Dalia Kiseliūnaitė. Kuršių nerijos kuršininkų kalba: I dalis. Fonetika ir fonologija

Recenzijos / Re iews 303 PĒTERIS VANAGS Uni e sidade da Le ônia, Uni e sidade de Es ocolmo ORCID id: o cid.o g/0000-0003-0718-364X Mokslinių y imų k yp ys: bal ų kalbų is o ija, la ių bend inės kalbos is o ija, kalbos poli ika. DOI: doi.o g/10.35321/all88-15 Dalia Kiseliūnai ė KURŠI NERIJOS KURŠININK LEPTA: I DALIS. FONETICA IR FONOLOGIA Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 2022, 219 p. DOI.o g/10.35321/e-pub.41.ku sininku-kalba-I-dalis ISBN 978-609-411-320-8 (gem as), ISBN 978-609-411-321-5 (Pa e I) Ku šininkų kalba isso um ce o bal os idioma, pela qual oi alado Ku šių ne ijoje e ela p óximos e i ó ios al ez a pa i XVXVI a. a é XX a. segunda pa e. Isso oi pe sikėlėlių do la iško Ku šo e seus palikuonių língua, expe imen ada in luência das izinhas línguas ( okiečių e lie u ių) e ex ingusa po causa mudusių his o inių e poli inių p iežasčių. Ela ixou-se desde XIX a., mas mais ecen es empos pesquisado es ainda spėjo g a a e das úl imas sua gim akalbių šneką. A maio pa e da a enção a es a a oma de línguas bal as nos úl imos décadas de o ou p o eso ė Dalia Kiseliūnai ė, iek su inkdama gausią medžiagą, iek publikuo- dama da Uni e sidade de Klaipėda mui os a igos nes e ema. Re isada monog a ia isso sua pesquisas esumindo e mais ap o undamen o em es a p oblemá ica. Monog a ia é compos a Į adas, dois p incipais seções e Iš ados. Ją apildo e anexas agmen os de egis os de linguagem, que são ci ados e discu idos em li o. Na p imei a pa e do li o Ku šininkų kalbos iš akos, is o ija, s a usas, socioling is inis pa eikslas, dokumen ação e y inėjimai (p. 1574) amplos ema de géne o ge al in odução. Au o ė, baseando-se amplamen e cien í ica e eó ine li e a u a em odas as ques ões examinadas, discuinėja o igem do idioma, Ku šių ne ijos is o iją, população núme osus kai ą, ku šiškai (la iškai) albančių ž ejų apsigu enimą egione, su gi am his o inius acon ecimen os, de ido aos quais no as ondas imig ação e yko ki i PĒTERIS VANAGS 304 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVIII p ocessos sociais. D. Kiseliūnai ė amplamen e a a a ques ão do s a us da língua ku šininkų como melho desc e e idioma. Na opinião da au o a, melho encaixa iam geolek o, sociolek o e e nolek o e mos. Todas conėjimas baseadas em sé ias pos a s ymas, po ém isso não nega possibilidade idiomą de ini e como sepa ą, embo a e mais ecen es o igem, bal ų kalbą. Toliau capí ulo abo da-se ne ijoje alguns cên imos exis is a usi d ikalbys ė e ku šininkų língua p es ižo p oblema ica. Mui o alioso posky is e sob e ku šininkų linguagem documen ação e es inamen o. Aqui cole ada abundan e ma e ial com e e ências a on es. Minimi Adalbe o Bezzenbe ge io, Ju io Plakio (Ju io Plāķio), Richa do Pie scho, Wol gango P. Schmido, F iedhelmo Hinzės e ou os in es igado es abalhos. Paminė i e aqueles pesquisado es e linguagem en uzias ai (Janis Kuškis (Jānis Kušķis), Laimduo as Ceply is (Laimdo s Ceplī is), Aus is G asis, Ilma as Be no skis, Richa das Pie schas, mesma monog a ijas au o ė), que no XX a. an ojoje pusėje e a XXI a. começo su inko gana a gausią coleção de g a ações de língua dos ku š. Na p imei a pa e do li o e mina-se samp o a imais sob e a i aibindude da língua ku šininkų e suas possibilidades de ecuaú . Segunda pa e da monog a ia Ku šininkų kalbos one ika i onologija (p. 75 185) des ina-se à desc ição oné ica idioma. Ji começaama ampa esumo da his ó ia de pesquisas oné ica e onologia da língua ku šininkų (p. 7578). Após es a in odução sis ema icamen e a am-se skiemuo (p. 7881), ki čiação ki čio luga e p iegaidės (p. 8191), ocalismo (p. 91135) e consonan izmo (p. 135178). Cada capí ulo de cons i ui á ios ou a é alguns posky ios. Conclusões ei as usando gausa, an o p óp ia au o ês g a ada, an o de mais an igas g a ações ou записа, cole ada, ma e ial. Cada uma peculia idade da língua ku šininkų é compa ada com la ias línguas, especialmen e ku šiškųjų pa a mių, b uožais, de e mina-se possí el ou as línguas in luência, ambém e p óp ias ku šininkų idiomas inno acijas. Nos enómenos da linguagem en a-se olha g i an o sinc oniniu, quan o diach oniniu aspec o. Vá ias obse ações e minções, su gídas lendo uma mui o aliosa monog a ia. Ap a ian ki čia imą (p. 8182), menciona que às ezes an esdėliniuose eiksmažodžios apasci o neki čuo as p iešdėlis ne- (ni-), p z., p aes. 1. ni‘a sece ûos ‘nep isceno, p aes. 3. nepalīi ́ ‘nepadėjo, p aes. 3. ni‘ãzmaksa.i ‘neužmokėjo. Semelhan es ac os de indicado e an e io es pesquisado es, po exemplo, Adalbe as Bezzenbe ge is (1888: 42) mini alguns exemplos de com ki čiuo a chángi e po ou os an esdėlios, po exemplo, a náku, salaulá . Kyla ques ão, se aqui não mais an igas e li esnês la ias linguagem ki chiação sis ema, cuja e linhii obse imi e XVIIXVIII a. la iškoje poezijoje (plg. Ancī is 1936), elik as. Encan us do equilíb io analógico, do qual não há em gene ininha la ians, o caso mencionado na 96-ame página. Como an e io men e desc e eu e Plakis (Plāķis 1927: 48, 64), no pa adigma de asmenação de ação- e dade šaknies balsių/e i æ a iculiacija islyginama, odėl p aes /. 2. sg. šaknies ē igual mesmo como 1. sg. es bgu, u bgi i pan. Dalia Kiseliūnai ė. Ku šių ne ijos ku šininkų kalba: I dalis. Fone ika i onologija Re iews Re iews 305 / Como e em alguns sulos Ku šo a mėse, ku šininkų a o as daik a a dis puĩšis ‘be nas, samdinys (p. 100) com an iniu š de gen. sg. e mui oscasi os aleg nių. Não é o almen e possí el conco da com a au o a a i mação de que senότερη p ielinksnių es u u a man ém-se dian edėliuose: la ių uz eiksmažodžiuose em bidibalsinę o mą: u . 2. sg. uõzdaba. ‘saugok (MS), pa ic. a. p ae . m. N. sg. uõzâu ́s ‘užaugęs (EK_03), p ae . 3. uõzlik ́ ‘uždėjo (EK_31) (p. 101). Nes e caso pa icula , a ala gamen o p o a elmen e secundá io (Endzelīns 1951: 688689). Abejo ino e al au o ê eiginho: P ielinksnis aiz aqui mono onguojamas a é az, e an esdėlyje, como e me idionais Ku žemės a mėse, sua o ma é com ilguoju balsiu āz: p ae . 3. ãzmaksa ́ ‘užmokėjo (EK_28), az gâlda ‘už able (p. 101). Aqui p o a elmen e não mono ongização, mas man ida a chajiškesnė o ma p ielinksnio (Endzelīns 1951: 636; Rudzī e 1964: 144). Tal ez po neapsixi amen o su giu al ase: Daba inių pa eikėjų kalboje la . b. k. p iešdėlio pā - ‘ eiksmo k yp is pe kokį daik ą, kiau ai, um ce o empo e e c. e pa - ‘g įž amojo judėjimo k yp is co espondências ambém não são semp e cla amen e dis inguidas (p. 105). La ias comun inês alboje não há p e ixo pa -, e só pā -, que em ambos menė us signi icados a spal ius. Na 110.ama página au o ė a i ma: Todos os casos com anap ikse mos am que o signi icamen o decisiam p o a elmen e e e ab e ação do p imei o componen e dos mis iados d iga sias e spūdžio passlinkamen o em p iebalsį. Es e p ocesso pôde inicia -se em ziemgališkosi a mėse e chamadaja Ku šo žiemgališkajame kampe, de onde, como spėjo Endzelynas, eio maio pa e da população em nó dina pa e ne ija. Especialmen e dêsningai o p imei o componen e umpou duplica siças com , e depois e nou os. Nes e pon o de is a os dois ku šininkų p iegaidžių memb os da oposição sua ece am (ne ęs inė p iegaidė pe deu seus dis in i os s um inės p iegaidės a ibu os, e ęs inė do elho inha man ido o cu o p imei o componen eą). No en an o Janis Endzelynas p ocesso explicina a i kščiai (Endzelīns 1951: 152), umpas balsis con a au osilabinį isso é a manu enção da elha b e idade, ca ac e ís ica elhões ziemgalių alabai, e não secundinis eiškinys. Falando sob e eiksmažodžių 1 e 2 pl. galūnių -am -ām, -a ā - is o iją (p. 126127), a i ma-se que Endzelynas umpėjimą bando sie i com daik a a džių dgs /. D.I. o mų umpėjimu (shis ku šininkų kalboje ik ai y a) (Endzelīns 1951: 884), po ém Ku žemės a mėse a qualque embo a geog a icamen e mais cla amen e de inido plo ua al sąsaja eikiausiai não ca ac e ís ica. Além disso, ainda de e ia explica , po que daik a a džių o mas com -ām la ių a mėse, pasak Endzelyno, pa eikė i eiksmažodžių 2 a. o ma, que one iquemen nãoalaši? Pa ece que Endzelyno men is nes e caso quan o di okia ele p ocu a p incipalmen e pa ale pa alinių en e onelių pl. D.I. e pl. 1 galūnių -am -ām do consumo e só depois disso a i ma que de ido a pl. 1 galūnės one inio sho ėjimo apa eceu e analogiška galūnė pl. 2 -a com umpuoju balsiu /. Tal ez ap i ik a a i mando que [L]a ių a mėse ā kamieno o mų galūnė į a kamieno pa adigmą pe eina ečiau (gadās > gadas ‘a si inka, pasi aiko), negu a i kščiai (p. 128). Aqui eiškinys explicin inas con a iamen e a kamieno galūnė PĒTERIS VANAGS 306 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVIII a amen e pe eina em ā kamieno pa adigma. Mais adian e sob e es e p ocesso, a au o a espêlioia: Se es a endência ku šininkų a eneš a já de Ku šo, ou se apa en a como uma ce a compa ação do sis ema [...], ainda se ia necessá io expe iencia [...]. Nes a ques ão de e ia se conside ada e em Endzelyno no abą (Endzelīns 1951: 905), que Nycoje, G amzdoje, Vainiuodėje a di e ença en e -as e -ās oi man ida. Esc e endo sob e i e u pla inação (p. 134), au o ė como exemplo mini o mą iemacna e (= iemācinā ) ‘išmagi i. Tokią p eesagą indicou e Plakis (Plāķis 1927: 6566), po exemplo., mãcnu, kũ nu. Salien a-se que o p e ix -en ie oj -inplačiai é usado em ex os dos séculos XVI e XVII, en e eles e Geo go Mancelio, например., ai zenah , dahwena, pasudena i1. Po an o, isso pode se um elho eiškinho e não necessa iamen e one ino. Anais e ediniai com -nieks: zmnieks ‘žemininkas, ou o ma ių k an o esiden ejas e k . (p. 134) co esponde comple amen e aka ų Ku šo (Endzelīns 1951: 362) e XVIXVII a. o mas de esc i os com -enieks, zg., Mancelio Da beneeki, Gh äzeneeku, Mui eneekus2. Falando sob e os conjun os k e g des ino mencionadas ia kamieno açõesmažodžių o mas es lûûos ‘meldžiuosi, ambém Bezzenbe ge io za iksuo as p aes. 1. sg. sáu schu sóu schu ‘šaukiu, lúdschu ‘meldžiu (p. 165). Ou a o ma des e ipo mini e Plakis (Plāķis 1927: 64). Sob e sua secundá ia kilmę já es á esc i o Endzelynas (Endzelīns 1905: 181182), mencionando e dois exempla es de 1671 ano giesmyno bem adiu dando, que G. Mancelio Pos ilėje (1653) ele ais nãodęs. De a o, nos ex os de G. Mancelio ais o mas de como luhdscho, luhdschu, luhdschohs pode se encon ado u ilizado mais de 20 ezes3. Mancelis a ojo e b au scho, peeśau scho, pa ei schu, aißleedschu, kleedschu, a é śuhdschu. Tais es ão e na g ama ica de Hein icho Adol ijaus (Adolphi 1685): Beidschu (139), B au schu (141), Kleedschu (155), Leedschu (162), Schņah schu (20), Schņaudschu (185 (184), Śmel schu (194), en śchu (203). Jų andama e Go ha do F ied icho S ende io g ama ikoje (1783)://: beidschu, kleedsu (dschu), schņaudsu (dschu), ślehdsu (dschu), śneedsu (dschu), s eidsu (dschu), b auzu 1 Plačiau. h p:senie.ko puss.l wo d.indexjsp? o m=%25ena%25&sou ce=Manc1631_Ca  sou ce=M- anc1631_LLP&sou ce=Manc165431  Sou ce=Manc1638  Sou ce=Manc1638- LP3&so =asc&limi =50&cols=4. 2 Mais amplamen e s . Sy  senie.ko puss.l h p/index.jsp?wo d o m=%25eneek%25 sou ce=Manc1631_Ca  sou ce=Manc16- 31_LVM Manc1631_Sou ce Manc1637_Sal sou ce Manc1638_L so- u ce Manc1638 Ph L sou ce Sou ce L 1 so- u ce L sou ce L sou ce L 50&cols=4. 3 Plačiau ž . h p://senie.ko puss.l /index.jsp?wo d o m=luhd%25&so =A-Z&limi =50&page= 2&cols=4&sou ce=SENIE. Dalia Kiseliūnai ė. Ku šių ne ijos ku šininkų kalba: I dalis. Fone ika i onologija Re iews Re iews 307 / ( schu), b ehzu ( schu), mau schu, pluhzu ( schu), auzu ( schu), śmelku ( shu), eezu ( schu), auzu ( schu), eezu ( schu), enku ( schu) (S ende 1783: 111115). Embo a pa e dessas o mas possa se du idada (plg. Rodas man šaubas a ī pa o, ai iešām i kau ku bijušas pazīs amas agadnes o mas kā beidžu, kliedžu u. c. (pa eizo beidzu, kliedzu u. c. ie ā [...], como eigia J. Endzelynas (Endzelīns 1914: 909)), ainda de quem i e no idioma o caso de uso egis ado con i ma o p ocesso de analogia. Pasku inių ku šininkų p o ê iai es a endência al ez a enešė ainda ans e indo-se do elho Ku šo. Na 175-ama página esc e e-se que ex ingęs po šaknies ou apessaga p iebalsio, o -s N. sg. na o ma i a -ш (ceļš ‘kelias, kaimiņš ‘kaimynas e k .). Isso não é e dade, po que nessas pala as após galūnês balsio ex incção de l n e i apa eceu pala alinis p iebalsis ļ ņ e p ecisamen e depois dele s pai o em š. 276-oje iznašoje (p. 177) au o ė ašo, que kiek eko gi dė i, š en ojiškiai egulia iai a oja m. N. sg. /. mačs, G. sg. maģa e . . se ealmen e a dininkas alegado assim, isso se ia um secundá io mo ológico a im, po que o esul ado do p ocesso one ino é is o na êmea mesma página ci ojamame ku šininkų ex e ac mač. No Pascula ó io capí ulo do li o (p. 179185) au o ė desc eend ina e desc e e ca ac e ožes oné icos dos ku šininkų, subdi idiu eles em algumas g upos: la ių kalbos Ku šo li iškųjų pa a mių a ibu os, aožai do dialec o médio, abiem a mių g upos comuns aožai, ku šininkų kalbos ino acijos, okiečių i lie u ių kalbų į aka. Analise de línguas dos dados pa emia hipó ese sob e duas his o icamen e di e en es g upos ku šininkų de Ku šo no e e sulos, cujos ca ac e užai de línguas de ido à mig ação in e na mais a de ėmė mišy is. Po an o, em za i is o cal o isí eis an o ly iškųjų, an o sulų Ku šo ziemgališkojo can o a miniai b uožai. A si ado e locais lingüís icos ino ações. Só elas al ez não de e iam conside a p aes. 1. plûču ‘mušu, slêu ‘užda au, echoinu e k . (p. 184), po que, como já mencionada, ais o mas conhecidas e de elhei os XVIIXVIII a. aços, além disso, isso não one inis, e mo onologinis p ocesso. Tal ez e p iebalsio j expulsimas an es s, causélés p og essy inę asimiliację (s > š), ku šininkų kalboje palie ė e į a džiuo inę y iškosios giminės nomina i o o mą: jâuna ‘išjaunasis, pmaišpi ‘masis e k . (p. 184) não exis e speci inė ku šininkų ino acija, pois desses o mos amčiai conhecida e de sulos Ku šo a mių, например., Ruca a, Nyca, Ba a e k . (Endzelīns 1951: 200). Pla esnes ge ais conclusões (p. 186189) apildo ag adcedo es bem como lis as de li e a u a u ilizada (p. 190200). Pas abėlė J. Endzelyno a igos desc i os al ez p ecisou o nece uni o memen e. Ago a dois ci am do conjun o Da bu izlase, e ou os dois do jo nal Filologu bied ības aks i, embo a odos qua o encon am an o na p imá ia, quan o secundá ia on e. Tex o da monog a ia apildo e mui o aliosos anexos, é odos monog a ia ci ado e discu i agmen os de g a ações, pe mi indo escu a ainda i a linguagem soambesį. Dalios Kiseliūnai ės monog a ia dedicada de a o já eme gnykusia a manai das línguas bal as ku šininkų lingubai, é um impo an e apo e em bal is iką, necessá io a mui os PĒTERIS VANAGS 308 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVIII de ou os pesquisado es, p a a us não só albinis as, mas ambém his o iquis as, e nologos e ou os especialis as. Ago a com impaciência agua da-se p ome edi ada segunda pa e da monog a ia desc ição g ama ica. LITERATŪRA Adolphi Hein ich 1685: E s e Ve such Eine ku z- e asse en Anlei ung Zu Le ischen Sp ache, Mi au: Geo ge Rade zky. Ancī is K išjānis 1936: Pā s a ī ais akcen s ne ācu dzejā. – Ceļi 7, Rīga: Rama e, 116–125. Bezzenbe ge Adalbe 1888: Uebe die Sp ache de p eußischen Le en, Gö ingen: Vandenhoeck und Rup ech . Endzelīns Jānis 1905: Zu E weichung de Gu u ale im Le ischen. – Bei äge zu Kunde de indoge manischen Sp achen 29, 178–195 (= Endzelīns Jānis 1974: Da bu iz- lase 1, Rīga: Zinā ne, 290–306). Endzelīns Jānis 1914: Vecā S ende a La iešu g ama ika un ā dnīca. – D u a 9, 907–911 (= Endzelīns Jānis 1974: Da bu izlase 2, Rīga: Zinā ne, 548–553). Endzelīns Jānis 1951: La iešu aloas g ama ika, Rīga: La ijas Vals s izde niecība. Plāķis Ju is 1927: Ku senieku aloda. – La ijas Uni e si ā es aks i 16, 33–124. Rudzī e Ma a 1964: La iešu dialek oloģija, Rīga: Liesma. S ende Go ha d F ied ich 1783: Le ische G amma ik, Mi au: Johann F ied. S e enhagen. En egada m. 2 de ma ço de 2023 PĒTERIS VANAGS La is ikas un bal is ikas nodaļa Humani ā o ciênciaņu akul ā e Uni e sidade da Le ónia Vis alža iela 4a, Rīga, LV-1050 pe e is. ana[email p o ec ed] Ins i u ion ü sla iska och bal iska sp åk, inska, nede ländska och yska Uni e sidade de S ockholmms Uni e si e s ägen 10 E, S ockholm, SE-106 91 pe e is. ana[email p o ec ed]