Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis)

JOLANTA VASKELIENĖ Akademia Szawelska Uniwersytetu Wileńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0002-8516-8608 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfologia, lingwistyka tekstu, stylistyka, wariantywność. DOI: doi.org/10.35321/all88-17 Daiva Murmulaitytė PERSPEKTYWY BADAŃ SŁOWOTWÓRSTWA I MORFEMIKI NEOLOGIZMÓW (PRZYPADEK BAZY DANYCH NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO) Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021, 184 s. DOI doi.org/10.35321/e-pub.16.naujadaros-tyrimu-perspektyvos ISBN 978-609-411-289-8 Monografia Daivos Murmulaitytė jest pierwszą książką poświęconą omawianiu rozpoczętej w 2011 roku i stale uzupełnianej Bazy danych neologizmów języka litewskiego¹ (dalej – ND lub baza danych) oraz oferowanych przez nią możliwości badawczych. Obecnie w ND znajduje się więcej haseł neologizmów i przykładów ilustracyjnych, niż było ich w czasie przygotowywania monografii², zatem niektóre spostrzeżenia monografii już teraz mogą być jeszcze lepiej uzasadnione, uzupełnione (a być może ¹ „W bazie tej gromadzone są nowe wyrazy (zapożyczenia i neologizmy), związki wyrazowe i skróty, które pojawiły się w języku litewskim od końca XX wieku i pojawiają się we współczesnym użyciu publicznym, nowe znaczenia wyrazów, a także informacje o pochodzeniu, użyciu i normalizacji neologizmów”. (https://ekalba.lt/naujažodžiai/apie/ND%20%C4%AEvadas [dostęp: 2023-01-25]). ² Według twórców ND pod koniec 2022 roku w bazie opisanych było 7920 neologizmów i ponad 28 000 przykładów ilustracyjnych (https://ekalba.lt/naujažodžiai/apie/ND%20Duomenyno%20sandara, dostęp: 2023-01-25), we Wstępie do monografii („Źródło badawcze”) napisano, że w listopadzie 2020 roku w ND znajdowało się 6300 neologizmów i 23 000 przykładów ilustracyjnych. 326 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) i obalone?) na podstawie wyników analizy nowych danych³. Autorka monografii Daiva Murmulaitytė wybrała do badań litewski neologizm (korzystając z materiału ND) i postanowiła ukazać tę bazę danych jako narzędzie badań słowotwórczych i morfemicznych⁴. Do tego autorka monografii jest w pełni przygotowana, bardzo dogłębnie poznała badany obiekt – książka ta jest kontynuacją i podsumowaniem różnorodnych badań związanych z ND, rozpoczętych przez Daivę Murmulaitytė w 2017 roku. Oczywiste jest, że doskonale zapoznała się również z pracami innych naukowców, którzy wybrali ten sam przedmiot badań, i zgłębiła nie tylko prowadzone na Litwie, lecz także na świecie badania słowotwórcze, neologiczne, kontaminacyjne i inne. Czytelnicy pragnący rozwinąć przedstawioną w książce wiedzę w takim czy innym kierunku będą mogli skorzystać z literatury opublikowanej w różnych językach i wskazanej w wykazie (111 pozycji). Struktura monografii jest logiczna, właściwa i przejrzysta – składają się na nią (poza krótkimi Podziękowaniami) Wstęp, dwie części podzielone na rozdziały i podrozdziały, oparte na analizie szczegółowe wnioski, wykazy źródeł i literatury oraz dziewięciostronicowe streszczenie w języku angielskim⁵, pozwalające czytelnikom posługującym się innymi językami, zainteresowanym neologizacją, neologizmami, bazami danych itp., zapoznać się z głównymi wynikami i spostrzeżeniami badania. Zatem treść monografii jest bardzo przemyślana i konsekwentna. We Wstępie do monografii przedstawiono źródło badawcze (ND), przedmiot i cel badań oraz zadania niezbędne do jego osiągnięcia, omówiono metodologię badań, zaprezentowano przegląd badań opartych na ND i przedstawiono strukturę monografii. W pierwszej części monografii („Baza danych neologizmów – źródło neologizmów i narzędzie ich badania”) mowa jest o ND jako zbiorze neologizmów i narzędziu ich badania. Część ta składa się z 3 rozdziałów – przedstawiono w nich rodzaje neologizmów zawartych w ND, omówiono neologizmy leksykalne i semantyczne⁶, odrodzone słownictwo, a największą uwagę poświęcono neologizmom podlegającym analizie słowotwórczej. Omówiono tu również zasady doboru danych ND (mowa o regularności abstraktów czasownikowych, derywatach zwrotnych, wieloznaczności, dokonano podsumowania). Następnie skupiono się na ³ Należy powiedzieć, że materiał empiryczny ND stanowi podstawę nie tylko tej monografii, lecz także obronionej w ubiegłym roku rozprawy doktorskiej Agnė Aleksaitė (2022), której autorka monografii była promotorką. Autorka rozprawy oparła się na 3098 derywatach wybranych spośród 5319 jednostek opisanych leksykograficznie w ND w latach 2017–2019. Oba dzieła konceptualne (recenzowana monografia i rozprawa) stanowią dobrą podstawę i punkt wyjścia do badania neologizmów; z wniosków obu prac (zestawiając i porównując uzyskane wyniki analizy neologizmów) mogą skorzystać inni naukowcy badający neologizmy (lub neologizmy słowotwórcze) (recenzentka już z tego skorzystała, zob. Vaskelienė 2022a). ⁴ Uzasadnione jest to, że autorka nie ogranicza się do neologizmów słowotwórczych, lecz włącza do pola badań również wyrazy, które uzyskały nowe znaczenia, oraz wyrazy odrodzone. ⁵ Streszczenie przetłumaczyła Jovita Bagdonavičiūtė. ⁶ Autorka za pomocą bardzo trafnych przykładów pokazuje, które z wyrazów przedstawionych w ND i z jakich powodów należy uznać za nowo utworzone wyrazy (neologizmy leksykalne), a które można by uznać za produkt rozwoju semantycznego. Recenzijos / Reviews 327 JOLANTA VASKELIENĖ danym słowotwórstwa i morfemiki ND (strukturze, stopniu zbadania, możliwościach badawczych) oraz kwestii zastosowania bazy ND do szczegółowej analizy słowotwórczej neologizmów. Druga część monografii poświęcona jest przedstawieniu kierunków badań neologizmów i badań pilotażowych. Część ta składa się z dwóch rozdziałów, które podzielono tematycznie na podrozdziały. W pierwszym rozdziale drugiej części monografii („Utrwalanie i analiza tendencji słowotwórczych nowych wyrazów języka litewskiego”) przedstawiono tendencje słowotwórcze neologizmów, szczegółowo omówiono słowotwórstwo rzeczowników, poświęcając szczególną uwagę prawidłowościom słowotwórczym, typom słowotwórczym, morfemicznej budowie ich tematów podstawowych oraz problemom klasyfikacji. Wartością jest to, że w monografii analizowane są nie tylko neologizmy powstałe w wyniku morfemicznego sposobu tworzenia wyrazów (tj. neologizmy słowotwórcze), lecz także derywaty utworzone niemorfemicznie, kontaminanty: wprowadza się pojęcie kontaminacji, omawia derywaty uznawane za kontaminanty, pisze o przypadkach problematycznych i wyznacza dalsze kierunki badań kontaminantów7. Drugi rozdział drugiej części („Badania relacji słowotwórczych neologizmów”) poświęcono omówieniu i przedstawieniu gniazd słowotwórczych, kategorii słowotwórczych, typów słowotwórczych oraz leksykalno-semantycznych grup. Bardzo przydatne jest to, że podrozdziały kończą się podsumowaniami. Ogólnie należy powiedzieć, że spostrzeżenia i wyniki badań przedstawione w monografii w większości przypadków nie budzą żadnych wątpliwości. Osobno należy wspomnieć o 18 tabelach i 12 rycinach, które ilustrują i uzupełniają tekst8. Uzasadnione jest to, że rozważając taki czy inny aspekt, autorka nie pomija również kwestii dyskusyjnych, ukazuje pojawiające się problemy, proponuje możliwe rozwiązania, zatem w monografii nie tylko (nie tyle) dokonuje się przeglądu tego, co zostało zrobione, lecz także bardzo umotywowanie i precyzyjnie ukazuje się rozbieżności, aspekty uzupełniania ND, jego doskonalenia i zastosowania do różnego rodzaju badań, a także możliwości; ponadto nie pisze się ogólnikowo, lecz przedstawia konkretne przykłady. Należy powiedzieć, że zarówno cała monografia, jak i poszczególne jej części mogą być przydatne do różnych celów, np. osoby pragnące zapoznać się z derywatami morfologicznego słowotwórstwa mogą wybrać jeden rozdział, zainteresowani kontaminacją mogą przeczytać inny, tych, których interesuje słowotwórstwo neologizmów, może zainteresować poświęcony mu rozdział, a osoby zajmujące się poszczególnymi kategoriami słowotwórczymi (nazwami narzędzi, nazwami ze względu na różnice płci) mogą odpowiednio wybrać poświęcone ich analizie ⁷ Daiva Murmulaitytė jest w ogóle jedną z nielicznych litewskich badaczek konsekwentnie zajmujących się badaniem derywatów kontaminacyjnych. ⁸ Np. rodzaje neologizmów przedstawionych w ND bardzo jasno i obrazowo ukazano w tabeli 2, w tabeli 3 informacyjnie przedstawiono możliwe aspekty badań neologizmów i morfemiki oraz wskazano (nie)możliwość ich badania, a do różnych celów można wykorzystać dane dotyczące typów złożeń i przykładów tych typów przedstawione w tabeli 9 itd. 328 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) rozdziału itp.⁹. Monografia Daivos Murmulaitytė została napisana w stylu naukowym, jest staranna i właściwie zredagowana. Książka ta jest przydatna również praktycznie – przedstawiony w niej materiał, spostrzeżenia i propozycje mogą przyczynić się do doskonalenia i dalszego uzupełniania ND – największego źródła neologizmów języka litewskiego. Za nie mniej wartościowe należy uznać to, że monografia nie tylko dostarcza nowych informacji, lecz także skłania do myślenia, stawiania pytań i dyskusji. Warto zatem wspomnieć o kilku takich kwestiach. W litewskim językoznawstwie (niestety) nie ma jednego (takiego samego) poglądu na niektóre kwestie słowotwórcze (wciąż wymagają one bardziej szczegółowego spojrzenia i omówienia, lecz nie powinny być pomijane również w recenzji). Dobrze, że autorka monografii (zob. s. 14–15) pisze o różnicach w podejściu do sposobów tworzenia wyrazów, np. o niejednolitym traktowaniu derywatów z be- (begalvis, -ė), i twierdzi, że „[W] niniejszym, badaniu neologizmów Bazy danych również przyjmuje się tradycyjny pogląd na derywaty prefiksalne [podkreślenie rec.] [...] w dużej mierze dlatego, że tendencje neologizacyjne porównuje się z prawidłowościami tradycyjnego słowotwórstwa opisanymi we współczesnych gramatykach”. Przy przyjęciu tradycyjnego poglądu derywat begalvis, -ė byłby traktowany jako derywat prefiksu be od jednego wyrazu podstawowego galva¹⁰. Na s. 68 monografii powraca się do niejednolitego traktowania derywatów z be¹¹ i w odniesieniu do derywatu bežidinis, -ė wskazuje się dwie możliwości: pisze się, że może to być derywat dwojakiego słowotwórstwa – prefiksalnego i sufiksalnego – od židinys, albo można tu dostrzec sposób sufiksalny, a podstawą nie jest wyraz (židinys), lecz wyrażenie wyrazowe (be židinio). Należy powiedzieć, że zwykle jako mieszany sposób słowotwórczy sufiksacja–paradygmatyzacja (prefiksalno–sufiksalny) nie jest wskazywany¹²; inną kwestią jest, dlaczego przy bežidinis, -ė nie zapisano tradycyjnego poglądu, że jest to derywat prefiksu be od jednego wyrazu židinys? Zatem nadal do końca nie jest jasne, ⁹ Osobno należy wspomnieć o używanym przez autorkę terminie alternatyvių daryba (s. 66) – wydaje się, że nie jest on używany przez innych specjalistów w dziedzinie słowotwórstwa, lecz jest trafny; najprawdopodobniej byłby odpowiednikiem derywatów z równoległymi wyrazami podstawowymi u Vincasa Urbutisa (2009: 109–110) (używanym, gdy derywat jest motywowany zarówno przez jeden, jak i przez drugi [inne] wyraz[y]). ¹⁰ Zob. także s. 11 monografii, gdzie betarmis, -ė uznaje się za derywat prefiksu be z pobocznym środkiem słowotwórczym (sufiksem), por. w monografii Urbutisa (2009: 260) derywat bedarbis, -ė, zilustrowany prefiksalnym sposobem słowotwórczym, w którym prefiks występuje w połączeniu ze zmianą końcówki. ¹¹ Jest to rzeczywiście ważne, ponieważ jedno czy drugie stanowisko decyduje o sposobie słowotwórczym neologizmu. ¹² Zob. s. 13 monografii: „[...] w języku litewskim występuje również słowotwórstwo mieszane, gdy jednocześnie stosuje się dwa sposoby tworzenia wyrazów, na przykład prefiksalno-sufiksalny (prefiksacja–sufiksacja; tak utworzone są od dawna poświadczone povestuvinis, -ė, prieškarinis, -ė, pakylėti, paeiliui itd.) lub złożeniowo-sufiksalny (kompozycja–sufiksacja, na przykład: pelėkautai, žmožgėdar itd.) (Urbutis 2009: 340–342; Jakaitienė 2009: 254; Keinys 1999: 82–83, 97, 102).” Recenzijos / Reviews 329 JOLANTA VASKELIENĖ jakie stanowisko wobec derywatów z be- (tradycyjne13 czy stanowisko Antanasa Smetony (2005), Aldony Paulauskienė (1983: 100–103; 1994: 81; 2007: 20–22) i w niektórych innych przypadkach przyjmuje się w monografii. W dziełach słowotwórczych różnie rozumiana jest również rola zwrotności, co wiąże się z (nie)wydzielaniem zwrotnego sposobu słowotwórczego. Najczęściej wskazuje się dwa sposoby tworzenia czasowników – sufiksację i prefiksację – tj. mówi się o derywatach sufiksalnych i prefiksalnych (zob. LKE 593; Paulauskienė 1994: 363–279; LKG 1971: 247–298; R užė 2012: 53–62). W DLKG (2005: 385; 406–409), oprócz wspomnianych dwóch sposobów tworzenia czasowników, wskazuje się jeszcze jeden – zwrotny – sposób słowotwórczy. Takie stanowisko przyjmuje się również w recenzowanej monografii14. Nawiasem mówiąc, z powodu wspomnianego poglądu na zwrotność w DLKG bardzo szeroko rozumie się również czasowniki słowotwórstwa mieszanego – w gramatyce za rezultat mieszanego sposobu słowotwórczego uznaje się nie tylko derywaty utworzone sposobem prefiksalno-sufiksalnym, lecz także takie, które utworzono za pomocą sufiksu i zwrotności oraz prefiksu i zwrotności (DLKG 2005: 409–410). Zatem w monografii sposób zwrotny uznaje się za odrębny, właściwy tylko czasownikom15 sposób tworzenia wyrazów: na s. 12 wskazuje się derywaty sufiksalne, prefiksalne i końcówkowe oraz pisze, że „czasowniki tworzy się również za pomocą właściwego tylko im afiksu zwrotności (cząstki zwrotnej). Zatem derywaty klasyfikuje się według ich głównego środka słowotwórczego.”16 Nie ma wątpliwości co do przykładów derywatów sufiksalnych, prefiksalnych i końcówkowych, ale w tym samym miejscu jako utworzone za pomocą cząstki zwrotnej (?) podano następujące czasowniki: įsikatinti ‘wziąć na wychowanie porzuconego kota’ (: įkatinti), užsigr ybauti ‘zarobić pieniądze na sprzedanych grzybach’ (: užgrybauti). Czy rzeczywiście rola zwrotności jest tu taka sama jak w derywatach sufiksalnych, prefiksalnych i końcówkowych? W dziełach morfologicznych wskazuje się różną liczbę znaczeń zwrotności, lecz najczęściej wymienia się zwrotność bezpośrednią (prausia – prausiasi), pośrednią (neša – nešasi, perka – perkasi), ograniczenie zakresu czynności do samego wykonawcy (kelia – keliasi) itd. (LKE 471) – te ostatnie znaczenia można odczuć, porównując formy niezwrócone i zwrotne įkatinti (‘wziąć na wychowanie porzuconego kota’) oraz įsikatinti (‘wziąć [tj. wziąć dla siebie / samemu – rec.] na wychowanie porzuconego kota’), užgrybauti (‘zarobić pieniądze na sprzedanych grzybach’) i užsigr ybauti (‘zarobić dla siebie [tj. zarobić dla siebie, swoje ¹³ Należy powiedzieć, że możliwość tworzenia derywatów (zob. s. 68 sočiapi lvis) za pomocą końcówki od wyrażenia sočių pilvu jest w ogóle sprzeczna z tradycyjnym poglądem, zgodnie z którym derywaty i złożenia (odpowiednio derywacja i kompozycja) rozróżnia się właśnie według liczby wyrazów podstawowych i zgodnie z którym derywaty typu sočiapi lvis, -ė uznaje się za złożenia (zob. Keinys 1999: 18; Urbutis 2009, 333; LKE 148, 590 i in.). ¹⁴ Takie samo stanowisko widoczne jest również w Žodžių darybos vedlys (Murmulaitytė, Aleksaitė 2021), w rozprawie doktorskiej A. Aleksaitė (2022: 167–170). ¹⁵ To, że ten sposób tworzenia wyrazów jest właściwy wyłącznie jednej części mowy, a nie wszystkim (derywatom różnych części mowy), również wzmacnia przyjęte stanowisko, by nie uznawać sposobu zwrotnego za odrębny. ¹⁶ Omówieniu derywatów zwrotnych poświęcono podrozdział 1.5.2 monografii, zob. s. 39–41. 330 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) swoje potrzeby – rec.] pieniędzy ze sprzedanych grzybów¹). Należy zwrócić uwagę na to, że na s. 53 ten sam czasownik užsigrybauti jest już objaśniany jako derywat prefiksu i zwrotności: „[...] kilka utworzonych przez analogię do innych wyrazów za pomocą prefiksu i afiksu zwrotności (užsigrybauti ‘zarobić pieniądze na sprzedanych grzybach’, por. užsidirbti, atsiseimauti ‘wystarczająco długo być posłem na Sejm, aż do niechęci do dalszego zasiadania w Sejmie’, por. atsivalgyti)” (s. 53). Uważa się, że czasowniki typu užsigrybauti są derywatami prefiksalnymi, a zwrotność jest dodatkowym środkiem słowotwórczym¹⁷, częścią złożonego formantu; por. czasowniki uznawane za derywaty prefiksalne užsibūti (: būti), atsivalgyti (: valgyti), išsigulėti (: gulėti) (Keinys 1999: 89–90), persivalgyti (: valgyti), užsižiopsoti (: žiopsoti) (Barauskaitė 1985: 30), atsivalgyti (: valgyti), įsiplepėti (: plepėti) (Ružė 2012: 58) itd. W monografii zasadniczo przyjmuje się stanowisko A. Paulauskienė i DLKG, co jest prawem i wyborem autorki (a zatem stanowisko to przekonuje badaczkę). Mimo to w monografii temu odrębnemu sposobowi tworzenia wyrazów, uznawanemu za zwrotny sposób słowotwórczy, należało poświęcić więcej uwagi¹⁸; ponadto o tym sposobie nie powinno się milczeć przy omawianiu sposobów tworzenia wyrazów¹⁹. Ze zwrotnością wiąże się nieco inny fragment monografii, w którym mowa o wyborze wyrazu podstawowego (i jego formy) – na s. 11 napisano: „Można również pomijać prefiks lub afiks zwrotności wyrazu podstawowego, na przykład: džiugena ‘człowiek, który się cieszy’ (: džiaugtis), išvarža ‘ogromny wybuch plazmy słonecznej’ (: išsiveržti) (więcej o zmianach podstawy słowotwórczej zob.: Urbutis 2009: 231–246; Jakaitienė 2009: 243; Barauskaitė 1985: 21–25; Keinys 1999: 19–20)”. Należy tu powiedzieć o dwóch rzeczach: w pełni zgadzając się z tym, że zwrotność wyrazu podstawowego bywa pomijana i nie przechodzi do derywatu, również w recenzji należałoby wspomnieć o omówionym stanowisku, że w dziełach niektórych naukowców zwrotność bywa uznawana za poboczny środek słowotwórczy, część złożonego formantu. Po drugie, skoro wspomniano o możliwości nieprzechodzenia prefiksu wyrazu podstawowego do derywatu, należałoby podać przynajmniej jeden przykład ilustrujący to twierdzenie – oba derywaty (džiugena, išvarža) ilustrują jedynie pominięcie zwrotności wyrazu podstawowego. ¹⁷ Obie możliwości można by wskazać następująco: už(si)grybauti ‘zarobić dla siebie pieniądze na sprzedanych grzybach’ (: grybauti). ¹⁸ Monografia jest właśnie tym gatunkiem, w którym można (i należy) omawiać kwestie dyskusyjne i różnie interpretowane. ¹⁹ W innym miejscu monografii (przy omawianiu sposobów słowotwórczych) nie wspomina się o zwrotnym sposobie słowotwórczym – na s. 13 mowa jest o 4 podstawowych i mieszanym sposobie słowotwórczym: „Obok wymienionych podstawowych sposobów tworzenia wyrazów – derywacji sufiksalnej, czyli sufiksacji, derywacji prefiksalnej, czyli prefiksacji, derywacji końcówkowej, czyli paradygmatyzacji, oraz derywacji złożeniowej, czyli kompozycji (Urbutis 2009: 333–340; Keinys 1999: 22–23) – w języku litewskim występuje również słowotwórstwo mieszane [...]” – jak widać, opiera się tu na dziełach V. Urbutisa i S. Keiniysa, lecz w nich nie mówi się o odrębnym – zwrotnym – sposobie słowotwórczym. Recenzijos / Reviews 331 JOLANTA VASKELIENĖ Nie do końca jasna jest zasada przedstawiania wyrazów podstawowych i ich form, np.: agurkžuvė (: agurkas + žuvis), įvairiareligis, –ė (: įvairus, –i + religija), kalbaknisys, –ė (: kalba + knisti), lecz klišakalbė (: kliša kalba), kalbokūra (: kalbą kūrė) itd. Ponieważ typy derywatów wskazuje się za pomocą znaku plus (+) (zob. tabelę 9 – rzeczownik + rzeczownik, przymiotnik + rzeczownik itd.), wydaje się, że wszędzie oczekiwany byłby taki sam sposób przedstawiania²⁰. Jeśli chodzi o wybór formy czasownika podstawowego: w jednym miejscu podaje się nie tylko bezokolicznik, lecz także formę czasownika, na której derywat opiera się bezpośrednio, a w innym przedstawia się tylko bezokolicznik, por. np. s. 12 pojautis (: pajausti, pajautė) i keitėjimas (: keistėti), s. 63 vargospūdis (: vargas + spaudė) i skrajutė (: skrieti) – keitėjimas opiera się na temacie czasu przeszłego (keitėjo), skrajutė – na skrieja lub skriejo itd. W każdym razie zasada przedstawiania wyrazów podstawowych i ich form mogła zostać wyjaśniona. Jeszcze kilka drobiazgów. Za złożenia o niejasnym typie uznaje się kūnovara i megztipaltis; z przedstawionych w ND przykładów (z objaśnieniami) wynika, że są one semantycznie związane z dwoma rzeczownikami – kūnas, vara i megztinis, paltas (a więc najpewniej należą do typu rzeczownik + rzeczownik, lecz należałoby omówić megztipaltis dezintegrację); a może derywat ten można by zapisać obok rašyt namis itd. (zob. s. 85). Do niejasnych można by zaliczyć również rzeczownik šokvaikštis, przedstawiony w tabeli 9 (s. 80) ze znakiem zapytania jako złożenie typu rzeczownik + czasownik. Uważa się, że w tabeli 4, wskazując rodzaj formantów słowotwórczych²¹, trafniej byłoby napisać nie „Sufiksy”, lecz „Sufiksy (zakończenia)”, ponieważ niejednokrotnie pisze się, że wyrazy mające takie same zakończenia bywają zarówno derywatami, jak i niederywatami (np. na s. 52 słusznie napisano: „Zatem –acija nie we wszystkich przypadkach może być uznawana za formant słowotwórczy; czasami neologizmy po prostu mają te morfemy (sufiks –acij– i końcówkę –a), ponieważ taka forma została zapożyczona, a nie utworzona w języku litewskim”). Kończąc recenzję, należy powiedzieć, że uwagi (rozważania) o charakterze dyskusyjnym w żaden sposób nie umniejszają wykonanemu przez autorkę dziełu. Daivai Murmulaitytė udało się przygotować monografię na wysokim poziomie pod względem treści i formy – od wybranego przedmiotu i celu badań po konsekwentną realizację zadań służących jego osiągnięciu. Monografię tę należy uznać za znaczący wkład w rozwój nauk o słowotwórstwie, neologii (częściowo także leksykologii i leksykografii). I chociaż Daiva 20 W gramatykach i dziełach słowotwórczych przy derywatach zwykle wskazuje się nie związki wyrazowe, lecz dwa wyrazy podstawowe (bez znaku plus). Zmienny sposób przedstawiania wyrazów podstawowych w monografii najprawdopodobniej wiąże się z wyborem autorki, co – dwa odrębne wyrazy czy związek wyrazowy – uznaje się za podstawę słowotwórczą. 21 Zapis „formant słowotwórczy” (zob. s. 11 monografii) implikuje, że wyraz jest derywatem (tj. wyrazem utworzonym od wyrazu podstawowego [–owych]), natomiast –(i)acija występuje zarówno w wyrazach, które można uznać za derywaty, jak i w zapożyczeniach (o traktowaniu wyrazów z –(i)acija i ich wspólnordzennych odpowiedników z –imas zob. Vaskelienė 2022). 332 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) Murmulaitytė wydała książkę, która jest najbardziej użyteczna dla naukowców (zwłaszcza specjalistów w dziedzinie słowotwórstwa, morfologii i leksykologii), lecz ona (lub jej części) powinna być również interesująca i przydatna dla czytelników zainteresowanych ogólnie neologizmami, neologizmami słowotwórczymi i bazami danych; z monografii mogliby odpłatnie i twórczo korzystać wykładowcy, studenci i nauczyciele. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aleksaitė Agnė 2022: Słowotwórstwo neologizmów języka litewskiego (na podstawie Bazy danych neologizmów z lat 2011–2019): rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Barauskaitė Dalia 1985: Analiza słowotwórcza wyrazów: pomoc metodyczna, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny. DLKG 2005: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, wyd. 4., poprawione, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Jakaitienė Evalda 2009: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Keinys Stasys 1999: Słowotwórstwo ogólnolitewskiego języka literackiego, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2008. LKG 1971: Gramatyka języka litewskiego 2, red. naczelny K. Ulvydas, Wilno: Mintis. Murmulaitytė Daiva, Aleksaitė Agnė 2021: Przewodnik po słowotwórstwie [zasób elektroniczny], Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://ekalba.lt/zo-dziu-darybos-vedlys/. DOI: 10.35321/zodziu-darybos-vedlys. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego [ciągłe internetowe źródło informacyjne od 2011 r.], oprac. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://ekalba.lt/nauja zodziai/naujienos [dostęp: 2023–01–25–27]. Paulauskienė Aldona 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1994: Morfologia języka litewskiego. Wykłady dla lituanistów, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Paulauskienė Aldona 2007: Podstawy morfologii języka litewskiego, Kowno: Technologija. Ružė Albertas 2012: Morfologia języka litewskiego II, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Recenzijos / Reviews 333 JOLANTA VASKELIENĖ Smetona Antanas 2005: W kwestii wydzielania podstawowych sposobów słowotwórczych. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 83–89. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wyd. 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vaskelienė Jolanta 2022: O litewskich rzeczownikach o wspólnym rdzeniu z przyrostkami –(i)acija i –imas. – Respectus Philologicus 41, 94–106. DOI: 10.15388/RESPECTUS.2022.41.46.111. Vaskelienė Jolanta 2022a: Produktywne typy neologizmów derywowanych od rzeczowników i przymiotników. – Acta Linguistica Lithuanica 87, 177–199. DOI: 10.35321/all87–09. Przyjęto 2 lutego 2023 r. JOLANTA VASKELIENĖ Akademia Szawelska Uniwersytetu Wileńskiego, ul. Vytauto 84, LT-76352 Szawle, Litwa [email protected] 334 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII