Kiprijono Lukausko „Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes“ (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus „Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich“ (1779) tekstams

Straipsniai / Articles 85 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-1542-2866 Kierunki badań naukowych: składnia i semantyka dawnego i współczesnego języka litewskiego, etnolingwistyka, historia kultury Litwy i tekstów kościelnych. DOI: doi.org/10.35321/all87-04 KIPRIJONA ŁUKASZKI PAMOKSŁO APE KIEMIONISZKAS NAMINIKU PAWINASTES (1797) ATITIKTIS JÓZEFA LEGOWICZA POWINNOSCI GASPODARZOW TEKSTAMI WIEYSKICH (1779) Correspondence between Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) autorstwa Kiprijonasa Lukauskasa z tekstami z Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) autorstwa Juozapasa Legavičiusa ADNOTACJA Artykuł kontynuuje badania nad wielowarstwowością kompozycji K. Lukauskasa (1757–1815) Pamokslų (zob. Karaciejus, oprac., 1996) oraz jej zgodnością ze źródłami, z których była tłumaczona (na temat zgodności głównej 312-stronicowej części rękopisu Lukauskasa Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa z tekstami książki Karola Fabianiego Missyi Apostolskiey Część II (1783) zob. Pajėdienė 2022). Tym razem ukazuje się zgodność części rękopisu zatytułowanej Pamokslu ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes (s. 352–378) z tekstami książeczki Juozapasa Legavičiusa (1743–1812) Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII SŁOWA KLUCZOWE: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 1743–1812), Karol Fabiani (1716–1786), kazanie jako pouczenie, przekłady literatury katolickiej na język litewski: XVIII wiek. ADNOTACJA Artykuł ten kontynuuje badania dotyczące wielowarstwowej struktury Pamokslai Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815) (zob. Karaciejus, red., 1996) oraz jej korespondencji ze źródłami, z których została przetłumaczona (na temat korespondencji między główną częścią rękopisu Lukauskasa Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa (s. 312) a tekstami z książki Missyi Apostolskiey Część II (1783) Karola Fabianiego (zob. Pajėdienė 2022). Tym razem artykuł ukazuje korespondencję między częścią rękopisu zatytułowaną Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (s. 352–378) a tekstami z książki Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapasa Legavičiusa (1743–1812). SŁOWA KLUCZOWE: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 1743–1812), Karol Fabiani (1716–1786), kazanie jako akt nauczania, przekłady literatury katolickiej na język litewski, XVIII wiek. WSTĘP Po ustaleniu odpowiedniości tekstów głównej części rękopiśmiennego zbioru Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815)1, zatytułowanej Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka [...] (I–II; 1–310), oraz książki Karola Fabianiego MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NaUki z przykazaN boskich o powiNNosciach zycia chrzesciaNskiego [...] (1783)2, zaczynają ujawniać się również źródła tekstów zapisanych w innych częściach rękopisu Lukauskasa (s. 311–407). Tym razem omawiany jest odpis grupy tekstów LP, zwanej {krótko zebranymi} pa1, z przechowywanego w Bibliotece Uniwersytetu moksłu3 ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (LP 352–378), sąsaja su 1779 m. Vilniuje išleista knygele POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH w krotkosci zebraNe przez X. Legowicza pLebaNa korkozyskiego y dLa wygody Wileńskiego rękopiśmiennego zbioru F1–D654 liczącego 409 stron, zob. Karaciejus, oprac., 1996, dalej – LP. 2 Więcej zob. Pajėdienė 2022. 3 Por. Frazy z rękopisu Lukauskasa numanau paduoty [...] trumpay surinkta pamoksła ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes LP 352. Artykuły / Articles 87 Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams swoich parafiaNow do drUkU podaNe4. W tytule wskazany proboszcz Karkažiškės to Juozapas Legavičius5 (Józef Legowicz, 1743–1812). Kulturoznawcy charakteryzują go jako utalentowanego i aktywnego, lecz niesłusznie zapomnianego działacza kultury litewskiej (w szerokim znaczeniu6), piszącego po polsku w II połowie XVIII – na początku XIX w., doktora nauk teologicznych7. Najnowsze badania nad życiem i dorobkiem twórczym Legavičiusa – rękopiśmiennym i drukowanym –8 dostarczyły informacji o znacznie większej liczbie przygotowanych przez niego druków (aż 18 jednostek)9, ułatwiły dostęp do części z nich10 oraz pozwoliły bez trudu odnaleźć oryginał jeszcze jednej części rękopisu spisanego przez Lukauskasa i pojmować twórczość Legavičiusa jako znacznie bardziej akceptowalną w litewskim w realiach drugiej połowy XVIII wieku. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie zasadniczej zgodności tekstów trzeciej części rękopisu Lukauskasa, zatytułowanej Pamoksłu ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (s. 352–378), oraz głównej części (I; 1–38) książeczki Legavičiusa Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779). W tym celu krótko przypomniano strukturę rękopisu spisanego przez Lukauskasa11, ukazano, zgodnie z kolejnością, ogólną zgodność trzeciej grupy tekstów rękopisu LP (s. 352–378) z tekstami głównej części wspomnianej książeczki Legavičiusa oraz scharakteryzowano charakter odstępstw od polskiego oryginału występujących w tłumaczeniu spisanym przez Lukauskasa. 4 W dalszych cytatach stosowany jest skrót LegP. Por. także. Podawany przez Kristinę Mačiulytė (2005: 111–112) litewski tytuł tej książeczki – Kaimo ūkininkų pareigos. 5 Litewskie określenie tego autora w pracach kulturoznawców nieco się zmieniało, por. : Juozas Legovičius (Mačiulytė 2005), Juozapas Legovičius (Pacevičius 2005), Juzefas Legovičius (Rokas 2010). W niniejszej pracy przyjmuje się transponowanie podawane w najnowszych badaniach – Juozapas Legavičius (por. BimbirytėMackevičienė 2017; Girininkaitė 2017). 6 W roboczych zapiskach Jurgisa Lebedysa (1776: 115–116) o książkach litewskich, w katalogu książek biblioteki klasztoru w Troszkunach z 1782 r., wymieniono Katechizm dla ludz wieyskich [...] Legavičiusa. Zob. także Pacevičius 2005: 241, 242. 7 Zob. Mačiulytė 2005: 55–56; Pacevičius 2005: 242; Bimbirytė-Mackevičienė 2017: 45. 8 O badaniach Bogdana Roka zob. Mačiulytė 2005: 18; zob. także Rokas 2010. Analiza druków i dziedzictwa rękopiśmiennego przeprowadzona przez Veronikę Girininkaitė (2017: 193–199) pozwoliła doprecyzować również biogram Juozapasa Legavičiusa – z przywołanego badania warto przypomnieć następujące fakty z biografii Legavičiusa: przypuszcza się, że urodził się w 1743 r., studiował w Akademii Jezuickiej w Wilnie, pierwszy stopień naukowy z filozofii (bakalaureat) uzyskał w 1766 r., studia w Akademii ukończył w 1786 r., pierwsze święcenia otrzymał w 1768 r., został księdzem w 1770 r., od 1772 r., prawdopodobnie aż do śmierci (1812 r.), kierował kościołem w Karkažiškė. 9 Zob. Girininkaitė 2017: 200–210. 10 O cyfrowych publikacjach wydań Legavičiusa oraz możliwościach badań związanych z tym dziedzictwem twórczym zob. Girininkaitė 2017: 205. 11 Zob. bardziej szczegółowy opis wzmianek o elementach składowych LP (Biržiška [1963] 1990: 171) i różnych poziomach (Lebedys 1976: 41, 48, 51; Tereškinas 1992: 155). Pajėdienė 2022: 75. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 1. WIELOWARSTWOWOŚĆ RĘKOPIŚMIENNEGO ZBIORU K. LUKAUSKASA Przed przejściem do zapowiedzianej kwestii pochodzenia grupy tekstów LP należy przypomnieć strukturę rękopiśmiennego zbioru zatytułowanego Pamokslais Lukauska, ujawniającą także to, że w tym rękopisie słowo pamoksłas najczęściej używane jest w znaczeniu „pouczenie”12. Pod względem tematycznym rękopis Lukauska składa się z pięciu części: 1) zbiór Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka LP I–II; 1–310; 2) mające w tytule słowo Pamoksłas katechetyczne pouczenia o podstawach wiary i obowiązkach wiernych oraz teksty pacierzy, przykazań, sakramentów i modlitw LP 311–351; 3) zbiór 5 rozdziałów, zatytułowany trumpai surinktu Pamoksłu [...] o obowiązkach wiernych LP 352–378; 4) biblijna historia o stworzeniu świata Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekwienam reykalinga LP 379–400; 5) Dodatek z Ksiąg Mądrości. Odsyłacze 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 LP 401–407. W LP występują trojakiego rodzaju odsyłacze dotyczące powstania tekstu. W nagłówku i przedmowie pierwszej części podkreślony jest sposób (z)pisania (Pamoksłas [...] Surasitas13. Metusy Chrystusa 1797; Turi Małonus Skaytitojau runku rasita Kniga14 LP I), w przedmowie trzeciej części – sam fakt przekazania (numanau paduoty wisiems Gaspadorems trumpay surinkta pamoksła ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes LP 352), a w czwartej – nowy przekład na język litewski (Dabar naujey Lietuwiszkay Izguldita LP 379). Właśnie te części lukauskowskiego zbioru rękopiśmiennego, rozpoczynające się od przedmów (I, III i IV według kolejności w zbiorze), wyróżniają się również ciągłą numeracją tworzących je rozdziałów (zob. tabelę 1). Zdaje się to wskazywać na konsekwentny związek wszystkich tych trzech części LP z polskimi oryginałami. W dwóch z 12 litewskich pism okresu Oświecenia słowo pamoksłas jest używane w dwóch znaczeniach, które można wiązać z polskimi słowami – kazań ‘kazanie, wygłaszana przez księdza mowa o treści religijnej’ i nauka ‘(po)uczenie’ (por. Gidžiūnas 1994: 269; Sverdiolas 2006: 50; Pajėdienė 2022: 74). Znaczenie ‘(po)uczenie’ jest szczególnie wyraźne w nagłówku pierwszej części LP oraz w przedmowie trzeciej części. Z ambony wygłaszaną przez księdza mowę Lukauskas nazywa również słowem kozonius (por. Mačiulytė 2005: 20–21), lecz użycie tego słowa w LP jest wyjątkowo rzadkie (występuje chyba tylko w przekładzie przedmowy Fabianiego, por. Wartoty ju gale wietoy Nedieliniu Kozoniu Kunigay Plebonay LP I–II, Użyć ich mogą zamiast Niedzielnych Kazań Ichmość XX. Plebani FP a2r-a2v). 13 Por. odpowiednią frazę w tytule książki Fabianiego: nauki [...] napisane. 14 Por. zdanie w przedmowie Fabianiego: Masz Łaskawy Czytelniku drugą Częśź tey Apostolskiey Missyi FP I. Straipsniai / Articles 89 Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams są już jasne. Jak wspomniano, pierwsza grupa tekstów rękopisu Lukauska (I–II; 1–310) przekazuje litewską wersję książki Karola Fabianiego Missyi Apostolskiey Część II (1783), natomiast trzecia – cztery rozdziały książeczki Juozapa Legavičiusa Powinnosci Gospodarzow Wieyskich. TABELA 1. Części składowe rękopisu K. Lukauska i ich podrozdziały Różne pod względem tematycznym części rękopisu LP (umowny numer kolejny i paginacja) Obecny (możliwy) tytuł części rękopisu Rozdziały poszczególnej części rękopisu I LP I–II; 1–31015 Kazanie z przykazań Bożych O Pawinascias Giwenima Krikscioniszka. Przez księdza Cypriana Łukawskiego Pleban traszkuński spisane. W roku Chrystusa 1797. Przemowa do małego czytelnika LP I–II Kazania 1–30 LP 1–308 Rejestr kazań LP 309–310 II LP 311–351 Kazanie Kazanie LP 311–339 Dodatek LP 339–341 Wygodny sposób rozmowy Modlitwy w kościele z ludźmi Po litewsku LP 342–351 III LP 352–378 {Krótko zebrane kazanie} o wiejskich gospodarstwach domowych, dodatki dotyczące mieszkańców wsi, gdy całe szczęście wiejskich ludzi [...] LP 352 Padieimas 1; 2; 3; 4; 5 LP 353–378 IV LP 379–401 Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekwienam reykalinga Małonam Skaytitojuy LP 379 Historia 1–22 LP 380–401 V LP 401–408 Dodatek z Ksiąg Mądrości Jezusa Syna Syracha, które nazywamy Ecclesiasticus Padieimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 LP 401–408 15 Tylko ta część rękopisu ma numery stron zapisane ręką samego Lukauskasa, od 1 do 308, – Przedmowę [I–II] i Rejestr [309–310], pozostałe karty rękopisu są nienumerowane. Możliwe, że wskazana przez Lukauskasa w nagłówku data 1797 r. odnosi się tylko do przepisania (przekładu) tekstów z książki Fabianiego Missyi Apostolskiey Część II, natomiast pozostałe teksty zebrane w LP mogły zostać zapisane nie tylko w 1797 r., lecz także nieco wcześniej lub później (w akcie wizytacji dekanatu wiłkomierskiego z 1796 r. wskazano, że proboszcz Cypryan {Ł}ukowski z ambony rozmawia z ludźmi po litewsku i ma dla nich odpowiednią naukę – y Naukę miewa stosowną (por. Lebedys 1976: 187); ponadto o spostrzeżeniach opartych na zapisach tego aktu wizytacji zob. Tereškinas 1992: 136, 144; 1996: 6; Bogušis 1996: 15–16; Mačiulytė 2005a). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 2. BENDROJI K. LUKAUSKO PAMOKSŁO APE ZGODNOŚĆ TEKSTÓW KIEMIONISZKAS NAMINIKU PAWINASTES I J. LEGAVIČAUSA POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH Rzeczywiste pochodzenie tekstów zapisanych w trzeciej części rękopisu Lukauskasa wyjaśnia się poprzez zestawienie ich z tekstami Powinnosci Gospodarzow Wieyskich Legavičausa. Dla zilustrowania zgodności ogólnej treści i struktury tekstów w tabeli 2 przedstawiono: przedmowę wspomnianej książeczki Legavičausa Ponieważ wʃzelka ʃzczęśliwość Wieyʃkich Ludzi oraz zapisany przez Lukauskasa jej litewski odpowiednik Kada wisa łaymibe Kiemioniszku Ƶmoniu, tytuły rozdziałów obu – polskiej i litewskiej – wersji utworu, a także fragmenty akapitów rozpoczynających i kończących te rozdziały. Przy przepisywaniu cytatów wyraźniejsze rozbieżności lub uzupełnienia w polskich i litewskich wariantach tekstu zostały podkreślone, a różnice (na przykład dublet leksykalny) w przedmowie wyróżniono. Przypadki rozbieżności strukturalnych i turinčios frazės paspalvintos, o LegP antraštės pažodinis atspindys LP III dalies leksykalnych omówiono w następnym rozdziale. TABELA 2. Zgodność struktury i treści tekstów Powinnosci Gospodarzow Wieyskich J. Legavičausa i trzeciej części rękopisu K. Lukauskasa (tytuły rozdziałów, fragmenty akapitów początkowych i końcowych każdego rozdziału) Tytuł16 objętość tekstów ir POWINNOSCI GOSPODARZY WIEJSKICH w krotkosci zebrane przez X. Legowicza pLebaNa korkozyskiego y dLa wygody swoich parafiaNow do drUkU podaNe LP 352–378 LegP i; 1–39 Przedmowa (pełny przepis tekstu) Ponieważ wszelkie szczęście każdego duchowne i doczesne, jako boskie tak i od prawego kierowania się i pilnego domostwa, względem Boga i doczesności: przynależną i przyzwoitą, i najbardziej ludu, sądzę, aby wam, mili gospodarze, waszych powinnościach. Chrześcijańskich i Gospodarskich w krótkości Naukę. LegP i pawinastes, krótko zebrane małego wspólnego ludu, wszystkich ludzi ludzkie, szczególnie zależy od dobrego, rządzenia gospodarzy domu, gospodarzy za życia doczesnego uważam za rzecz potrzebną całej wspólnocie małego potrzebną rzecz, jak mniemam, podać o Kiemioniszkach, Domowych Gospodarstwach, zachowaniu między sobą uczciwości i piękna, kazanie dla wszystkich Gospodarzy o oddaleniu przyczyn doświadczanych chorób, rozpoznaniu i widzeniu niezliczonych przypadków. LP 352 16 Tytułu części III LP brak; można go zrekonstruować na podstawie tekstu przedmowy. Artykuły / Articles 91 Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams Rozdział I o powinnościach CHRZEŚCIJAŃSKICH. LegP 1–13 Pierwszą i najistotniejszą powinnością Gospodarzów Wiejskich, względem samych wiecznego, i domownikòw ich zbawienia, umieć gruntownie Tajemmnice Wiary Świętej; Prawidła Chrześciańʃkiey Obyczayności; i starać się, żeby dzieci, czeladź i cała drużyna domowa ją gruntownie i należycie umiała. […] Wówczas dla was wszystkich ludzi złote szczęśliwości zakwitną na wieki, których wam królowie świata i książęta zazdrościć będą, kiedy wyżej wyrażone zbrodnie i występki zostaną u was całkowicie wyrwane z korzeniami, zniesione, zniszczone i wykorzenione. ROZDZIAŁ I. Połączenie 1. Ape Pawinastes Krikscioniszkas. LP 353–360 Ze wszystkich gospodarzy pierwsze i najważniejsze są powinności, jako też i domowych kobiet, całkowicie Tajemnice Wiary Świętej potrzebne do wiecznego zbawienia duszy. Tajności chrześcijańskie. Starać się i troszczyć, aby dzieci, rodzina i wszyscy domownicy całkowicie się nauczyli. [...] Wówczas dla waszych domowych ludzi złote szczęśliwości i pomyślności wystarczą na wieki, których wam królowie świata i książęta ziemscy zazdrościć będą, gdy wyżej wyrażone i opisane złości i winy między wami zostaną całkowicie wyrwane, wyrzucone, wygładzone i zniszczone. II skyrius ROZDZIAŁ II. o powinnościach gospodarskich. LegP 13–23 Tak chrześcijańskie, jak i gospodarskie należyte pełnienie powinności, niemniej potrzebne jest wam, najmilsi gospodarze, do doczesnego i wiecznego nabycia, ʃzczęśliwowości. Przeto w kròtkości je mam przedsięwzięcie przełożyć. […] Niechże ci Pan błogosławi z Syjonu, a oglądaj dobra Jeruzalem po wszystkie dni życia twego. Przykazanie 2. Ape Pawinastes Gaspadoriszkas. LP 361–367 Kaip krikščioniškųjų, taip ir ūkiškųjų priklausančiųjų papildymas malonėmis ne mažai reikalingas yra daiktas. Jums, mielieji Gospodoriai, dėl apturėjimo amžinos ir metinės laimės. Trumpai tada čionai jis išdėstyti pasistengiau. [...] Teguł pałaymina taw Ponas Diewas isz Siona, o regiesi gieribes Jeruzolimos wisosy dienosy giwenima tawa. III skyrius ROZDZIAŁ III. o oCHĘDoSTWIE. LegP 24–28 Bóg wszystkim, co jest na Niebie i na ziemi, z przedziwną rozrządzający mądrością i porządkiem, chce, żeby się u ludzi wszystko uczciwie i porządnie działo, 1. Cor: 14. V. 40. Nie tylko w duchownych i Bożych; lecz i doczesnych rzeczach. […] Rozdział 3. O pięknie. LP 368–370 Pan Bóg wszystkie rzeczy, które są na Niebie i na Ziemi, cudownie rządząc mądrością i stosownością, chce, aby między ludźmi wszystko pięknie się działo i stosownie postępowało. 1. Kor. : 14. Nie tylko duchowymi, lecz i cielesnymi rzeczami. [...] JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 5. Naoʃtatek powinni ʃię uʃilnie ʃtarać ludzie Wieyʃcy, żeby ʃię, jako wewnątrz przez duszę rozumną i nieśmiertelną; tak zewnętrznie przez powierzchowną schludność ciała, jedzenia, odzienia, mieszkania &c. przyzwoitość, poczciwość w myślach, słowach, sprawach, postępkach, stan ich daleko różnił się od stanu zwierząt i bydląt. 5. Unt gała rupey turia Ƶmones Kiemioniszky storoties, idunt kaypo widuriey sirdies yr sumnenios par duszy razumna ir nesmertełna, teyp yr isz wirszaus par wirszutiny graziby kuna walgimusy rubusy giwenimy uzłaykity, priderieima wiezlibuma yr Ƶmonisty, mysłosy, zodziusy, darbusy apsieimusy. Albowiem już z samej postawy daleko różnimy się od zwierząt, z głowy, budowy i wszelkich bestyj. Rozdział IV O PRZYCZYNACH CHOROBY u Ape przyczynach chorób ludzi wiejskich. O LUDZIACH WIEJSKICH. wiejskich przez samą niebaczność, i tłustość, nieostrożność często w rozmaite i niemocy, długie i śmierci przed czasem prędkie nawet przy największych i popadać zwykli, i śmierci krótko opisanej Zatem z własnego doświadczenia i wszystkich osądziłem, tu wyrazić i opisać przyczyny najpospolitsze, z których najprędzej mogliby powʃzechnego [...] Doktorów wyliczyć ich unikać i pokutować. [...] Ułożenie 4. LP 371–376 LegP 28–37 Kiedy bardzo wielu ludzi słabości, niedołęstwa, długie baśnie, nieprzyzwoite choroby popada, słabości, dostaje. Dlatego niebezpieczne i nieuleczone najpotrzebniejszych rozumowaniach choroby wszystkim ludziom przed czasem prędkiej: lekarzy rozumu za najpotrzebniejszą rzecz chorób, aby w krótkości zebrane i się ustrzec. doświadczenia i zdania przyczyny chorob; aby tym skuteczniej mogli Artykuły / Articles 93 Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams 12. Jak należy obchodzić się z chorymi, szczególnie w odniesieniu do ich pokarmu i napoju, daję wam tę najpotrzebniejszą radę i przestrogę zaczerpniętą od najdoskonalszych doktorów, czyli Lekarzy. A 1. Chorych nie należy trzymać ani w nadmiernym cieple, ani w zimnie, lecz w powietrzu letnim i umiarkowanym. [...] Choremu zabraniać wszystkich gorących trunków, takich jak: gorzałki, wina, pitnego miodu, piwa chmielnego; ponieważ wspomniane trunki nie uśmierzają, lecz zwiększając gorączkę, dobijają chorego. Lecz dawać do picia wodę czystą, zdrową, źródlaną, w garnku nowym, schludnym, przegotowaną, z wrzuceniem do niej po wygotowaniu kawałka chleba przed ogniem osuszonego i ostudzoną. Albo najzdrowszy napój dla chorych zwany TIZANNA, który tak powinien być przygotowywany [... ]17. 12. Jak należy postępować z chorymi, zwłaszcza według ich jedzenia i picia, to wszystkim najbardziej potrzebne lekarstwo i środek uzdrowienia podasz. 1. Chorych ani w wielkim upale, ani w zimnie, lecz w łagodnym i lekkim [miejscu] należy trzymać powietrze. [...] Wszelkich gorących napojów chorym zabraniać, takich jak: gorzałka, wino, miód, mocne piwo. Ponieważ wspomniane napoje nie zmniejszają gorączki, lecz ją zwiększając, rychlej zgubę chorego powodują. Lecz należy dawać wodę czystą, zdrową, życiodajnego źródła. Puodeliey nauiemy cistamy wirinta iszgatawoius yr atwiesinus imesty ing wirinta wundeni szmoteli duonos pri ugnies dziowintos. Załącznik / IV rozdział ŚRODKI OSTROŻNOŚCI ZARAŻENIA SIĘ OD CHORYCH Jak MAJĄCYCH ZAKAŹNE CHOROBĘ. LegP 37–39 1. Nie być bojaźliwym i nie lękać się zarażenia; bo nadmierna bojaźń i lękanie się zwykle wywierają szkodliwe wrażenie; [...] 10. Barzoby rzeczą dobrą i bezpieczną było, gdyby chorzy mający chorobę zakaźną byli oddzieleni od zdrowych osobną izbą, [...] Zyczylbym, gdyby te nayiʃtotnieyʃze, acz w powʃzechności, i kròtko w tey W książeczce zebrane swoje powinności, Gospodarze umiejący najczęściej sobie wrażali, M†D tejże rozmowy Glor udzielali. Przypis 5. uchronić się przed zarażeniem od chorych CHOROBY cierpiących na choroby zakaźne. LP 376–378 1. Nie należy być drżącym ani lękliwym z powodu przypomnienia Choroby, ponieważ największym strachem jest niespodziewane przestraszenie, przyzwyczajone do sprowadzenia Choroby. […] 10. Bardzo dobrze byłoby, gdyby chorych, którzy udają, że mają choroby, oddzielano od zdrowych, zwłaszcza w Seklicy albo w Grici, aby ci, którzy chcą nauczyć się czytać gospodarzowi, mogli nauczyć się, jak najłatwiej przeczytać swoje powinności, zapamiętać je i wyuczyć się ich na [...] pamięć, a także tej nauki, mowy i opowieści dla innych. 17 W rękopisie Łukauskiego przekład rozdziału LegP IV kończy się na przedostatnim akapicie – do LP nie trafił przedstawiony przez Legavičiusa opis korzyści i przygotowania napoju Tizanna (por. LegP 36–37). czytać, jak podano. przeczytywali, na pamięć Ad nauczali się i drugim umiejętności przez JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Correspondence between Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) Kiprijono Lukausko wraz z tekstami z Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapa Legavičiusa STRESZCZENIE Artykuł omawia pochodzenie kolejnej grupy tekstów z rękopisu zatytułowanego Pamokslai autorstwa Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815) (Karaciejus, red., 1996), który niedawno ujrzał światło dzienne. Grupa tekstów, którą w przedmowie nazwano Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes (LP 352–378), zawiera tłumaczenie głównej części (LegP I; 1–38) tekstów z książki Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) Juozapa Legavičiusa (Józef Legowicz, 1743–1812). Sporadyczne odstępstwa od polskiego oryginału znalezione w rękopisie Lukauskasa wiążą się ze sposobem przedstawienia omawianych kwestii, typowym dla rękopisu (a nie dla tekstu drukowanego), oraz ze zwykłą formą tekstu litewskiego. Starannie spisany przez Lukauskasa rękopis zawiera leksykalne paralelizmy pewnych słów oraz nieoczekiwanie „nieposłuszne” (nietłumaczone słowo w słowo) pojęcia; pomija lub przenosi pewne frazy i wybiera nieco inny szyk wyrazów w zdaniu. Powyższe cechy charakterystyczne dla omawianej części LP pozwalają uznać tę część rękopisu nie za brulion, lecz za czystopis. Złożono 2 października 2022 r. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]