Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav. Lexicon of Baltic Mythology. Series Empirie und Theorie der Sprachwissenschaft 7

Recenzje / Reviews 299 HARALD BICHLMEIER Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0001-1677 Dziedziny badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamiadowe. DOI: doi.org/10.35321/all88-14 Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav LEKSYKON BAŁTYCKI MITOLOGIA Seria Empiria i teoria Językoznawstwo 7 Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 2021, 290 s. ISBN: 978-3-8253-4866-3 Podczas gdy w językach bałtyckich nieustannie ukazują się artykuły i książki poświęcone mitologii bałtyckiej, względnie mitologiom na obszarze Bałtyku, tego rodzaju prace w językach zachodnioeuropejskich spotyka się rzadko. Z pewnością przyczyniło się do tego również to, że badania nad mitologią porównawczą ludów posługujących się językami indoeuropejskimi po okresie rozkwitu w 2. połowie XX. wieku obecnie – przynajmniej w obrębie indoeuropeistyki, którą recenzent jako tako ogarnia – zdają się w dużej mierze zamarły. Tym bardziej należy więc z zadowoleniem przyjąć fakt, że opublikowano właśnie angielskie tłumaczenie książki pierwotnie czeskiej, która podejmuje tę tematykę encyklopedycznie, w formie słownika. Niniejsza książka jest przetłumaczonym na angielski i (zwłaszcza pod względem bibliograficznym) zaktualizowanym nowym wydaniem Bět’áková, Blažek 2012. Ponadto istnieje jeszcze kilka zmian redakcyjnych i strukturalnych, które różnią obie wersje. W nowym wydaniu (co jest rozsądne) brakuje listy zaleceń dotyczących dalszej lektury w języku czeskim (2012: 284–286). Ponieważ czeski HARALD BICHLMEIER 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII oryginał był najwyraźniej przeznaczony dla szerszego grona odbiorców, zawierał również jednostronicowy glosariusz mniej powszechnych terminów (2012: 286 n.), listę wskazówek dotyczących wymowy względnie znaczenia grafemów litewskich/łotewskich (2012: 24 n.) oraz — co rzeczywiście stanowi stratę — wykaz źródeł pierwotnych w porządku chronologicznym według momentu ich powstania (a nie publikacji), zestawienie, które gdzie indziej trudno znaleźć (2012: 232–248), wyróżniające się także tym, że z reguły podaje dane życia autorów, a najczęściej również ich zawód. Dane te wprawdzie są zazwyczaj ponownie przytaczane w alfabetycznym przeglądzie źródeł pierwotnych (2012: 248–269; 2021: 271–290), jednak zestawienie chronologiczne oferuje dodatkowe spojrzenie na materiał. Lista najczęstszych skrótów, przytoczona jeszcze w pierwszej wersji (2012: 269–271), obecnie już nie istnieje; skróty te znajdują się teraz wyłącznie w (obszernym) wykazie literatury (2021: 255–271) wzgl. wykazie źródeł (2021: 271–290). Wprowadzono tu liczne uzupełnienia literatury z ostatniego dziesięciolecia (zwróćmy uwagę choćby na dodane tytuły Václava Blažeka (2021: 257), a jeszcze bardziej na tytuły obecnie najważniejszego i najbardziej produktywnego badacza mitologii bałtyckiej oraz postaci mitologicznych, Rolandasa Kregždysa (2021: 261 n.). Wprawdzie uwzględnione w bibliografii, ale (praktycznie) nigdy niecytowane są dwa etymologikony: znajdujący się już w pierwszym wydaniu LEV (1992; nowe wydanie z 2001 roku nie zostało ujęte w bibliografii) oraz ALEW. Konsekwentnie przy podawaniu informacji o etymologii przywoływane są natomiast LitEW (1962–1965) oraz nowo uwzględnione LithED. Również przywoływane, lecz z reguły niecytowane jest nowe wydanie Etymologisches Wörterbuch des Altpreußischen (Mažiulis 2013). Korekta wzgl. Aktualizacja już istniejącego aparatu bibliograficznego najwyraźniej nie zawsze się dokonała, na przykład w przypadku wspomnianego już LEV lub ESJS, który nadal obejmuje tylko zesz. 15, chociaż już w 2018 roku ukazał się zesz. 19 (2012: 269; 2021: 258), a zasłużony indoeuropeista Manfred Mayrhofer wciąż nazywa się Mannfred (2012: 7, 278; 2021: 21, 263 i n.). Angielski przekładu jest na ogół poprawny, literówki zdarzają się rzadko (i przeważnie nie występują w samym języku angielskim; np. „liber vetum” zamiast liberum veto [2021: 15; tak już 2012: 15], „finacial” [21], „Littauisch-Deutschen und Deutsch-Litauischen” [37; poprawnie 285]), wykazuje jednak wyraźne słabości w użyciu rodzajników (z pewnością dziesiątki razy brakuje rodzajnika określonego the, rzadziej także nieokreślonego a), co może się zdarzać autorom, których język ojczysty nie zna rodzajników. Również niezwykłe jest, zwłaszcza występujące w pierwszej ćwiartce książki użycie resources zamiast sources ‘źródła’. Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav. Leksykon mitologii bałtyckiej. Seria Empirie und Theorie der Sprachwissenschaft 7 Recenzje / Reviews 301 Po tym krytycznym wprowadzeniu, poświęconym zwłaszcza kwestiom formalnym i charakterowi przekładu, przejdźmy teraz krótko do właściwego dzieła: część leksykonowa zawiera artykuły o bardzo różnej długości, od kilku wierszy do kilku stron (np. *Dẽivas [2021: 57–66; 2012: 57– 64), werewolf [2021: 221–226; 2012: 209–213]), tematycznie obejmujące teonimy, mitonimy, postacie mitologiczne, istoty żywe, które odgrywają rolę w mitologii lub w baśniach/opowieściach ludowych itd. Na szczególne wyróżnienie zasługują przede wszystkim liczne cytaty z dain, przytaczane zwłaszcza w dłuższych artykułach, które ilustrują sposoby działania postaci mitologicznych i tym samym dają czytelnikowi wyobrażenie o tym gatunku tekstów. Pod względem treści artykuły są na ogół rzetelne i pouczające, ale nie całkiem jednolite: w większości artykułów szeroko omawia się etymologię imion/określeń, jednak w niektórych nie wspomina się o niej wcale (Bēlis [42]). Jeśli nie istnieje (pewna) etymologia danego terminu/imienia, również warto o tym wspomnieć — od razu byłoby widać, gdzie nadal potrzebne są badania. Ogólnie można stwierdzić, że oto udostępniono podstawowe dzieło w języku łatwiej dostępnym dla większości czytelników (niż czeski czy litewski), które także dla dalszych badań — zwłaszcza ze względu na zebraną i poddaną analizie literaturę przedmiotu oraz teksty źródłowe — przez najbliższe lata będzie cennie służyć zarówno jako dzieło referencyjne, jak i punkt wyjścia do dalszych badań. Być może przyczyni się ono również do ożywienia badań nad mitologią bałtyjską także poza krajami bałtyckimi. LITERATUR ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch, Bd. 1 (A–M), Bd. 2 (N–Ž), unter der Leitung von W. Hock und der Mitarbeit von E. J. Bukevičiūtė, Ch. Schiller, bearb. von R. Fecht, A. H. Feulner, E. Hill D. S. Wodtko, Bd. 3 (Verzeichnisse und Indices), unter der Leitung von W. Hock und der Mitarbeit vieler anderer bearb. von R. Fecht, Ser. Studien zur historisch-vergleichenden Sprachwissenschaft 7, Hamburg: Baar 2015. Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav 2012: Encyklopedie baltské mytologie, Praha: Nakladatelství Libri. ESJS – Havlová Eva et al. Etymologický slovník jazyka staroslověnského, Fasz. 1–14, Praha: Academia 1989–2008; Fasz. 15–21, Brno: Tribun EU 2010–2022. LithED – Smoczyński Wojciech 2018: Lithuanian Etymological Dictionary, 6 Bd.e, ed. by A. Holvoet, S. Young with the assistance of W. Browne, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang. HARALD BICHLMEIER 302 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII LEV – Karulis Konstantīns 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca, 2 Bd.e, Rīga: Avots. [²2001: Nachdruck in einem Band mit durchlaufender Paginierung] LitEW – Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch, 2 Bd.e, (Indogermanische Bibliothek: 2. Reihe Wörterbücher), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Vandhoeck & Ruprecht. Mažiulis Vytautas 1988–1997: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, 4 Bd.e, Vilnius: Mokslas. Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, 2-as patais. ir papild. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Zugang: http:// www. prusistika.flf.vu.lt (ohne die Paginierung der Druckausgabe). Nadesłano 2 lutego 2023 r. HARALD BICHLMEIER Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Ośrodek w Jenie: Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego Zwätzengasse 12a D-07743 Jena harald.bic[email protected] Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Instytut Orientalistyki Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego ul. Ludwiga Wucherera 2 D-06108 Halle (Saale) [email protected]