Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav. Lexicon of Baltic Mythology. Series Empirie und Theorie der Sprachwissenschaft 7

HARALD BICHLMEIER Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg ORCID id: orcid.org/0000-0003-0001-1677 Dziedziny badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamiado. DOI: doi.org/10.35321/all88-14 Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav LEKSYKON MITOLOGII BAŁTYCKIEJ Seria Empirie und Theorie der Sprachwissenschaft 7 Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 2021, 290 s. ISBN: 978-3-8253-4866-3 Podczas gdy w językach bałtyckich nieustannie ukazują się artykuły i książki poświęcone mitologii bałtyckiej, względnie mitologiom krajów bałtyckich, podobne prace w językach zachodnioeuropejskich spotyka się rzadko. Z pewnością przyczyniło się do tego również to, że badania nad mitologią porównawczą ludów posługujących się językami indoeuropejskimi, po okresie rozkwitu w drugiej połowie XX wieku, obecnie — przynajmniej w obrębie indoeuropeistyki, którą recenzent zna jako tako — wydają się w dużej mierze zamierać. Tym bardziej należy więc powitać z uznaniem fakt, że opublikowano angielskie tłumaczenie książki pierwotnie czeskiej, podejmującej tę tematykę encyklopedycznie, w formie słownika. Niniejsza książka jest przetłumaczonym na język angielski i (zwłaszcza pod względem bibliograficznym) zaktualizowanym nowym wydaniem Bět’áková, Blažek 2012. Poza tym występuje jednak jeszcze kilka zmian redakcyjnych i strukturalnych, które odróżniają obie wersje. W nowym wydaniu (słusznie) pominięto listę zaleceń dotyczących dalszej lektury w języku czeskim (2012: 284–286). Ponieważ czeskie Recenzje / Reviews 299 HARALD BICHLMEIER oryginał był najwyraźniej przeznaczony dla szerszego grona odbiorców, zawierał także jednostronicowy glosariusz mniej używanych terminów (2012: 286 i n.), listę wskazówek dotyczących wymowy, względnie znaczenia litewskich/łotewskich grafemów (2012: 24 i n.) oraz — co rzeczywiście oznacza stratę — także wykaz źródeł pierwotnych w porządku chronologicznym według czasu ich powstania (nie publikacji), zestawienie, które gdzie indziej jest trudne do znalezienia (2012: 232–248) i które wyróżnia się również tym, że z reguły podaje daty życia autorów, a najczęściej także ich zawód. Dane te wprawdzie są zazwyczaj ponownie wymieniane w alfabetycznym przeglądzie źródeł pierwotnych (2012: 248–269; 2021: 271–290), jednak zestawienie chronologiczne oferuje dodatkowe spojrzenie na materiał. Lista najczęstszych skrótów, zamieszczona jeszcze w pierwszej wersji (2012: 269–271), obecnie już nie występuje; skróty te znajdują się wyłącznie w (obszernej) bibliografii (2021: 255–271) oraz wykazie źródeł (2021: 271–290). Dodano tu liczne pozycje bibliograficzne z ostatniej dekady (zwróćmy uwagę choćby na nowo dodane tytuły Václava Blažka (2021: 257), a jeszcze liczniejsze — najważniejszego obecnie i najbardziej produktywnego badacza mitologii bałtyckiej i postaci mitologicznych, Rolandasa Kregždysa (2021: 261 i n.)). Do bibliografii włączono, lecz (praktycznie) nigdy nie cytuje się dwóch etymologików: obecnego już w pierwszym wydaniu LEV (1992; nowego wydania z 2001 roku nie ujęto w bibliografii) oraz ALEW. Konsekwentnie przy danych dotyczących etymologii przywoływany jest natomiast LitEW (1962–1965) oraz nowo włączony LithED. Wymieniane, lecz z reguły niecytowane, jest również nowe wydanie Etymologisches Wörterbuch des Altpreußischen (Mažiulis 2013). Korekta bądź aktualizacja istniejącego już aparatu bibliograficznego najwyraźniej nie zawsze została przeprowadzona, na przykład w przypadku wspomnianego LEV albo ESJS, który wciąż obejmuje tylko Fasz. 15, mimo że już w 2018 roku ukazał się Fasz. 19 (2012: 269; 2021: 258), a zasłużony indoeuropeista Manfred Mayrhofer nadal nosi imię Mannfred (2012: 7, 278; 2021: 21, 263 i n.). Angielski przekładu jest na ogół poprawny, literówki są rzadkie (i przeważnie nie występują w samym języku angielskim; np. „liber vetum” zamiast liberum veto [2021: 15; tak samo już 2012: 15], „finacial” [21], „Littauisch–Deutschen und Deutsch-Litauischen” [37; poprawnie 285]), wykazuje jednak wyraźne słabości w zakresie użycia rodzajników (z pewnością dziesiątki razy brakuje rodzajnika określonego the, rzadziej także nieokreślonego a), co może się zdarzać autorom, których język ojczysty nie zna rodzajników. Niezwykłe jest również używanie, zwłaszcza w pierwszej ćwiartce książki, resources zamiast sources ‘źródła’. 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav. Lexicon of Baltic Mythology. Seria Empirie und Theorie der Sprachwissenschaft 7 Po tym krytycznym wprowadzeniu, poświęconym przede wszystkim kwestiom formalnym i charakterowi przekładu, przejdźmy krótko do właściwego dzieła: część leksykonowa zawiera artykuły o bardzo różnej długości — od kilku wierszy do kilku stron (np. *Dėīvas [2021: 57–66; 2012: 57–64), werewolf [2021: 221–226; 2012: 209–213]); tematycznie obejmują one teonimy, mitonimy, postacie mitologiczne oraz istoty żywe odgrywające rolę w mitologii, baśniach/opowieściach ludowych itp. Na wyróżnienie zasługują liczne cytaty z dain, przytaczane zwłaszcza w dłuższych artykułach, które ilustrują sposoby działania postaci mitologicznych, a tym samym dają czytelnikowi wyobrażenie o tym gatunku tekstów. Pod względem treści artykuły są na ogół rzetelne i informacyjne, lecz nie całkiem jednolite: w większości artykułów etymologia nazw/określeń jest szczegółowo omawiana, w części jednak nie wspomina się o niej wcale (Bėlis [42]). Jeśli dla danego pojęcia/nazwy nie istnieje (ustalona) etymologia, to również warto o tym wspomnieć — od razu byłoby widać, gdzie nadal potrzebne są badania. Ogólnie można stwierdzić, że przedstawiono tu fundamentalne dzieło w języku łatwiej dostępnym dla większości czytelników niż czeski czy litewski, które również dla przyszłych badań — zwłaszcza dzięki zgromadzonej i poddanej analizie literaturze przedmiotu oraz tekstom źródłowym — przez najbliższe lata będzie cenną pomocą zarówno jako dzieło referencyjne, jak i punkt wyjścia do dalszych badań. Być może przyczyni się ono także do ponownego ożywienia badań nad mitologią bałtycką poza obszarem Bałtyku. LITERATURA ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch, t. 1 (A–M), t. 2 (N–Ž), pod kierunkiem W. Hocka i przy współpracy E. J. Bukevičiūtė, Ch. Schiller, oprac. przez R. Fechta, A. H. Feulnera, E. Hilla, D. S. Wodtko, t. 3 (Verzeichnisse und Indices), pod kierunkiem W. Hocka i przy współpracy wielu innych osób, oprac. przez R. Fechta, Ser. Studien zur historisch-vergleichenden Sprachwissenschaft 7, Hamburg: Baar 2015. Bět’áková Marta Eva, Blažek Václav 2012: Encyklopedie baltské mytologie, Praha: Nakladatelství Libri. ESJS – Havlová Eva i in. Etymologický slovník jazyka staroslověnského, z. 1–14, Praha: Academia 1989–2008; z. 15–21, Brno: Tribun EU 2010–2022. LithED – Smoczyński Wojciech 2018: Lithuanian Etymological Dictionary, 6 Bd.e, red. A. Holvoet, S. Young, przy współpracy W. Browne’a, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang. Recenzje / Reviews 301 HARALD BICHLMEIER LEV – Karulis Konstantīns 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca, 2 Bd.e, Rīga: Avots. [²001: przedruk w jednym tomie z ciągłą paginacją] LitEW – Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch, 2 Bd.e, (Indogermanische Bibliothek: 2. Reihe Wörterbücher), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Vandenhoeck & Ruprecht. Mažiulis Vytautas 1988–1997: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, 4 t., Vilnius: Mokslas. Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, 2-as patais. ir papild. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Dostęp: http://www.prusistika.lfl.vu.lt (bez paginacji wydania drukowanego). Przyjęto 2 lutego 2023 r. HARALD BICHLMEIER Saksońska Akademia Nauk w Lipsku, placówka w Jenie: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen Zwätzengasse 12a D–07743 Jena [email protected] Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze Instytut Orientalistyki Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego Ludwig-Wucherer-Str. 2 D–06108 Halle (Saale) [email protected] 302 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII