Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism?

Straipsniai / Articles 165 OLENA FOMENKO Taras Shevchenko National University of Kyiv Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2614-0883 Obszary badawcze: krytyczna analiza dyskursu, socjolingwistyka, onomastyka, branding narodowy, studia kulturowe. DOI: doi.org/10.35321/all88-08 O MYSZACH I LUDZIACH: PETA ANIMAL-FRIENDLY IDIOMS JAKO STRATEGIA PRZECIWKO SZOWINIZMOWI GATUNKOWEMU? Apie peles ir žmones: PETA gyvūnams draugiškos idiomos kaip strategija prieš rūšiškumą? ADNOTACJA Język kształtuje nasze rozumienie zwierząt i może wpływać na postawy społeczne oraz zachowania wobec nich. Pomimo postępów w zakresie dobrostanu zwierząt język angielski nadal utrwala uprzedzenia wobec zwierząt, które mogą usprawiedliwiać stosowanie wobec nich przemocy. Aby przeciwdziałać szowinizmowi gatunkowemu w języku i promować język niedyskryminujący, organizacja People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) zaproponowała przyjazne zwierzętom alternatywy zastępujące idiomy o charakterze szowinistycznym gatunkowo. Przykłady tych alternatyw obejmują feed two birds with one scone i bring home the bagels, proponowane zamiast kill two birds with one stone i bring home the bacon. W niniejszym badaniu zastosowano lingwistyczną analizę oraz krytyczną analizę dyskursu w celu zbadania korpusu 166 słów i wyrażeń obejmujących oryginalne idiomy oraz idiomy przyjazne zwierzętom. Celem badania jest ocena potencjału alternatywnych wyrażeń PETA jako zamienników języka dyskryminującego. W artykule argumentuje się, że choć niektóre alternatywy przyjazne zwierzętom mogą zyskać akceptację społeczną, inne mogą być zbyt nieznane lub sztucznie skonstruowane, aby zostały powszechnie przyjęte. Ponadto wyrażenia te mogą przynieść skutek odwrotny do zamierzonego i osłabić ruch na rzecz praw zwierząt, sprawiając, że będzie on postrzegany jako radykalny lub oderwany od rzeczywistości. Pomimo ograniczeń kampania PETA ma potencjał, by zwiększać świadomość na temat szowinizmu gatunkowego w języku angielskim oraz promować używanie języka niedyskryminującego w lingwistyce stosowanej, zwłaszcza wśród młodych uczących się i osób, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. SŁOWA KLUCZOWE: szowinizm gatunkowy, PETA, idiomy przyjazne zwierzętom, dyskryminacja językowa, krytyczna analiza dyskursu, językoznawstwo stosowane. OLENA FOMENKO 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ADNOTACJA Język kształtuje nasze rozumienie zwierząt i może wpływać na postawy społeczne oraz zachowanie wobec nich. Pomimo postępów w dziedzinie dobrostanu zwierząt język angielski wciąż sprzyja dyskryminacji gatunkowej, która może usprawiedliwiać przemoc wobec zwierząt. Aby przeciwdziałać szowinizmowi gatunkowemu w języku i promować język niedyskryminacyjny, organizacja „People for the Ethical Treatment of Animals” (lit. „Ludzie jančių idiomų pasiūlė gyvūnams draugiškus alternatyvius posakius. Tarp šių alternatyvų yra „feed two birds with one scone“ ir „bring home the bagels“ vietoj „kill two birds with one na rzecz etycznego traktowania zwierząt”) zaproponowała zamiast idiomów dyskryminujących ze względu na gatunek „kill two birds with one stone” (lit. zabić dwa ptaki jednym kamieniem ‘załatwić dwie sprawy za jednym razem’) oraz „bring home the bacon” (lit. przynieść do domu bekon ‘zarobić, przynieść wynagrodzenie’) alternatywne wyrażenia przyjazne zwierzętom. Opierając się na lingwistycznej i krytycznej analizie dyskursu, w niniejszym badaniu dąży się do zbadania 166 słów i fraz tworzących oryginalne oraz przyjazne zwierzętom idiomy. Celem jest ocena potencjału alternatywnych idiomów zaproponowanych przez PETA do zastąpienia języka dyskryminacyjnego. W artykule stwierdza się, że chociaż niektóre przyjazne zwierzętom idiomy mogą z powodzeniem zakorzenić się w życiu społecznym, inne mogą być zbyt nierozpoznawalne lub nienaturalne, aby zostały powszechnie przyjęte. Ponadto powiedzenia te mogłyby negatywnie wpłynąć na ruch praw zwierząt i mu zaszkodzić, przedstawiając go jako radykalny lub oderwany od rzeczywistości. Pomimo możliwych niedociągnięć kampania PETA ma potencjał kształtowania świadomości społecznej na temat szowinizmu gatunkowego w języku angielskim oraz promowania języka niedyskryminacyjnego w dziedzinie lingwistyki stosowanej, zwłaszcza wśród uczącej się młodzieży i osób, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. SŁOWA KLUCZOWE: gatunkowizm, PETA, idiomy przyjazne zwierzętom, dyskryminacja lingwistyczna, krytyczna analiza dyskursu, lingwistyka stosowana. 1. WPROWADZENIE W grudniu 2018 roku amerykańska organizacja praw zwierząt People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) wywołała krytykę, gdy wezwała osoby posługujące się językiem angielskim do zastąpienia idiomów nacechowanych szowinizmem gatunkowym alternatywami przyjaznymi zwierzętom. PETA argumentowała, że wyrażenia kill two birds with one stone, bring home the bacon i beat a dead horse nie różnią się od zwrotów rasistowskich lub homofobicznych, a zatem muszą zostać zastąpione alternatywami, takimi jak feed two birds with one scone, bring home the bagels i feed a fed horse (PETA 2018). Chociaż inicjatywa spotkała się z mieszanymi reakcjami, poruszyła istotne kwestie dotyczące roli języka w umacnianiu lub podważaniu szowinizmu gatunkowego oraz potencjału zmiany językowej w promowaniu niedyskryminacyjnego traktowania zwierząt. Niniejsze badanie wykorzystuje przypadek idiomów przyjaznych zwierzętom zaproponowanych przez PETA, aby zająć się kwestią szowinizmu gatunkowego w języku. Celem niniejszego badania jest po pierwsze krytyczne przeanalizowanie przyjaznych zwierzętom idiomów proponowanych przez PETA, a po drugie ocena potencjału alternatywnych Straipsniai / Artykuły 167 Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? wyrażeń w zastępowaniu języka gatunkowistycznego. W badaniu zastosowano krytyczne podejście do dyskursu w celu oceny mocnych i słabych stron wyrażeń sugerowanych przez PETA oraz zrozumienia ich skuteczności w kwestionowaniu i zastępowaniu języka gatunkowistycznego. W ten sposób niniejsze badanie przyczynia się do lepszego zrozumienia roli języka w utrwalaniu gatunkowizmu lub podważaniu go. Ostatecznie badanie ma przyczynić się do tworzenia bardziej inkluzywnego i sprawiedliwego języka poprzez kwestionowanie i przekształcanie sposobu, w jaki mówimy o zwierzętach pozaludzkich i odnosimy się do nich. Dane badawcze obejmują organization to replace them. More specifically, the study analyzes a corpus of wybrane przez PETA gatunkowistyczne wyrażenia promujące przemoc wobec zwierząt oraz alternatywne sformułowania zaproponowane w ramach przyjaznych zwierzętom idiomów, składające się ze 166 wyrażeń (88 oryginalnych angielskich słów i fraz oraz 88 alternatywnych) przedstawionych na oficjalnej stronie internetowej PETA. The organization has updated the list since the original tweet published in Grudzień 2018 (PETA b.d.). Artykuł rozpoczyna się od krótkiego omówienia pochodzenia i definicji terminu „gatunkowizm”, po którym następuje przegląd podejść do gatunkowizmu w językoznawstwie. Następnie analizuje alternatywne idiomy przyjazne zwierzętom, zaproponowane przez organizację PETA, oraz ich potencjał zastąpienia języka gatunkowistycznego. Na koniec artykuł omawia implikacje inicjatywy PETA dla lingwistyki stosowanej, szczególnie w zakresie podnoszenia świadomości użytkowników języka angielskiego na temat gatunkowizmu oraz promowania niedyskryminacyjnego użycia języka. 2. POCHODZENIE I DEFINICJE GATUNKOWIZMU Termin „gatunkowizm” został ukuty w 1970 roku przez brytyjskiego psychologa Richarda D. Rydera jako sposób opisania dyskryminacji wobec zwierząt pozaludzkich w broszurze krytykującej eksperymenty na zwierzętach (Ryder 2000: 5; 2010). Słowo to zostało zainspirowane podobnymi terminami, takimi jak „rasizm” i „seksizm”. W tamtym czasie Ryder był psychologiem klinicznym w szpitalu Warneford w Oksfordzie oraz członkiem grupy oksfordzkiej, w skład której wchodzili pracownicy naukowi i studenci uniwersytetu przekonani, że dyskryminacja innych gatunków jest irracjonalna i niesprawiedliwa, podobnie jak dyskryminacja ze względu na rasę lub płeć jednostki. Od tego czasu koncepcja gatunkowizmu zyskała powszechną akceptację i jest często stosowana w różnych dziedzinach wykraczających poza eksperymenty na zwierzętach. W swoim przełomowym dziele Wyzwolenie zwierząt filozof Peter Singer zdefiniował szowinizm gatunkowy jako „uprzedzenie lub postawę stronniczości na rzecz interesów członków własnego gatunku i przeciw interesom członków innych gatunków” (Singer 2015, rozdział 1, akapit 13). Definicja Singera czerpie z zasady równego uwzględniania interesów Jeremy’ego Benthama, która ma zastosowanie do zwierząt ze względu na ich zdolność do OLENA FOMENKO 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII odczuwania uczuć i wrażeń. Singer twierdzi, że zwierzęta powinny być traktowane jako niezależne istoty czujące, których interesy należy uwzględniać na równi z interesami ludzi. Książka Singera wywarła głęboki wpływ na ruch praw zwierząt i zainspirowała Ingrid Newkirk, która założyła PETA i została jej prezeską. Newkirk opisała dzieło Singera jako „filozoficzną bombę”, która na zawsze zmieniła dyskusję o naszym traktowaniu zwierząt (Newkirk b.d.). Uznając ponadto potężny wpływ dzieła Singera, obrończyni praw zwierząt i autorka Joan Dunayer propagowała pojęcie „szowinizmu gatunkowego” w swoich pracach językoznawczych. Przełomowa książka Dunayer Animal Equality: Language and Liberation (2001) promująca prawa zwierząt w swoich presents a valuable resource for anyone interested in animal rights and language. Scholars and practitioners from various fields have joined philosophers in odpowiednich dziedzinach. Biolodzy, ekolodzy i weterynarze opowiadają się za lepszymi praktykami w zakresie dobrostanu zwierząt, podczas gdy prawnicy i decydenci pracują nad ustanowieniem solidniejszych ram prawnych w celu ochrony zwierząt. W rezultacie prawa zwierząt stają się przedmiotem powszechnego zainteresowania w wielu dziedzinach, a przedsiębiorstwa, rządy i osoby prywatne podejmują działania w celu rozwiązywania problemów związanych z dobrostanem zwierząt i etyką (Linzey, Clarke 2004; STN 2012; Kalof 2017; PH 2018; Linzey, Linzey 2019). Pomimo rosnącego zainteresowania szowinizmem gatunkowym niewiele wysiłku poświęcono wyjaśnieniu jego znaczenia. Według Oscara Horty, badacza etyki zwierząt, istnieje tylko jeden rodzaj szowinizmu gatunkowego, pomimo odmiennych poglądów i stanowisk (Horta 2010: 243). Horta i Frauke Albersmeier (2020) argumentują ponadto, że brak jasnej definicji szowinizmu gatunkowego doprowadził do słabego zrozumienia tego pojęcia. W rezultacie termin ten był używany w sposób, który może przejawiać szowinistyczne uprzedzenie gatunkowe. Po przeprowadzeniu wyczerpującej analizy istniejących definicji szowinizmu gatunkowego Horta i Albersmeier zaproponowali „szeroką i wartościującą” definicję tego terminu jako „nieuzasadnione uwzględnianie lub traktowanie tych, których nie klasyfikuje się jako należących do określonego gatunku” (Horta, Albersmeier 2020: 1). Podejście to postrzega i traktuje szowinizm gatunkowy jako formę dyskryminacji, podobną do innych praktyk dyskryminacyjnych, takich jak rasizm i seksizm. Ponadto ta definicja ma implikacje dla rozumienia szowinizmu gatunkowego jako poważnego problemu etycznego, który wymaga większej uwagi ze strony opinii publicznej i naukowców. 3. DEFINIOWANIE „GATUNKOWIZMU” W SŁOWNIKI I ENCYKLOPEDIE Termin „speciesism” zyskał uznanie w języku angielskim i został oficjalnie uwzględniony w Oxford English Dictionary (OED) w 1985 roku Artykuły / Articles 169 Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? (Ryder 2017: 77). ODE definiuje szowinizm gatunkowy jako „dyskryminację lub wykorzystywanie przez ludzi gatunków zwierząt, oparte na założeniu wyższości ludzkości”, podkreślając rolę wykorzystywania. Inne najważniejsze słowniki języka angielskiego również zawierają hasła dotyczące szowinizmu gatunkowego, ale podają różne definicje tego terminu w brytyjskiej i amerykańskiej odmianie języka angielskiego. Na przykład brytyjska definicja tego terminu w słowniku Collins Dictionary opisuje szowinizm gatunkowy jako „przekonanie ludzi, że wszystkie inne gatunki zwierząt są gorsze i dlatego mogą być wykorzystywane dla ludzkiej korzyści bez względu na zadawane cierpienie”. Natomiast amerykańska definicja w tym samym słowniku opisuje szowinizm gatunkowy jako „dyskryminację zwierząt lub ich wykorzystywanie oparte na założeniu, że ludzie są lepsi od wszystkich innych gatunków i ważniejsi niż one” (CD). Te różniące się definicje uwidaczniają różnice interpretation of the concept, with the British English definition emphasizing kulturowe w przekonaniach, przy czym definicja amerykańska w języku angielskim kładzie nacisk na praktyki i zachowanie. Liczne specjalistyczne słowniki, encyklopedie i podręczniki zawierające hasła dotyczące szowinizmu gatunkowego oferują różne definicje tego terminu. Oxford Dictionary of Philosophy definiuje szowinizm gatunkowy jako „niewłaściwą postawę polegającą na odmawianiu szacunku życiu, godności, prawom lub potrzebom zwierząt innych gatunków” (Blackburn 2016: 453). W A Dictionary of Psychology szowinizm gatunkowy opisano jako „wewnętrzną wyższość gatunku ludzkiego nad wszystkimi innymi, której często towarzyszy założenie, że istoty ludzkie są zatem uprawnione do wykorzystywania zwierząt pozaludzkich dla własnej korzyści” (Colman 2015: 717). Podobnie A Dictionary of Critical Theory definiuje szowinizm gatunkowy jako „uprzedzenie lub (Buchanan 2018). The Encyclopedia Britannica provides a separate entry on speciesism in the philosophy and religion section (Duignan 2010) and briefly ekscepcjonalizm przejawiany przez jeden gatunek (zazwyczaj ludzi) wobec innego gatunku (zazwyczaj zwierząt w ogólności)” i wspomina o tym zjawisku w kilku innych artykułach. Pomimo znaczenia w różnych dziedzinach, takich jak filozofia, psychologia, socjologia i krytyczna teoria zwierząt, szowinizm gatunkowy nie doczekał się należytej uwagi w słownikach i encyklopediach językoznawczych. Najważniejsze anglojęzyczne słowniki i encyklopedie, takie jak The Cambridge Encyclopedia of Language, The Cambridge Encyclopedia of the Language Sciences oraz The Encyclopedia of Applied Linguistics, nie zawierają osobnych haseł ani wzmianek o „speciesism”. Choć zjawisko to zostało pokrótce omówione w artykule Environment and Language, w podrozdziale Themes in Language and Environment encyklopedii Encyclopedia of Language and Linguistics (Mühlhäusler 2006: 204), nie przedstawiono wyczerpujących informacji na temat szowinizmu gatunkowego w języku ani żadnej definicji tego terminu. Brak takich haseł ogranicza dostępność i rozumienie szowinizmu gatunkowego w obrębie badań lingwistycznych. OLENA FOMENKO 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 4. SPECIESISM AS A LINGUISTIC ZJAWISKO Szowinizm gatunkowy w języku jest formą dyskryminacji lub uprzedzenia obecnego w użyciu języka, która faworyzuje lub uprzywilejowuje określone gatunki, zazwyczaj ludzi, kosztem innych. Polega on na tym, że język wzmacnia przekonanie, iż ludzie są nadrzędni wobec innych gatunków, a ich interesy i doświadczenia są ważniejsze lub experiences of non-human animals. Linguistic speciesism can manifest in various bardziej istotne, na przykład poprzez antropocentryczne założenia, język pejoratywny, obelgi gatunkistowskie lub wykluczający język, który pomija bądź human animals. It can also manifest in the representation and portrayal of animals in language, literature, media, and other forms of communication. marginalizuje nieSzoszowinizm gatunkowy w języku jest przedmiotem trwającej debaty i badań w obrębie lingwistyki, animal studies i etyki, ponieważ rodzi pytania dotyczące języka, dynamiki władzy oraz kwestii etycznych w relacjach między ludźmi a zwierzętami. Michael Halliday, twórca lingwistyki systemowo-funkcjonalnej, jest uznawany za pierwszego badacza, który wprowadził pojęcie szowinizmu gatunkowego do lingwistyki stosowanej. W swoim artykule „New Ways of Meaning: The Challenge to Applied Linguistics” (2006), przedstawionym podczas Ninth World Congress of Applied Linguistics w 1990 roku, Halliday twierdzi, że kwestie społeczne i polityczne są konstruowane językowo oraz że szczególna pozycja ludzi jest strukturalnie zintegrowana z systemem języka. Badania nad szowinizmem gatunkowym w ekolingwistyce pozostawały pod znacznym wpływem krytyki systemu językowego sformułowanej przez Hallidaya. W tej dziedzinie badacze koncentrują się przede wszystkim na dyskursywnych reprezentacjach zwierząt, podchodząc do tego tematu krytycznie (Cook, Sealey 2018). Do znaczących badań w tym obszarze należą prace Arrana Stibbe’a (2003; 2006; 2012), Joan Dunayer (2003), Alwina Filla, Petera Mühlhäuslera (2006) oraz Reinharda Heubergera (2003; 2007). Guy Cook i Alison Sealey (2018) sklasyfikowali wszystkie badania nad szowinizmem gatunkowym w języku w trzech głównych kategoriach: (1) badania dotyczące przede wszystkim języka, a zwierząt jedynie ubocznie, (2) badania dotyczące przede wszystkim zwierząt, a języka jedynie ubocznie, oraz (3) prace koncentrujące się zarówno na języku, jak i na zwierzętach. the first category, with the language being the primary focus and animals only Ponadto stwierdzili, że większość badań nad szowinizmem gatunkowym w języku zalicza się do kategorii, w której temat ten jest podejmowany jedynie ubocznie. Twierdzą jednak, że włączenie zwierząt jako centralnego przedmiotu badań językoznawczych ma kluczowe znaczenie, ponieważ językowe reprezentacje zwierząt mogą mieć rzeczywiste konsekwencje dla sposobu ich traktowania i ich dobrostanu. Animal Equality: Language and Liberation autorstwa J. Dunayer (2001) Straipsniai / Artykuły 171 Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? pozostaje jedną z najważniejszych prac na temat szowinizmu gatunkowego w języku. Analizując powszechne wyrażenia i terminy używane w odniesieniu do zwierząt, takie jak beasts, critters i livestock, Dunayer krytykuje sposób, w jaki język wzmacnia szowinizm gatunkowy i dyskryminacyjne postawy wobec zwierząt. Bada również użycie języka w różnych kontekstach, w tym w badaniach naukowych, reklamie i kulturze popularnej, aby ukazać, jak język, którym się posługujemy, kształtuje nasze postawy i zachowania wobec zwierząt. Ponadto Dunayer podkreśla znaczenie świadomości językowej i zachęca czytelników do kwestionowania szkodliwych praktyk oraz promowania języka odzwierciedlającego bardziej pełen współczucia i szacunku stosunek do zwierząt pozaludzkich. Innym kompleksowym opracowaniem dotyczącym szowinizmu gatunkowego w języku jest Animals Erased autorstwa A. Stibbe’a (2012). Książka ukazuje znikanie i wymazywanie zwierząt z naszej świadomości, nie tylko w sensie wymierania, lecz także pod względem ich przedstawiania za pośrednictwem dyskursu. Stibbe (2012: 3) twierdzi, że dyskursy przedstawiające zwierzęta w sposób dyskryminujący i nieludzki są „destrukcyjne”, oraz proponuje tworzenie alternatywnych dyskursów, które sprzyjają ponownemu nawiązaniu więzi ze zwierzętami i naturą. Inne badania wykazały, że nazwy zwierząt używane metaforycznie w dyskursie ogólnym mogą wzmacniać szowinizm gatunkowy. Ponadto słowa, których „rdzenne” znaczenie polega na nazywaniu zwierzęcia, są często używane w ten sposób do odnoszenia się do ludzkich cech i wartości, ponieważ metafory zwierzęce odnoszone do ludzi są powszechne w dyskursie ogólnym (Cook, Sealey 2018: 317). Andrew Goatly (2006) stwierdził, że takie metafory często mają pejoratywny charakter, sugerując pragnienie konceptualnego i emocjonalnego dystansowania się od zwierząt. Zwierzęta posiadające indywidualne imiona można klasyfikować jako „zwierzęta domowe” lub „członków rodziny”, podczas gdy zwierzęta gospodarskie rzadziej otrzymują imiona, lecz gdy tak się dzieje, często są znane ze względu na swój „charakter” (Cook, Sealey 2018: 317). Ponadto przysłowia często przedstawiają zwierzęta pozaludzkie zabijane lub wykorzystywane przez ludzi, sprawiając, że takie działania wydają się akceptowalne z powodu specyficznego dla gatunku przekonania, że ludzie mają prawo wykorzystywać zwierzęta do własnych celów i dla własnej przyjemności (Guevara Labaca 2017: 4). Jednakże badania nad idiomami dotyczącymi zwierząt koncentrowały się przede wszystkim na perspektywie leksykograficznej, psycholingwistycznej, neurolingwistycznej i obliczeniowej, podobnie jak analizy innych wyrażeń Sealey (2018) emphasize the necessity of critically examining how animals are represented in language and discourse. They also highlight the importance of idiomatycznych (Espinal, Mateu 2019). Cook oraz interdyscyplinarne podejścia w ekolingwistyce, które łączą badaczy z różnych dziedzin w celu uzyskania pełniejszego zrozumienia złożonych relacji między językiem, kulturą a światem przyrody. Dlatego niezbędne jest krytyczne przeanalizowanie sposobu przedstawiania zwierząt w języku oraz zbadanie alternatywnych sposobów mówienia o nich, które podważają szkodliwe stereotypy i promują większą empatię oraz szacunek. Taka krytyczna analiza może pomóc w identyfikowaniu i eliminowaniu przejawów specyzmu w języku, a także zachęcać do rozwoju i przyjmowania niedyskryminacyjnego użycia języka. OLENA FOMENKO 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 5. ANALIZA PETA ANIMAL-FRIENDLY IDIOMS People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) to dobrze znana amerykańska organizacja non-profit, która jest zdecydowanym rzecznikiem praw zwierząt w różnych sektorach, takich jak rolnictwo, odzież i rozrywka. Organizacja jest znana ze swoich skłaniających do refleksji kampanii, które wykorzystują slogany, obrazy i wyrażenia idiomatyczne, aby promować zmiany językowe i podważać normy społeczne dotyczące okrucieństwa wobec zwierząt. Inicjatywa PETA, znana również jako kampania „Bringing home the bagels”, mająca na celu zastąpienie dyskryminujących idiomów przyjaznymi zwierzętom odpowiednikami, jest jednym z przykładów trwających działań organizacji na rzecz promowania świata bardziej pełnego współczucia dla wszystkich zwierząt. PETA rozpoczęła kampanię na swoich platformach społecznościowych w grudniu 2018 roku. Inicjatywa stała się jedną z najbardziej nagłośnionych i kontrowersyjnych kampanii PETA. W ramach kampanii organizacja zaproponowała alternatywne wyrażenia dla powszechnych idiomów, takich jak kill two birds with one stone, beat a dead horse i bring home the bacon. W szczególności PETA zaleciła używanie wyrażeń feed two birds with one scone, feef a fed horse i bring home the bagels. Wyjaśniono w nim rozumowanie stojące za kampanią, stwierdzając, że słowa mają znaczenie, a nasz język musi ewoluować wraz z rozwojem naszego rozumienia sprawiedliwości społecznej. Przesłanie organizacji było jasne: wyeliminuj szowinizm gatunkowy z codziennych rozmów. Kampania spotkała się z dużym zainteresowaniem mediów; w grudniu 2018 roku The Washington Post poinformował, że tweet miał ponad 3 000 retweetów, 9 000 polubień i 1 500 komentarzy, a jak stwierdzono w artykule: „Można śmiało powiedzieć, że ludziom nie bardzo się to spodobało” (Wang 2018). Inicjatywa obejmuje również serię plakatów i materiałów edukacyjnych przedstawiających wyrażenia nacechowane szowinizmem gatunkowym oraz ich przyjazne zwierzętom receptive to new ideas and, therefore, more likely to adopt animal-friendly odpowiedniki. Kampania jest skierowana do młodych uczniów, ponieważ PETA uważa, że dzieci są bardziej językowe. Organizacja opowiada się za przyjęciem alternatywnych idiomów wśród młodych osób, aby wspierać bardziej współczujące i pełne szacunku wobec zwierząt społeczeństwo (PETA 2018). Od 2018 roku PETA rozszerzyła listę alternatywnych idiomów. „Pełna lista idiomów przyjaznych zwierzętom” zawiera obecnie 166 wyrażeń, w tym 88 oryginalnych słów i zwrotów oraz 88 alternatyw zaproponowanych przez PETA (PETA n.d.). Organizacja kontynuuje swoją kampanię na oficjalnej stronie internetowej i Twitterze, zapraszając opinię publiczną do tworzenia nowych idiomów przyjaznych zwierzętom. Przed analizą wyrażeń PETA przyjaznych zwierzętom należy omówić kwestię terminologiczną dotyczącą użycia przez tę Artykuły / Articles 173 Of Mice and Men: PETA’s Animal-Friendly Idioms as a Strategy Against Speciesism? organizację terminu „idiom”. W językoznawstwie idiomy definiuje się jako „utrwalone wielowyrazowe wyrażenia, które konceptualnie kodują znaczenie niekompozycyjne” (Espinal, Mateu 2019). Innymi słowy, idiomy to wyrażenia funkcjonujące jako jedna całość (Ayto 2020), przekazujące znaczenie przenośne, którego nie można wywnioskować z dosłownych znaczeń poszczególnych słów. Dlatego warto zauważyć, że nie wszystkie elementy oznaczone przez PETA jako „idiomy” odpowiadają ścisłej definicji tego terminu. Na przykład jednowyrazowe metafory, takie jak badger, parrot i dogfight, znajdujące się na liście PETA, nie są idiomami w tradycyjnym rozumieniu tego terminu. Raymond Gibbs (2007) podważa jednak tradycyjny pogląd na idiomy jako „fragmenty i kawałki skamieniałego języka” (s. 702) i twierdzi, że tradycyjne podejście nie uwzględnia metaforycznego procesu myślowego współczesnych użytkowników języka. Według Gibbsa badanie idiomów stwarza wyjątkową możliwość zrozumienia bogatej i elastycznej natury języka naturalnego oraz ludzkiego myślenia (Gibbs 2007: 721). Kolejną kwestią, którą należy rozważyć, jest natura idiomów. Według Johna Ayto (2020) idiomy charakteryzują się nieprzezroczystością semantyczną i stałością, co oznacza, że ich składniki są zazwyczaj stałe, przynajmniej do pewnego stopnia (Espinal, Mateu, 2019), i trudne do zastąpienia. Zastępowanie słów kluczowych w oryginalnych idiomach budzi wątpliwości co do tego, czy proponowane przez PETA wyrażenia alternatywne są prawdziwymi idiomami, czy też powinny zostać sklasyfikowane jako quasi-idiomy. Niniejsze badanie nie ma jednak na celu określenia ich statusu, ponieważ kwestia ta może zostać podjęta w przyszłych badaniach. Dla wygody w niniejszym artykule stosuje się termin „idiomy przyjazne zwierzętom”, szeroko rozpoznawalny wśród opinii publicznej zaznajomionej z kampanią i często używany w mediach. Chociaż przyczyny wyboru przez PETA 88 idiomów gatunkowistycznych nie są jasne, nadal ważne jest krytyczne przeanalizowanie wyrażeń alternatywnych oraz their potential impact on shaping attitudes and behaviors towards animals. Some of these expressions explicitly promote violent behavior towards animals or are dyskryminujących, takich jak more than one way to skin a cat, like a chicken with its head cut off czy shoot fish in a barrel. Inne przedstawiają zwierzęta w negatywnym świetle lub wykorzystują nazwy zwierząt do opisywania negatywnych cech ludzkich, na przykład chicken out, bull in a china factory czy stubborn as a mule. Z drugiej strony idiomy snail mail lub back the wrong horse nie są z natury dyskryminujące. Można jednak argumentować, że niektóre idiomy, takie jak te wspomniane powyżej, mogą przyczyniać się do normalizacji i utrwalania pewnych dyskryminujących postaw i zachowań. Alternatywne wyrażenia zaproponowane przez PETA wykorzystują różne strategie językowe w celu tworzenia idiomów przyjaznych zwierzętom. Najpopularniejszą strategią jest substytucja, w której oryginalne słowo odnoszące się do zwierzęcia zostaje zastąpione alternatywą przyjazną zwierzętom. Na przykład kill two birds with one stone zastąpiono wyrażeniem feed two birds with one scone, natomiast mad as a March hare zastąpiono wyrażeniem OLENA FOMENKO 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII STN – Smulewicz-Zucker Gregory R., Cornell Drucilla, Franklin Julian H., Kendrick Heather M., Mendieta Eduardo, Linzey Andrew, Cavalieri Paola, Preece Rod, Benton Ted, Thompson Michael J., Fox Michael A., Gruen Lori, Acampora Ralph R., Rollin Bernard, Sloterdijk Peter 2012: Strangers to Nature: Animal Lives and Human Ethics, Lanham: Lexington Books. Wang Amy 2018: PETA chce zmienić powiedzenia „antyzwierzęce”, ale Internet uważa, że dolewają oliwy do ognia. – The Washington Post. Dostępne pod adresem: https:// www.washingtonpost.com/science/2018/12/05/peta-wants-change-anti-animalsayiApie peles ir žmones: PETA gyvūnams draugiškos idiomos kaip strategija prieš ngs-internet-thinks-theyre-feeding-fed-horse/. gatunkowość? STRESZCZENIE W niniejszym badaniu analizowana jest propozycja organizacji „People for the Ethical Treatment of Animals” (PETA, lit. „Ludzie na rzecz etycznego traktowania zwierząt”), aby zastąpić utrwalone idiomy języka angielskiego, które promują przemoc wobec zwierząt, alternatywami przyjaznymi zwierzętom. Po przeanalizowaniu 88 przyjaznych zwierzętom słów i fraz metodą analizy lingwistycznej i krytycznej analizy dyskursu w badaniu podjęto próbę oceny mocnych i słabych stron kampanii. W artykule stwierdza się, że chociaż proponowane przez PETA alternatywy prawdopodobnie nie zastąpią języka dyskryminującego zwierzęta ze względu na jego sztuczność i dystans kulturowy, inicjatywa ta ma pozytywny wpływ na lingwistykę stosowaną i edukację. Kampania poszerza rozumienie języka dyskryminującego zwierzęta i zachęca ludzi do unikania dyskryminujących powiedzeń związanych ze zwierzętami. Ponadto inicjatywa PETA podnosi kwestię używania języka wymierzonego przeciwko zwierzętom jako utrwalonej normy i zachęca do krytycznego myślenia o komunikatach przekazywanych za pomocą słów. Chociaż kampania ta może nie przynieść szybkich zmian, ma potencjał, by promować niedyskryminacyjne używanie języka w dziedzinie lingwistyki stosowanej, zwłaszcza wśród uczącej się młodzieży i osób, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. Nadesłano 4 maja 2023 r. OLENA FOMENKO Taras Shevchenko National University of Kyiv ul. Wołodymyrska 60 01033, Ukraina, Kijów [email protected]