Dalia Kiseliūnaitė. Kuršių nerijos kuršininkų kalba: I dalis. Fonetika ir fonologija

Recenzijos / Re iews 303 PĒTERIS VANAGS Uni e sidad de Le onia, Uni e sidad de Es ocolmo ORCID id: o cid.o g/0000-0003-0718-364X Mokslinių y imų di ecciones: bal ų kalbų is o ija, la ių bend inės kalbos is o ija, kalbos poli ika. DOI: doi.o g/10.35321/all88-15 Dalia Kiseliūnai ė KURŠI NERIJOS KURŠININK LEBRA: I DALIS. FONETICA IR FONOLOGIA Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2022, 219 p. DOI.o g/10.35321/e-pub.41.ku sininku-kalba-I-dalis ISBN 978-609-411-320-8 (den as), ISBN 978-609-411-321-5 ISBN 978-609-411-321-5, ambién conocido como (Pa e I) Ku šininkų kalba es cie o idioma bal os, la cual ue hablada en Ku šių ne ijoje así como a ella p óximos e i o ios quizás desde XVXVI a. has a XX a. segunda pa e. Es o ue pe sikėlėlių de la iško Ku šo y sus palikuonių kalba, expe imen ada in luencia de las lenguas ecinas ( okiečių y lie u ių) y ex inguida debido cambiusių his ó icas y polí icas azones. Ella ixó se desde XIX a., pe o más ecien es iempos in es igado es aún spėjo g aba y ul imos de sus gim akalbių šneką. La mayo pa e de a ención a es e a maina de lenguas bal as úl imos décadas asignó p o eso ė Dalia Kiseliūnai ė, iek su inkdama gausią medžiagą, iek publikuo- dama de la Uni e sidad Klaipėda muchos a ículos en es e ema. Re isada monog a ía es su in es igación esumida y pos e io p o undización en es a p oblemá ica. Monog a ía la cons i uye Į adas, dos p incipales secciones y Iš ados. Ją apildo y p iedai agmen os de g abaciones del lenguaje, que se ci an y discu en en lib o. En la p ime a pa e del lib o Ku šininkų kalbos iš akos, his o ia, s a usas, socioling is inis pa eikslas, dokumen ación y y inėjimai (p. 1574) ex us gene al ipo ema in oducción. Au o ė, basándose en amplia cien í ica y eó ine li e a u a a odas las cues iones examinadas, discuinėja o igenac del idioma, Ku šių ne ijos is o iją, población núme osus kai ą, ku šiškai (la iškai) hablančių pescado es apsigu enimą egione, su gie on his o inius acon ecimien os, debido a los cuales nue as ondas imig aciones y yko ki i PĒTERIS VANAGS 304 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVIII socialiniai p ocesos. D. Kiseliūnai ė ampliamen e analiza la cues ión del es a us de la lengua ku šininkų como mejo desc ibi idioma. Au o é opina, mejo ienden geolek o, sociolek o y e nolek o é minos. Todas conėjimas basadas en se ias pas a s ymas, sin emba go es o no desca a posibilidad idiomą de ini y como sepa adoą, aunque y más inno ado as o igen, bal os lengua. Toliau capí ulo abo da en ne ía unos siglos exis is a usi d ikalbys ė y ku šininkų lengua p es ižo p oblema ica. Muy alioso posky is y sob e ku šininkų lengua documen ación así es udiinamien o. Aquí ecopilada abunda ma e ial con e e encias a uen es. Minimi Adalbe o Bezzenbe ge io, Ju io Plakio (Ju io Plāķio), Richa do Pie scho, Wol gang P. Schmido, F iedhelmo Hinzės y o os in es igado es abajos. Paminė i e aquellos in es igado es y del lenguaje en uzias ai (Janis Kuškis (Jānis Kušķis), Laimduo as Ceply is (Laimdo s Ceplī is), Aus is G asis, Ilma as Be no skis, Richa das Pie schas, misma monog a ías au o ė), quienes XX a. an ojoje pusėje y a XXI a p incipios su inko gana la gausia de la colección de g abaciones del lenguaje ku š. La p ime a pa e del lib o se cie a samp o a iones sob e la i ybingumb e de la lengua ku šininkų así como sus posibilidades de es ablecimien o. Segunda pa e de la monog a ía Ku šininkų kalbos one ika i onologija (p. 75 185) asignada a desc ipción de la oné ica idioma. Ji comienzaama ampa epaso de la his o ia de la oné ica y onología de la lengua ku šininkų (p. 7578). Después de es a in oducción sis emá icamen e se discu en skiemuo (p. 7881), ki čiación ki cio luga y p iegaidės (p. 8191), ocalismo (p. 91135) y consonan izmo (p. 135178). Cada capí ulo de o ma a ios o incluso a ios posky ios. Conclusiones hechas usando gausia, an o p opias au o e es g abada, an o de más an iguas g abaciones o записа, ecopilada, ma e ial. Cada una peculia idad de la lengua ku šininkų se compa a con la ias del idioma, especialmen e ku šiškųjų pa a mių, b uožais, se de e mina posible in luencia de o as lenguas, ambién así como y p opias ku šininkų idiomas inno aciones. En los enómenos de la lengua in en an echa un is azo an o sinc oniniu, an o diach oniniu aspek u. Cua o obse aciones y mien es, su idas leyendo muy aliosa monog a ía. Ap a ian ki čiación (p. 8182), mencione que a eces an esdélicales accionesmajodjios pasa iko neki čuo as an esdėlis ne- (ni-), p z., p aes. 1. ni‘a sece ûos ‘nep emp emeno, p aes. 3. nepalīi ́ ‘nepadėjo, p aes. 3. ni‘ãzmaksa.i ‘neužmokó. Simila hechos de mencionados y emp anos in es igado es, ej., Adalbe as Bezzenbe ge is (1888: 42) mini unos pocos ejemplos con ki čiuo a šaknimi y po o os p iešdėlių, ej., a náku, salaulá . Kyla p egun a, si aquí no an e io es y lib esnés la ias de la lengua ki chiación sis emas, cuya e lejžiai pas ebimi y XVIIXVIII a. la iškoje poezijoje (plg. Ancī is 1936), elik as. Įdomus del analogio equininio, del cual no hay gene inėje la ių habla, caso mencionado en la página 96-ame. Como an e io men e desc ibió y Plakis (Plāķis 1927: 48, 64), en el pa adigma de asmenación del accionmawo do šaknies balsių/e i æ a iculiacija esligginama, odėl p aes /. 2. sg. šaknies ē igual mismo que 1. sg. es bgu, u bgi i pan. Dalia Kiseliūnai ė. Ku šių ne ijos ku šininkų kalba: I dalis. Fone ika i onologija Re iews Re iews 305 / Como y en algunos su os Ku šo a mėse, ku šininkų a o as daik a a dis puĩšis ‘be nas, samdinys (p. 100) con an inio š de gen. sg. y muchoscai os aleg nių. No del odo se puede es a de acue do con la au o a a i mación de que senότερη p ielinksnių es uc u a se man iene an edėliuose: la ių uz eiksmažodžiuose iene bidibalsinę o mą: u . 2. sg. uõzdaba. ‘saugok (MS), pa ic. a. p ae . m. N. sg. uõzâu ́s ‘užaugęs (EK_03), p ae . 3. uõzlik ́ ‘uždėjo (EK_31) (p. 101). En es e pa icula caso la ex endición p obablemen e secundino (Endzelīns 1951: 688689). Abejo ina y al au o é eiginys: P ielinksnis aiz aquí mono onguojamas has a az, a an esdėlyje, como y me idionais Ku žemės a mėse, su o ma es á con ilguoju balsiu āz: p ae . 3. ãzmaksa ́ ‘užmokėjo (EK_28), az gâlda ‘už mesa (p. 101). Aquí p obablemen e no mono ongización, pe o man enida a chajiškesnė o ma p ielinksnio (Endzelīns 1951: 636; Rudzī e 1964: 144). Tal ez po neapsixi amien o su gió es a ase: Daba inių pa eikėjų kalboje la . b. k. p iešdėlio pā - ‘ eiksmo k yp is pe kokį daik ą, kiau ai, un cie o iempo y e c. y pa - ‘g įž amojo judėjimo k yp is co espondien es ambién no siemp e cla amen e dis inguidos (p. 105). La ias comun iné en el habla no hay p e iedio pa -, a sólo pā -, que iene ambos menė us signi icados a spal ius. En la 110.ama página au o ė a i ma: Todos los casos con anap ikse indican que el signi icado decisiam no p obablemen e u o Mix ių d iga sių p ime componen e aco amien o y spūdžio pasislincción en p iebalsį. Es e p oceso pudo comenza se en ziemgališkosi a mėse y llamadaía Ku šo žiemgališkajame kampe, de donde, como spėjo Endzelynas, ino mayo pa e de población a la no esina pa e ne ija. Especialmen e dėsningai p ime componen e umpó duplica sias con , y pasé y o as. En es e pun o de is a ambos ku šininkų p iegaidžių oposición miemb os sua izó (ne ęs inė p iegaidė pe dió sus dis in i os s um inės p iegaidės a ibu os, y ęs inė desde seno había man enido el co o p ime o componen eą). Sin emba go Janis Endzelynas p oceso a explica a e idamen e (Endzelīns 1951: 152), umpas ozis con a au osilabinį es el man enimien o de la ieja b e edad, ca ac e ís ico de iejos ziemgalių lengua, y no secundinis eiškinys. Hablando sob e eiksmažodžių 1 y 2 pl. galūnių -am -ām, -a ā - is o iją (p. 126127), a i ma que Endzelynas umpėjimą bando sie i con daik a a džių dgs /. D.I. o mų umpėjimu (shis ku šininkų kalboje ealmen e hay) (Endzelīns 1951: 884), sin emba go Ku žemės a mėse cualquie a geog á icamen e cla amen e de inido plo a al sąsaja eikiausiai no ca ac e ís ica. Además, aún debe ía explica , po qué daik a a džių o mas con -ām la ias a mėse, pasak Endzelyno, pa eikė i eiksmažodžių 2 a. o mą, que one iquemen nolaši? Pa ece que Endzelyno men is en es e caso cuán o diokia él busca p incipalmen e pa ale ines en e onelos pl. D.I. y pl. 1 galūnių -am -ām del consumo y sólo después de eso a i ma que debido a pl. 1 galūnės one ino aco amien o su gió y analogiška galūnė pl. 2 -a con umpuoju balsiu. Tal ez ap i ik a a i mando que [L]a ias a mėse ā kamieno o mų galūnė en a kamieno pa adigmą pe eina ečiau (gadās > gadas ‘a si inka, pasi aiko), negu a i kščiai (p. 128). Aquí exp eskinys explicin inas con a iamen e a kamieno galūnė PĒTERIS VANAGS 306 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVIII a a ez pe eina en ā kamieno pa adigma. Más adelan e sob e es e p ocesoą au o ė espėlioja: Si es a endencia ku šininkų a eneš a ya de Ku šo, o se mani ies a como una cie a compa ación del sis ema [...], aún hab ía que expe imen inė [...]. Es a cues ión debe ía conside a se y a Endzelyno no abą (Endzelīns 1951: 905) que Nycoje, G amzdoje, Vainiuodėje di e encia en e -as y -ās ue man enido. Rašydama sob e i y u pla inación (p. 134), au o ė como ejemplo mini o mą iemacna e (= iemācinā ) ‘išmoki i. Tokią p eesagą señaló y Plakis (Plāķis 1927: 6566), po ejemplo., mãcnu, kũ nu. Nó ese que el apéndice -en ie oj -inplačiai se u iliza en ex os XVI y XVII. en e ellos y Geo go Mancelio, ej., ai zenah , dahwena, pasudena i1. Así, es o puede se un iejo exp esikinyo y necesa iamen e one ino. Análises y ediniai con -nieks: zmnieks ‘žemininkas, o o ma ių kan o esiden ejas y k . (p. 134) co esponde comple amen e aka ų Ku šo (Endzelīns 1951: 362) y XVIXVII a. o mas de esc i os con -enieks, ej., Mancelio Da beneeki, Gh äzeneeku, Mui eneekus2. En cuan o a los conjun os k y g des ino mencionė as ia kamieno accionesmažodžių o mas es lûûos ‘meldžiuosi, ambién Bezzenbe ge io za iksuo as p aes. 1. sg. sáu schu sóu schu ‘šaukiu, lúdschu ‘meldžiu (p. 165 /). O as o mas de es e ipo mini e Plakis (Plāķis 1927: 64). Sob e su secunda ia kilmę ya es á esc i o Endzelynas (Endzelīns 1905: 181182), mencionando y dos ejempla es de 1671 año giesmyno además añu dando, que G. Mancelio Pos ilėje (1653) él ales nodęs. De hecho en los ex os de G. Mancelio ales o mas de como luhdscho, luhdschu, luhdschohs se puede encon a usados más de 20 eces3. Mancelis a ojo y b au scho, peeśau scho, pa ei schu, aißleedschu, kleedschu, incluso śuhdschu. Tales es án y en Hein icho Adol ijaus g ama ikoje (Adolphi 1685): Beidschu (139), B au schu (141), Kleedschu (155), Leedschu (162), Schņah schu (20), Schņaudschu (185 (184), Śmel schu (194), en śchu (203). Jų andama y Go ha do F ied icho S ende io g ama ikoje (1783)://: beidschu, kleedsu (dschu), schņaudsu (dschu), ślehdsu (dschu), śneedsu (dschu), s eidsu (dschu), b auzu 1 Plačiau. h p:senie.ko puss.l wo d.indexjsp? o m=%25ena%25&sou ce=Manc1631_Ca  sou ce=M- anc1631_LLP&sou ce=Manc165431  Manc1638 Sou ce=Manc1638 LP3&so =asc&limi =50&cols=4. 2 Más amplamen e z . Sy  senie.ko puss.l h p/index.jsp?wo d o m=%25eneek%25 sou ce=Manc1631_Ca  sou ce=Manc16- 31_LVM Manc1631_Sou ce Manc1637_Sal sou ce Manc1638_L so- u ce Manc1638 Ph L sou ce sou ce LP1 sou ce L 2 sou ce sou ce Manc1654  LP3  so =limi == 50&cols=4. 3 Plačiau ž . h p://senie.ko puss.l /index.jsp?wo d o m=luhd%25&so =A-Z&limi =50&page= 2&cols=4&sou ce=SENIE. Dalia Kiseliūnai ė. Ku šių ne ijos ku šininkų kalba: I dalis. Fone ika i onologija Re iejes Re iews 307 / ( schu), b ehzu ( schu), mau schu, pluhzu ( schu), auzu ( schu), śmelku ( shu), eezu ( schu), auzu ( schu), eezu ( schu), enku ( schu) (S ende 1783: 111115). Aunque la au en iškumu de pa e de es as o mas puede duda se (plg. Rodas man šaubas a ī pa o, ai iešām i kau ku bijušas pazīs amas agadnes o mas kā beidžu, kliedžu u. c. (pa eizo beidzu, kliedzu u. c. ie ā [...], como eigia J. Endzelynas (Endzelīns 1914: 909)), aún de la lengua de los gy os who se ha egis ado. El caso de uso con i ma la analogia del p oceso de di usión. Pasku inių ku šininkų an ė iai es a endencia quizás a senešė aún asladikeldos del iejo Ku šo. En la página 175-ame esc ibe que desapa ecęs po šaknies o apesaga p iebalsio, o -s N. sg. en la o ma se aduce -š (ceļš ‘kelias, kaimiņš ‘kaimynas y k .). Es o no es cie o, po que en es as palab as después galūnės balsio ex inción de l n y i su gido pala alinis p iebalsis ļ ņ y p ecisamen e después de él s pai o en š. 276-oje innašoje (p. 177) au o ė ašo, que kiek eko gi dė i, š en ojiškiai egulaa iai a oja m. N. sg. /. mačs, G. sg. maģa i . . si ealmen e a dininkas se dice así, es o se ía un secunda io mo ológico a im, po que el esul ado del p oceso one ino se e en la mía misma página ci ojamame ku šininkų ex e ac mač. Pasadáneo capí ulo del lib oie (p. 179185) au o ė desc ibeend ina y desc ibe los aožes oné icos de ku šininkų kalbos, susc is o ellos en pocas g upos: la ių kalbos Ku šo ly iškųjų pa a mių señas, del dialec o medio aožai, abiem a mių g upos comunes aožai, ku šininkų kalbos ino acijos, okiečių i lie u ių kalbų į aka. Los da os analizados pa emia hipó esis sob e d i his ó icamen e di e en es g upos ku šininkų de Ku šo no es y su os, cuyos ca ac e ujai de lengua debido in e na mig ación más a de ėmė mišy is. Po lo an o en el зафиксированном слове видны как ливискных, так юных Куршо земгалишкого уголка терминные черожей. A si ado y locales lingüís icos inno aciones. Sólo és as al ez no debiese conside a p aes. 1. plûču ‘mušu, slêu ‘užda au, cie ainu y k . (p. 184), ya que, como ya mencionada, ales o mas conocidas y de senųjų XVIIXVIII a. aš ų, además, es o no one inis, y mo onologinis p oceso. Tal ez y p iebalsio j isk ip imas an es s, causélés p og esy iné asimiliación (s > š), ku šininkų kalboje palie é e į a džiuo inę y iškosios giminės nomina i o o mą: jâuna ‘išjaunasis, pmaišpi ‘masis y k . (p. 184) no hay speci inė ku šininkų inno ación, po que ales o mas ampličiai conoce y de su os Ku šo a mių, ej., Ruca a, Nyca, Ba a y k . (Endzelīns 1951: 200). Pla esnes gene al de conclusións (p. 186189) apildo pa eikėjų así como lis as de li e a u a u ilizada (p. 190200). Pas abėlė J. Endzelyno a ículos desc ipus quizás necesi ó p opo ciona unodai. Aho a dos ci ados del conjun o Da bu izlase, y o os dos de la e is a Filologu bied ības aks i, aunque odos cua o se encuen an an o p ima ia, como secunda ia uen e. Monog a ía ex o á apilado y muy aliosos anexos, es odos monog a ía ci ación y discu i agmen os de g abaciones, pe mi ien es izgi a aún i as lengua sonambesį. Dalios Kiseliūnai ės monog a ía dedicada de hecho ya eme gencisia de las lenguas bal as […] ku šininkų alga, es un impo an e apo e en bal is iką, eque ido a muchos PĒTERIS VANAGS 308 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVIII o os in es igado es, p a a us no sólo a las balbinis as, sino ambién a his o iikos, e nologos y o os especialis as. Aho a con impaciencia se espe a p ome adi ada segunda pa e de la monog a ía desc ipciones g ama icas. LITERATŪRA Adolphi Hein ich 1685: E s e Ve such Eine ku z- e asse en Anlei ung Zu Le ischen Sp ache, Mi au: Geo ge Rade zky. Ancī is K išjānis 1936: Pā s a ī ais akcen s ne ācu dzejā. – Ceļi 7, Rīga: Rama e, 116–125. Bezzenbe ge Adalbe 1888: Uebe die Sp ache de p eußischen Le en, Gö ingen: Vandenhoeck und Rup ech . Endzelīns Jānis 1905: Zu E weichung de Gu u ale im Le ischen. – Bei äge zu Kunde de indoge manischen Sp achen 29, 178–195 (= Endzelīns Jānis 1974: Da bu iz- lase 1, Rīga: Zinā ne, 290–306). Endzelīns Jānis 1914: Vecā S ende a La iešu g ama ika un ā dnīca. – D u a 9, 907–911 (= Endzelīns Jānis 1974: Da bu izlase 2, Rīga: Zinā ne, 548–553). Endzelīns Jānis 1951: La iešu aloas g ama ika, Rīga: La ijas Vals s izde niecība. Plāķis Ju is 1927: Ku senieku aloda. – La ijas Uni e si ā es aks i 16, 33–124. Rudzī e Ma a 1964: La iešu dialek oloģija, Rīga: Liesma. S ende Go ha d F ied ich 1783: Le ische G amma ik, Mi au: Johann F ied. S e enhagen. In oducida m. 2023 de ma zo 2 d. PĒTERIS VANAGS La is ikas un bal is ikas nodaļa La is ikas un bal is ikas nodaļa La is ikas un bal is ikas nodaļa La is ikas un bal is ikas nodaļa Humani ā o cienciaņu akul ā e Uni e sidad de La ia Vis alža iela 4a, Rīga, LV-1050 pe e is. ana[email p o ec ed] Ins i u ionen ö sla iska och bal iska sp åk, inska, nede ländska och yska Uni e sidad de S ockholmms Uni e si e s ägen 10 E, S ockholm, SE-106 91 pe e is. ana[email p o ec ed]