Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu

Straipsniai / Articles 47 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID iD: orcid.org/0000-0002-8679-3253 Kierunki badań naukowych: terminologia litewska, historia litewskiej terminologii medycznej. DOI: doi.org/10.35321/all88-03 O NIEKTÓRYCH DETERMINATYWNYCH Z KOŃCA XIX W. – Z POCZĄTKU XX W. TERMINACH MEDYCZNYCH ZŁOŻENIACH Z RZECZOWNIKOWYM DRUGIM CZŁONEM On Certain Determinative Medical Compound Terms of Late 19th – Early 20th Century with Noun as the Second Component ADNOTACJA W artykule pod względem strukturalnym analizowane są przede wszystkim determinatywne terminy złożone z publikacji o tematyce medycznej i zdrowotnej z końca XIX – początku XX wieku, które (lub tylko ich znaczenia) nie zostały odnotowane w LKŽe; omawia się jeden z typów tworzenia tych złożeń – złożenia z rzeczownikowym drugim członem – oraz jego pavadina dūriniai, kokios pirmųjų sandų reikšmės, sandų jungimo būdai, svarstomi probleminiai sandų santykio, pamatinių žodžių parinkimo ir kiti susiję klausimai. Tiriamiesiems modele strukturalne, a także wyjaśnia, jakie znaczenia są charakterystyczne dla złożeń o modelach strukturalnych D + D, B + D, V + D, P + D. Najbardziej produktywne są złożenia, których oba człony są rzeczownikami. Najczęściej podstawa obu członów złożeń i ich wzajemny stosunek są łatwo zrozumiałe, znaczenia terminologiczne wynikają ze znaczeń słowotwórczych, dlatego można je bez trudu zidentyfikować. Złożenia nazywają części ciała, organy i choroby. Jednak podstawy członów niektórych złożeń trudno uzasadnić, powiązanie członów można interpretować na kilka sposobów albo w ogóle trudno je opisać. W pierwszym członie modelu strukturalnego D + D najczęściej wskazuje się PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII przynależność i pojęcie rodzaju, natomiast B + D, V + D – cechę. Człony derywatów złożonych modelu strukturalnego D + D najczęściej łączą się za pomocą samogłosek łączących (dominuje samogłoska -a-), niż bez nich, natomiast B + D, V + D i P + D, odwrotnie – oba człony w większości łączą się bez samogłosek łączących. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, złożenie determinatywne, typ słowotwórczy, struktūrinis modelis, termininė reikšmė, darybinė reikšmė. ANNOTATION Artykuł przyjmuje w przeważającej mierze podejście strukturalne w analizie określającego compound terms from medical and healthcare publications of the late 19th – early 20th członu, którego (lub którego znaczeń) nie odnotowano w Słowniku języka litewskiego. Koncentruje się na osobliwym typie tworzenia wspomnianych złożeń, tj. złożeniach, w których drugim członem jest rzeczownik, oraz na ich modelach strukturalnych; jego celem jest ustalenie, co oznaczają złożenia, jakie znaczenia są przekazywane przez pierwsze człony i w jaki sposób człony te są łączone; omawia również problematyczne kwestie relacji między członami, wyboru wyrazów bazowych itp. Analizowane terminy złożone wykazują następujące modele strukturalne: D + D, B + D, V + D, P + D (gdzie D oznacza rzeczownik, B oznacza przymiotnik, V oznacza czasownik, a P oznacza przyimek). Najbardziej produktywne są złożenia, w których oba człony są rzeczownikami. Z reguły wyraz bazowy obu członów i ich relacja są łatwe do zidentyfikowania; ich znaczenia terminologiczne wywodzą się ze znaczeń słowotwórczych, dzięki czemu można je łatwo rozpoznać. Terminy złożone oznaczają części ciała, narządy i choroby. Jednakże wyjaśnienie podstawowych słów niektórych komponentów jest trudne; relację między komponentami można interpretować na różne sposoby albo w ogóle trudno ją opisać. Pierwsze komponenty modelu strukturalnego D + D zwykle oznaczają przynależność i pojęcie typu/rodzaju, podczas gdy modele strukturalne B + D i V + D zwykle łączą się bez samogłosek łączących. express a feature. The components of the D + D structural model are more commonly combined by means of linking vowels (where the vowel -atakes the lead), whereas in the case of the B + D, V + D and P + D structural models, on the contrary, both components SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, determinatywne zestawienie, typ formacji, model strukturalny, znaczenie terminologiczne, znaczenie słowotwórcze. UWAGI WSTĘPNE Tradiciškai lietuvių kalbotyroje dūrinys suprantamas kaip univerbacijos kesłowo powstałe z połączenia dwóch samodzielnych słów, mające znaczenie leksykalne i słowotwórcze (to ostatnie tworzą znaczenia leksykalne członów Artykuły / Articles 49 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu oraz ich wzajemne relacje). Zidentyfikowanie go i zdefiniowanie w języku litewskim nie jest problematyczne1 (Urbutis 1961: 65; LKG I 1965: 437; KTŽ 1990: 196; LKE 2008: 148, 281, por. Stundžia, Jarmalavičius 2019: 18–19, 52). Jak zauważył badacz słowotwórstwa języka litewskiego Pranas Skardžius, produktywność złożeń2 sięga nawet czasów samego praindoeuropejskiego. W svarbiausia yra „žodžių vidinė (reikšminė) sąjunga“, ir jie nuo seno daugiausia buvo naudojami „specialinėje mokslo terminologijoje“. Būdami „specialesnio złożeniach treści“, złożenia „ze swej natury najbardziej nadają się do dokładniejszego, bardziej skondensowanego i bogatszego w treść, bardziej znaczącego sposobu wyrażania”, do określania jednej wspólnej rzeczy (Skardžius 1996 [1943]: 396–397, 401, 403). Klasyk litewskiej terminologii Stasys Keinys3, który pod koniec XX w. bodaj najdokładniej omawiał tworzenie litewskich terminów złożonych, zwrócił uwagę na dużą aktywność derywacji złożeniowej we współczesnej terminologii litewskiej, tłumacząc ją przede wszystkim wewnętrzną potrzebą terminologii nazywania pojęć złożonych. Sposób tworzenia złożeń jest wygodny także dlatego, że pomaga tworzyć stosunkowo krótkie nazwy rodzajowe, pozwalające uniknąć nagromadzenia określeń. Złożenia są zazwyczaj również bardziej terminologiczne niż odpowiadające im połączenia wyrazowe (Keinys 2005 [1983]: 129–130). Przedmiot niniejszego artykułu stanowią 72 determinatywne medyczne terminy złożone4 z rzeczownikowymi drugim członami (bez wariantów5), które (lub ich 1 Więcej o nowym podejściu do złożeń i ich klasyfikacji zob. Lieber, Štekauer 2009: 4–8; Guevara, Scalise 2009: 101–128. 2 Przyp. Skardžius nazywał derywat złożony terminem wyraz złożony (Skardžius 1996 [1943]: 393). Oprócz terminu derywat złożony w literaturze lingwistycznej używany jest także termin wyraz złożony (KTŽ 1990: 196; LKE 2008: 148, 281), kompozyt (LKE 2008: 148; Stundžia, Jarmalavičius 2019: 18). 3 Derywację terminologiczną w mniejszym lub większym stopniu badały: Auksoriūtė 2001, 2015, 2016; Gaivenis 2014 [1998]; Gedrimas 2003; Kaulakienė 2014 [1981, 1983]; Kurmiņa 2012; Labanauskienė 2009, 2010; Pospelova 2017; Rutkienė 2017, 2019, 2019a, 2021; Stunžinas 2004; Umbrasas 2005; Zemlevičiūtė 2016, 2019 i inni. 4 W artykule pominięto derywaty złożone problematyczne pod względem strukturalnym i (lub) znaczeniowym, których jeden z członów trudno zmierzyć lub których znaczenie (nawet z kontekstu) jest w ogóle niejasne, np. pačiuose tekstuose. Wariant rozumiany jest tu w wąskim znaczeniu, tj. za kastligē. 5 Kalbamojo laikotarpio publikacijose variantinių dūrinių fiksuota ne tik skirtinguose, bet ir tuose wariant uznaje się formalną odmianę tego samego wyrazu, mającą to samo znaczenie leksykalne i gramatyczne oraz tę samą strukturę morfologiczną (Miliūnaitė 2009: 141, por. Mitkevičienė 2004: 124, 140). Innymi słowy, chodzi tu o formalne zróżnicowanie strukturalne, nieprzekraczające granic tożsamości terminu i niepowodujące żadnych przesunięć semantycznych terminu, tj. niezwiązane ze zróżnicowaniem semantycznym treści terminu (Tatarinov 2006: 173). Jednakże wariantywność złożeń Straipsnyje tais atvejais, kai dūrinys turi variantų (visoje empirinėje medžiagoje varijuoja 11 skirtingų medicinos terminų), pateikiama jų eilutė, atskiriant jos narius pasviraisiais brūkšniais. terminów medycznych nie jest celem niniejszego artykułu, dlatego warianty nie są tu szerzej analizowane; stanowią one przedmiot odrębnego badania. Należy jedynie powiedzieć, że jedne złożenia PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII znaczenia) nieodnotowane w LKŽe. Determinatywnymi6 nazywa się tu takie złożenia, których zazwyczaj pierwszy człon determinuje drugi człon, zawężając jego znaczenie (Urbutis 1961: 68; 2009: 205; LKG I 437; KTŽ 1990: 196; LKE 2008: 148; Stundžia, Jarmalavičius 2019: 52). Złożenia zebrano z publikacji o tematyce medycznej i zdrowotnej z końca XIX – początku XX wieku – książek i broszur napisanych lub przetłumaczonych nie tylko przez lekarzy, lecz także przez przedstawicieli innych zawodów; nie pominięto również artykułów publikowanych w ówczesnych gazetach i kalendarzach. Pod względem rzeczowym (medycznym) publikacje te nie są równorzędne, jednak ich treść nie ma wpływu na osiągnięcie celu czysto lingwistycznego – zbadanie struktury złożeń terminów medycznych z rzeczownikowym drugim członem. Nie można pominąć także aspektu semantycznego – ustala się, jakich pojęć oznacznikami są badane złożenia oraz jakie są znaczenia pierwszych członów. Do rozwiązania tych zadań najbardziej przydatna jest analityczna metoda opisowa, metoda analizy słowotwórczej; wykorzystuje się metodę interpretacyjną oraz, w razie potrzeby, porównawczą, a także metodę obliczeniową do ukazania ilościowych relacji między złożeniami. W opisowej, analitycznej części artykułu obok złożeń podaje się: skrót źródła, znaczenie leksykalne złożenia (sformułowane przez autorkę artykułu na podstawie informacji ze źródła (źródeł)), natomiast znaczenie słowotwórcze uwidacznia się w podanych w nawiasach wyrazach podstawowych. Jeśli złożenie jest odnotowane w źródłach w różnych znaczeniach, podaje się te znaczenia wraz z danymi bibliograficznymi źródeł (skrótem, rokiem, numerem (jeśli jest to gazeta), stroną). Czasami znaczenia złożeń nie są parafrazowane przez autorkę, lecz podaje się zdania ilustracyjne lub ich fragmenty, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy minimalny kontekst jest informatywny dla uzasadnienia znaczenia słowotwórczego złożenia. różnią się graficznie zapisywanymi samogłoskami, np. storžarnē i storžarnė. Takie warianty uznaje się za warianty ortograficzne. Inne złożenia różnią się końcówkami oraz samogłoskami łączącymi, np.: narikaulis i narykaulis, kriokligē i kriokliga. Uznaje się je za warianty słowotwórcze (szerzej na ich temat zob. Vaskelienė 2013: 208–210). Warianty słowotwórcze rozumie się tu jako „derywaty mające te same wyrazy podstawowe i ten sam afiks słowotwórczy, które różnią się jakimiś pobocznymi balsių kaita, jungiamuoju balsiu ir (ar) galūne) (Vaskelienė 2019: 212). Čia į galūnę žiūrima ne kaitybos, bet darybos aspektu, taigi variantai, besiskiriantys galūne, laikomi ne morfologiniais środkami słowotwórczymi” (rdzenia (por. Mitkevičienė 2004: 133–135), lecz jako warianty słowotwórcze (szerzej o relacji między wariantami słowotwórczymi a morfologicznymi zob. Vaskelienė 2019: 209). 6 Złożenia determinatywne Pr. Skardžius nazywał je złożeniami przyłączonymi, określającymi, ponieważ ich pierwszy człon określa drugi człon (Skardžius 1996 [1943]: 407, 410, por. Urbutis 1961: 68). Straipsniai / Articles 51 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu TERMINY MEDYCZNE — ZŁOŻENIA Z RZECZOWNIKOWYM DRUGIM CZŁONEM Semantycznym i gramatycznym centrum złożeń terminów litewskich (podobnie jak wyrazów prostych) jest najczęściej drugi człon, który pierwszy człon w taki czy inny sposób określa, charakteryzuje. Formalnie, morfologicznie, przy klasyfikowaniu złożeń7 uwzględnia się związek wyrazu podstawowego drugiego członu z częścią mowy. Zgodnie z tą klasyfikacją jednym z podstawowych i dominujących typów są złożenia z rzeczownikowym drugim członem, oparte na rzeczowniku. Pierwsze człony złożeń tego typu mogą opierać się na innych częściach mowy, dlatego złożenia dzieli się jeszcze bardziej szczegółowo według tego, do której części mowy należy wyraz podstawowy pierwszego członu (Urbutis 1961: 68–104; Keinys 2005 [1983]: 134, 164). W badanym pod względem typu derywacji złożenia wyróżnia się następujące modele strukturalne (zob. tabela 1): złożenia z: dwóch rzeczowników (D + D), przymiotnika i rzeczownika (B + D), formy czasownika i rzeczownika (V + D), przyimka i rzeczownika (P + D), które zostaną omówione bardziej szczegółowo poniżej. Drugi człon tych złożeń, oparty na rzeczowniku, zazwyczaj decyduje o znaczeniu całego złożenia (konkretnym lub abstrakcyjnym), a największa część tych złożeń to zwykle nazwy rodzajowe rzeczy oznaczanych przez rzeczowniki będące podstawą drugiego członu (por. Keinys 2005 [1983]: 135). TABELA 1. Modele strukturalne determinatywnych złożeń terminów medycznych z końca XIX – początku XX wieku z rzeczownikowym drugim członem według części mowy pierwszego członu Model strukturalny Liczba złożeń Ujęcie procentowe (%) D + D 48 67 B + D 14 19 V + D 8 11 P + D 2 3 1.1. Złożenia z dwóch rzeczowników. Terminologiczne znaczenie złożeń tego modelu strukturalnego w znacznej mierze kształtuje się na podstawie znaczenia obu członów, innymi słowy, w przybliżeniu pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym (jednak, jak zobaczymy na podstawie omówionych dalej przykładów, owa zbieżność nie jest jednakowego stopnia). Od drugiego członu tych złożeń zależy, jaki rodzaj przedmiotu jest nazywany, natomiast pierwszy, oznaczający jakiś 7 Szerzej na temat klasyfikacji złożeń zob. Scalise, Bisetto 2005: 319–332. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII nors įvardijamojo daikto bruožą, nulemia, kad dūrinys eina siauresnės reikšmės nazwą rodzajową. Za pomocą tego ostatniego, członu determinującego, wskazuje się następujące rzeczy: 1) przynależność: • do której części ciała lub narządu należy rzecz nazwana drugim członem: dirksniatinklis ‘najważniejszy ośrodek nerwowy, znajdujący się rzekomo w brzuchu’ Žin 1911 107 (: dirksnis ‘nerw’ LKŽe + tinklas), inkstapilvis ‘miedniczka nerkowa’ KS 1911 160 (: inkstas + pilvas 5. ‘zagłębienie’ LKŽe). Oba człony tego złożenia występują jako nazwy narządów, a złożenie nazywa strukturalną część narządu, którego nazwą oparty jest pierwszy człon. Jak napisano w podręczniku anatomii człowieka, omawiana część najczęściej przypomina lejek, ale jej kształt jest bardzo różnorodny (ŽA 2005: 200). Na rys. 1 widać, że pažymėta inksto dalis atrodo kiek išlinkusi. Sunku pasakyti, koks buvo knygos autoriaus motyvas renkantis antrojo sando pamatu daiktavardį pilvas. Gal tam turėjo įtakos tos dalies forma, gal lotyniškasis atitikmuo pelvis renalis, o gal visai literą C oznaczono inne elementy? RYC. 1. Prawa nerka przekrojona wzdłuż; KS 1911 160 8 Znaczenia pierwszych członów tego i większości innych złożeń sformułowano na podstawie następujących źródeł: Urbutis 1961: 68–71; Keinys 1983: 135–176; LKG I 438–472. Artykuły / Articles 53 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu odataukiai ‘tłuszcz produkowany i wydzielany przez jeden z przydatków skóry – gruczoły łojowe’ S 1907 142 (: oda + taukai), pilvaodis ‘błona brzuszna’ S 1907 44 (: pilvas + oda 3. ‘błona (naskórek)’ LKŽe), smakrakaulis ‘podbródek’ LB 1887 5/6 58 (: smakras + kaulas). Dwojako można traktować terminologiczne znaczenie tego złożenia. Z jednej strony można przypuszczać, że wynika ono bezpośrednio ze znaczenia słowotwórczego, jednakże hipoteza ta budzi wątpliwości, ponieważ tai, kad osteologijos nomenklatūroje toks veido kaulas neskiriamas. Tad labiau jest prawdopodobne, że złożenie oznacza wysuniętą do przodu część trzonu żuchwy – podbródek (zob. ŽA 2005: 76), smilksniokaulis ‘kość skroniowa’ S 1907 168 (: smilksnis zob. 1 smilkinys ‘miejsce głowy między uchem a okiem, skroń’ LKŽe + kaulas), sprandakaulis ‘choroba karku, na którą zapadają małe dzieci z powodu kołysania, noszenia w pierwszym – nazwa części ciała, samo zaś złożenie oznacza arba iškritus iš lopšio ir sutrenkus sprandą’ MTV 1898 27, plg. sprandoligė (p. 5) (: sprandas + liga). Šis darinys įdomus tuo, kad jo antruoju sandu eina organo, chorobę, zatem jego tersubingrobis ‘odbytnica’ GŽK 1902 6; Šlt 1912 37 583 (: subinė mininė reikšmė nutolusi nuo darybinės, ‘tyłek, pośladki’ + grobas ‘jelito’ LKŽe). W LKŽe to złożenie odnotowano tylko w jednym znaczeniu ‘jelito odchodowe’, jednak w badanych źródłach jest ono używane także w innych znaczeniach medycznych – ‘jelito grube’ Dž 1903 21, ‘wypadnięcie odbytu (prolapsus ani)’ MTV 1898 36, šiknažarnė ‘jelito odchodowe, odbytnica’ DN 1906 28 (: šikna ‘tyłek, pośladki’ LKŽe + žarna), žiotkaulis ‘szczęka (maxilla)’ MG 1913 2 11 (: žiotis ‘otwór z jamy ustnej do nosogardzieli’ LKŽe + kaulas); • rzecz, której nazwę wyrażono drugim członem, zgodnie ze swoim pochodzeniem: balsodēžē ‘narząd znajdujący się w górnej części gardła’ KS 1911 110 (: balsas + dėžė). Najprawdopodobniej chodzi tu o szparę głosową (łac. rima glottidis) (ŽA 2005: 191), dźiovgariai ‘zaduch w mieszkaniach chorych na gruźlicę’ LAK 1885 59 (: džiova + garai ‘sadza, zaduch’ LKŽe), dźiovnůdźiai ‘bakterie gruźlicy’ LAK 1885 60 (: džiova + 1 nuodai 1. ‘substancja szkodliwa dla organizmu’ LKŽe), rauplapuliai ‘skiepai nuo raupų’ VL 1891 10 116 (: rauplės + pūliai), skilviakarszcziai ‘skrandžio karštinė’ LAK 1885 57 (: skilvis ‘skrandis’ + karščiai 1. ‘karštinė, karštligė, šiltinė’ LKŽe); • którego część stanowi rzecz wyrażona drugim członem: kaulgalis ‘koniec kości’ U 1892 6/7 234 (: kaulas + galas), rietgalis ‘lędźwie’ VL 1890 38 9 (: rietas 1. ‘udo, goleń, podudzie’, 3. ‘wewnętrzna strona uda, miejsce między udem a dolną częścią brzucha, pachwina, łono’, 4. ‘talia, lędźwie, pas’ LKŽe + galas). Opierając się na minimalnej informacji kontekstowej terminu PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII: „tulose giminėse mės matome rietgalio ligą (hip. disease), nugarkaulio sudarką“ VL 1890 38 9 można przypuszczać, że chodzi tutaj apie su nugara, stuburu susijusias ligas, o tai pagrįstų kalbamojo dūrinio pirmojo sando rietas reikšmę ‘juosmuo, strėnos, pusiaujas’; 2) pojęcie gatunkowe: • które jest pojęciem gatunkowym wchodzącym w zakres pojęcia rodzajowego rima galvoje: wyrażonego drugim członem, tudirksnialigė ‘choroba nerwów’ S 1907 255 (: dirksnis ‘nerw’ LKŽe + liga), drigantligē (: drigantas (l. drygant) ‘ogier, źrebię’ LKŽe + liga). W rašoma, kad „ta liga użpuola jaunus vyrus isz użsimanymo su didżiu noru moteriszkēs“ MTV 1898 33. Hipotetiškai galima numanyti, kad rašoma apie ligą, kuźródle ri obecnie nazywana satyrią lub niepohamowaną lubieżnością mężczyzny 492, (satyriasis) MedŽ 1980: dżiovaligē ‘choroba suchot’ Žin 1911 158 (: džiova + liga), kaitraliga / kajtraliga ‘febris’ LK 1890 27 (: kaitra + liga), kirmelligē ‘choroba robaczyca (helminthiasis)’ MTV 1898 12 (: kirmėlė + liga), krupligē / krupligė ‘krupowe zapalenie krtani (croup, laryngitis crouposa)’ MTV 1898 13, NG (: krupas (l. krup, ros. кpyп) ‘zapalenie górnej części dróg oddechowych, błonica’ LKŽe + liga), krutlige ‘choroba piersi’ NotGyd 1879 42 (: 1 krūtis ‘pierś’ LKŽe + liga), niežligē / niežligė ‘świerzb’ SŽL 1886 32, SŽL 1906 30 (: niežai + liga), opligė ‘choroba nerwów (nervositas)’ S 1907 167 (: opa + liga). LKŽe odnotowuje wariant słowotwórczy opaligė o zupełnie innym znaczeniu: ‘przewlekła choroba z wrzodami żołądka lub dwunastnicy’, raupleligė ‘ospa’ Svk 1913 4 15 (: rauplės zob. raupai ‘ciężka ostra choroba zakaźna objawiająca się wysypką powodującą chropowatość skóry (variola)’ LKŽe + liga), saldyligė ‘cukrzyca’ Svk 1913 2 7 (: saldybė 1. ‘niezwykła słodycz’ LKŽe + liga). Strukturę tego derywatu można uzasadnić, przyjmując za przykład wyraz o podobnej budowie saldymedis, który, według Pr. Zdaniem Skardžiusa mógłby pochodzić od saldyb-medis (Skardžius 1996 [1943]: 421). Zatem analogicznie można by wyprowadzić także pierwszy człon złożenia saldyligė – saldyb-ligė. Jak widać, za podstawę pierwszego członu przyjęto skrócony temat rzeczownika bazowego saldybė. Takie tworzenie tematu bazowego V. Urbutis nazwał prostym fonetycznym skracaniem tematu bazowego (Urbutis 2009: 235), sprandoligē ‘mażų vaikų liga: arba supant, arba nesziojant, arba jei vaikas nukrinta nuo lopszio, nusikreczia sau sprandą’ MTV 1898 27, žr. sprandakaulis (s. 4) (: sprandas + liga), tauklige nom. sg. ‘?’ LKA 1907 79 (: taukai + liga). Jest to jedyne spośród analizowanych złożeń, którego znaczenie terminologiczne trudno zidentyfikować, ponieważ nie wynika ono bezpośrednio ze znaczenia rzeczowników bazowych członów ‘choroba tłuszczu’ — taukų liga. Kontekst użycia jest Artykuły / Articles 55 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu nieinformatywny – termin został jedynie podany obok innych wymienionych nazw chorób, zatem trudno rozstrzygnąć, jaka choroba została nazwana wspomnianym utēllige ‘utėlių sukeliama odos liga’ DMS 1912 21 (: utėlė + liga). derywatem złożonym. Derywaty złożone džiovaligė, krupligė, niežligė, opligė, raupleligė mają znaczenie terminologiczne całkowicie pokrywające się ze znaczeniem rzeczowników występujących jako pierwszy człon – džiova, krupas, niežai, opa, rauplės, i oznaczają ‘chorobę’ (por. Urbutis 1961: 71; LKG I 440). Pierwszymi członami innych derywatów złożonych oznaczane są różne rzeczy. Niektóre z nich to nazwy części ciała i organów (dirksnis, krūtis, sprandas), wskazujące lokalizację rzeczy nazwanej drugim członem. Z tej grupy wyodrębniają się derywaty złożone, których pierwszy człon stanowią nazwy zwierząt (drigantas, kirmėlė, utėlė), materiału (taukai) lub właściwości (kaitra, saldybė), i które, uwzględniając znaczenie leksykalne, być może bardziej pasowałyby do derywatów złożonych, w których pierwszy człon wskazuje cechę. Chociaż człony determinujące wszystkich wspomnianych derywatów złożonych nie są pod względem semantycznym jednoznaczne, same derywaty złożone są nazwami rodzajowymi chorób, które można klasyfikować na różnych podstawach. W jedną grupę terminów pozwala je połączyć powtarzający się drugi człon liga; 3) cecha: • jaką posiadaną cechę wyróżnia rzecz nazwana drugim członem: dilgerauplės ‘wysypki na skórze wskutek złego trawienia; bardzo uciążliwe wysypki, wywołujące niezwykłe swędzenie i wielki niepokój’ SK 1905 50 (: dilgė zob. dilgėlė 1. ‘roślina zielna, której łodyga i liście mają parzące włoski (Urtica)’ LKŽe + rauplės), dilgiaraupiai ‘zapalona wysypka w postaci nierównych pęcherzyków, odznaczających się pieczeniem i nieprzyjemnym swędzeniem[,] zwykle [powstająca] wskutek niewłaściwego trawienia’ SK 1905 22 (: dilgė + raupai). Pierwsze człony obu tych złożeń są oparte na tym samym rzeczowniku dilgė, a wysypka nazywana złożeniami przypomina poparzenie tą rośliną, której nazwą jest wskazany człon, kaitrasłoges nom. l.mn. ‘katary powstające wskutek gorąca’ LK 1890 28 (: kaitra + slogos zob. sloga 1. ‘zapalenie błony śluzowej jakiegoś innego narządu’ LKŽe), kraujatriznē ‘czerwonka (dysenteria)’ MTV 1898 34 (: kraujas + trizna ‘biegunka’ LKŽe); 4) przeznaczenie: • kam judėti (eiti, slinkti, tekėti) tinka antruoju sandu pasakytas daiktas: mēšlažarnē ‘tiesioji žarna’ KS 1911 240 (: mėšlas 2. ‘išmatos’ LKŽe + žarna), orangis ‘otwór między strunami głosowymi’ KS 1911 278 (: oras + anga). Terminologiczne znaczenie derywatu złożonego jest najprawdopodobniej takie samo jak balsodėžė (zob. s. 5). Bez kontekstu nie jest ono jednoznacznie medyczne, ponieważ i w tym przypadku terminologiczne znaczenie implikowane PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII siurbgįslė ‘žarnos gaurelis’ S 1907 245 (: siurbia, siurbė < siurbti + gysla). Šio przez relację między członami oraz znaczenie derywacyjne są oderwane, pierwszy człon derywatu złożonego najprawdopodobniej oznacza funkcję, którą pełni rzecz oznaczona drugim członem, a zatem znaczenie derywacyjne derywatu złożonego to ‘żyła wchłaniająca do krwi substancje odżywcze’, traukpirdē ‘skurcz odbytnicy (proctospasmus)’ MTV 1898 37 (: traukia, traukė < traukti 26. ‘o bolesnym uczuciu rozciągania, skręcania w mięśniach lub żyłach’ + pirdė 1. ‘tyłek, zadek’ lub pirda ‘głośne oddawanie gazów’ LKŽe). Oto jak opisywana jest choroba nazwana tym derywatem złożonym: „ta liga paein‘ nuo ilgo sēdējimo, [...] pradeda paszonēj ir galą pilvo skaudēti; po valandos puol‘ į vidurius gēla, kaip kamuolys ima vartytis po visus vidurius, kaip katē kniaukdama. O kada pradedi vaikszczioti, [...] isz vidurių pradedi budēti ir pirdauti“. Podstawa pierwszych członów ostatnich derywatów złożonych nie wydaje się problematyczna – ich związek z formą czasownika jest oczywisty – podobnie jak najprawdopodobniej z imiesłowem strony czynnej. W jaki sposób powiązane są człony derywatów złożonych o strukturze modelu V + D, pokazano w tabelach 2 i 3. 1.4. Derywaty złożone z przyimka i rzeczownika. Odnotowano tylko dwa złożenia tego modelu strukturalnego. Chociaż oba są odnotowane w LKŽe, są interesujące tym, że w źródłach znaleziono ich użycia w innych znaczeniach niż podane w słowniku: tarpnosis ‘nozdrze’ SK 1905 15 (: tarp / tarpas + 1 nosis 2. ‘jama nosowa, otwór nosowy’ LKŽe), por. tarpnosis ‘przestrzeń między brwiami’ LKŽe, tarpsienis „przełyk [...] leży niemal w całości w klatce piersiowej, ale następnie przebija przegrodę12 (czepca) i wchodzi do dolnej pustej części ciała, gdzie łączy się z brzuchem” GŽK 1902 20, por. „[przełyk] schodzi w dół przed kręgosłupem do górnego i dolnego tylnego śródpiersia, przebija przeponę i [...] kończy się w żołądku” ŽA 2005: 169 (: tarp / tarpas + siena), por. tarpsienis 2. ‘wewnętrzna ściana pomieszczenia, przegroda, ścianka działowa’ LKŽe. Znaczenie słowotwórcze tych tworów różni się od znaczenia terminologicznego – oba terminy-złożenia nazywają organy różnych układów narządów. Nawiasem mówiąc, związek pierwszego członu tych złożeń można wyjaśniać dwojako. Z jednej strony ich powtarzający się pierwszy człon można wiązać z przyimkiem tarp. W takim przypadku model strukturalny złożeń miałby postać: przyimek + rzeczownik. Z drugiej strony pierwszy człon można wiązać także z rzeczownikiem tarpas (por. Urbutis 1961: 103). Wówczas strukturalnym modelem tych złożeń byłby rzeczownik + rzeczownik. Mimo to V. Urbutis, jak się zdaje, bardziej skłonny jest wiązać omawiany człon z przyimkiem tarp. Na przykład w złożeniach, których drugi człon oznacza część ciała lub organ, pierwszy człon uważa za przyimkowy, mający znaczenie miejscowe (zob. Urbutis 1961: 104). 12 W tym i następnym zdaniu skrót autorstwa artykułu – P. Z. Straipsniai / Articles 63 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu WNIOSKI W publikacjach dotyczących medycyny i zdrowia z końca XIX – początku XX w. znaleziono 72 determinatywne złożone terminy medyczne z drugim członem rzeczownikowym, których nie ma w LKŽe lub których znaczeń medycznych nie odnotowano w słowniku. Wyróżniają się one 4 modelami strukturalnymi – D + D, B + D, V + D i P + D, które pod względem produktywności odpowiadają tendencjom słowotwórczym współczesnego języka litewskiego w zakresie tworzenia terminów, a także wyrazów. Najczęstsze, a więc i najbardziej produktywne, są złożenia, których oba człony są rzeczownikami (67 proc. wszystkich analizowanych przykładów). Prawie pięciokrotnie mniej jest złożeń z pierwszym członem będącym przymiotnikiem (19 proc.), natomiast złożenia z formą czasownika i przyimkiem występującymi jako Kai kurių dūrinių prieskyra vienam iš minėtųjų modelių gali būti traktuojama nevienareikšmiškai, t. y. gãlima dvejopai ar net trejopai aiškinti tokių dūrinių sandų sąsają su viena ar kita kalbos dalimi. ten człon są bardzo rzadkie (odpowiednio 11 proc. i 3 proc.). Podstawa członów większości złożeń i ich wzajemny stosunek są przejrzyste, a znaczenia terminologiczne łatwo identyfikowalne – w przybliżeniu pokrywają się one ze znaczeniami słowotwórczymi, chociaż zbieżność ta niekiedy nie jest jednakowego stopnia. W przypadkach, gdy nie jest ona tak wyraźna, pomaga kontekst użycia. dinimais, nors esama pavienių dūrinių, kurių sunku nusakyti sandų santykį ir aiškiai pagrįsti jų pamatinių žodžių pasirinkimą, tad tokių dūrinių reikšmė tik Złożeniami zazwyczaj oznacza się podstawowe pojęcia medyczne, tj. występują one jako nazwy części ciała i narządów oraz chorób, a określenie ich znaczenia nie powiodło się w ogóle. W pierwszych członach strukturalnego modelu D + D najczęściej wskazuje się przynależność (do której części ciała lub narządu należy rzecz nazwana drugim członem) oraz pojęcie gatunkowe, rzadziej – cechę (jakim posiadanym elementem wyróżnia się rzecz nazwana drugim członem), B + D, V + D struktūrinių modelių dūrinių pirmieji sandai daugiausia nuprzeznaczenie (do czego nadaje się do poruszania rzecz nazwana drugim członem) i podobieństwo (do czego jest podobna rzecz nazwana drugim członem). wskazuje cechę, którą odznacza się rzecz nazwana drugim członem. Ustalono, że człony złożeń strukturalnego modelu D + D najczęściej łączą się za pomocą samogłosek łączących (przeważa samogłoska -a-), niż bez nich (stosunek złożeń wynosi 31 i 20), natomiast w złożeniach strukturalnych modeli B + D, V + D i P + D – odwrotnie – oba człony najczęściej łączą się bez samogłosek łączących (stosunek złożeń wynosi 10 i 6, 7 ir 1, 2 ir 0). Tyrimas parodė, kad iš dūrinių antraisiais sandais einančių daiktavardžių -ligė / -liga jest najbardziej aktywnym członem służącym do tworzenia grupy terminów gatunkowych. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ŹRÓDŁA KSIĄŻKI I KSIĄŻECZKI BL – O złej chorobie, czyli syfilisie (po francusku), opracował na podstawie dziełka dr. M. ČlĖnova dr A. V., Tylża, 1904. BGL – Sposoby leczenia niektórych chorób, wydał Sveiklinkis dla pomocy swoim braciom Litwinom, wydanie 1., Tylża, 1895. DK – Doktor w kieszeni: jasne wskazówki, jak zachować zdrowie i jak uchronić się przed chorobami, z wieloma receptami zebranymi od najlepszych doktorów, opracował M. Paltanavičia, Worcester, Mass: drukowano w drukarni M. Paltanavičiusa, 1908. DMS – Doktor oraz nauka o zdrowiu: najnowsza książka, Philadelphia, Pa.: wydał Klinika Medyczna w Filadelfii, 1912. DN – Doktor w domu, czyli, Opis chorób i ich leczenie, według doktorów Basanavičiusa, Vileišisa, Collinsa, Stouta i wielu innych opracował K. W. Gedeminas, So. Boston, Mass. : [wyd. i] druk Gedemina i Mickiewicza, 1906. Dž – Dr. Knopf Siegmund A.: Gruźlica i walka z nią: popularna praca konkursowa, Tylża, 1902. bas, apdovanotas ant kongreso Berlyne (24–27 geg. 1899 m.), susirinkusio apsvarstyti kovos įrankius su džiova, sutaisė D-ras A. V., Tilžėje, 1903. GŽK – Kaip apsireiškia gyvastis žmogaus kune? Sutaisė pagal Lunkevyčių D-ras A. V., KS – Zdrowie, czyli prosta i krótka droga do zdrowia, opracował dr A. L. Graičiunas, Chicago, Ill, 1911. LPr – Przyjaciel Chorych. Przewodnik dla wszystkich tych, którzy w razie pojawiających się chorób pragną sami uzyskać pierwszą pomoc i którzy przy tej okazji chcą zaopatrzyć Friedrich Adoph Richter, Leipcikej’ Rikterio Iszleidimo Itaisymas (Drukawotos prie się w dobry przyrząd domowy, F. Ad. Richter i Draugai, Rudolstadt), 1883. MTV – Materiał do naszej narodowej farmacji, przygotował dr J. Basanavičius, odbitka z „Dirvy”, Shenandoah, Pa, 1898. NamG – Naminis gydytojis, parašė A. Aitvaras, Ryga: lėšos A. Macejevskio, [i.e. 1906] (Ryga: H. Hempel ir ko), 1907. NG – Lekarz domowy: Krótki opis najpospolitszych chorób i najprostszych leków w walce z nimi: Cz. 1. O chorobach ludzi i ich leczeniu, opracowali dr A. Vileišis, Sejny, 1908. Wierne leczenie, NotGyd – Isz dyka suglaudimas isz Dr. Airy’o „Noturôs-gydymo-mokinimo“, arba według którego choroby najczęściej pojawiające się u ludzi może skutecznie i szybko leczyć Artykuły / Articles 65 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu sam przez niewłaściwe i wypróbowane środki: z licznymi w tekst wdrukowanymi słowami Pisma, obrazami drobnych rzeczy ludzkich, opracowane przez dr. Adolfa Richtera, który jest posiadaczem portugalskiego Krzyża Orderu Chrystusa oraz tunezyjskiego odznaczenia Nishan Iftikhar, odznaczonym Krzyżem Riczera i złotym medalem wartości, członkiem honorowym wielu towarzystw marynarskich, towarzystw uczonych w Paryżu i Neapolu i innych, Lipsk: [b.w.], 1879 ([Rudolstadt: drukowane u F. Ad. Richter & Spółka, Rudolstadt]). S – Zdrowie, z języka niemieckiego przełożył ksiądz J. Gerutis [Jonas Balvočius], Kowno, SŽK – Jak 1907. zbudowane jest ciało człowieka, napisał S. M., Plymouth: Pa, 1902. SŽL – Najważniejsze choroby ludzi, Piotra Nērysa, Tylża, 1886. SŽL – Najważniejsze choroby ludzi, dr Mikols, Tylża, 1906. ŽD – Co należy wiedzieć o gruźlicy, z języka niemieckiego przełożył dr Bagdonavičius, Wilno, Žin – Kompendium: księga wiedzy z mitologii, historii, etnografii, astronomii, arytmetyki, 1913. medycyny i innych nauk oraz ich dziedzin / z różnych źródeł zebrał J. Laukis [Domininkas Keliauninkas], Chicago, Ill.: księgarnia „Aušra”, (Chicago, Ill.: drukarnia „Lietuvos”), GAZETY 1911. A – Aušra 1915 32 418. LB – Lietuwiszkasis Bałsas 1887 5/6 58. MG – Medicina ir gamta 1913 2 11. Svk – Sveikata 1912 8 31; 1913 2 7; 4 15; 12 46; 1914 1 1; 2 6; 4 13; 1920 4 2. U – Ukininkas 1890 4 5; 1891 9 419; 1892 6/7 234; 8 294. V – Varpas 1890 3 38; 10 153; 1891 4 54. VL – Vienybė lietuvninkų 1890 27 4; 28 6; 38 9; 1891 10 115–116. Ž – Žemė 1909 2 14. KALENDARZE LAK – Lietuwiszkas Auszros kalendorius ant metu 1885, Bitēnai: Kasztu M. Jankaus ir J. Mikszo, 1885. LK – Lietuwiszkas Kalendorius ant metų... 1891, Vilniuje: Spauda ir Kasztu Jůzapo Zavadskio, 1890. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII LKA – Lietuwißkos Kalendros Su Abrozais metui 1907, Tilēje: Druck und Verlag von Otto v. Mauderode, 1907. LUK – Lietuvos ukinįku kalendorius ant meto 1887, Tilžeje: Spauda ir kaszta Veyerio & Arnoldto, 1886. SK – Severos kalendorius délei Lietuviu, W. F. Severa Co. Cedar Rapids, Iowa, 1905. VK – Vilniaus kalendorius ... 1914 metams, Vilniuje: Juozapo Zavadzkio spaustuvė, 1913. LITERATŪRA Auksoriūtė Albina 2001: L. Ivinskio mineralogijos naujadarai. – Terminologija 8, 95–111. Auksoriūtė Albina 2015: Naujieji dekoratyvinių augalų genčių vardai. – Terminologija 22, 61–77. Auksoriūtė Albina 2016: Lietuviški blakių pobūrio vardai. – Terminologija 23, 175–194. AV – Anatomijos vardynas [elektroninis išteklius], aut. R. Stropus, N. Paužienė, D. H. Pauža, J. Tutkuvienė, E. M. Jakimavičienė, P. Zemlevičiūtė, Kaunas: Lietuvos sveikatos mokslų universiteto Leidybos namai, 2020. Buivydienė Vaida, Rutkienė Lina 2016: Dabartinės technikos mokslų kalbos leksikos hibridizacija. – Baltu filoloģija 25(1), 5–19. Prieiga internete: https://dspace.lu.lv/ dspace/bitstream/handle/7/38317/Baltu_Filologija_25_1.pdf?sequence=1#page=5. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Gaivenis Kazimieras 2014 [1998]: Apie dvi lietuviškų sudurtinių terminų serijas su tais pačiais sandais. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 243–248. Guevara Emiliano, Scalise Sergio 2009: Searching for Universals in Compounding. – Studies in Natural Language and Linguistic Theory 76, ed. by S. Scalise, E. Magni, A. Bisetto, Springer Science + Business Media B. V., 101–128. Kaulakienė Angelė 2014 [1981]: Sudurtiniai vertiniai lietuvių politechnikos terminijoje. – Terminologija. Terminografija. Terminija, Vilnius: Technika, 212–223. Straipsniai / Articles 67 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu Kaulakienė Angelė 2014 [1983]: Sudurtiniai vertiniai būdvardžiai lietuvių politechnikos terminijoje. – Terminologija. Terminografija. Terminija, Vilnius: Technika, 224–232. Keinys Stasys 2005 [1967]: Dėl sudurtinių terminų darybos. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 209–211. Keinys Stasys 2005 [1983]: Lietuviškų sudurtinių terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 129–182. Kurmiņa Linda 2012: Methods of plant name formation used in the works by Jānis Ilsters. – Terminologija 19, 94–104. KTŽ – Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Labanauskienė Solvita 2009: Lietuvių ir latvių kalbų augalų vardai Aplinkos apsaugos žodyne EnDic2004. – Terminologija 16, 93–114. Labanauskienė Solvita 2010: Sudurtinių lietuviškų ir latviškų augalų genčių vardų darybos ypatumai. – Terminologija 17, 54–67. Lieber Rochelle, Štekauer Pavol 2009: Introduction: status and definition of compounding. – The Oxford Handbook of Compounding, ed. by R. Lieber, P. Štekauer, Oxford University Press, 3–19. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, 2-asis patiksl. ir papild. leidimas, sud. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2008. LKG I – Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis), red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. MedŽ – Astrauskas Vytautas, Biziulevičius Stasys, Pavilonis Salezijus B., Vaitilavičius Adomas, Vileišis Aleksandras 1980: Medicinos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. Miliūnaitė Rita 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Mitkevičienė Asta 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 119–144. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Pospelova Ksenia 2017: Old Frisian Compaunds: Kinship Terms. – Žmogus ir žodis 19(3), 79–96. Prieiga internete: https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/ bitstreams/84a32a1e-7eba-4df8-8866-bf88a3cee9f1/content. Rutkienė Lina 2017: Statybos terminijos dūrinių klasifikacija pagal sintaksiniussemantinius sandų santykius. – Terminologija 17, 164–176. Rutkienė Lina 2019: Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais. – Terminologija 26, 153–174. Rutkienė Lina 2019a: 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai. – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/ article/view/368/437. Rutkienė Lina 2021: Statybos terminijos dūriniai: formavimasis ir raida: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Scalise Sergio, Bisetto Antonietta 2005: The classification of compounds. – Lingue e linguaggio 4(2), 319–332. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Lietuvių kalbos žodžių daryba. – Rinktiniai raštai 1, par. A. Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Stundžia Bonifacas, Jarmalavičius Dalius 2019: Daiktavardžių dūryba vokiškuose XVII–XVIII a. baltų kalbų žodynuose, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Stunžinas Robertas 2004: Sudurtiniai elektrotechnikos terminijos būdvardžiai. – Terminologija 11, 52–69. Tatarinov Viktor A. 2006: Татаринов, Виктор А. Теория терминоведения 1: Теория термина: история и современное состояние [Teorija terminovedenija 1: Teorija termina: istorija i sovremennoe sostojanie], Москва: Московский лицей [Moskva: Moskovskij licej]. Urbutis Vincas 1961: Dabartinės lietuvių kalbos sudurtinių daiktavardžių daryba. – Dabartinė lietuvių kalba, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 65–121. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: https://www.vle.lt. Vaskelienė Jolanta 2013: Darybinių sinonimų, darybinių variantų ir paronimų panašumai bei skirtumai. – Žmogus ir žodis 1, 206–214. Straipsniai / Articles 69 Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu Zemlevičiūtė Palmira 2016: XVII–XVIII amžiaus Mažosios Lietuvos žodynų terminologinė medicinos leksika: monografija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zemlevičiūtė Palmira 2019: Словосложение литовской терминологической медицинской лексики в большом польско-литовском словаре Симонаса Даукантаса [Slovosloženie litovskoj terminologičeskoj medicinskoj leksiki v bol’šom pol’sko-litovskom slovare Simonasa Daukantasa]. – Слово. Словарь. Термин. Лексикограф: cборник статей по материалам Международной научнопрактической конференции памяти доктора филологических наук, профессора Юрия Николаевича Марчука (г. Москва, 1–2 марта 2019 г.) [Slovo. Slovar’. Termin. Leksikograf: sbornik statej po materialam Meždunarodnoj naučno-praktičeskoj konferencii pamjati doktora filologičeskich nauk, professora Jurija Nikolaeviča Marčuka (g. Moskva, 1–2 marta 2019 g.)], Министерство образования Московской области Государственное образовательное учреждение высшего образования Московской области Московский государственный областной университет Лингвистический факультет [Ministerstvo obrazovanija Moskovskoj oblasti], 251–261. Prieiga internete: https://elibrary.ru/item.asp?id=38527972. ŽA – Stropus Rimvydas, Tamašauskas Kazys A., Paužienė Neringa 2005: Žmogaus anatomija, 2-asis patais. ir papild. leidimas, Kaunas: Vitae litera. On Certain Determinative Medical Compound Terms of Late 19th – Early 20th Century with Noun as the Second Component STRESZCZENIE Artykuł dotyczy terminów determinatywnych złożeń z publikacji medycznych i medyczno-zdrowotnych z końca XIX i początku XX wieku, z rzeczownikiem jako drugim komponentem, które nie występują w Słowniku języka litewskiego lub których znaczenia medyczne nie są w nim odnotowane; omawia ich modele strukturalne i podejmuje próbę ustalenia out what is designated by compound terms, what meanings are conveyed by their first komponentów oraz sposobów, w jakie komponenty są łączone; uwzględnia także problematyczne kwestie relacji między komponentami, doboru słów bazowych itp. Łącznie 72 terminy złożone wykazują strukturę D + D, B + D, V + D i P + D. W większości terminów złożonych models and responding to the compounding tendencies apparent in the terms and words of Modern Lithuanian were identified in the study. oba komponenty stanowią rzeczowniki (67% przykładów). Związków złożonych, w których pierwszy komponent jest przymiotnikiem, jest prawie pięć razy mniej PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII (19%), podczas gdy związki złożone, w których pierwszy komponent jest czasownikiem lub przyimkiem, stanowią very rare (11% and 3% respectively). The attribution of certain compounds to one of the above models may be rather ambiguous. Słowo bazowe większości komponentów oraz ich wzajemna relacja są przejrzyste, natomiast ich znaczenia terminologiczne łatwo zidentyfikować, ponieważ w przybliżeniu pokrywają się z ich znaczeniami słowotwórczymi. Gdy zbieżność ta nie jest tak wyraźna, pomocny okazuje się kontekst użycia. Związki złożone oznaczają części ciała, narządy i choroby. Relacja między komponentami oraz dobór ich słów bazowych są trudne do zidentyfikowania i uzasadnienia wyłącznie w pojedynczych przypadkach. Z reguły pierwsze komponenty strukturalnego modelu D + D wyrażają przynależność (do której części ciała lub którego organu należy to, co wyraża drugi komponent) oraz pojęcie typu/rodzaju; rzadziej oznaczają cechę (co odróżnia to, co wyraża drugi komponent, od innych), przeznaczenie (do wykonywania jakiego ruchu przeznaczone jest to, co wyraża drugi komponent) oraz podobieństwo (do czego podobne jest to, co wyraża drugi komponent). Pierwsze komponenty złożeń o strukturze B + D i V + D oznaczają głównie cechę charakterystyczną dla tego, co wyraża drugi komponent. Komponenty złożeń należących do strukturalnego modelu D + D są częściej łączone za pomocą samogłosek łączących (z przewagą samogłoski -a) niż bez nich (w proporcji 31:20), podczas gdy w przypadku strukturalnych modeli B + D, V + D i P + D, przeciwnie, oba komponenty są zwykle łączone bez samogłosek łączących (w proporcjach 10 : 6, 7 : 1, 2 : 0). Badanie wykazało, że spośród wszystkich rzeczowników używanych jako drugi komponent terminów złożonych -ligė / -liga jest najbardziej aktywnym komponentem w tworzeniu grupy terminów wyrażających typ/rodzaj. Złożono 28 marca 2023 r. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]