Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism?

OLENA FOMENKO Narodowy Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki w Kijowie Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2614-0883 Obszary badań: krytyczna analiza dyskursu, socjolingwistyka, onomastyka, branding narodowy, kulturoznawstwo. DOI: doi.org/10.35321/all88-08 O MYSZACH I LUDZIACH: IDIOMY PETA PRZYJAZNE ZWIERZĘTOM JAKO STRATEGIA PRZECIWKO GATUNKOWIZMOWI? O myszach i ludziach: przyjazne zwierzętom idiomy PETA jako strategia przeciwko gatunkowizmowi? ADNOTACJA Język kształtuje nasze rozumienie zwierząt i może wpływać na postawy społeczne oraz zachowania wobec nich. Pomimo postępów w dziedzinie dobrostanu zwierząt język angielski nadal utrwala uprzedzenia wobec zwierząt, które mogą usprawiedliwiać przemoc wobec nich. Aby przeciwdziałać językowemu gatunkowizmowi i promować język niedyskryminacyjny, People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) zaproponowała przyjazne zwierzętom alternatywy zastępujące idiomy gatunkowistyczne. Przykłady tych alternatyw obejmują feed two birds with one scone oraz bring home the bagels, proponowane zamiast kill two birds with one stone i bring home the bacon. W badaniu wykorzystano analizy lingwistyczną i krytyczną analizę dyskursu do zbadania korpusu 166 słów i wyrażeń obejmujących oryginalne idiomy oraz idiomy przyjazne zwierzętom. Celem badania jest ocena potencjału alternatywnych wyrażeń PETA w zastępowaniu języka dyskryminacyjnego. W artykule dowodzi się, że choć niektóre przyjazne zwierzętom alternatywy mogą zyskać społeczną akceptację, inne mogą być zbyt nieznane lub sztuczne, by zostać powszechnie przyjęte. Ponadto wyrażenia te mogą przynieść skutek odwrotny do zamierzonego i osłabić ruch na rzecz praw zwierząt, sprawiając, że będzie on postrzegany jako radykalny lub oderwany od rzeczywistości. Pomimo ograniczeń kampania PETA może zwiększać świadomość gatunkowizmu w języku angielskim i promować używanie języka niedyskryminacyjnego w lingwistyce stosowanej, zwłaszcza wśród młodych osób uczących się oraz osób, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. SŁOWA KLUCZOWE: gatunkowizm, PETA, idiomy przyjazne zwierzętom, dyskryminacja językowa, krytyczna analiza dyskursu, lingwistyka stosowana. Straipsniai / Articles 165 OLENA FOMENKO ADNOTACJA Język kształtuje nasze rozumienie zwierząt i może wpływać na postawy społeczne oraz zachowania wobec nich. Pomimo postępów w dziedzinie dobrostanu zwierząt język angielski nadal sprzyja dyskryminacji gatunkowej, która może usprawiedliwiać przemoc wobec zwierząt. Aby przeciwdziałać językowemu gatunkowizmowi i promować język niedyskryminacyjny, organizacja „People for the Ethical Treatment of Animals” (pol. „Ludzie na rzecz Etycznego Traktowania Zwierząt”) zaproponowała przyjazne zwierzętom alternatywne powiedzenia zamiast idiomów dyskryminujących ze względu na gatunek. Wśród tych alternatyw znajdują się „feed two birds with one scone” i „bring home the bagels” zamiast „kill two birds with one stone” (pol. upiec dwie pieczenie na jednym ogniu ‘załatwić dwie sprawy naraz’) oraz „bring home the bacon” (pol. przynieść do domu bekon ‘zarobić, przynieść wynagrodzenie’). Na podstawie analizy lingwistycznej i krytycznej analizy dyskursu w badaniu zbadano 166 słów i wyrażeń tworzących oryginalne idiomy oraz idiomy przyjazne zwierzętom. Celem jest ocena potencjału alternatywnych idiomów zaproponowanych przez PETA w zastępowaniu języka dyskryminacyjnego. W artykule stwierdza się, że choć niektóre przyjazne zwierzętom idiomy mogą z powodzeniem zakorzenić się w życiu społecznym, inne mogą być zbyt nierozpoznawalne lub nienaturalne, aby zostać powszechnie przyjęte. Ponadto powiedzenia te mogłyby wywrzeć negatywny wpływ i zaszkodzić ruchowi na rzecz praw zwierząt, przedstawiając go jako bardziej radykalny lub oderwany od rzeczywistości. Pomimo możliwych wad kampania PETA może zwiększać świadomość społeczną na temat gatunkowizmu w języku angielskim i promować język niedyskryminacyjny w lingwistyce stosowanej, szczególnie wśród młodych osób uczących się oraz osób, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. SŁOWA KLUCZOWE: gatunkowizm, PETA, idiomy przyjazne zwierzętom, dyskryminacja lingwistyczna, krytyczna analiza dyskursu, lingwistyka stosowana. 1. WPROWADZENIE W grudniu 2018 roku amerykańska organizacja działająca na rzecz praw zwierząt People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) wywołała krytykę, nawołując osoby posługujące się językiem angielskim do zastąpienia idiomów gatunkowistycznych przyjaznymi zwierzętom alternatywami. PETA argumentowała, że wyrażenia kill two birds with one stone, bring home the bacon and beat a dead horse nie różnią się od sformułowań rasistowskich lub homofobicznych i dlatego należy zastąpić je alternatywami, takimi jak feed two birds with one scone, bring home the bagels, and feed a fed horse (PETA 2018). Choć inicjatywa spotkała się z mieszanymi reakcjami, poruszyła ważne kwestie dotyczące roli języka w utrwalaniu gatunkowizmu lub kwestionowaniu go oraz potencjału zmiany językowej w promowaniu niedyskryminacyjnego traktowania zwierząt. Niniejsze badanie wykorzystuje przypadek przyjaznych zwierzętom idiomów PETA, aby podjąć problem językowego gatunkowizmu. Cel badania jest dwojaki: po pierwsze, krytycznie przeanalizować przyjazne zwierzętom idiomy zaproponowane przez PETA, a po drugie, ocenić potencjał alternatywnych wyrażeń w zastępowaniu języka gatunkowistycznego. W badaniu zastosowano krytyczne podejście dyskursywne do oceny mocnych stron i 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? ograniczeń wyrażeń sugerowanych przez PETA, aby zrozumieć ich skuteczność w kwestionowaniu i zastępowaniu języka gatunkowistycznego. W ten sposób badanie przyczynia się do lepszego zrozumienia roli języka w utrwalaniu gatunkowizmu lub kwestionowaniu go. Ostatecznie badanie ma przyczynić się do tworzenia bardziej inkluzywnego i sprawiedliwego języka poprzez kwestionowanie i przekształcanie sposobu, w jaki mówimy o zwierzętach niebędących ludźmi i odnosimy się do nich. Dane badawcze obejmują wyrażenia gatunkowistyczne promujące przemoc wobec zwierząt, wybrane przez PETA, oraz alternatywne wyrażenia zaproponowane przez organizację w celu ich zastąpienia. Dokładniej, w badaniu przeanalizowano korpus przyjaznych zwierzętom idiomów obejmujący 166 wyrażeń (88 oryginalnych słów i wyrażeń oraz 88 alternatyw) przedstawionych na oficjalnej stronie internetowej PETA. Organizacja aktualizowała tę listę od czasu opublikowania pierwotnego tweeta w grudniu 2018 roku (PETA n.d.). Artykuł rozpoczyna się krótkim omówieniem pochodzenia i definicji terminu „gatunkowizm”, po którym następuje przegląd podejść do gatunkowizmu w lingwistyce. Następnie analizowane są alternatywne, przyjazne zwierzętom idiomy zaproponowane przez PETA oraz ich potencjał w zastępowaniu języka gatunkowistycznego. Na koniec w artykule omówiono konsekwencje inicjatywy PETA dla lingwistyki stosowanej, zwłaszcza w zakresie zwiększania świadomości gatunkowizmu wśród osób anglojęzycznych i promowania używania języka niedyskryminacyjnego. 2. POCHODZENIE I DEFINICJE GATUNKOWIZMU Termin „gatunkowizm” został ukuty w 1970 roku przez brytyjskiego psychologa Richarda D. Rydera jako określenie dyskryminacji wobec zwierząt niebędących ludźmi w broszurze krytykującej eksperymenty na zwierzętach (Ryder 2000: 5; 2010). Słowo to powstało na wzór podobnych terminów, takich jak „rasizm” i „seksizm”. W tym czasie Ryder był psychologiem klinicznym w Warneford Hospital w Oksfordzie oraz członkiem grupy oksfordzkiej, do której należeli pracownicy naukowi i studenci uniwersytetu przekonani, że dyskryminacja innych gatunków jest irracjonalna i niesprawiedliwa, podobnie jak dyskryminacja ze względu na rasę lub płeć danej osoby. Od tego czasu pojęcie gatunkowizmu zyskało powszechną akceptację i jest często używane w różnych dziedzinach wykraczających poza eksperymenty na zwierzętach. W swojej przełomowej pracy Animal Liberation filozof Peter Singer zdefiniował gatunkowizm jako „uprzedzenie lub nastawienie stronnicze na rzecz interesów członków własnego gatunku i przeciwko interesom członków innych gatunków” (Singer 2015, Chapter 1, para. 13). Definicja Singera nawiązuje do zasady równego uwzględniania interesów Jeremy’ego Benthama, która odnosi się do zwierząt na podstawie ich zdolności do Straipsniai / Articles 167 OLENA FOMENKO odczuwania uczuć i doznań. Singer twierdzi, że zwierzęta należy traktować jako niezależne, czujące istoty, których interesy powinny być uwzględniane na równi z interesami ludzi. Książka Singera wywarła ogromny wpływ na ruch na rzecz praw zwierząt i zainspirowała Ingrid Newkirk, która założyła PETA i została jej prezeską. Newkirk opisała dzieło Singera jako „filozoficzną bombę”, która na zawsze zmieniła dyskusję o naszym traktowaniu zwierząt (Newkirk n.d.). Uznając ponadto silne oddziaływanie dzieła Singera, działaczka na rzecz praw zwierząt i autorka Joan Dunayer promowała pojęcie „gatunkowizmu” w swoich pracach lingwistycznych. Przełomowa książka Dunayer Animal Equality: Language and Liberation (2001) stanowi cenne źródło dla każdego, kto interesuje się prawami zwierząt i językiem. Uczeni i praktycy z różnych dziedzin dołączyli do filozofów w promowaniu praw zwierząt w obrębie swoich dyscyplin. Biolodzy, ekolodzy i weterynarze opowiadają się za lepszymi praktykami w zakresie dobrostanu zwierząt, podczas gdy prawnicy i decydenci pracują nad ustanowieniem solidniejszych ram prawnych chroniących zwierzęta. W rezultacie prawa zwierząt stają się głównym przedmiotem zainteresowania w wielu dziedzinach, a przedsiębiorstwa, rządy i osoby prywatne podejmują działania w celu rozwiązywania problemów związanych z dobrostanem i etyką zwierząt (Linzey, Clarke 2004; STN 2012; Kalof 2017; PH 2018; Linzey, Linzey 2019). Pomimo rosnącego zainteresowania gatunkowizmem niewiele wysiłku poświęcono wyjaśnieniu jego znaczenia. Według Oscara Horty, badacza etyki zwierząt, istnieje tylko jeden rodzaj gatunkowizmu, mimo odmiennych poglądów i stanowisk (Horta 2010: 243). Horta i Frauke Albersmeier (2020) argumentują ponadto, że brak jasnej definicji gatunkowizmu doprowadził do słabego zrozumienia tego pojęcia. W rezultacie termin ten był używany w sposób, który może ujawniać gatunkowistyczne uprzedzenie. Po przeprowadzeniu wyczerpującej analizy istniejących definicji gatunkowizmu Horta i Albersmeier zaproponowali „szeroką i wartościującą” definicję tego terminu jako „nieuzasadnione uwzględnianie lub traktowanie tych, których nie klasyfikuje się jako należących do określonego gatunku” (Horta, Albersmeier 2020: 1). Podejście to postrzega i traktuje gatunkowizm jako formę dyskryminacji, podobną do innych praktyk dyskryminacyjnych, takich jak rasizm i seksizm. Ponadto definicja ta ma znaczenie dla rozumienia gatunkowizmu jako poważnego problemu etycznego, wymagającego większej uwagi opinii publicznej i badaczy. 3. DEFINIOWANIE „GATUNKOWIZMU” W SŁOWNIKACH I ENCYKLOPEDIACH Termin „gatunkowizm” zyskał uznanie w języku angielskim i został oficjalnie uwzględniony w Oxford English Dictionary (OED) w 1985 roku 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? (Ryder 2017: 77). ODE definiuje gatunkowizm jako „dyskryminację lub wykorzystywanie gatunków zwierząt przez ludzi, oparte na założeniu wyższości ludzkości”, podkreślając rolę wykorzystywania. W innych głównych słownikach języka angielskiego również znajdują się hasła dotyczące gatunkowizmu, lecz zawierają one różne definicje tego terminu w brytyjskiej i amerykańskiej odmianie angielskiego. Na przykład brytyjska definicja tego terminu w Collins Dictionary opisuje gatunkowizm jako „przekonanie ludzi, że wszystkie inne gatunki zwierząt są gorsze i dlatego mogą być wykorzystywane dla ludzkiej korzyści bez względu na zadawane cierpienie”. Natomiast amerykańska definicja w tym samym słowniku opisuje gatunkowizm jako „dyskryminację lub wykorzystywanie zwierząt oparte na założeniu, że ludzie są wyżsi rangą i ważniejsi niż wszystkie inne gatunki” (CD). Różnice te uwidaczniają kulturowe rozbieżności w interpretacji tego pojęcia: definicja brytyjska podkreśla przekonania, a amerykańska — praktyki i zachowanie. Liczne specjalistyczne słowniki, encyklopedie i podręczniki zawierające hasła dotyczące gatunkowizmu oferują różne definicje tego terminu. Oxford Dictionary of Philosophy definiuje gatunkowizm jako „niewłaściwe stanowisko polegające na odmawianiu szacunku życiu, godności, prawom lub potrzebom zwierząt innych gatunków” (Blackburn 2016: 453). W A Dictionary of Psychology gatunkowizm opisano jako „wewnętrzną wyższość gatunku ludzkiego nad wszystkimi innymi, której często towarzyszy założenie, że ludzie są zatem usprawiedliwieni w wykorzystywaniu zwierząt niebędących ludźmi dla własnej korzyści” (Colman 2015: 717). Podobnie A Dictionary of Critical Theory definiuje gatunkowizm jako „uprzedzenie lub wyjątkowość przejawiane przez jeden gatunek (zazwyczaj ludzi) wobec innego gatunku (zazwyczaj zwierząt ogólnie)” (Buchanan 2018). Encyclopedia Britannica zawiera odrębne hasło dotyczące gatunkowizmu w części poświęconej filozofii i religii (Duignan 2010), a także krótko wspomina o tym zjawisku w kilku innych artykułach. Pomimo znaczenia w różnych dziedzinach, takich jak filozofia, psychologia, socjologia i krytyczna teoria zwierząt, gatunkowizm nie poświęcono wystarczającej uwagi w słownikach i encyklopediach lingwistycznych. W głównych słownikach i encyklopediach języka angielskiego, takich jak The Cambridge Encyclopedia of Language, The Cambridge Encyclopedia of the Language Sciences oraz The Encyclopedia of Applied Linguistics, brak odrębnych haseł lub wzmianek o „gatunkowizmie”. Choć zjawisko to pokrótce omówiono w artykule Environment and Language, w podrozdziale Themes in Language and Environment encyklopedii Encyclopedia of Language and Linguistics (Mühlhäusler 2006: 204), nie przedstawiono wyczerpujących informacji o językowym gatunkowizmie ani żadnej definicji tego terminu. Pominięcie takich haseł ogranicza dostępność i rozumienie gatunkowizmu w badaniach lingwistycznych. Straipsniai / Articles 169 OLENA FOMENKO 4. GATUNKOWIZM JAKO ZJAWISKO JĘZYKOWE Językowy gatunkowizm jest formą dyskryminacji lub uprzedzenia w użyciu języka, która faworyzuje lub uprzywilejowuje określone gatunki, zazwyczaj ludzi, względem innych. Obejmuje on wzmacnianie przez język przekonania, że ludzie są wyżsi rangą od innych gatunków, a ich interesy i doświadczenia są ważniejsze lub bardziej istotne niż doświadczenia zwierząt niebędących ludźmi. Językowy gatunkowizm może przejawiać się na różne sposoby, na przykład poprzez założenia antropocentryczne, język pejoratywny, obelgi gatunkowistyczne lub język wykluczający, który pomija albo marginalizuje zwierzęta niebędące ludźmi. Może również przejawiać się w przedstawianiu i obrazowaniu zwierząt w języku, literaturze, mediach i innych formach komunikacji. Językowy gatunkowizm jest przedmiotem trwającej debaty i badań w obrębie lingwistyki, animal studies i etyki, ponieważ rodzi pytania o język, relacje władzy oraz względy etyczne w relacjach ludzi i zwierząt. Michael Halliday, założyciel lingwistyki systemowo-funkcjonalnej, jest uznawany za pierwszego badacza, który wprowadził pojęcie gatunkowizmu do lingwistyki stosowanej. W swoim artykule „New Ways of Meaning: The Challenge to Applied Linguistics” (2006), przedstawionym na IX Światowym Kongresie Lingwistyki Stosowanej w 1990 roku, Halliday dowodzi, że kwestie społeczne i polityczne są konstruowane językowo, a szczególna pozycja ludzi jest strukturalnie zintegrowana z systemem językowym. Badania nad gatunkowizmem w ekolingwistyce pozostawały pod znacznym wpływem krytyki systemu językowego przeprowadzonej przez Hallidaya. W tej dziedzinie badacze koncentrują się przede wszystkim na dyskursywnych przedstawieniach zwierząt, przyjmując wobec tego tematu podejście krytyczne (Cook, Sealey 2018). Do znaczących badań w tym obszarze należą prace Arrana Stibbe’a (2003; 2006; 2012), Joan Dunayer (2003), Alwina Filla, Petera Mühlhäuslera (2006) oraz Reinharda Heubergera (2003; 2007). Guy Cook i Alison Sealey (2018) podzielili wszystkie badania nad językowym gatunkowizmem na trzy główne kategorie: (1) badania dotyczące przede wszystkim języka, a ubocznie zwierząt, (2) badania dotyczące przede wszystkim zwierząt, a ubocznie języka oraz (3) prace koncentrujące się zarówno na języku, jak i na zwierzętach. Ponadto stwierdzili, że większość badań nad językowym gatunkowizmem należy do pierwszej kategorii, w której język jest głównym przedmiotem zainteresowania, a zwierzęta są uwzględniane jedynie ubocznie. Argumentują jednak, że w badaniach nad językiem konieczne jest uwzględnianie zwierząt jako centralnego przedmiotu zainteresowania, ponieważ językowe przedstawienia zwierząt mogą mieć rzeczywiste konsekwencje dla ich traktowania i dobrostanu. Animal Equality: Language and Liberation autorstwa J. Dunayer (2001) pozostaje jednym z najważniejszych dzieł poświęconych językowemu gatunkowizmowi. W swojej analizie powszechnych wyrażeń i terminów używanych w odniesieniu do zwierząt, takich jak beasts, critters, oraz 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? livestock, Dunayer krytykuje sposób, w jaki język wzmacnia gatunkowizm i dyskryminacyjne postawy wobec zwierząt. Bada również użycie języka w różnych kontekstach, w tym w badaniach naukowych, reklamie i kulturze popularnej, aby pokazać, jak język, którym się posługujemy, kształtuje nasze postawy i zachowania wobec zwierząt. Ponadto Dunayer podkreśla znaczenie świadomości językowej i zachęca czytelników do kwestionowania szkodliwych praktyk oraz promowania języka odzwierciedlającego bardziej pełne współczucia i szacunku spojrzenie na zwierzęta niebędące ludźmi. Innym kompleksowym badaniem językowego gatunkowizmu jest Animals Erased autorstwa A. Stibbe’a (2012). Książka ukazuje znikanie i wymazywanie zwierząt z naszej świadomości nie tylko w sensie wymierania, lecz także w odniesieniu do ich przedstawiania za pośrednictwem dyskursu. Stibbe (2012: 3) argumentuje, że dyskursy przedstawiające zwierzęta w sposób dyskryminacyjny i nieludzki są „destrukcyjne”, oraz sugeruje tworzenie alternatywnych dyskursów promujących ponowne nawiązanie więzi ze zwierzętami i przyrodą. Inne badania wykazały, że nazwy zwierząt używane metaforycznie w dyskursie ogólnym mogą wzmacniać gatunkowizm. Ponadto słowa, których „rdzennym” znaczeniem jest nazywanie zwierzęcia, są często używane w ten sposób do określania ludzkich cech i wartości, ponieważ metafory zwierzęce odnoszone do ludzi są powszechne w dyskursie ogólnym (Cook, Sealey 2018: 317). Andrew Goatly (2006) stwierdził, że takie metafory są często pejoratywne, co sugeruje pragnienie konceptualnego i emocjonalnego zdystansowania się od zwierząt. Zwierzęta posiadające indywidualne imiona można klasyfikować jako „zwierzęta domowe” lub „członków rodziny”, podczas gdy zwierzętom gospodarskim rzadziej nadaje się imiona, lecz gdy już je otrzymują, często są znane ze swojego „charakteru” (Cook, Sealey 2018: 317). Ponadto przysłowia często przedstawiają zwierzęta niebędące ludźmi jako zabijane lub wykorzystywane przez ludzi, sprawiając, że takie czyny wydają się dopuszczalne ze względu na gatunkowistyczne przekonanie, że ludzie mają prawo wykorzystywać zwierzęta dla własnych celów i przyjemności (Guevara Labaca 2017: 4). Badania nad idiomami zwierzęcymi koncentrowały się jednak przede wszystkim na perspektywie leksykograficznej, psycholingwistycznej, neurolingwistycznej i obliczeniowej, podobnie jak analiza innych wyrażeń idiomatycznych (Espinal, Mateu 2019). Cook i Sealey (2018) podkreślają konieczność krytycznego badania sposobu przedstawiania zwierząt w języku i dyskursie. Wskazują również na znaczenie podejść interdyscyplinarnych w ekolingwistyce, łączących badaczy z różnych dziedzin w celu pełniejszego zrozumienia złożonych relacji między językiem, kulturą i światem przyrody. Dlatego konieczne jest krytyczne analizowanie sposobu przedstawiania zwierząt w języku oraz poszukiwanie alternatywnych sposobów mówienia o nich, które kwestionują szkodliwe stereotypy i promują większą empatię oraz szacunek. Taka krytyczna analiza może pomóc w identyfikowaniu i rozwiązywaniu przypadków gatunkowizmu w języku, a także zachęcać do opracowywania i przyjmowania niedyskryminacyjnego języka. Straipsniai / Articles 171 OLENA FOMENKO 5. ANALIZA PRZYJAZNYCH ZWIERZĘTOM IDIOMÓW PETA People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) to znana amerykańska organizacja non profit, która aktywnie działa na rzecz praw zwierząt w różnych gałęziach przemysłu, takich jak rolnictwo, odzież i rozrywka. Organizacja jest znana z prowokujących do myślenia kampanii wykorzystujących slogany, obrazy i wyrażenia idiomatyczne w celu promowania zmiany językowej oraz kwestionowania norm społecznych dotyczących okrucieństwa wobec zwierząt. Inicjatywa PETA, znana również jako kampania „Bringing home the bagels”, mająca na celu zastąpienie dyskryminacyjnych idiomów przyjaznymi zwierzętom alternatywami, jest jednym z przykładów trwających działań organizacji na rzecz promowania bardziej pełnego współczucia świata dla wszystkich zwierząt. PETA uruchomiła kampanię na swoich platformach społecznościowych w grudniu 2018 roku. Inicjatywa stała się jedną z najbardziej nagłośnionych i kontrowersyjnych kampanii PETA. W ramach kampanii organizacja zaproponowała alternatywne wyrażenia dla powszechnych idiomów, takich jak kill two birds with one stone, beat a dead horse oraz bring home the bacon. W szczególności PETA zaleciła używanie feed two birds with one scone, feef a fed horse oraz bring home the bagels. Wyjaśniła uzasadnienie kampanii, stwierdzając, że słowa mają znaczenie, a nasz język musi ewoluować wraz z ewolucją naszego rozumienia sprawiedliwości społecznej. Przesłanie organizacji było jasne: usuń gatunkowizm ze swoich codziennych rozmów. Kampania spotkała się z silną reakcją mediów; The Washington Post poinformował w grudniu 2018 roku, że tweet miał ponad 3000 retweetów, 9000 polubień i 1500 komentarzy, a jak stwierdzono w artykule: „Można bezpiecznie powiedzieć, że ludzie nie byli zachwyceni” (Wang 2018). Inicjatywa obejmuje również serię plakatów i materiałów edukacyjnych zawierających wyrażenia gatunkowistyczne oraz ich przyjazne zwierzętom alternatywy. Kampania jest skierowana do młodych osób uczących się, ponieważ PETA uważa, że dzieci są bardziej otwarte na nowe idee, a zatem chętniej przyjmują język przyjazny zwierzętom. Organizacja opowiada się za przyjmowaniem alternatywnych idiomów przez młode osoby w celu kształtowania bardziej pełnego współczucia i szacunku społeczeństwa wobec zwierząt (PETA 2018). Od 2018 roku PETA rozszerzyła listę alternatywnych idiomów. „Complete list of animal-friendly idioms” zawiera obecnie 166 wyrażeń, w tym 88 oryginalnych słów i wyrażeń oraz 88 alternatyw zaproponowanych przez PETA (PETA n.d.). Organizacja kontynuuje kampanię na swojej oficjalnej stronie internetowej i Twitterze, zapraszając publiczność do tworzenia nowych idiomów przyjaznych zwierzętom. Przed przeanalizowaniem przyjaznych zwierzętom wyrażeń PETA należy odnieść się do kwestii terminologicznej dotyczącej użycia przez organizację terminu „idiom”. W lingwistyce 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? idiomy definiuje się jako „utrwalone wielowyrazowe wyrażenia, które konceptualnie kodują znaczenie niekompozycyjne” (Espinal, Mateu 2019). Innymi słowy, idiomy to wyrażenia funkcjonujące jako jedna całość (Ayto 2020), przekazujące znaczenie przenośne, którego nie można wywnioskować z dosłownych znaczeń poszczególnych słów. Warto zatem zauważyć, że nie wszystkie pozycje oznaczone przez PETA jako „idiomy” odpowiadają ścisłej definicji tego terminu. Na przykład jednowyrazowe metafory, takie jak badger, parrot, and dogfight na liście PETA, nie są idiomami w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. Raymond Gibbs (2007) podważa jednak tradycyjny pogląd na idiomy jako „kawałki i fragmenty skamieniałego języka” (s. 702) i argumentuje, że tradycyjne podejście nie uwzględnia metaforycznego procesu myślowego współczesnych użytkowników języka. Według Gibbsa badanie idiomów stwarza wyjątkową możliwość zrozumienia bogatej i elastycznej natury języka naturalnego oraz ludzkiego myślenia (Gibbs 2007: 721). Kolejną kwestią, którą należy rozważyć, jest natura idiomów. Według Johna Ayto (2020) idiomy charakteryzują się nieprzejrzystością semantyczną i stałością, co oznacza, że ich składniki są zazwyczaj ustalone, przynajmniej w pewnym stopniu (Espinal, Mateu, 2019), i trudne do zastąpienia. Zastępowanie słów kluczowych w oryginalnych idiomach rodzi wątpliwości, czy proponowane przez PETA wyrażenia alternatywne są prawdziwymi idiomami, czy też powinny być klasyfikowane jako quasi-idiomy. Niniejsze badanie nie ma jednak na celu określenia ich statusu, ponieważ kwestia ta może zostać zbadana w przyszłych badaniach. Dla wygody w artykule używa się terminu „idiomy przyjazne zwierzętom”, powszechnie rozpoznawanego przez odbiorców zaznajomionych z kampanią i często stosowanego w mediach. Chociaż przyczyny wyboru przez PETA 88 idiomów zawierających szowinizm gatunkowy nie są jasne, nadal ważne jest krytyczne zbadanie wyrażeń alternatywnych i ich potencjalnego wpływu na kształtowanie postaw i zachowań wobec zwierząt. Niektóre z tych wyrażeń wprost promują przemoc wobec zwierząt lub mają charakter dyskryminacyjny, takie jak więcej niż jeden sposób oskórowania kota, jak kurczak z odciętą głową czy strzelać do ryb w beczce. Inne przedstawiają zwierzęta w negatywnym świetle lub wykorzystują ich nazwy do opisywania negatywnych cech ludzi, na przykład stchórzyć, słoń w składzie porcelany czy uparty jak muł. Z drugiej strony idiomy poczta ślimacza czy obstawić niewłaściwego konia nie są z natury dyskryminacyjne. Można jednak argumentować, że niektóre idiomy, takie jak te wspomniane powyżej, mogą przyczyniać się do normalizacji i utrwalania określonych dyskryminacyjnych postaw i zachowań. Alternatywne wyrażenia przedstawione przez PETA wykorzystują różne strategie językowe do tworzenia idiomów przyjaznych zwierzętom. Najpopularniejszą strategią jest substytucja, polegająca na zastąpieniu oryginalnego słowa odnoszącego się do zwierzęcia przyjazną zwierzętom alternatywą. Na przykład zabić dwa ptaki jednym kamieniem zastąpiono wyrażeniem nakarmić dwa ptaki jednym scone’em, podczas gdy szalony jak marcowy zając zastąpiono wyrażeniem Straipsniai / Articles 173 OLENA FOMENKO szalony jak kapelusznik. Inne propozycje obejmują idiomy chwytać kwiat za kolce (zastępujący chwytać byka za rogi), as w ręku wart jest dwóch w talii (zastępujący ptak w ręku wart jest dwóch w krzaku), zachowywać się jak ogr (zastępujący zachowywać się jak zwierzę) oraz kwiat w twojej czapce (zastępujący pióro w twojej czapce). W wielu przypadkach strategia substytucji łączy się z różnymi środkami stylistycznymi i retorycznymi, takimi jak aliteracja, rym, humor i gra słów. Zastosowanie aliteracji i rymu pozwala tworzyć zapadające w pamięć i chwytliwe wyrażenia. Na przykład przynieść do domu bekon zastąpiono wyrażeniem przynieść do domu bajgle, które wykorzystuje aliterację i rym, aby idiom przyjazny zwierzętom był bardziej atrakcyjny i łatwiejszy do zapamiętania. Alternatywne wyrażenia rymujące się z oryginalnymi idiomami obejmują uparty jak głupiec (zastępujący uparty jak muł), płakać nad rozlanym Silkiem (zastępujący płakać nad rozlanym mlekiem) oraz zbudować lepszą podkładkę pod mysz (zastępujący zbudować lepszą pułapkę na myszy). Aliterację wykorzystano w wyrażeniach brudny bandyta (zamiast brudny pies), upakowany jak pikle (zamiast upakowany jak sardynki), włożyć wszystkie jagody do jednego koszyka (zamiast włożyć wszystkie jajka do jednego koszyka), melasowa poczta (zamiast poczta ślimacza) i innych. Chociaż większość proponowanych wyrażeń alternatywnych przypomina oryginalne idiomy i łatwo przywołuje zamierzone znaczenie, niektóre wydają się bardziej sztuczne i mogą wymagać większego wysiłku poznawczego, aby je zrozumieć. Co więcej, kilka z nich, takich jak cierń w twoim boku (zastępujący pszczołę w twoim czepku), ochłoń (zastępujący trzymaj konie) oraz ta łódź nie będzie pływać (zastępujący ten pies nie będzie polował), a także kilka innych, nie ma oczywistego związku z oryginalnymi wyrażeniami. PETA wykorzystuje humor w swoich idiomach przyjaznych zwierzętom, aby angażować odbiorców i skutecznie przekazywać przesłanie. Na przykład bić martwego konia zastąpiono wyrażeniem karmić nakarmionego konia, które stanowi humorystyczną modyfikację oryginalnego idiomu. Innym przykładem jest rozmawiać o Tofurky (wegetariańskim lub wegańskim zamienniku mięsa, będącym połączeniem tofu lub seitanu oraz innych składników nadających mu teksturę i smak indyka) (zastępującym rozmawiać o indyku). Efekt humorystyczny w powyższych wyrażeniach powstaje dzięki grze słów – zabiegowi opartemu na podwójnych znaczeniach lub podobnym brzmieniu słów, służącemu tworzeniu humoru lub nowego znaczenia. Ten środek stylistyczny wykorzystano również do stworzenia wyrażeń to nie mój pierwszy roadshow (zastępującego to nie moje pierwsze rodeo), pachnieć zgniłym jabłkiem (zastępującego czuć szczura), pościg za dziką jagodą (zastępującego pościg za dziką gęsią), truskawka, która złamała koszyk ogrodnika (zastępującego słoma, która złamała grzbiet wielbłąda) oraz to naprawdę rusza moją bródkę (zastępującego to naprawdę rusza moją kozę). Chociaż PETA wprowadziła wiele nowych wyrażeń przyjaznych zwierzętom, w kilku przypadkach organizacja proponuje zastąpienie języka zawierającego szowinizm gatunkowy już istniejącymi angielskimi frazami. Na przykład zachęca do zastąpienia otworzyć puszkę robaków wyrażeniem otworzyć puszkę Pandory, stchórzyć wyrażeniem stracić odwagę oraz wypuścić kota z 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? worka wyrażeniem wyjawić sekret. Takie przypadki są jednak stosunkowo nieliczne i w większości ograniczają się do powyższych przykładów. W kilku przypadkach PETA zaleca zastąpienie idiomów słowami i frazami o dosłownym lub bezpośrednim znaczeniu, takimi jak to nie mój problem (zamiast to nie mój cyrk, nie moje małpy), maszynka do robienia pieniędzy (zamiast dojna krowa), pilnuj własnych spraw (zamiast ciekawość zabiła kota) oraz monopolizować (zamiast świnia). Chociaż propozycje te pozbawione są ekspresyjności obecnej w oryginalnych idiomach, nie zawierają szowinizmu gatunkowego. Ponadto semantyka niektórych wyrażeń przyjaznych zwierzętom różni się od semantyki oryginalnych idiomów. Na przykład zalecana alternatywa odszczekać swoje słowa oznacza „przyznać, że coś, co powiedziało się wcześniej, było błędne”, podczas gdy oryginalny amerykański idiom jeść wronę oznacza „zostać zmuszonym do przyznania się do popełnienia błędu, na przykład poprzez wycofanie stanowczego stwierdzenia; doznać upokorzenia” (CD). Inna propozycja, czasownik obżerać się, oznacza „jeść nadmiernie”, podczas gdy jeść jak świnia oznacza „jeść dużo jedzenia, zwykle w sposób chciwy lub odrażający” (CD). Alternatywne wyrażenie oddaje zatem znaczenie oryginalnego tylko częściowo. Ponadto znaczenia kilku propozycji, takich jak występ w przerwie czy dla wszystkich, zalecanych jako zamienniki pokazu z psami i kucykami oraz walki psów, różnią się od znaczeń oryginalnych wyrażeń. Idiomy PETA przyjazne zwierzętom wykorzystują zatem szereg strategii językowych do tworzenia zapadających w pamięć i chwytliwych fraz. Podejście to przyciąga uwagę odbiorców i skutecznie przekazuje przesłanie, zachęcając użytkowników języka angielskiego do refleksji nad etycznym traktowaniem zwierząt w ich codziennym słownictwie. 6. OGRANICZENIA I POTENCJALNE IMPLIKACJE KAMPANII PETA Kampania PETA mająca na celu tworzenie idiomów przyjaznych zwierzętom ma zarówno mocne strony, jak i ograniczenia. Chociaż kwestionuje używanie języka zawierającego szowinizm gatunkowy i zachęca do krytycznego namysłu nad komunikatami przekazywanymi przez nasze słowa, wyrażenia alternatywne nie rezonują kulturowo ani językowo i prawdopodobnie nie zostaną powszechnie zaakceptowane przez ogół społeczeństwa. Na przykład, chociaż nowy idiom swędzi cię w gaciach zachowuje poetycką jakość oryginalnego mrówki w twoich spodniach, jest zbyt sztuczny i niejasny, aby ludzie mogli go zrozumieć. Podobnie nazwa marki Silk (mleko roślinne produkowane przez Danone North America) w wyrażeniu płakać nad rozlanym Silkiem nie jest znana wszystkim użytkownikom języka angielskiego. Choć niektórzy mogą uważać idiomy przyjazne zwierzętom za pomysłowe lub zabawne, inni postrzegają je jako sztuczne, a nawet niedorzeczne (Wang 2018). Istnieje zatem ryzyko, że inicjatywa może przynieść skutek odwrotny do zamierzonego i osłabić wysiłki obrońców praw zwierząt Straipsniai / Articles 175 OLENA FOMENKO Ponadto mogą pojawić się obawy dotyczące potencjalnych konsekwencji kampanii PETA. Krytycy mogą argumentować, że używanie idiomów przyjaznych zwierzętom jest błahe i nie odnosi się do podstawowych przyczyn eksploatacji i krzywdzenia zwierząt. Mogą sugerować, że zamiast koncentrować się na języku, powinniśmy opowiadać się za zmianami systemowymi, które zajmują się źródłowymi problemami podtrzymującymi cierpienie zwierząt. Kampania może zatem przynieść skutek przeciwny do zamierzonego, ponieważ może być postrzegana jako przesadnie gorliwa, a nawet niedorzeczna, co mogłoby zrazić potencjalnych sojuszników i utrwalić negatywne stereotypy na temat obrońców praw zwierząt. Ponadto niektóre nowe idiomy zaproponowane przez PETA mogą mieć niezamierzone negatywne konsekwencje. Na przykład zastąpienie zachowywać się jak zwierzę wyrażeniem zachowywać się jak ogr może być postrzegane jako promowanie negatywnych stereotypów dotyczących ludzi, ponieważ słowo ogr może odnosić się do okrutnej lub potwornej osoby (CD). Podobnie propozycje PETA, by zastąpić idiomy takie jak świat, w którym każdy pożera każdego, jak kurczak z odciętą głową, strzelać do ryb w beczce wyrażeniami świat bezwzględnej walki, jakby włosy ci płonęły, i zabrać dziecku cukierka, odpowiednio, mogłyby potencjalnie zachęcać do negatywnych zachowań wobec ludzi. Co więcej, alternatywy zaproponowane przez PETA nie przechodzą naturalnego procesu ewolucji językowej i dlatego napotykają trudności w zdobyciu powszechnej akceptacji lub użyciu. W porównaniu z nimi tradycyjne idiomy mają bogate znaczenie kulturowe, którego może brakować w kampanii PETA, przez co może ona wydawać się sztuczna. Chociaż pochodzenie niektórych konwencjonalnych idiomów może być niejasne, ich znaczenia i użycie są głęboko zakorzenione w języku i kulturze. W przeciwieństwie do nich sztuczne wyrażenia stworzone przez PETA nie przeszły naturalnego procesu ewolucji i mogą mieć trudności z uzyskaniem akceptacji lub wejściem do użycia. Mimo tych ograniczeń kampania PETA zwiększa świadomość językowego szowinizmu gatunkowego, podważa normę stosowania fraz zawierających szowinizm gatunkowy i zachęca ludzi do krytycznego namysłu nad używanym przez nich językiem oraz przekazywanymi przez niego komunikatami. Inicjatywa może okazać się szczególnie skuteczna w nauczaniu języka angielskiego młodych uczniów i osób niebędących rodzimymi użytkownikami tego języka. Chociaż zachęcanie ich do używania alternatywnych wyrażeń może nie być konieczne, kluczowe jest nakłanianie ich, aby nie używali języka zawierającego szowinizm gatunkowy. 7. WNIOSKI Po krytycznej ewaluacji i ocenie idiomów PETA przyjaznych zwierzętom wyniki tego badania sugerują, że prawdopodobieństwo zastąpienia przez nie tradycyjnych idiomów w codziennym użyciu jest minimalne. Możliwość ich powszechnego użycia ogranicza kilka czynników, w tym opór użytkowników języka wobec zmiany utrwalonych wzorców użycia, brak kulturowego rezonansu nowych wyrażeń oraz ich sztuczny charakter. Co więcej, samo 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? zastępowanie terminów związanych ze zwierzętami w wyrażeniach idiomatycznych niekoniecznie odnosi się do podstawowych problemów eksploatacji i ucisku zwierząt. Problemy te wymagają bardziej kompleksowych i długotrwałych działań na rzecz tworzenia kultury szacunku i empatii wobec zwierząt pozaludzkich. Dlatego, chociaż wysiłki PETA na rzecz promowania języka przyjaznego zwierzętom zasługują na uznanie, praktyczny wpływ takich inicjatyw na promowanie dobrostanu zwierząt pozostaje niepewny. Mimo tych ograniczeń kampania PETA jest pozytywnym krokiem w kierunku zwiększania świadomości językowego szowinizmu gatunkowego. Chociaż kampania może nie doprowadzić do natychmiastowych zmian w użyciu języka przez użytkowników angielszczyzny, może potencjalnie wpłynąć na nowych uczących się języka i osoby niebędące jego rodzimymi użytkownikami, skłaniając ich do unikania wyrażeń zawierających szowinizm gatunkowy. Dlatego kwestia szowinizmu gatunkowego zasługuje na większą uwagę w lingwistyce stosowanej i edukacji, a także należy podjąć wysiłki w celu kształcenia nauczycieli i zwiększania wśród młodych uczniów oraz osób uczących się angielskiego jako języka obcego świadomości praktyk językowych zawierających szowinizm gatunkowy. Ponadto zwiększanie świadomości językowego szowinizmu gatunkowego poprzez kampanie takie jak kampania PETA może zachęcać ludzi do większej uważności w posługiwaniu się językiem i powstrzymywania się od używania wyrażeń dyskryminacyjnych, co mogłoby mieć szersze konsekwencje społeczne. Niniejsze badanie dostarczyło nowych spostrzeżeń dotyczących problemu językowego szowinizmu gatunkowego, jednak należy uznać pewne ograniczenia. Chociaż artykuł dotyczył wyłącznie kampanii PETA mającej na celu wyeliminowanie z języka angielskiego idiomów zawierających szowinizm gatunkowy, wyniki mogą nie mieć zastosowania do innych języków i kontekstów kulturowych. Ponadto w badaniu nie analizowano reakcji osób i grup na tę inicjatywę, co wskazuje na potrzebę dalszych badań w celu oceny skuteczności i wpływu kampanii. Dalsze badania mogłyby również analizować złożoność szowinizmu gatunkowego w języku oraz jego wpływ na postawy i zachowania wobec zwierząt. Na przykład zbadanie, jak różne konstrukcje językowe wpływają na nasze postrzeganie zwierząt pozaludzkich oraz nasze postawy i przekonania wobec nich, może stanowić ważny obszar dociekań. Analiza potencjalnego wpływu alternatyw przyjaznych zwierzętom na postawy i zachowania wobec zwierząt pomoże ocenić możliwość ich przyjęcia w różnych kontekstach kulturowych i językowych. Te kierunki badań mogą dostarczyć cennych informacji na temat wieloaspektowej relacji między językiem a szowinizmem gatunkowym, przyczyniając się tym samym do opracowania skuteczniejszych strategii promowania sprawiedliwości społecznej i równości. Wreszcie uwzględnienie terminu „speciesism” w słownikach lingwistycznych, podręcznikach i encyklopediach, wraz z innymi „-izmami”, zapewniłoby językoznawcom, nauczycielom i ogółowi społeczeństwa pełniejsze rozumienie tego pojęcia oraz jego konsekwencji dla użycia języka i dobrostanu zwierząt. Zajmując się szowinizmem gatunkowym w języku, możemy zrobić mały, lecz znaczący krok w kierunku stworzenia bardziej sprawiedliwego i równego społeczeństwa dla wszystkich istot. Straipsniai / Articles 177 OLENA FOMENKO REFERENCES Ayto John 2020: Oxford Dictionary of Idioms, Oxford: OUP. Blackburn Simon 2016: The Oxford Dictionary of Philosophy, Oxford: OUP. Buchanan Ian 2018: A Dictionary of Critical Theory, Oxford: OUP. CD – Collins Dictionary. Available at: https://www.collinsdictionary.com/. Colman Andrew M. 2015: A Dictionary of Psychology, Oxford: OUP. Cook Guy, Sealey Alison, eds., 2017: The Discursive Representation of Animals. – The Routledge Handbook of Ecolinguistics, 1st edition, London: Routledge, 311–324. Duignan Brian 2010: Speciesism. – Encyclopedia Britannica. Available at: https://www.britannica.com/topic/speciesism. Dunayer Joan 2001: Animal Equality: Language and Liberation, Derwood: Ryce. Dunayer Joan 2003: English and Speciesism. – English Today 19(1), 61–62. Espinal M. Teresa, Jaume Mateu 2019: Idioms and Phraseology. – Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. Available at: https://oxfordre.com/linguistics/display/10.1093/acrefore/9780199384655.001.0001/acrefore-9780199384655-e-51;jsessionid=45B67899D8EC7BB1EC93387EB4260EEE2?rskey=765XTk&result=52. Fill Alwin, Mühlhäusler Peter, eds., 2006: Ecolinguistics Reader: Language, Ecology and Environment Americanistik, London, New York: Continuum. Gibbs Raymond W. 2007: Idioms and Formulaic Language. – The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics, eds. D. Geeraerts, H. Cuyckens, Oxford: OUP, 697–725. Goatly Andrew 2006: Humans, Animals, and Metaphors. – Society and Animals 14(1), 15–37. Guevara Labaca M. 2017: Speciesism and Language: A Sociolinguistic Approach to the Presence of Speciesism in Current British Speech: a bachelor’s thesis in the English language, Salamanca: The University of Salamanca. Available at: https://gredos.usal.es/handle/10366/135793?show=full. Halliday Michael A. K. 2006: New Ways of Meaning: The Challenge to Applied Linguistics. – The Ecolinguistics Reader: Language, Ecology and Environment, eds. A. Fill, P. Mühlhäusler, London, New York: Continuum, 175–202. Heuberger Reinhard 2003: Anthropocentrism in Monolingual English Dictionaries: An Ecolinguistic Approach to the Lexicographic Treatment of Faunal Terminology. – AAA: Arbeiten aus Anglistik und Amerikanistik, Tübingen: Gunter Narr Verlag, 93–105. Heuberger Reinhard 2007: Language and Ideology: A Brief Survey of Anthropocentrism and Speciesism in English. – Sustaining Language, Essays in Applied Ecolinguistics, Berlin: Lit Verlag, 107–124. 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? Horta Oscar 2010: What is Speciesism? – Journal of Agricultural and Environmental Ethics 23(3), 243–266. Horta Oscar, Albersmeier Frauke 2020: Defining speciesism. – Philosophy Compass 15(11), 1–9. Kalof Linda, ed., 2017: The Oxford Handbook of Animal Studies, Oxford: Oxford University Press. L inzey Andrew, Clarke Paul B., eds., 2004: Animal Rights: A Historical Anthology, New York: Columbia University Press. L inzey Andrew, Linzey Clair, eds., 2019: The Routledge handbook of religion and animal ethics, London: Routledge. Newkirk Ingrid E. n.d.: What Is Animal Liberation? Philosopher Peter Singer’s Groundbreaking Work Turns 40. Available at: https://www.peta.org/about-peta/learn-about-peta/ingrid-newkirk/animal-liberation/. OED – Oxford English Dictionary. Available at: https://www.oed.com/. PETA – Stop Using Anti-Animal Language. – Twitter, 2018. Available at: https://twitter.com/peta/status/1070066047414345729. PETA n.d.: PETA’s Complete List of Animal-Friendly Idioms. Available at: https://www.peta.org/features/animal-friendly-idioms/. PH – The Palgrave Handbook of Practical Animal Ethics, eds. A. Linzey, C. Linzey, L. Johnson, T. I. White, M. H. Bernstein, K. Peggs, London: Palgrave Macmillan, 2018. Ryder Richard D. 2000: Animal Revolution. Changing Attitudes Towards Speciesism, Oxford, New York: Berg. Ryder Richard D. 2010: Speciesism Again: The Original Leaflet. – Critical Society 2(1), 2. Ryder Richard D. 2017: Speciesism, Painism and Happiness: A Morality for the 21st Century, vol. 47, Luton: Andrews UK Limited. Singer Peter 2015: Animal Liberation: The Definitive Classic of the Animal Movement, New York: Open Road Integrated Media. Stibbe Arran 2003: As Charming as a Pig: The Discursive Construction of the Relationship Between Pigs and Humans. – Society and Animals 11(4), 375–392. Stibbe Arran 2006: Deep Ecology and Language: The Curtailed Journey of the Atlantic Salmon. – Society and Animals 14(1), 61–77. Stibbe Arran 2012: Animals Erased: Discourse, Ecology, and Reconnection with the Natural World, Middletown: Wesleyan University Press. Straipsniai / Articles 179 OLENA FOMENKO STN – Smulewicz-Zucker Gregory R., Cornell Drucilla, Franklin Julian H., Kendrick Heather M., Mendieta Eduardo, Linzey Andrew, Cavalieri Paola, Preece Rod, Benton Ted, Thompson Michael J., Fox Michael A., Gruen Lori, Acampora Ralph R., Rollin Bernard, Sloterdijk Peter 2012: Strangers to Nature: Animal Lives and Human Ethics, Lanham: Lexington Books. Wang Amy 2018: PETA wants to change “anti-animal” sayings, but the Internet thinks they’re feeding a fed horse. – The Washington Post. Available at: https://www.washingtonpost.com/science/2018/12/05/peta-wants-change-anti-animal-sayings-internet-thinks-they’re-feeding-fed-horse/. Apie peles ir žmones: PETA gyvūnams draugiškos idiomos kaip strategija prieš rūšiškumą? SANTRAUKA Šiame tyrime nagrinėjamas organizacijos „People for the Ethical Treatment of Animals“ (PETA, liet. „Žmonės už etišką elgesį su gyvūnais“) pasiūlymas pakeisti nusistovėjusias anglų kalbos idiomas, kurios skatina smurtą prieš gyvūnus, gyvūnams draugiškomis alternatyvomis. Išanalizavus 88 gyvūnams draugiškus žodžius ir frazes lingvistinės ir kritinės diskurso analizės metodu, tyrime siekta įvertinti kampanijos stipriąsias ir silpnąsias puses. Straipsnyje konstatuojama, kad nors PETA siūlomos alternatyvos, tikėtina, nepakeis gyvūnus diskriminuojančios kalbos dėl savo dirbtinumo ir kultūrinio atotrūkio, iniciatyva turi teigiamą poveikį taikomajai lingvistikai ir švietimui. Kampanija plečia supratimą apie gyvūnus diskriminuojančią kalbą ir ragina žmones vengti su gyvūnais susijusių diskriminacinių posakių. Be to, PETA iniciatyva kelia klausimą apie prieš gyvūnus nukreiptos kalbos vartojimą kaip nusistovėjusią normą ir skatina kritiškai mąstyti apie žodžiais perduodamas žinutes. Nors ši kampanija gali neatnešti skubių pokyčių, tačiau ji turi potencialą paskatinti nediskriminacinį kalbos vartojimą taikomosios kalbotyros srityje, ypač tarp besimokančio jaunimo ir žmonių, kuriems anglų kalba nėra gimtoji. Įteikta 2023 m. gegužės 4 d. OLENA FOMENKO Taras Shevchenko National University of Kyiv 60, Volodymyrska Str. 01033, Ukraine, Kyiv [email protected] 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII