tłumaczenie tekstów głównej części książki Legavičiusa Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) (I; 1–38). Występujące w rękopisie Lukauskasa odstępstwa od polskiego oryginału wiążą się ze sposobem reprezentacji tekstu właściwym rękopisowi (a nie drukowi) oraz z naturalnością tekstu litewskiego. W starannie spisanym rękopisie Lukauskasa dodatkowo podawane są leksykalne paralelizmy niektórych słów, występują pojęcia nieoczekiwanie nieposłuszne (nietłumaczone dosłownie), pomijane lub przestawiane są frazy, a w zdaniu wybierany jest nieco inny szyk wyrazów. Cechy właściwe tekstowi omawianej części rękopisu pozwalają uznać tę część rękopisu nie za brulion, lecz za czystopis już przepisany (być może nawet niejednokrotnie). Uważniejsza analiza poziomu językowego tej trzeciej grupy tekstów LP oraz pierwszej grupy tekstów LP zawierającej tłumaczenie książki Fabiani Missyi Apostolskiei Część II (1783), oparta na systematycznym zestawieniu tłumaczenia z tekstami oryginałów, pozwoli uzupełnić przeprowadzone już badania nad językiem rękopisu Lukauskasa (por. Karaciejus 1996; Zinkevičius 2001) i być może ukaże więcej prawidłowych różnic tłumaczeniowych i (lub) związków z innymi grupami tekstów LP. Są to jednak zadania dla innych badań. ŹRÓDŁA I ICH SKRÓTY DK – [Daukša Mikalojus 1595] KATHECHISMAS ir Trumpas Budas Pasifj́ákimo in Jakštienė V., Palionis J., red., 1995. Mikalojaus Daukšos 1595 metų Katekizmas. Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii; Mikalojus Daukša, Katekizmas, 1595, tekst elektroniczny opracował M. Šinkūnas, konkordancje opracowali M. Šinkūnas, V. Zinkevičius, Vilnius: 2006. Dostęp w internecie: http://senieji rastai.lk.lt/db.php?source=1. FP – [Fabiani Karol 1783] Missya apostolska do pokuty i powstania z grzechów prowadząca, na trzy części podzielona / przez X. Karola Fabianiego […] napisana, po różnych miejscach mówiona. MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. W KTOREY SIĘ PRZEKŁADAJĄ NAUKI Z PRZYKAZAŃ BOSKICH O POWINNOŚCIACH ŻYCIA CHRZEŚCIANSKIEGO. PRZEZ X. KAROLA FABIANIEGO KANONIKA KALISKIEGO, SZKÓŁ WYDZIAŁOWYCH ŁĘCZYCKICH KAZNODZIEJĘ NAPISANE, PO RÓŻNYCH MISSYACH MOWIONE, I DO DRUKU PODANE. Za dozwoleniem Zwierzchności. w KALISZU, 1783. w Drukarni J. O. Xcia Imci Prymasa, Arcy-Biskupa Gnieźnieńskiego. Prieiga internete: https:// Straipsniai / Articles 97 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ polona.pl/item/missyi-apostolskiey-czesc-ii-w-ktorey-sie-przekladaja-nauki-z-przykazan-boskich-o,MTM5MjMwNjYx/4/#info:metadata. LegP – [Legowicz Józef 1779] POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH w KROTKOSCI ZEBRANE PRZEZ X. LEGOWICZA PLEBANA KORKOZYSKIEGO Y DLA WYGODY SWOICH PARAFIANOW DO DRUKU PODANE. Wilno: w Drukar­んi J. K. Mci przy Akademii. Prieiga internete: https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/islandora/object/kolekcijos%3AVUB01_000520655. LeK – [Ledesma Jakub ~1572] NAVKA CHRZESCIANSKA Przez Já­kúbá Ledezmá Theologá zebrania P. Jezufowego nápísány / á teraz 3 Włołkiego ná Polłkie przeło­żony. W WKRAKOWIE; Krotki obyczaj ſpowiedzi: dla tych / ktorzy częſto uzywają tego Sakramentu: z Włołkiego ná Polłkie przełożony. Transliteruotas J. Ledesmos katekizmo tekstas in Jakštienė Vida, Palionis Jonas, par., 1995: Mikalojus Daukšos 1595 metų Katekizmas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 457–602. LP – [Lukauskas Kiprijonas 1797] Przepis rękopisu Pamokslas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinscias Giwenima Krikscioniszka przechowywanego w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, należącego do zbioru rękopisów F1–D654, opublikowano w książce Karacie jus Juozas, red., 1996: Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. LITERATŪRA Bimbirytė-Mackevičienė Aistė 2017: Armonių dvaro koplyčių pėdsakais. – Menotyra 24(1), 37–54. Biržiška Vaclovas [1963] 1990: Aleksandrynas 2: XVIII–XIX amžiai, 2-asis fotografuotas leidimas, Vilnius: Lietuvos kultūros fondas. Bogušis Vytautas 1996: Iš „Pamokslų“ rengimo istorijos ir archyvų. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 14–17. Gidžiūnas Viktoras 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža, Vilnius–Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Girininkaitė Veronika 2017: Juozapas Legavičius (1743–1812). Gyvenimas ir raštai. – Senoji Lietuvos literatūra 45, 191–213. Karaciejus Juozas 1996: Kelios pastabos dėl K. Lukausko „Pamokslų“ kalbos. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 18–20. Lebedys Jurgis 1963: Mikalojus Daukša, Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla. 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kiprijono Lukausko Pamokslo ape Kiemioniszkas Naminiu Pawinastes (1797) atiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) tekstams Lebedys Jurgis 1976: Lietuvių kalba XVII–XVIII a. viešajame gyvenime, sud. V. Zaborskaitė, Vilnius: Mokslas. Mačiulytė Kristina 2005: Kad Tėvynę gyvuotų...: XVIII amžiaus antrosios pusė Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės proginiai pamokslai, red. S. Narbutas, ser. Senosios literatūros studijos, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Mačiulytė Kristina 2005a: Kiprijono Lukausko (1757–po 1798) biografijos mislės. – Literatūros tyrimų erdvės: studijos profesoriaus Juozo Girdzijausko 70-mečiui, sud. S. Narbutas, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 19, 243–248. Michelini Guido 2001: Itališkas Ledesmos katekizmas Dottrina christiana: Daukšos panaudoto lenkiško teksto šaltinis. – Acta Linguistica Lithuanica 44, 227–250. Pacevičius Arvydas 2005: Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795–1864 metais: dingęs knygos pasaulis, Vilnius: Versus Aureus. Pajėdienė Jūratė 2018: Pažvelgus į Mikalojaus Daukšos Katekizmo (1595) ir jo lenkiškojo originalo tekstų neatitikimus. – Vertimo studijos 11, 31–48. Pajėdienė Jūratė 2022: Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamokslo isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams. – Acta Linguistica Lithuanica 86, 68–88. Palionis Jonas 1995: Pratarmė. 1595 metų katekizmas ir jo leidimai – Mikalojaus Daukšos 1595 metų Katekizmas, par. V. Jakštienė, J. Palionis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 7–8, 15–39. Rokas Bogdanas 2010: Juzefas Legovičius – švietimo laikotarpio pamokslininkas Lietuvoje. – Tarp knygų 5, iš lenkų k. vertė M. Ivanovič, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 23–30. Sverdiolas Arūnas 2006: Apie pamėklinę būtį, Vilnius: Baltos lankos. Tereškinas Artūras 1992: Stiliaus ir žanro problemos M. Alšausko ir K. Lukausko pamoksluose. – Senosios literatūros žanrai, red. komisija J. Girdzijauskas, I. Lukšaitė, A. Samulionis, red. R. Jurgelėnaitė, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 104–163. Tereškinas Artūras 1996: „Mielas mums gyvenimas...“. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karacie­jus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 5–13. Zinkevičius Zigmas 2001: Kiprijono Lukausko „Pamokslų“ kalba. – Baltistica 36(1), 61–75. Straipsniai / Articles 99 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Correspondence between Pamokslas ape Kiemioniškas Naminiku Pawinastes (1797) by Kiprijonas Lukauskas with the texts from Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) by Juozapas Legavičius SUMMARY The article discusses the origin of yet another group of texts from the manuscript titled Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (1757–1815) (Karaciejus, ed., 1996), which has recently come to light. The group of texts, which is called Pamokslas ape Kiemioniškas Naminiku pawinastes (LP 352–378) in the preface, provides the translation of the main part (LegP I; 1–38) of the texts from the book Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) by Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 1743–1812). Occasional digressions from the Polish original found in Lukauskas’ manuscript are related to the representation of the matters under discussion in the manner typical of the manuscript (not the printed matter) and the usual form of the Lithuanian text. The manuscript neatly written by Lukauskas provides the lexical parallelisms of certain words and contains unexpectedly ‘disobedient’ (not translated word-for-word) concepts; it omits or re-locates certain phrases and chooses a slightly different order of words in a sentence. The above features characteristic of the part of LP under discussion allow us to consider this part of the manuscript not a draft but a fair copy. Įteikta 2022 m. spalio 2 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII