Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis)

326 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII JOLANTA VASKELIENĖ Vilniaus universiteto Šiaulių akademija Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-8516-8608 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfologia, lingwistyka tekstu, stylistyka, wariantywność. DOI: doi.org/10.35321/all88-17 Daiva Murmulaitytė PERSPEKTYWY BADAŃ SŁOWOTWÓRSTWA I MORFEMIKI NEOLOGIZMÓW (PRZYPADEK KORPUSU NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO) Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021, 184 s. DOI doi.org/10.35321/e-pub.16.naujadaros-tyrimu-perspektyvos ISBN 978-609-411-289-8 Monografia Daivy Murmulaitytė jest pierwszą książką poświęconą uruchomionemu w 2011 roku i stale uzupełnianemu Zbiorowi Neologizmów Języka Litewskiego1 (dalej – ZN lub zbiór) oraz omówieniu możliwości badawczych, jakie on oferuje. Obecnie w ZN znajduje się więcej neologizmów hasłowych i przykładów ilustracyjnych niż w czasie przygotowywania monografii2, a zatem niektóre spostrzeżenia zawarte w monografii już teraz mogą być jeszcze lepiej uzasadnione, uzupełnione (a może 1 „W zbiorze tym gromadzone są nowe wyrazy (zapożyczenia i neologizmy), połączenia wyrazowe i skróty, które pojawiły się w języku litewskim od końca XX wieku i pojawiają się we współczesnym użyciu publicznym, nowe znaczenia wyrazów, a także informacje o pochodzeniu, użyciu i normalizacji neologizmów.” (https://ekalba.lt/naujazodziai/apie/ND%20%C4%AEvadas [dostęp: 2023-01-25]). 2 Według twórców ZN pod koniec 2022 roku w zbiorze opisanych było 7920 neologizmów i ponad 28 000 przykładów ilustracyjnych (https://ekalba.lt/naujazodziai/apie/ND%20Duomenyno%20 sandara, dostęp: 2023-01-25), we Wstępie do monografii („Źródło badawcze”) napisano, że w listopadzie 2020 r. w ZN znajdowało się 6300 neologizmów i 23 000 przykładów ilustracyjnych. Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) Recenzje / Reviews 327 i obalane?) na podstawie wyników analizy nowych danych3. Autorka monografii Daiva Murmulaitytė wybrała badanie neologizmów języka litewskiego (z wykorzystaniem materiału ND) oraz przedstawienie tego korpusu jako narzędzia badań słowotwórczych i morfemicznych4. Autorka monografii jest do tego w pełni przygotowana, bardzo dogłębnie zgłębiła badany obiekt – książka ta stanowi kontynuację i podsumowanie różnorodnych badań Daivy Murmulaitytė związanych z ND, rozpoczętych w 2017 roku. Oczywiste jest również, że doskonale zapoznała się z pracami innych naukowców, którzy wybrali ten sam przedmiot badań, oraz że zgłębiła nie tylko prowadzone na Litwie, lecz także na świecie badania nad słowotwórstwem, neologią, kontaminacją i innymi zagadnieniami. Ci, którzy chcieliby rozwinąć którekolwiek z tych zagadnień, znajdą opublikowaną literaturę (w wykazie 111 pozycji). Struktura monografii jest logiczna, odpowiednia i przejrzysta – składają się na nią (poza tokias knygoje pateikiamas žinias galės pasinaudoti nurodyta įvairiomis kalbokrótkimi Podziękowaniami) Wstęp, dwie części podzielone na rozdziały i podrozdziały, szczegółowe wnioski uzasadnione i skorelowane z analizą, wykazy źródeł i literatury, 9-stronicowe streszczenie w języku angielskim5, umożliwiające osobom posługującym się innymi językami, zainteresowanym neologizacją, neologizmami, korpusami danych itp., zapoznanie się z głównymi wynikami i spostrzeżeniami badań. Zatem treść monografii jest bardzo przemyślana i spójna. We Wstępie do monografii przedstawiono źródło badań (ND), przedmiot, cel oraz zadania niezbędne do jego osiągnięcia, omówiono metodologię badań, przedstawiono przegląd badań opierających się na ND, a także zaprezentowano strukturę monografii. W pierwszej części monografii („Baza danych neologizmów – źródło neologizmów i narzędzie ich badania”) mowa jest o ND jako zbiorze neologizmów oraz narzędziu badania neologizmów. Na część tę składają się 3 rozdziały – przedstawiono w nich rodzaje neologizmów zawartych w ND, omówiono neologizmy leksykalne i semantyczne6, leksykę ożywioną, a największą uwagę poświęcono neologizmom, które można analizować słowotwórczo. Omówiono tu również zasady doboru danych ND (mowa o regularności abstraktów czasownikowych, derywatach zwrotnych, polisemii, a także dokonano podsumowania). Następnie koncentruje się uwagę na 3 Należy powiedzieć, że nie tylko niniejsza monografia opiera się na materiale empirycznym ND, lecz także obroniona w ubiegłym roku rozprawa doktorska Agnės Aleksaitė (2022), przygotowana pod kierunkiem autorki monografii. Autorka rozprawy oparła się na 3098 derywatach wybranych spośród 5319 jednostek opisanych leksykograficznie w ND w latach 2017–2019. Oba dzieła konceptualne (recenzowana monografia i rozprawa) stanowią dobrą podstawę, punkt wyjścia do badania neologizmów; z wniosków obu prac (zestawiając i porównując uzyskane wyniki analizy neologizmów) mogą skorzystać inni naukowcy badający neologizmy (lub nowe derywaty) (recenzentka już z tego skorzystała, zob. Vaskelienė 2022a). 4 Godne pochwały jest to, że autorka nie ogranicza się do nowych derywatów, lecz włącza w zakres badań również słowa, które uzyskały nowe znaczenia lub odżyły. 5 Streszczenie przełożyła Jovita Bagdonavičiūtė. 6 Autorka na bardzo trafnych przykładach pokazuje, które spośród słów przedstawionych w ND i z jakich powodów należy uznać za słowa nowo utworzone (neologizmy leksykalne), a które można uznać za produkt rozwoju semantycznego. JOLANTA VASKELIENĖ 328 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Dane ND dotyczące słowotwórstwa i morfemiki (strukturę, stopień zbadania, możliwości badawcze) oraz kwestię zastosowania bazy ND do szczegółowej analizy słowotwórstwa neologizmów. Druga część monografii poświęcona jest przedstawieniu kierunków badań nad neologizmami i badań pilotażowych. Część ta składa się z dwóch rozdziałów, które tematycznie dzielą się na podrozdziały. W pierwszym rozdziale drugiej części monografii („Rejestrowanie i analiza tendencji słowotwórczych nowych słów języka litewskiego”) przedstawiono tendencje słowotwórcze neologizmów, szerzej omówiono neologizmy rzeczownikowe, poświęcając szczególną uwagę prawidłowościom derywacji złożeń, typom słowotwórczym, morfemom ich nei sudėčiai, klasifikacijos problemoms aptarti. Vertinga tai, kad monografijoje analizuojami ne tik morfologinės žodžių darybos būdu atsiradę naujažodžiai tematów podstawowych (tj. neologizmy), a także derywatom utworzonym w sposób niemorfemowy, kontaminantom: wyjaśniono pojęcie kontaminacji, omówiono derywaty uznawane za kontaminanty, napisano o przypadkach problematycznych, wyznaczono dalsze kierunki badań nad kontaminantami7. Drugi rozdział drugiej części („Badania nad relacjami słowotwórczymi neologizmów”) poświęcony jest omówieniu i przedstawieniu badań nad gniazdami słowotwórczymi, kategoriami słowotwórczymi, typami słowotwórczymi oraz leksykalnymi grupami semantycznymi. Bardzo przydatne jest to, że podrozdziały kończą się podsumowaniami. Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że przedstawione w monografii spostrzeżenia i wyniki badań w większości przypadków nie budzą żadnych wątpliwości. Na osobną wzmiankę zasługuje 18 tabel i 12 rysunków8, które mają charakter ilustracyjny i uzupełniają tekst. Godne pochwały jest to, że autorka, rozważając ten czy inny aspekt, nie pomija również kwestii dyskusyjnych, ukazuje pojawiające się problemy, proponuje możliwe rozwiązania, a zatem w monografii nie tylko (nie tyle) dokonuje się przeglądu tego, co zostało zrobione, lecz także bardzo przekonująco i precyzyjnie ukazuje się różnice, aspekty uzupełniania, doskonalenia i przystosowywania ND do badań różnego rodzaju, a także możliwości; ponadto nie pisze się ogólnikowo, lecz poprzez ukazywanie i przedstawianie konkretnych przykładów. Należy stwierdzić, że zarówno monografia jako całość, jak i poszczególne jej części mogą być przydatne do różnych celów, np. osoby pragnące zapoznać się z derywatami morfologicznej derywacji mogą przeczytać jeden rozdział, zainteresowani kontaminacją mogą przeczytać inny, osoby zainteresowane derywacją neologizmów złożeń mogą studiować poświęcony temu rozdział, a ci, których interesują poszczególne kategorie derywacyjne (nazwy narzędzi, nazwy według różnicy płci), mogą odpowiednio wybrać poświęcone ich analizie 7 Daiva Murmulaitytė jest ogólnie jedną z nielicznych litewskich badaczek konsekwentnie badających derywaty kontaminacyjne. 8 Np. rodzaje neologizmów przedstawionych w ND zostały bardzo jasno i obrazowo ukazane w tabeli 2, w tabeli 3 informacyjnie przedstawiono możliwe aspekty badań neologizmów i morfemiki oraz wskazano (nie)możliwość ich badania, a do różnych celów można wykorzystać dane dotyczące typów złożeń i przykładów tych typów przedstawione w tabeli 9 i in. Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) Recenzijos / Reviews 329 rozdział i in.9. Monografia Daivy Murmulaitytė została napisana w stylu naukowym, jest uporządkowana i właściwie zredagowana. Książka ta jest przydatna także praktycznie – zawarty w niej materiał, spostrzeżenia i propozycje mogą przyczynić się do doskonalenia i dalszego didžiausią lietuvių kalbos naujažodžių šaltinį. uzupełniania ND – Nie mniej wartościowe jest to, że monografia nie tylko dostarcza nowych informacji, lecz także skłania do myślenia, stawiania pytań i dyskusji. Chciałoby się zatem wspomnieć o kilku takich momentach. W językoznawstwie litewskim (niestety) nie ma jednego (takiego samego) podejścia do niektórych zagadnień słowotwórstwa (kwestie te wciąż czekają na bardziej szczegółowe spojrzenie i omówienie, ale nie powinny być pomijane także w recenzji). To dobrze, że autorka monografii (zob. s. 14– 15) pisze o różnicach w podejściu do sposobów słowotwórczych, np. o niejednolitym traktowaniu derywatów z be- (begalvis, -ė), i stwierdza, że „[W] niniejszym badaniu neologizmów w Korpusie Danych również przyjmuje się tradycyjne podejście do derywatów przedrostkowych [podkreślenie rec.] [...] w dużej mierze dlatego, że tendencje neologizacyjne porównuje się z prawidłowościami tradycyjnego słowotwórstwa opisanymi we współczesnym języku grap. Na s. 68 matikose“. Laikantis tradicinio požiūrio darinys begalvis, -ė būtų traktuojamas kaip priešdėlio bevedinys iš vieno pamatinio žodžio galva10. Monografijos powraca się do niejednolitego traktowania derywatów z be11 i przy omawianiu derywatu bežidinis, -ė wskazuje się dwie możliwości: pisze się, że mógłby to być derywat o mieszanym sposobie słowotwórczym – przedrostkowym i końcówkowym – od židinys, albo że można tu dostrzec końcówkowy sposób słowotwórczy, a podstawą nie jest słowo (židinys), lecz połączenie wyrazowe (be židinio). Należy powiedzieć, że zazwyczaj jako mieszany sposób słowotwórczy sufiksacja-paradygmatyzacja (przedrostkowo-końcówkowy) nie bywa wskazywany12; inną kwestią jest to, dlaczego przy bežidinis, -ė nie zapisano już tradycyjnego poglądu, że jest to derywat z przedrostkiem beod jednego słowa židinys? A zatem nadal nie jest do końca jasne, 9 Osobno warto wspomnieć o używanym przez autorkę terminie derywacja alternatywna (s. 66) – wydaje się, że nie jest on używany przez innych specjalistów w dziedzinie słowotwórstwa, ale jest trafny; najprawdopodobniej byłby odpowiednikiem derywatów z paralelnymi wyrazami podstawowymi u Vincasa Urbutisa (2009: 109– 110) (terminu używanego w odniesieniu do oparcia derywatu zarówno na jednym, jak i na drugim (innych) wyrazie). 10 Zob. także s. 11 monografii, gdzie betarmis, -ė uznaje się za derywat z przedrostkiem bez pobocznym środkiem słowotwórczym (końcówką), por. W monografii Urbutisa (2009: 260) przedrostkowy sposób słowotwórczy ilustruje się derywatem bedarbis, -ė, gdy przedrostek występuje jednocześnie ze zmianą końcówki. 11 Jest to rzeczywiście ważne, ponieważ jedna lub druga pozycja decyduje o sposobie tworzenia neologizmu. 12 Zob. s. 13 monografii: „[...] w języku litewskim występuje również słowotwórstwo mieszane, gdy jednocześnie stosuje się dwa sposoby tworzenia wyrazów, na przykład przedrostkowo-przyrostkowy (prefiksacja-sufiksacja; tak utworzone zostały już wcześniej poświadczone wyrazy povestuvinis, -ė, prieškarinis, -ė, pakylėti, paeiliui itd.) lub JOLANTA VASKELIENĖ 330 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII jakie stanowisko wobec formacji z be- (tradycyjne13 czy Antanasa Smetony (2005), Aldony Paulauskienė (1983: 100–103; 1994: 81; 2007: 20–22) oraz w niektórych innych przypadkach) przyjmuje się w monografii. złożeniowo-przyrostkowy (kompozycja-sufiksacja, na przykład: pelėkautai, žmogėdra itd.) (Urbutis 2009: 340–342; Jakaitienė 2009: 254; Keinys 1999: 82–83, 97, 102).” W opracowaniach dotyczących słowotwórstwa różnie rozumiana jest również rola zaimka zwrotnego, co wiąże się z (nie)wyodrębnianiem zwrotnego sposobu słowotwórczego. Najczęściej wskazuje się dwa sposoby tworzenia czasowników – sufiksację i prefiksację – tzn. mówi się o derywatach przyrostkowych i przedrostkowych (zob. LKE 593; Paulauskienė 1994: 363–279; LKG 1971: 247–298; Ružė 2012: 53–62). W DLKG (2005: 385; 406–409), oprócz wspomnianych dwóch sposobów tworzenia czasowników, wskazuje się jeszcze jeden – zwrotny – sposób słowotwórczy. Stanowisko to przyjęto również w recenzowanej monografii14. Nawiasem mówiąc, w związku ze wspomnianym podejściem do zaimka zwrotnego w DLKG bardzo szeroko rozumiane są również czasowniki o mieszanym sposobie słowotwórczym – za rezultat słowotwórstwa mieszanego w gramatyce uznaje się nie tylko derywaty powstałe w wyniku przedrostkowo-przyrostkowego sposobu słowotwórczego, lecz także takie, które utworzono za pomocą przyrostka i zaimka zwrotnego oraz przedrostka i zaimka zwrotnego (DLKG 2005: 409–410). Zatem w monografii sposób zwrotny uznaje się za odrębny, właściwy tylko czasownikom15, sposób słowotwórczy: na s. 12 wymienia się derywaty sufiksalne, prefiksalne i końcówkowe oraz pisze, że „czasowniki tworzy się także za pomocą właściwego tylko im afiksu zwrotności (cząstki zwrotnej)”. Zatem derywaty klasyfikuje się według ich głównego środka słowotwórczego.”16. Nie ma wątpliwości co do przykładów derywatów sufiksalnych, prefiksalnych i końcówkowych, ale zaraz obok podano utworzone za pomocą cząstki zwrotnej (?) takie czasowniki: įsikatinti ‘wziąć na wychowanie porzuconego kota’ (: įkatinti), užsigrybauti ‘zarobić pieniądze na sprzedanych grzybach’ (: užgrybauti). Czy rzeczywiście rola zwrotności jest tutaj taka sama jak w derywatach sufiksalnych, prefiksalnych i końcówkowych? W pracach morfologicznych wskazuje się różną liczbę znaczeń zwrotności, ale najczęściej wymienia się znaczenie bezpośrednie (prausia – prausiasi), pośrednie (neša – nešasi, perka – perkasi), ograniczenie zakresu czynności do samego wykonawcy (kelia – keliasi) itd. (LKE 471) – właśnie te ostatnie znaczenia można wyczuć, porównując formy niez­wrotną i zwrotną įkatinti (‘wziąć na wychowanie porzuconego kota’) i įsikatinti (‘wziąć [tj. wziąć dla siebie / samemu – rec.] na wychowanie porzuconego kota’), užgrybauti (‘zarobić pieniądze na sprzedanych grzybach’) i užsigrybauti (‘zarobić dla siebie [tj. zarobić dla siebie, własne 13 Należy zauważyć, że możliwość tworzenia derywatów (zob. s. 68 sočiapilvis) za pomocą końcówki z połączenia sočiu pilvu jest w ogóle sprzeczna z tradycyjnym poglądem, zgodnie z którym derywaty i złożenia (odpowiednio derywacja i kompozycja) rozróżnia się właśnie według liczby wyrazów podstawowych i zgodnie z którym formacje typu sočiapilvis, -ė uznaje się za złożenia (zob. Keinys 1999: 18; Urbutis 2009, 333; LKE 148, 590 i in.). 14 Takie samo stanowisko widać również w Žodžių darybos vedlys (Murmulaitytė, Aleksaitė 2021), w rozprawie doktorskiej A. Aleksaitė (2022: 167–170). 15 To, że ten sposób słowotwórczy jest właściwy wyłącznie jednej części mowy, a nie wszystkim (formacjom różnych części mowy), również wzmacnia wybrane stanowisko, by nie uznawać sposobu zwrotnego za odrębny. 16 Podrozdział 1.5.2. monografii poświęcony jest omówieniu derywatów zwrotnych, zob. s. 39–41. Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) Recenzijos / Reviews 331 potrzebom – rec.] pieniędzy ze sprzedanych grzybów’). Należy zwrócić uwagę na to, że na s. 53 ten sam czasownik užsigrybauti jest już wyjaśniany jako derywat prefiksalny i zwrotny: „[...] kilka utworzonych przez analogię do innych słów za pomocą prefiksu i afiksu zwrotnego (užsigrybauti ‘zarobić pieniądze ze sprzedanych grzybów’, por. užsidirbti, atsiseimauti ‘wystarczająco długo, aż do niechęci, być członkiem Sejmu’, por. atsivalgyti)“ (s. 53). Przypuszcza się, że czasowniki typu užsigrybauti są derywatami prefiksalnymi, a zwrotność jest dodatkowym środkiem słowotwórczym17, częścią formantu złożonego, por. czasowniki uznawane za derywaty prefiksalne: užsibūti (: būti), atsivalgyti (: valgyti), išsigulėti (: gulėti) (Keinys 1999: 89–90), persivalgyti (: valgyti), užsižiopsoti (: žiopsoti) (Barauskaitė 1985: 30), atsivalgyti (: valgyti), įsiplepėti (: plepėti) (Ružė 2012: 58) i in. W monografii zasadniczo przyjęto stanowisko A. Paulauskienė i DLKG, i jest to prawo oraz wybór autorki (a zatem stanowisko to przekonuje badaczkę). Niemniej jednak w monografii temu uznawanemu za odrębny sposób słowotwórczy zwrotnemu sposobowi derywacji należało poświęcić więcej uwagi18, ponadto o sposobie tym nie powinno się milczeć również przy omawianiu sposobów słowotwórczych19. Ze zwrotnością nieco wiąże się inne miejsce monografii, w którym mowa o wyborze wyrazu podstawowego (i jego formy) – na s. 11 napisano: „Można pomijać również prefiks wyrazu podstawowego lub afiks zwrotny, na przykład: džiugena ‘człowiek radujący się’ (: džiaugtis), išvarža ‘ogromny wybuch plazmy słonecznej’ (: išsiveržti) (więcej o zmianach podstawy słowotwórczej zob.: Urbutis 2009: 231–246; Jakaitienė 2009: 243; Barauskaitė 1985: 21–25; Keinys 1999: 19–20).“ Należy tu powiedzieć dwie rzeczy: w pełni zgadzając się z tym, że postfiksalność słowa podstawowego jest czasami pomijana i nie przechodzi do derywatu, należałoby wspomnieć również o omówionym w recenzji poglądzie, że w pracach niektórych uczonych postfiksalność bywa uznawana za drugorzędny środek słowotwórczy, będący częścią formantu złożonego. Druga kwestia: wspominając o możliwym nieprzechodzeniu przedrostka słowa podstawowego do derywatu, należałoby podać przynajmniej jeden przykład ilustrujący to twierdzenie – oba derywaty (džiugena, išvarža) ilustruoja tik pamatinio žodžio sangrąžos praleidimą. 17 Abi galimybės galėtų būti nurodytos taip: už(si)grybauti ‘už(si)dirbti pinigų iš parduotų grybų’ (: grybauti). 18 Monografia jest właśnie tym gatunkiem, w którym można (i należy) omawiać kwestie dyskusyjne, różnie interpretowane. 19 W innym miejscu monografii (w części dotyczącej sposobów słowotwórczych) nie wspomina się o słowotwórczym sposobie postfiksalnym – na s. 13 napisano o 4 podstawowych i mieszanym sposobie słowotwórczym: „Obok wymienionych podstawowych sposobów tworzenia wyrazów – derywacji sufiksalnej, czyli sufiksacji, derywacji prefiksalnej, czyli prefiksacji, derywacji paradygmatycznej, czyli paradigmacji, oraz derywacji kompozycyjnej, czyli kompozycji (Urbutis 2009: 333–340; Keinys 1999: 22–23) – w języku litewskim występuje również derywacja mieszana [...]” – jak widać, opiera się tu na pracach V. Urbutisa i S. Keინysa, lecz w nich nie mówi się o odrębnym – postfiksalnym – sposobie słowotwórczym. JOLANTA VASKELIENĖ 332 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Nie do końca jasna jest zasada podawania słów i form podstawowych, np.: agurkžuvė (: agurkas + žuvis), įvairiareligis, -ė (: įvairus, -i + religija), kalbaknisys, -ė (: kalba + knisti), ale klišakalbė (: kliša kalba), kalbokūra (: kalbą kūrė) itd. Ponieważ typy złożeń podaje się ze znakiem plus (+) (zob. tabelę 9 – rzeczownik + rzeczownik, przymiotnik + rzeczownik itd.), więc chyba wszędzie należałoby oczekiwać takiego samego zapisu20. Odnośnie do wyboru formy wyrazu podstawowego: w jednym miejscu podaje się nie tylko bezokolicznik, lecz także formę czasownika, na której derywat opiera się bezpośrednio, a w innym przedstawia się tylko bezokolicznik, por. np. s. 12 pojautis (: pajausti, pajautė) i keistėjimas (: keistėti), s. 63 vargospūdis (: vargas + spaudė) i skrajutė (: skrieti) – keistėjimas opiera się na temacie czasu przeszłego jednokrotnego (keistėjo), skrajutė – na skrieja albo skriejo itd. W każdym razie zasada przedstawiania wyrazów i form podstawowych mogła zostać wyjaśniona. Jeszcze kilka drobiazgów. Za złożenia o niejasnym typie uznaje się kūnovara i megztipaltis; z przykładów przedstawionych w ND (z objaśnieniami) wynika, że są one semantycznie związane z dwoma rzeczownikami – kūnas, vara oraz megztinis, paltas (a więc najprawdopodobniej są typu rzeczownik + rzeczownik, należałoby jednak omówić dezintegrację mergztipaltis); a może ten derywat mógłby zostać zapisany obok rašytnamis i in. (zob. s. 85). Do niejasnych można by zaliczyć także šokvaikštis, uznany za złożenie typu rzeczownik + czasownik i podany w 9. tabeli (s. 80) ze znakiem zapytania. Uważa się, że w 4. tabeli, wskazując rodzaj formantu słowotwórczego21, trafniej byłoby napisać nie „Przyrostki”, lecz „Przyrostki (zakończenia)”, ponieważ niejednokrotnie zaznacza się, że wyrazy mające takie same zakończenia bywają zarówno derywatami, jak i wyrazami niederywowanymi (np. na s. 52 słusznie napisano: „A zatem -acija nie we wszystkich przypadkach może być uznawana za formant słowotwórczy, czasami neologizmy po prostu mają te morfemy (przyrostek -acij i końcówkę -a), ponieważ taka forma została zapożyczona, a nie utworzona w języku litewskim.”) Kończąc recenzję, należy powiedzieć, że uwagi (rozważania) o charakterze dyskusyjnym w żaden sposób nie umniejszają pracy wykonanej przez autorkę. Daivie Murmulaitytė udało się alizavimo. Ši monografija laikytina reikšmingu indėliu į žodžių darybos, neoprzygotować monografię na wysokim poziomie pod względem treści i formy – począwszy od wybranego przedmiotu i celu badania, aż po konsekwentny rozwój nauk relogii (częściowo także leksykologii i leksykografii) w celu realizacji zadań. I chociaż Daiva 20 W gramatykach i opracowaniach dotyczących słowotwórstwa przy derywatach zwykle podaje się nie połączenia wyrazowe, lecz dwa wyrazy podstawowe (bez znaku plus). Zróżnicowany sposób przedstawiania wyrazów podstawowych w monografii najprawdopodobniej wiąże się z wyborem autorki dotyczącym tego, co uznaje się za podstawę słowotwórczą – dwa odrębne wyrazy czy połączenie wyrazowe. 21 Określenie formant słowotwórczy (zob. s. 11 monografii) implikuje, że wyraz jest derywatem (tj. wyrazem utworzonym od wyrazu podstawowego (wyrazów podstawowych)), natomiast -(i)acija obejmuje zarówno te jednostki, które można uznać za derywaty, jak i zapożyczenia (na temat traktowania wyrazów z -(i)acija oraz ich odpowiedników o wspólnym rdzeniu z -imas zob. Vaskelienė 2022). Daiva Murmulaitytė. Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis) Recenzje / Reviews 333 Murmulaitytė wydała książkę, która jest najbardziej przydatna dla naukowców (przede wszystkim specjalistów w dziedzinie słowotwórstwa, morfologii i leksykologii), ale ona (lub jej części) powinna być interesująca i przydatna także dla wszystkich czytelników zainteresowanych neologizmami, nowotworami językowymi i korpusami danych; z monografii wykładowcy, studenci i nauczyciele mogliby korzystać odpłatnie i twórczo. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aleksaitė Agnė 2022: Lietuvių kalbos naujažodžių daryba (2011–2019 m. Naujažodžių duomenyno pagrindu): daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Barauskaitė Dalia 1985: Darybinė žodžių analizė: metodinė priemonė, Šiauliai: Šiaulių pedagoginis institutas. DLKG 2005: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, 4-oji pataisyta laida, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Jakaitienė Evalda 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Keinys Stasys 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, sud. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2008. LKG 1971: Gramatyka języka litewskiego 2, red. nacz. K. Ulvydas, Wilno: Mintis. Murmulaitytė Daiva, Aleksaitė Agnė 2021: Przewodnik po derywacji wyrazów [zasób elektroniczny], Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/. DOI: 10.35321/zodziu-darybos-vedlys. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego [Ciągły internetowy leksykon od 2011 r.], oprac. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://ekalba.lt/naujazodziai/naujienos [dostęp: 25–27.01.2023]. Paulauskienė Aldona 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija. Paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Paulauskienė Aldona 2007: Podstawy morfologii języka litewskiego, Kowno: Technologija. Ružė Albertas 2012: Morfologia języka litewskiego II, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. JOLANTA VASKELIENĖ 334 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Smetona Antanas 2005: W kwestii rozróżniania podstawowych sposobów słowotwórczych. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 83–89. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wydanie 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vaskelienė Jolanta 2022: O litewskich rzeczownikach o wspólnym rdzeniu z przyrostkami -(i)acija i -imas. – Respectus Philologicus 41, 94–106. DOI: 10.15388/ RESPECTUS.2022.41.46.111. Vaskelienė Jolanta 2022a: Produktywne typy neologizmów będących derywatami rzeczowników i przymiotników. – Acta Linguistica Lithuania 87, 177–199. DOI: 10.35321/all87-09. Złożono 2 lutego 2023 r. JOLANTA VASKELIENĖ Vilniaus universiteto Šiaulių akademija ul. Vytauto 84, LT-76352 Szawle, Litwa jolanta.vaske[email protected]u.lt