Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu

PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000–0002–8679–3253 Kierunki badań naukowych: terminologia litewska, historia litewskiej terminologii medycznej. DOI: doi.org/10.35321/all88–03 O NIEKTÓRYCH DETERMINATYWNYCH XIX-WIECZNYCH I Z POCZĄTKU XX WIEKU MEDYCZNYCH TERMINACH ZŁOŻONYCH Z DRUGIM CZŁONEM RZECZOWNIKOWYM O niektórych determinatywnych złożonych terminach medycznych z końca XIXth i początku XXth wieku z rzeczownikiem jako drugim członem ADNOTACJA W artykule, przede wszystkim z punktu widzenia strukturalnego, analizowane są determinatywne złożone terminy medyczne i związane ze zdrowiem występujące w publikacjach z końca XIX i początku XX wieku, które (lub tylko ich znaczenia) nie zostały odnotowane w LKŽe; omówiono jeden z typów słowotwórczych tych złożeń — złożenia z drugim członem rzeczownikowym — oraz jego modele strukturalne, wyjaśniono, jakie elementy nazywają złożenia, jakie są znaczenia pierwszych członów i sposoby łączenia członów, a także rozważono problematyczne kwestie relacji między członami, doboru wyrazów podstawowych i inne zagadnienia pokrewne. Badane złożenia charakteryzują modele strukturalne D + D, B + D, V + D, P + D. Najbardziej produktywne są złożenia, których oba człony są rzeczownikami. Najczęściej podstawa obu członów złożenia i ich relacja są łatwe do uchwycenia, a znaczenia terminologiczne wynikają ze znaczeń słowotwórczych, dlatego można je bez trudu zidentyfikować. Złożenia nazywają części ciała, narządy i choroby. Jednak podstawy członów niektórych złożeń trudno uzasadnić, relację między członami można interpretować na kilka sposobów albo w ogóle trudno ją opisać. Pierwsze człony modelu strukturalnego D + D najczęściej wskazują przynależność i pojęcie rodzaju, Straipsniai / Articles 47 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ natomiast B + D, V + D — cechę. Człony złożeń modelu strukturalnego D + D częściej łączą się za pomocą samogłosek łączących (przeważa samogłoska –a–) niż bez nich, podczas gdy w modelach B + D, V + D i P + D odwrotnie — oba człony najczęściej łączą się bez samogłosek łączących. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, złożenie determinatywne, typ słowotwórczy, model strukturalny, znaczenie terminologiczne, znaczenie słowotwórcze. ADNOTACJA Artykuł przyjmuje przede wszystkim strukturalne podejście do analizy determinatywnych złożonych terminów z publikacji medycznych i dotyczących zdrowia z końca XIXth i początku XXth wieku, których (lub których znaczeń) nie odnotowano w The Dictionary of the Lithuanian Language. Skupiono się na swoistym typie tworzenia tych złożeń, tj. złożeniach z rzeczownikiem jako drugim członem, oraz na jego modelach strukturalnych; celem jest ustalenie, co oznaczają złożenia, jakie znaczenia przekazują pierwsze człony i w jaki sposób człony te są łączone; omówiono również problematyczne kwestie relacji między członami, wyboru wyrazów podstawowych itd. Analizowane terminy złożone wykazują następujące modele strukturalne: D + D, B + D, V + D, P + D (gdzie D oznacza rzeczownik, B — przymiotnik, V — czasownik, a P — przyimek). Najbardziej produktywne są złożenia, których oba człony są rzeczownikami. Zasadniczo wyraz podstawowy obu członów i ich relacja są łatwe do zidentyfikowania; ich znaczenia terminologiczne wynikają ze znaczeń słowotwórczych, dzięki czemu można je łatwo rozpoznać. Terminy złożone oznaczają części ciała, narządy i choroby. Jednak wyjaśnienie wyrazów podstawowych niektórych członów jest trudne; relację między członami można interpretować na różne sposoby albo trudno ją opisać w ogóle. Pierwsze człony modelu strukturalnego D + D zazwyczaj oznaczają przynależność i pojęcie rodzaju, natomiast modele B + D i V + D wyrażają cechę. Człony modelu strukturalnego D + D częściej łączą się za pomocą samogłosek łączących (przeważa samogłoska –a–), podczas gdy w modelach B + D, V + D i P + D przeciwnie — oba człony zwykle łączą się bez samogłosek łączących. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, złożenie determinatywne, typ słowotwórczy, model strukturalny, znaczenie terminologiczne, znaczenie słowotwórcze. UWAGI WSTĘPNE Tradycyjnie w językoznawstwie litewskim złożenie rozumie się jako wyraz powstały na drodze uniwerbizacji ze związku dwóch samodzielnych wyrazów, mający znaczenie leksykalne i słowotwórcze (to ostatnie tworzą znaczenia leksykalne członów oraz ich wzajemne 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII O niektórych determinatywnych złożonych terminach medycznych z końca XIX i początku XX wieku z drugim członem rzeczownikowym. Zidentyfikowanie go i zdefiniowanie w języku litewskim nie nastręcza problemów¹ (Urbutis 1961: 65; LKG I 1965: 437; KTŽ 1990: 196; LKE 2008: 148, 281, por. Stundžia, Jarmalavičius 2019: 18–19, 52). Jak zauważył badacz słowotwórstwa litewskiego Pranas Skardžius, produktywność złożeń² sięga czasów samego prajęzyka indoeuropejskiego. W złożeniach najważniejsze jest „wewnętrzne (znaczeniowe) połączenie wyrazów”, a od dawna były one wykorzystywane głównie w „specjalistycznej terminologii naukowej”. Jako „zawierające bardziej szczegółową treść”, złożenia „ze swej natury nadają się przede wszystkim do dokładniejszego, bardziej skondensowanego i treściwszego, bardziej znaczącego sposobu wyrażania”, do oznaczania jednej wspólnej rzeczy (Skardžius 1996 [1943]: 396–397, 401, 403). Klasyk litewskiej terminologii Stasys Keinys³, który pod koniec XX wieku najpełniej omówił tworzenie litewskich terminów złożonych, zwrócił uwagę na dużą aktywność tego procesu we współczesnej terminologii litewskiej, wynikającą przede wszystkim z wewnętrznych potrzeb terminologii nazywania pojęć złożonych. Sposób ten jest wygodny również dlatego, że pomaga tworzyć stosunkowo krótkie nazwy rodzajowe, pozwalające uniknąć nagromadzenia określeń. Złożenia są zazwyczaj bardziej terminologiczne niż odpowiadające im związki wyrazowe (Keinys 2005 [1983]: 129–130). Przedmiot tego artykułu stanowią 72 determinatywne złożone terminy medyczne⁴ z rzeczownikowymi drugimi członami (bez wariantów⁵), które (lub ich ¹ Szerzej o nowym podejściu do złożeń i ich klasyfikacji zob. Lieber, Štekauer 2009: 4–8; Guevara, Scalise 2009: 101–128. ² Pr. Skardžius nazywał złożenie terminem sudėtinis žodis (Skardžius 1996 [1943]: 393). Oprócz terminu dūrinys w literaturze lingwistycznej używa się także terminu sudurtinis žodis (KTŽ 1990: 196; LKE 2008: 148, 281), kompozitas (LKE 2008: 148; Stundžia, Jarmalavičius 2019: 18). ³ Tworzenie terminów złożonych w mniejszym lub większym stopniu badali: Auksoriūtė 2001, 2015, 2016; Gaivenis 2014 [1998]; Gedrimas 2003; Kaulakienė 2014 [1981, 1983]; Kurmiņa 2012; Labanauskienė 2009, 2010; Pospelova 2017; Rutkienė 2017, 2019, 2019a, 2021; Stunžinas 2004; Umbrasas 2005; Zemlevičiūtė 2016, 2019 i inni. ⁴ W artykule pominięto złożenia problematyczne pod względem strukturalnym i (lub) znaczeniowym, których jeden z członów trudno uzasadnić albo których znaczenie jako całości jest w ogóle niejasne (nawet z kontekstu), np. kastligė. ⁵ W publikacjach z omawianego okresu wariantowe złożenia odnotowano nie tylko w różnych, lecz także w tych samych tekstach. Wariant rozumiany jest tutaj wąsko, tj. jako formalna odmiana tego samego wyrazu, mająca to samo znaczenie leksykalne i gramatyczne oraz budowę morfologiczną (Miliūnaitė 2009: 141, por. Mitkevičienė 2004: 124, 140). Innymi słowy, chodzi tu o formalną wariację strukturalną, która nie przekracza granic tożsamości terminu i nie powoduje żadnych przesunięć semantycznych terminu, tj. nie wiąże się ze zróżnicowaniem semantycznym treści terminu (Tatarinov 2006: 173). W artykule, w przypadkach gdy złożenie ma warianty (w całym materiale empirycznym wariuje 11 różnych terminów medycznych), podaje się ich szereg, oddzielając jego człony ukośnikami. Jednak wariantywność złożeń terminów medycznych nie jest celem tego artykułu, dlatego warianty nie są omawiane szczegółowo; stanowią one przedmiot odrębnego badania. Należy tylko powiedzieć, że jedne złożenia wariują PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ znaczenia) nie zostały odnotowane w LKŽe. Za determinatywne6 uznaje się tu takie złożenia, których pierwszy człon zazwyczaj determinuje drugi, zawężając jego znaczenie (Urbutis 1961: 68; 2009: 205; LKG I 437; KTŽ 1990: 196; LKE 2008: 148; Stundžia, Jarmalavičius 2019: 52). Złożenia zebrano z publikacji medycznych i dotyczących zdrowia z końca XIX i początku XX wieku — książek i broszur napisanych lub przetłumaczonych nie tylko przez lekarzy, lecz także przez przedstawicieli innych zawodów; uwzględniono również artykuły publikowane w ówczesnych gazetach i kalendarzach. Publikacje te nie są równoważne pod względem merytorycznym (medycznym), jednak ich treść nie ma wpływu na osiągnięcie celu czysto lingwistycznego — zbadanie struktury złożeń terminów medycznych z rzeczownikowym drugim członem. Nie pominięto także aspektu semantycznego — wyjaśniono, jakich pojęć oznacznikami są badane złożenia i jakie są znaczenia pierwszych członów. Do rozwiązania tych zadań najwłaściwsza jest analityczna metoda opisowa, metoda analizy słowotwórczej; wykorzystuje się metodę interpretacyjną i, w razie potrzeby, porównawczą, a także metodę obliczeniową do ukazania ilościowych relacji między złożeniami. W opisowej, analitycznej części artykułu obok złożeń podaje się: skrót źródła, znaczenie leksykalne złożenia (sformułowane przez autorkę artykułu na podstawie informacji ze źródła (źródeł)), natomiast znaczenie słowotwórcze wynika z wyrazów podstawowych podanych w nawiasach. Jeśli złożenie jest odnotowane w źródłach w różnych znaczeniach, podaje się te znaczenia wraz z danymi bibliograficznymi źródeł (skrótem, rokiem, numerem (jeśli chodzi o gazetę), stroną). Niekiedy znaczenia złożenia nie są parafrazowane przez autorkę, lecz podaje się zdania ilustracyjne lub ich fragmenty, zwłaszcza w przypadkach, gdy minimalny kontekst dostarcza informacji uzasadniających znaczenie słowotwórcze złożenia. zapisywane graficznie za pomocą różnych samogłosek, np. storžarnė i storžarnė. Takie formy uznaje się za warianty ortograficzne. Inne złożenia różnią się końcówkami lub samogłoskami łączącymi, np.: narikaulis i narykaulis, krioklīgė i kriokliga. Uznaje się je za warianty słowotwórcze (szerzej zob. Vaskelienė 2013: 208–210). Warianty słowotwórcze rozumie się tutaj jako „derywaty mające te same wyrazy podstawowe i ten sam afiks słowotwórczy, które różnią się jakimiś drugorzędnymi środkami słowotwórczymi” (alternacją samogłosek rdzeniowych, samogłoską łączącą i (lub) końcówką) (Vaskelienė 2019: 212). Końcówkę traktuje się tutaj nie z punktu widzenia fleksji, lecz słowotwórstwa; dlatego warianty różniące się końcówką uznaje się nie za warianty morfologiczne (por. Mitkevičienė 2004: 133–135), lecz słowotwórcze (szerzej o relacji między wariantami słowotwórczymi i morfologicznymi zob. Vaskelienė 2019: 209). 6 Złożenia determinatywne Pr. Skardžius nazywał prijungtiniais, apspręstiniais dūriniais, ponieważ ich pierwszy człon określa drugi (Skardžius 1996 [1943]: 407, 410, por. Urbutis 1961: 68). 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu ZŁOŻONE TERMINY MEDYCZNE Z RZECZOWNIKOWYM DRUGIM CZŁONEM Semantycznym i gramatycznym centrum litewskich terminów złożonych (podobnie jak wyrazów prostych) jest najczęściej drugi człon, który pierwszy człon w taki czy inny sposób określa, charakteryzuje. Przy formalnym, morfologicznym podziale złożeń⁷ uwzględnia się związek wyrazu podstawowego drugiego członu z częścią mowy. Według tej klasyfikacji jednym z podstawowych i dominujących typów są złożenia z rzeczownikowym drugim członem, oparte na rzeczowniku. Pierwsze człony złożeń tego typu mogą opierać się na innych częściach mowy, dlatego złożenia dzieli się dodatkowo według tego, do której części mowy należy wyraz podstawowy pierwszego członu (Urbutis 1961: 68–104; Keinys 2005 [1983]: 134, 164). W badanym typie słowotwórczym złożeń pod wskazanym względem wyróżnia się następujące modele strukturalne (zob. tabela 1): złożenia z dwóch rzeczowników (D + D), przymiotnika i rzeczownika (B + D), formy czasownikowej i rzeczownika (V + D), przyimka i rzeczownika (P + D), omówione dalej bardziej szczegółowo. Oparty na rzeczowniku drugi człon tych złożeń zwykle określa znaczenie całego złożenia (konkretne lub abstrakcyjne), a największa część tych złożeń to zazwyczaj nazwy rodzajowe elementów oznaczanych przez rzeczowniki podstawowe drugiego członu (por. Keinys 2005 [1983]: 135). ¹ LENTELĖ. Modele strukturalne determinatywnych złożonych terminów medycznych z końca XIX i początku XX wieku z rzeczownikowym drugim członem według części mowy pierwszego członu Model strukturalny | Liczba złożeń | Ujęcie procentowe (%) D + D | 48 | 67 B + D | 14 | 19 V + D | 8 | 11 P + D | 2 | 3 1.1. Złożenia z dwóch rzeczowników. Znaczenie terminologiczne złożeń tego modelu strukturalnego w dużej mierze kształtuje się na podstawie znaczeń obu członów, innymi słowy, w przybliżeniu pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym (jednak, jak zobaczymy na podstawie omawianych dalej przykładów, zgodność ta nie jest jednakowa). Od drugiego członu tych złożeń zależy, jaki rodzaj elementu jest nazywany, natomiast pierwszy, oznaczający jakąś ⁷ Szerzej o klasyfikacji złożeń zob. Scalise, Bisetto 2005: 319–332. Straipsniai / Articles 51 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ cechę nazywanego elementu, sprawia, że złożenie staje się nazwą rodzajową o węższym znaczeniu. Przez ten ostatni, determinujący człon oznaczane są następujące elementy: 1) przynależność: • do której części ciała lub narządu należy element wyrażony drugim członem⁸: dirksniatinklis ‘najważniejszy ośrodek nerwowy znajdujący się w jamie brzusznej’ Žin 1911 107 (: dirksnis ‘nerw’ LKŽe + tinklas), inkstapilvis ‘miedniczka nerkowa’ KS 1911 160 (: inkstas + pilvas 5. ‘zagłębienie’ LKŽe). Oba człony tego złożenia występują jako nazwy narządów, a złożenie nazywa strukturalną część narządu, którego nazwą oparty jest pierwszy człon. Jak napisano w podręczniku anatomii człowieka, omawiana część najczęściej przypomina lejek, lecz jej kształt jest bardzo różnorodny (ŽA 2005: 200). Na ryc. 1 widać, że część nerki oznaczona literą C wygląda na nieco wygiętą. Trudno powiedzieć, jaki był motyw autora książki przy wyborze rzeczownika podstawowego drugiego członu pilvas. Być może wpłynął na to kształt tej części, być może łaciński odpowiednik pelvis renalis, a być może zupełnie inne względy? Prawa nerka przecięta wzdłużnie, oglądana od strony zewnętrznej do wewnątrz, A — gałąź tętnicy nerkowej; C — miedniczka nerkowa; U — drogi moczowe. RYC. 1. Prawa nerka przecięta wzdłużnie; KS 1911 160 ⁸ Sformułowania znaczeń pierwszych członów tego i większości innych złożeń oparto na następujących źródłach: Urbutis 1961: 68–71; Keinys 1983: 135–176; LKG I 438–472. 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu odataukiai ‘tłuszcze produkowane i wydzielane przez jeden z wytworów skóry — gruczoły łojowe’ S 1907 142 (: oda + taukai), pilvaodis ‘otrzewna’ S 1907 44 (: pilvas + oda 3. ‘błona (naskórek)’ LKŽe), smarkrakaulis ‘broda’ LB 1887 5/6 58 (: smarkas + kaulas). Znaczenie terminologiczne tego złożenia można interpretować dwojako. Z jednej strony możliwe, że wynika ono bezpośrednio ze znaczenia słowotwórczego, jednak hipotezę tę podważa fakt, że w nomenklaturze osteologicznej taka kość twarzy nie jest wyróżniana. Bardziej prawdopodobne jest zatem, że złożenie oznacza wystającą do przodu część trzonu żuchwy — brodę (zob. ŽA 2005: 76), smilksniokaulis ‘kość skroniowa’ S 1907 168 (: smilksnis zob. 1 smilkinys ‘miejsce głowy między uchem a okiem, skroń’ LKŽe + kaulas), sprandakaulis ‘choroba karku, na którą małe dzieci zapadają wskutek kołysania, noszenia albo wypadnięcia z kołyski i stłuczenia karku’ MTV 1898 27, por. sprandoligė (s. 5) (: sprandas + liga). Złożenie to jest interesujące, ponieważ jego drugim członem jest nazwa narządu, pierwszym zaś nazwa części ciała, a samo złożenie nazywa chorobę, toteż jego znaczenie terminologiczne oddaliło się od słowotwórczego, subingrobis ‘odbytnica’ GŽK 1902 6; Šlt 1912 37 583 (: subinė ‘tyłek, pośladki’ + grobas ‘jelito’ LKŽe). W LKŽe złożenie to odnotowano tylko w znaczeniu ‘jelito odchodowe’, jednak w badanych źródłach używane jest również w innych znaczeniach medycznych — ‘jelito grube’ Dž 1903 21, wypadnięcie odbytu (prolapsus ani)’ MTV 1898 36, šiknažarnė ‘jelito odchodowe, odbytnica’ DN 1906 28 (: šikna ‘tyłek, pośladki’ LKŽe + žarna), žiotkaulis ‘szczęka (maxilla)’ MG 1913 2 11 (: žiotis ‘otwór z jamy ustnej do nosogardzieli’ LKŽe + kaulas); • do czego, ze względu na swoje pochodzenie, należy element wyrażony drugim członem: balsodėžė ‘narząd znajdujący się w górnej części gardła’ KS 1911 110 (: balsas + dėžė). Najprawdopodobniej chodzi tu o szparę głośni (łac. rima glottidis) (ŽA 2005: 191), džiovugarai ‘dziegieć z domów mieszkalnych chorych na gruźlicę’ LAK 1885 59 (: džiova + garai ‘czad, zaduch’ LKŽe), džiovunūdžiai ‘bakterie gruźlicy’ LAK 1885 60 (: džiova + 1 nuodai 1. ‘substancja szkodliwa dla organizmu’ LKŽe), ra uplapuliai skilčiaiarscziai ‘gorączka żołądkowa’ LAK 1885 57 (: skilois ‘żołądek’ + karščiai 1. ‘gorączka, febra, tyfus’ LKŽe); • jaką część elementu stanowi element wyrażony drugim członem: kaulgalis ‘koniec kości’ U 1892 6/7 234 (: kaulas + galas), rietgalis ‘lędźwie’ VL 1890 38 9 (: rietas 1. ‘udo, biodro, goleń’, 3. ‘wewnętrzna strona uda, miejsce między udem a dolną częścią brzucha, pachwina, łono’, 4. ‘talia, lędźwie, pas’ LKŽe + galas). Na podstawie wspomnianej informacji kontekstowej dotyczącej terminu Straipsniai / Articles 53 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ można przypuszczać, że w zdaniu „w niektórych rodzinach widzimy chorobę rietgalio (hip. disease), deformację kręgosłupa” VL 1890 38 9 chodzi o choroby związane z plecami i kręgosłupem, co uzasadniałoby znaczenie pierwszego członu omawianego złożenia rietas ‘talia, lędźwie, pas’; 2) pojęcie rodzaju: • o jakie pojęcie rodzaju, wchodzące w pojęcie nadrzędne wyrażone drugim członem, chodzi: dirksnialigė ‘choroba nerwów’ S 1907 255 (: dirksnis ‘nerw’ LKŽe + liga), drigantligė (: drigantas (l. drygant) ‘ogier, źrebak’ LKŽe + liga). W źródle napisano, że „choroba ta napada młodych mężczyzn z powodu zajmowania się kobietami z wielką żądzą” MTV 1898 33. Hipotetycznie można przypuszczać, że chodzi o chorobę nazywaną obecnie satyriaze albo niepohamowanym męskim pożądaniem (satyriasis) MedŽ 1980: 492, džiovuligė ‘choroba gruźlicza’ Žin 1911 158 (: džiova + liga), kaitraliga / kaitraligа ‘febris intermittens’ LK 1890 27 (: kaitra + liga), kirmelligė ‘choroba robaczyca (helminthiasis)’ MTV 1898 12, NG (: kirmėlė + liga), krupligė / krupligė ‘krupowe zapalenie krtani (croup, laryngitis crouposa)’ MTV 1898 13, NG (: krupas (l. krup, ros. круп) ‘zapalenie górnej części dróg oddechowych, błonica’ LKŽe + liga), krutligė ‘choroba klatki piersiowej’ NotGyd 1879 42 (: 1 krūtis ‘pierś’ LKŽe + liga), niežligė / niežligė ‘świerzb’ SŽL 1886 32, SŽL 1906 30 (: niežai + liga), opaligė ‘choroba nerwów (nervositas)’ S 1907 167 (: opa + liga). LKŽe odnotowuje współczesny wariant opaligė o zupełnie innym znaczeniu: ‘przewlekła choroba z wrzodami żołądka lub dwunastnicy’, raupleligė ‘ospa’ Svk 1913 4 15 (: rauplės zob. raupai ‘ciężka ostra choroba zakaźna objawiająca się wysypką powodującą szorstkość skóry (variola)’ LKŽe + liga), saldyligė ‘cukrzyca’ Svk 1913 2 7 (: saldybė 1. ‘niezwykła słodycz’ LKŽe + liga). Strukturę tego derywatu można uzasadnić, przyjmując za przykład wyraz o podobnej budowie saldymedis, który według Pr. Skardžiusa mógł powstać od saldyb-medis (Skardžius 1996 [1943]: 421). Analogicznie można by wywieść pierwszy człon złożenia saldyligė — saldyb-ligė. Jak widać, podstawą pierwszego członu jest skrócona podstawa rzeczownika saldybė. V. Urbutis nazwał takie tworzenie tematu podstawowego zwykłym fonetycznym skróceniem tematu podstawowego (Urbutis 2009: 235), sprandoligė ‘choroba małych dzieci: wskutek kołysania, noszenia albo upadku dziecka z kołyski i stłuczenia karku’ MTV 1898 27, zob. sprandakaulis (s. 4) (: sprandas + liga), taukligė mian. lp. ‘?’ LKA 1907 79 (: taukai + liga). Jest to jedyne z badanych złożeń, którego znaczenie terminologiczne trudno zidentyfikować, ponieważ nie wynika ono bezpośrednio ze znaczenia rzeczowników podstawowych członów — ‘choroba tłuszczu’. Kontekst użycia 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu jest nieinformacyjny — termin podano jedynie obok innych wymienionych nazw chorób, dlatego trudno rozstrzygnąć, jaka choroba została oznaczona tym złożeniem, utèlige ‘choroba skóry wywoływana przez wszy’ DMS 1912 21 (: utelė + liga). Znaczenie terminologiczne złożeń džiovâligė, krupligė, niežligė, opligė, raupligė całkowicie pokrywa się ze znaczeniem rzeczowników występujących jako pierwszy człon — džiova, krupas, niežai, opa, rauplės — i oznacza ‘chorobę’ (por. Urbutis 1961: 71; LKG I 440). Pierwsze człony innych złożeń oznaczają różne elementy. Niektóre są nazwami części ciała i narządów (dirksnis, krūtis, sprandas), wskazującymi lokalizację elementu wyrażonego drugim członem. Z tej grupy wyodrębniają się złożenia, których pierwszy człon jest nazwą zwierzęcia (drigantas, kirmelė, utėlė), substancji (taukai) lub cechy (kaitra, saldybė), i które, biorąc pod uwagę znaczenie leksykalne, być może lepiej byłoby przedstawić obok złożeń, w których pierwszy człon wskazuje cechę. Chociaż człony determinujące wszystkich wymienionych złożeń nie są pod względem semantycznym jednoznaczne, same złożenia są nazwami rodzajowymi chorób, klasyfikowanych na różnych podstawach. W jedną grupę terminów pozwala je połączyć powtarzający się drugi człon liga; 3) cecha: • czym wyróżnia się element wyrażony drugim członem: dilgerauplės ‘wysypka na skórze wskutek złego odżywiania; bardzo uporczywa wysypka powodująca osobliwe swędzenie i wielki niepokój’ SK 1905 50 (: dilgė zob. dilgėlė 1. ‘roślina zielna, której łodyga i liście mają parzące włoski (Urtica)’ LKŽe + rauplės), dilgiaraupliai ‘zapalna wysypka w postaci nierównych pęcherzyków, charakteryzujących się pieczeniem i nieprzyjemnym swędzeniem[,] zwykle [powstająca] wskutek niewłaściwego odżywiania’ SK 1905 22 (: dilgė + raupai). Pierwsze człony obu tych złożeń oparte są na tym samym rzeczowniku dilgė, a oznaczana przez złożenia wysypka przypomina poparzenie tą rośliną, której nazwą jest wspomniany człon, kaitrastoges mian. lm. ‘katary pochodzące od gorąca’ LK 1890 28 (: kaitra + slogos zob. sloga 1. ‘zapalenie błony śluzowej któregoś narządu’ LKŽe), kraujatriznė ‘dyzenteria (dysenteria)’ MTV 1898 34 (: kraujas + trizna ‘biegunka’ LKŽe); 4) przeznaczenie: • do czego poruszania się (chodzenia, przesuwania się, płynięcia) nadaje się element wyrażony drugim członem: mėšlazarnė ‘odbytnica’ KS 1911 240 (: mėšlas 2. ‘kał’ LKŽe + žarna), orangis ‘szpara między strunami głosowymi’ KS 1911 278 (: oras + anga). Znaczenie terminologiczne złożenia jest najprawdopodobniej takie samo jak znaczenie balsodėžės (zob. s. 5). Bez kontekstu nie jest ono oczywiście medyczne, ponieważ również w tym przypadku znaczenie terminologiczne wynikające z relacji między członami i znaczenie słowotwórcze są od siebie oddalone, Straipsniai / Articles 55 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ pienaindis ‘limfatyczne naczynie kosmka jelitowego’ KS 1911 52 (obecnie nazywane limfagysle kosmka jelitowego limfagysle (ŽA 2005: 176) (: pienas + 1 indas 2. ‘przewód, naczynie’ LKŽe). Wartości terminologiczna i słowotwórcza tego złożenia są jeszcze bardziej od siebie oddalone – drugim członem jest nazwa przewodu, a pierwszym – nazwa płynu, który nim przepływa. Złożenie nazywa część organu (zob. rys. 2). W źródle wyjaśniono, dlaczego ów przewód tak nazwano: „ten przewodzik nazywa się mlecznym dlatego, że płynne tłuszcze w nim są jakby białe mleko”; Kosmki jelita cienkiego; powiększone około 80 razy. Po lewej stronie rysunku mleczniki, a, b, c pełne białej substancji; d naczynia krwionośne. Po prawej stronie rysunku same mleczniki pełne ciemnego płynu. Nabłonek pokrywający kosmki i ich włókna mięśniowe są pominięte. RYC. 2. Przekrój kosmka jelita cienkiego; literami a, b, c oznaczono mleczniki, KS 1907 52 • istota nazwana drugim członem wykonuje daną czynność: kraujaleidikas[s] U 1891 9 419 ‘ten, kto puszcza krew (przecinając żyłę)’ LKŽe (: kraujas + leidikas < leido < leisti 12. ‘spuszczać, puszczać’ LKŽe + –ikas). Budowa tego złożenia jest nietypowa, odmienna, ponieważ jego drugim członem jest rzeczownik derywowany, sufiksalny, podczas gdy w badanym materiale drugim członem złożeń są zazwyczaj rzeczowniki niederywowane; 5) podobieństwo: • do czego jest podobny, co przypomina, z czym można porównać przedmiot nazwany drugim członem: 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu arklakaulis ‘lemiesz (kość przegrody nosa) (os vomeris)’ MG 1913 2 11 (: arklas ‘narzędzie do orania ziemi, pług, socha’ LKŽe + kaulas), piensvyviai KS / piensvyviai KS, Žin ‘sok mleczny (chłonka jelitowa podczas resorpcji pokarmu) (łac. chylus)’ MedŽ 1980: 107 (: pienas + svyai), plaukagyslė ‘włośniczka’ DK 1908 48 (: plaukas + gysla), ragaplevė ‘rogówka’ VK 1913 120 (: ragas + plėvė). Termin ten w źródle podano w nawiasie obok terminu leliukė: ‘od chorób leliuki (rogówki)’. Nie jest tu całkowicie jasne, czy ragaplevė uważa się za synonim leliukės, czy są to nazwy różnych części oka – rogówki (łac. cornea) i źrenicy (łac. pupilla). Chociaż w źródłach z badanego okresu w nawiasach zazwyczaj podaje się synonimy, w tym przypadku bardziej prawdopodobna wydaje się druga interpretacja. W związku z wyborem rzeczownika podstawowego ragas jako pierwszego członu złożenia można przypuszczać, że taki wybór mógł być uwarunkowany łacińskim odpowiednikiem (po łacinie cornu oznacza ‘róg’). Wśród omówionych złożeń pod innym względem wyróżnia się także złożenie kaullavoniai ‘szkielet człowieka’ V 1890 3 38 (: kaulas + lavonas). Najprawdopodobniej człony tego złożenia zostały zamienione miejscami, zapewne przez autora artykułu albo wskutek błędu drukarskiego, choć ta druga hipoteza jest mało prawdopodobna. Moim zdaniem nie można jednak wykluczyć żadnej z tych możliwości. Można więc wysunąć także inną hipotezę, na przykład czy złożenie to nie powstało z połączenia wyrazowego kaulai lavonų, tym bardziej że w tekstach z omawianego okresu inwersyjny szyk wyrazów jest częstym zjawiskiem, np. galvoviršis MTV 1898 i viršugalvis⁹ SK 1905; Žin 1911; Svk 1912–1914, 1920 (Urbutis 1961: 80, 103–104). Przypuszczenie to potwierdzałyby jeszcze dane LKŽe. Według danych słownika w gazetach Prus Wschodnich z końca XIX wieku odnotowano złożenie lavonkauliai ‘szkielet, kościotrup’: Laukas, pilnas lavonkaulių Kel1881,240. Tekvepia į lavonkaulius, kad jie atgytų Ns1847,2. Termin narikaulis MTV, BL i jego wariant roboczy narykaulis Dž (: narys ‘wyrostek, guz, bolesny obrzęk’ LKŽe + kaulas) w źródłach odnotowano w dwóch różnych znaczeniach – anatomicznym (‘gruczoł’ BL 1904 15, ‘kręg’ Dž 1903 21) i klinicznym (‘węzeł nerwowy; węzeł pochewki ścięgna lub torebki stawowej (ganglion); nowotwór (neoplasma); nagromadzenie tłuszczów [lipoidów] (atheroma); guz mięśniowy (myoma)’ MTV 1898 15; MedŽ 1980: 63, 218, 362), natomiast w LKŽe złożenie to ma tylko znaczenie ‘twardego guza w jakimś miejscu organizmu’. ⁹ Istnieją złożenia, których części składowe mogą zamieniać się miejscami, choć ich znaczenie wskutek tego się nie zmienia. Jak zauważył Pr. Skardžius, w naszym języku takich złożeń jest niewiele; najczęściej występują one w gwarach albo są używane izolowanie, a ich powstanie jest dość dawne. Zatem galvoviršis był zapewne niegdyś ‘wierzchem głowy’, a viršugalvis – ‘wierzchem głowy’ w odwrotnym układzie. Należy to wyjaśniać tym, że pewne grupy wyrazów, zanim stały się jednym wyrazem, nie miały całkowicie jednolitego szyku swoich części składowych (Skardžius 1996 [1943]: 438). Straipsniai / Articles 57 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Relację między członami omawianego złożenia trudno opisać, a jego znaczenia terminologiczne i słowotwórcze są całkowicie od siebie oddalone. O indywidualnej, nietypowej, trudnej do określenia, a nawet wyraźnie niezrozumiałej relacji między członami złożeń pisał mistrz słowotwórstwa Vincas Urbutis (Urbutis 1961: 71). Do złożeń, których wzajemne powiązanie członów trudno wyjaśnić, można zaliczyć także termin padmotai ‘modzel, callositas’ MTV 1898 17, por. rumbuotumas, kietumas (callositas), nuospaudos susidarymas (tyllosis) MedŽ 1980: 86, 562 (: padas + 2 × motas (por. 1. szmata) zob. plotas ‘kawałek, łata, plama’ LKŽe). Na podstawie połączenia wyrazowego pado motai zapisanego obok złożenia w nawiasie można stwierdzić, że jego człony opierają się na tych dwóch wyrazach. Znaczenie terminologiczne złożenia šunraup­lės (: šuns < šuo + rauplės) jest z kontekstu niejasne: „[gorączki z wysypką] najczęściej napadają młodzież cierpiącą na ospę wietrzną, šunraup­lės i świerzb”. Pierwszy człon šun powstał od rzeczownika šuo, jednak oddalił się od niego i ma znaczenie pozorności, związane z umniejszaniem i pogardą (Urbutis 1961: 74). Zatem šunraup­lės mogłoby oznaczać ‘fałszywy, lichy świerzb’. Osobno należy wspomnieć o złożeniu pusskritulis ‘półkula mózgu (cerebrum)’ KS 1911 183 (: pusė + skritulys, por. 1 pusskritulis ‘połowa koła’ LKŽe), którego drugi człon określa pierwszy, odwrotnie niż w opisanych wcześniej złożeniach. Tendencje łączenia członów złożeń omówionego modelu strukturalnego D + D przedstawiono w tabelach 2 i 3. TABELA 2. Łączenie członów złożeń za pomocą samogłosek łączących 10 V. Urbutis uważa ten człon za prefiksoid (Urbutis 1961: 74, zob. także LKG I 442; DLKG 2005: 152–153). 11 Por. šunuotys ‘wrzody psie, tj. małe, liche wrzody’ (Stundžia, Jarmalavičius 2019: 138). 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu 1.2. Złożenia z przymiotnika i rzeczownika. Pierwszy człon złożeń tego modelu strukturalnego opiera się na przymiotniku oznaczającym zewnętrzną lub wewnętrzną właściwość przedmiotu nazwanego drugim, rzeczownikowym członem (por. LKG I 449; Keinys 2005 [1983]: 150–151). TABELA 3. Rozkład złożeń, których człony łączą się za pomocą samogłosek łączących i bez nich Model strukturalny | Liczba złożeń, których człony łączą się bez samogłosek łączących | Liczba złożeń, których człony łączą się za pomocą samogłosek łączących D + D | 20 | 30 B + D | 11 | 6 V + D | 8 | 1 P + D | 2 | – Najliczniejszą grupę omawianych złożeń stanowią formacje będące nazwami chorób. Ich pierwsze człony oznaczają właściwość, która jest charakterystyczna dla przedmiotu nazwanego drugim członem, wyróżnia go lub cechuje; znaczenie terminologiczne tych złożeń mniej lub bardziej różni się od znaczenia słowotwórczego, np.: geltondrugis „[choroba] zakaźna wskutek ukąszenia komara określonego gatunku, i tylko wtedy, gdy komar ten napił się krwi człowieka chorego na malarię” KS 1911 338 (: geltonas + drugys), piktakarszcziai ‘silna gorączka’ VL 1890 27 4 (: 1 piktas 5. ‘duży, silny; nieuleczalny, bolesny’ + karščiai ‘gorączka, febra, tyfus’ LKŽe), pikt-plaukis BGL 1895 18 / piktaplaukis NamG 1907 11 (: 1 piktas 5. ‘duży, silny; nieuleczalny, bolesny’ LKŽe + plaukas). W źródłach nie uszczegółowiono objawów choroby nazwanej tymi złożeniami, wskazano jedynie sposoby jej leczenia (zresztą prawie takie same, zatem możliwe, że autor późniejszego źródła opierał się na wcześniejszym). Z kontekstu wynika, że mowa o zewnętrznej ranie ciała, jednak jej lokalizacja jest niejasna. Więcej jasności co do znaczenia złożenia daje podany w BGL synonim čėrt-plaukis, por. xčertplaukis zob. xčertaplaukis 2. ‘zanokcica (panaritium)’ LKŽe. Na tej podstawie można stwierdzić, że znaczenie terminologiczne złożenia to ‘wrzód na końcu palca (pod paznokciem), zanokcica, próchnica (Panaritium)’ LKŽe, plikakatis ‘łysienie (calvities, phalakrosis)’ MTV 1898 21 (: plikas + kakta). W LKŽe wyraz ten odnotowano tylko w znaczeniu ‘ten, kto wyłysiał’. Drugi człon złożenia wskazuje część ciała (czoło), a samo złożenie jest nazwą choroby, trumpadvasė ‘astma’ LPr 1883 40 (: 2 trumpas 6. ‘słaby, lichy, niewystarczający, pozbawiony czegoś’ + dvasia ‘oddech’ LKŽe, por. Turu trumpą dvasią, Straipsniai / Articles 59 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ negaliu smarkiai bėgti (Salantai, rej. kretyngski). Man oro trūksta, tokia trumpa dva­sia (Baisogala, rej. radziwilski). Trumpos dvasios esu, mun vis sunkumas ant širdies (Połąga)). Złożenie z LPr mogłoby oczywiście oznaczać także ‘słaby, lichy oddech’, jednak w tym źródle wyrażenie złożone trumpa dvasia oznacza ‘astmę’, co pozwala stwierdzić, że znaczenie złożenia może być takie samo. W innej grupie złożeń drugi człon najczęściej wskazuje część ciała lub organ (pojęcie rodzajowe), a samo złożenie jest również nazwą części ciała lub organu (pojęcie gatunkowe), np.: gyvaplaukis ‘włosek skóry człowieka’ SK 1905 42; KS 1911 51 ‘kosmek jelitowy’ / gyvplaukis ‘włosek skóry człowieka’ Ž 1909 2 14; Svk 1914 4 13 (: gyvas + plaukas). Złożenie to było używane w tekstach dotyczących medycyny i zdrowia w dwóch znaczeniach, a tylko jedno z nich odnotowano w LKŽe: gyvap­laukis 1. ‘włosek skóry człowieka (zwykle na rękach, nogach)’ LKŽe), glitodė ‘błona śluzowa’ Svk 1914 1 1 (: glitus 1. ‘śluzowaty; śliski’ LKŽe + oda), glitplėvė ‘błona śluzowa’ A 1915 32 418 (: glitus 1. ‘śluzowaty; śliski’ LKŽe + plėvė), pasturrukė ‘odbyt’ BL 1904 16 (: pasturas 2. zob. pastaras 6. ‘tylny’ + rukė ‘otwór odchodowy’ LKŽe), plonagyslė / plongyslė ‘włośniczka’ DK 1908 4 (: plonas + gysla), slidžiaodė ‘błona śluzowa’ ŽD 1913 5 (: slidus + oda), storžarnė KS 1911 54 / storžarnė SŽK 1902 90 ‘jelito grube (colon)’ LKŽe (: storas + žarna), tuštviduriai ‘trzon włosa (scapus pili)’ S 1907 282; MedŽ 1980: 493 (: tuštas 1. zob. tuščias 4. ‘w którym nic nie ma, pusty, bezczynny’ LKŽe + viduriai). Jak pokazują przykłady, najczęściej podstawą drugich członów są rzeczowniki niederywowane, jednak wystąpiło złożenie, którego drugi człon ma bardziej złożoną strukturę. Jest to pojedyncze, nietypowo utworzone złożenie balt­krauj­igė „w przebiegu tej choroby „we krwi człowieka pojawia się tak wiele białych krążków krwi, że krew niemal przybiera barwę mleka”, leukemia” GŽK 1902 27 (: baltas + krauligė zob. krauligė 2. ‘choroba krwi’ LKŽe). Drugi człon tego złożenia jest wyrazem złożonym krauligė ze skróconym tematem wyrazu podstawowego pierwszego członu. Sposoby łączenia członów złożeń omawianego modelu strukturalnego i ich rozkład ilościowy przedstawiono w tabelach 2 i 3. 1.3. Złożenia z formy czasownika i rzeczownika. Złożenia tego modelu strukturalnego najczęściej są nazwami o znaczeniu abstrakcyjnym. Najwięcej jest złożeń terminologicznych, w których pierwszy człon wyraża właściwość przedmiotu wskazanego przez drugi, powtarzający się człon, a same formacje nazywają choroby; takie złożenia z tym samym drugim członem tworzą grupę terminów gatunkowych, np.: blyšktiligė ‘niedokrwistość’ DMS 1912 34 (: blykšt–antis, blykšt–amas < blykšti ‘bieleć (zwykle o twarzy)’ LKŽe + liga). Nie można wykluczyć także innej możliwości podstawy pierwszego 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu członu – mógłby on opierać się także na przymiotniku blyšktus zob. blyškus ‘wyblakły, wypłowiały, o jasnym odcieniu’ LKŽe, dilginligė ‘pokrzywka (urticaria)’ „sama nazwa choroby mówi, że przy tej chorobie wysypka jest zupełnie podobna do wysypki, która pojawia się na skórze od pokrzywy po oparzeniu się nią” NG 1908 29 (: dilgin-antis < dilginti 1. ‘wywoływać pieczenie (pokrzywą)’ + liga / dilgynė ‘pokrzywa’ LKŽe + liga), kriokligė ‘błonica’ LUK 1886 46 / krioklige nom. sg. ‘błonica’ VL 1890 274; 1890 286 / kriokliga U 1890 4 5 ‘błonica’ U 1892 8 294 (: kriok-iantis, kriok-iamas < 1 kriokti 3. ‘ciężko oddychać, charczeć, dyszeć’, 7. ‘kaszleć’ LKŽe + liga). We wszystkich wskazanych źródłach tym wariantywnym terminem nazywa się tę samą chorobę – błonicę. W najpóźniejszym chronologicznie z wymienionych źródeł znajdujemy nawet wyjaśnienie, dlaczego choroba ta tak się nazywa: „ból z podniebienia przechodzi na gardło. Wtedy zmienia się głos, chory chrypnie, potem zaczyna ciężko oddychać i charczeć (stąd kriokligė)” U 1892 8 294, siutalige V 1890 10 153 / siutlige ‘choroba wściekłości, wścieklizna’ V 1891 4 54; VL 1891 10 115 (: siunt-antis < siusti 1. ‘chorować na wściekliznę’, siutas ‘wścieklizna’, siutus ‘wściekły, szalony’ LKŽe + liga). Podstawa pierwszego członu tego złożenia wydaje się najbardziej wieloznaczna. Po pierwsze, można ją wiązać z czasownikiem czasu przeszłego siut-, jednak związek z formą osobową jest mało prawdopodobny, ponieważ znacznie bliższa wydaje się relacja z imiesłowem czynnym siuntantis (‘choroba wywołująca wściekliznę’). Po drugie, można dostrzec także związek z rzeczownikiem siutas (‘choroba wścieklizny’) albo, po trzecie, nawet z przymiotnikiem siutus (‘wściekła choroba’). Drugą interpretację związku podstawy pierwszego członu z rzeczownikiem siutas można uzasadnić zbieżnością samogłoski łączącej z samogłoską wygłosową tematu, skaudligė ‘reumatyzm’ SŽL 1886 30 / skaudligė ‘reumatyzm’ SŽL 1906 28 (: skaud-antis, skaud-amas < skaud-ėti, skaudą ‘ból’, skaudus 1. ‘bolący, bolesny’, 2. ‘sprawiający ból’ LKŽe + liga). Analogicznie należy rozpatrywać związek podstawy pierwszego członu tego złożenia. Człon ten mógłby opierać się zarówno na imiesłowie (w tym przypadku możliwy jest imiesłów zarówno czynny, jak i bierny) (‘choroba boląca, bolesna’), jak i na rzeczowniku skauda (‘choroba bólu’), a także na przymiotniku skaudus (‘bolesna choroba’). Spośród omówionych złożeń terminologicznych tylko dilginligės i kriokligės mają jasną podstawę pierwszych członów – opierają się one na imiesłowach i najprawdopodobniej na imiesłowach czynnych, natomiast w przypadku pozostałych złożeń można jeszcze spierać się o podstawę omawianego członu. Pierwsze człony trzech pozostałych złożeń, nienależących do opisanej grupy terminów gatunkowych, również wyrażają właściwość przedmiotu wskazanego przez drugi człon, lecz tylko dwa z nich nazywają choroby, a jedno jest nazwą części organu, np.: dilginraupiai ‘pokrzywka’ (zob. dilgiara­upiai, s. 6) SK 1905 22 (: dilgina, dilgino < dilginti 1. ‘wywoływać pieczenie (pokrzywą)’ LKŽe + raupai), Straipsniai / Articles 61 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ siurbglislė ‘kosmek jelitowy’ S 1907 245 (: siurbia, siurbė < siurbti + gysla). Pierwszy człon tego złożenia najprawdopodobniej oznacza funkcję, którą pełni przedmiot nazwany drugim członem, zatem jego znaczenie słowotwórcze to ‘naczynie wchłaniające do krwi substancje odżywcze’, traukipirdė ‘skurcz odbytnicy (proctospasmus)’ MTV 1898 37 (: traukia, traukė < traukti 26. ‘o bolesnym uczuciu rozciągania, kurczenia w mięśniach lub naczyniach’ + pirdė 1. ‘pośladki, zad’ albo pirda ‘głośne oddawanie gazów’ LKŽe). Oto jak opisana jest choroba nazwana tym złożeniem: „choroba ta zaczyna się od długiego siedzenia, [...] zaczyna boleć w boku i w dole brzucha; po godzinie wnętrzności przeszywa ból, jak kula zaczyna się toczyć po całych wnętrznościach, jak kot miaucząc. A kiedy zaczynasz chodzić, [...] z wnętrzności zaczynasz bekać i puszczać gazy”. Podstawa pierwszych członów tych złożeń nie wydaje się problematyczna – oczywisty jest ich związek z formą czasownika, a także najprawdopodobniej z imiesłowem czynnym. Sposób łączenia członów złożeń modelu strukturalnego V + D przedstawiono w tabelach 2 i 3. 1.4. Złożenia z przyimka i rzeczownika. Wystąpiły tylko dwa złożenia tego modelu strukturalnego. Chociaż oba odnotowano w LKŽe, są interesujące dlatego, że w źródłach znaleziono je użyte w innych znaczeniach niż podane w słowniku: tarppnosis ‘nozdrze’ SK 1905 15 (: tarp / tarpas + 1 nosis 2. ‘jama nosowa, otwór nosowy’ LKŽe), por. tarpnosis ‘przestrzeń między brwiami’ LKŽe, tarpsienis „ryjamoji stemplė [...] guli gangreit visa krūtinėje, bet paskui perduria tarpsienį (czepka) i wchodzi do dolnej pustej części ciała, gdzie łączy się z brzuchem” GŽK 1902 20, por. „[przełyk] schodzi w dół przed kręgosłupem do górnego i dolnego tylnego śródpiersia, przebija przeponę i [...] kończy się w żołądku” ŽA 2005: 169 (: tarp / tarpas + siena), por. tarpsienis 2. ‘wewnętrzna ściana pomieszczenia, ścianka działowa, przegroda’ LKŽe. Znaczenie słowotwórcze tych formacji różni się od znaczenia terminologicznego – oba złożenia terminologiczne nazywają organy należące do różnych układów narządów. Nawiasem mówiąc, związek pierwszego członu tych złożeń można wyjaśniać dwojako. Z jednej strony ich powtarzający się pierwszy człon można wiązać z przyimkiem tarp. W takim przypadku model strukturalny złożeń miałby postać przyimek + rzeczownik. Z drugiej strony pierwszy człon można wiązać także z rzeczownikiem tarpas (por. Urbutis 1961: 103). Wówczas model strukturalny tych złożeń miałby postać rzeczownik + rzeczownik. Mimo to V. Urbutis wydaje się bardziej skłonny wiązać omawiany człon z przyimkiem tarp. I tak w złożeniach, których drugi człon wskazuje część ciała lub organ, pierwszy człon uważa za przyimek mający znaczenie miejsca (zob. Urbutis 1961: 104). ¹² W tym i sąsiednim zdaniu zastosowano druk rozstrzelony autorstwa autorki artykułu – P. Z. 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu WNIOSKI W publikacjach dotyczących medycyny i zdrowia z końca XIX i początku XX wieku znaleziono 72 determinatywne złożenia terminologiczne z zakresu medycyny z rzeczownikowym drugim członem, których nie ma w LKŽe albo których znaczenia medyczne nie zostały w tym słowniku odnotowane. Charakteryzują je 4 modele strukturalne – D + D, B + D, V + D i P + D, odpowiadające pod względem produktywności tendencjom współczesnego litewskiego słowotwórstwa terminów, a także wyrazów. Najczęstsze, a więc i najbardziej produktywne, są złożenia, których oba człony są rzeczownikami (67 proc. wszystkich analizowanych przykładów). Złożeń z pierwszym członem przymiotnikowym jest niemal pięciokrotnie mniej (19 proc.), natomiast złożenia z formą czasownika i przyimkiem w pierwszym członie są bardzo rzadkie (odpowiednio 11 proc. i 3 proc.). Przynależność niektórych złożeń do jednego z wymienionych modeli można interpretować niejednoznacznie, tzn. związek ich członów z jedną lub drugą częścią mowy można wyjaśniać dwojako, a nawet trojako. Podstawa i relacja członów większości złożeń są przejrzyste, a znaczenia terminologiczne łatwe do zidentyfikowania – w przybliżeniu pokrywają się one ze znaczeniami słowotwórczymi, choć stopień tej zgodności bywa różny. W przypadkach, gdy nie jest ona tak wyraźna, pomocny jest kontekst użycia. Złożenia zazwyczaj oznaczają podstawowe pojęcia medyczne, tzn. są nazwami części ciała i organów oraz chorób, choć występują pojedyncze złożenia, w których trudno określić relację członów i jasno uzasadnić wybór ich wyrazów podstawowych, dlatego znaczenie takich złożeń jest jedynie hipotetyczne albo w ogóle nie udało się go ustalić. W pierwszych członach złożeń modelu strukturalnego D + D najczęściej wskazuje się przynależność (do której części ciała lub organu należy przedmiot nazwany drugim członem) i pojęcie gatunkowe, rzadziej – cechę (czym wyróżnia się przedmiot nazwany drugim członem), przeznaczenie (do czego nadaje się przedmiot nazwany drugim członem) i podobieństwo (do czego podobny jest przedmiot nazwany drugim członem). Pierwsze człony złożeń modeli strukturalnych B + D i V + D wskazują głównie właściwość, którą charakteryzuje się przedmiot nazwany drugim członem. Ustalono, że człony złożeń modelu strukturalnego D + D częściej łączą się za pomocą samogłosek łączących (przeważa samogłoska –a–) niż bez nich (stosunek złożeń wynosi 31 do 20), natomiast w złożeniach modeli strukturalnych B + D, V + D i P + D, przeciwnie – oba człony najczęściej łączą się bez samogłosek łączących (stosunek złożeń wynosi odpowiednio 10 do 6, 7 do 1, 2 do 0). Badanie wykazało, że spośród rzeczowników występujących jako drugie człony złożeń człon -ligė / -liga jest najbardziej aktywnym członem w tworzeniu grupy terminów gatunkowych. Straipsniai / Articles 63 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ ŠALTINIAI KNYGOS IR KNYGELĖS BL – Apie blogąją ligą arba syfilį (prancus), pagal d-ro M. Členovo veikalėlį sutaise d-ras A. V., Tilžėje, 1904. BGL – Būdai gydymo nekur(i)ų ligų, išleido Sveiklinkis dėl pagalbos savo brolems lietuviams, 1-oji laida, Tilžėje, 1895. DK – Daktaras kiseniuje: aiškūs pamokinimai kaip užlaikyti sveikatą ir kaip nuo ligų apsiginti, su daugeliu receptų surinktų nuo geriausių daktarų, sutaise M. Paltanavičia, Worcester, Mass: spausdinta spaustuvėje M. Paltanavičiaus, 1908. DMS – Daktaras bei mokslas apie sveikatą: naujausia knyga, Philadelphia, Pa.: išleido The Philadelphia Medical clinic, 1912. DN – Daktaras namuose, arba, Aprašymas ligu ir ju gydymas, pagal daktarus Basanavičiu, Vileizsi, collins, Stout ir daugelį kitu sutaise K. W. Gedeminas, So. Boston, Mass.: [išleid. ir] spauda Gedemino ir Mickevičiaus, 1906. Dž – Dr. Knopf Siegmund A.: Džiova ir kova su ja: populiariškas konkursinis darbas, apdovanotas ant kongreso Berlyne (24–27 geg. 1899 m.), susirinkusio apsvarstyti kovos įrankius su džiova, sutaise D-ras A. V., Tilžėje, 1903. GŽK – Kaip apsireiškia gyvastis žmogaus kune? Sutaise pagal Lunkevyčių D-ras A. V., Tilžė, 1902. KS – Sveikata, arba, Tiesus ir trumpas kelias į sveikatą, sutaise dr. A. L. Graičunas, Chicago, Ill, 1911. LPr – Ligonių Prietelius. Kelrodys visiems tiems, kurie prie atsirandančių Ligų patys sau pirmąją Pagalbą prisiteikti nor ir tai Progai geras Namų Pyprowas įsiteikti uelėjęs, Friedrich Adolph Richter, Leipcikėj’ Rikterio Iszleidimo Įtaisymas (Drukawotos prie F. Ad. Richter & Draugai, Rudolstadt), 1883. MTV – Medega musu tautiszkai vaistinykystai, parupino Dr. J. Basanavicius, atspauda isz „Dirvos“, Shenandoah, Pa, 1898. NamG – Naminis gydytojis, parašė A. Aitvaras, Ryga: lesos A. Macejevskio, [i.e. 1906] (Ryga: H. Hempel ir ko), 1907. NG – Naminis gydytojas: Trumpas aprašymas prasčiausių ligų ir prasčiausių vaistų kovoje su jomis: D. 1. Apie žmonių ligas ir jų gydymą, sutaise D-rs A. Vileišis, Seinai, 1908. NotGyd – Isz dyka suglaudimas isz Dr. Airy’o „Noturôs-gydymo-mokinimo“, arba Isztikimas privedimas, pagal kurį tankiausey prie žmonių atsirantanczias ligas per prastas 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu bey permegotas priprovas tvirtay bey greitay pats gali gydyti: su daugeropais į raszto zōdzius įdrukawotas ž́mogaus, senarū dalykeliu abrozais, perdirbtas Dr. Adolpo Richterio, kuriai yra Ricerys portogyziško Kristaus=garbės=zenklo bey tuneziseziszko niszan istikar zenklo apturetojis ricerijų= kryziaus bey auksinės wertybės=medalijos nu gan maryno draugsanaris auksz taymokitu draugyscziū Paryzuze bey Neapolyje irtoliaus, Leipzig: [s.n.], 1879 ([Rudolstadt: drukawotas pas F. Ad. Richter & Draugai, Rudolstadt]). S – Sveikata, iš vokiečių kalbos vertė kunigas J. Gerutis [Jonas Balvočius], Kaunas, 1907. SŽK – Kaip sutaisytas žmogaus kūnas, parašė S. M., Plymouth: Pa, 1902. SŽL – Svarbiausios žmonių ligos, Petro Nėrio, Tilžėje, 1886. SŽL – Svarbiausios žmonių ligos, Dr. Mikols, Tilžėje, 1906. ŽD – Kas reikia žinoti apie džiovą, iš vokiečių kalbos vertė D-ras Bagdonavičius, Vilnius, 1913. Žin – Žinynas: knyga žinių iš mitologijos, historijos, etnografijos, astronomijos, aritmetikos, medicinos ir kitų mokslų bei jų šakų / iš įvairių šaltinių surinko J. Laukis [Domininkas Keliauninkas], Chicago, Ill.: „Aušros“ knygynas, (Chicago, Ill.: „Lietuvos“ spauda), 1911. LAIKRAŠČIAI A – Aušra 1915 32 418. LB – Lietuwiszkasis Batsas 1887 5/6 58. MG – Medicina ir gamta 1913 2 11. Svk – Sveikata 1912 8 31; 1913 2 7; 4 15; 12 46; 1914 1 1; 2 6; 4 13; 1920 4 2. U – Ūkininkas 1890 4 5; 1891 9 419; 1892 6/7 234; 8 294. V – Varpas 1890 3 38; 10 153; 1891 4 54. VL – Vienybė lietuvninkų 1890 27 4; 28 6; 38 9; 1891 10 115–116. Ž – Žemė 1909 2 14. KALENDORIAI LAK – Lietuwiszkas Auszros kalendorius ant metu 1885, Bitėnai: Kasztu M. Jankaus ir J. Miksžo, 1885. LK – Lietuwiszkas Kalendorius ant metų... 1891, Vilniuje: Spauda ir Kasztu Jūzapo Zavadskio, 1890. Straipsniai / Articles 65 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ LKA – Lietuviškos Kalendros Su Abrozais metui 1907, Tilžėje: Druck und Verlag von Otto v. Mauderode, 1907. LUK – Lietuvos ūkininkų kalendorius ant meto 1887, Tilžėje: Spauda ir kaszta Veyerio & Arnoldto, 1886. SK – Severos kalendorius dėlėi Lietuviiu, W. F. Severa Co. Cedar Rapids, Iowa, 1905. VK – Vilniaus kalendorius... 1914 metams, Vilniuje: Juozapo Zavadzkio spaustuvė, 1913. LITERATŪRA Auksoriūtė Albina 2001: L. Ivinskio mineralogijos naujadarai. – Terminologija 8, 95–111. Auksoriūtė Albina 2015: Naujieji dekoratyvinių augalų genčių vardai. – Terminologija 22, 61–77. Auksoriūtė Albina 2016: Lietuviški blakių pobūrio vardai. – Terminologija 23, 175–194. AV – Anatomijos vardynas [elektroninis išteklius], aut. R. Stropus, N. Paužienė, D. H. Pauža, J. Tutkuvienė, E. M. Jakimavičienė, P. Zemlevičiūtė, Kaunas: Lietuvos sveikatos mokslų universiteto Leidybos namai, 2020. Buivydienė Vaida, Rutkienė Lina 2016: Dabartinės technikos mokslų kalbos leksikos hibridizacija. – Baltų filologija 25(1), 5–19. Prieiga internete: https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/38317/Baltu_Filologija_25_1.pdf?sequence=1#page=5. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Gaivenis Kazimieras 2014 [1998]: Apie dvi lietuviškų sudurtinių terminų serijas su tais pačiais sandais. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 243–248. Guevara Emiliano, Scalise Sergio 2009: Searching for Universals in Compounding. – Studies in Natural Language and Linguistic Theory 76, ed. by S. Scalise, E. Magni, A. Bisetto, Springer Science + Business Media B. V., 101–128. Kaulakienė Angelė 2014 [1981]: Sudurtiniai vertiniai lietuvių politechnikos terminijoje. – Terminologija. Terminografija. Terminija, Vilnius: Technika, 212–223. 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu Kaulakienė Angelė 2014 [1983]: Sudurtiniai vertiniai būdvardžiai lietuvių politechnikos terminijoje. – Terminologija. Terminografija. Terminija, Vilnius: Technika, 224–232. Keinys Stasys 2005 [1967]: Dėl sudurtinių terminų darybos. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 209–211. Keinys Stasys 2005 [1983]: Lietuviškų sudurtinių terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 129–182. Kurminą Linda 2012: Methods of plant name formation used in the works by Jānis Ilsters. – Terminologija 19, 94–104. KTŽ – Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Labanuskienė Solvita 2009: Lietuvių ir latvių kalbų augalų vardai Aplinkos apsaugos žodyne EnDic2004. – Terminologija 16, 93–114. Labanuskienė Solvita 2010: Sudurtinių lietuviškų ir latviškų augalų genčių vardų darybos ypatumai. – Terminologija 17, 54–67. Lieber Rochelle, Štekauer Pavol 2009: Introduction: status and definition of compounding. – The Oxford Handbook of Compounding, ed. by R. Lieber, P. Štekauer, Oxford University Press, 3–19. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, 2-asis patiksl. ir papild. leidimas, sud. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2008. LKG I – Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis), red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. MedŽ – Astrauskas Vytautas, Biziulevičius Stasys, Pavilonis Salezijus B., Vaitilavičius Adomas, Vileišis Aleksandras 1980: Medicinos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. Miliūnaitė Rita 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Mitkevičienė Asta 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 119–144. Straipsniai / Articles 67 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Pospelova Ksenia 2017: Old Frisian Compounds: Kinship Terms. – Žmogus ir žodis 19(3), 79–96. Prieiga internete: https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/84a32a1e-7eba-4df8-886b-bf88a3cee9f1/content. Rutkienė Lina 2017: Statybos terminijos dūrinių klasifikacija pagal sintaksinius-semantinius sandų santykius. – Terminologija 17, 164–176. Rutkienė Lina 2019: Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais. – Terminologija 26, 153–174. Rutkienė Lina 2019a: 1918–1940 m. statybos terminijos dūrinių darybos polinkiai. – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/368/437. Rutkienė Lina 2021: Statybos terminijos dūriniai: formavimasis ir raida: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Scalise Sergio, Bisetto Antonietta 2005: The classification of compounds. – Lingue e linguaggio 4(2), 319–332. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Lietuvių kalbos žodžių daryba. – Rinktiniai raštai 1, par. A. Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Stundžia Bonifacas, Jarmalavičius Dalius 2019: Daiktavardžių dūryba vokiškuose XVII–XVIII a. baltų kalbų žodynuose, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Stunžinas Robertas 2004: Sudurtiniai elektrotechnikos terminijos būdvardžiai. – Terminologija 11, 52–69. Tatarinov Viktor A. 2006: Татаринов, Виктор А. Теория терминоведения 1: Теория термина: история и современное состояние [Teorija terminovedenija 1: Teorija termina: istorija i sovremennoe sostojanie], Москва: Московский лицей [Moskva: Moskovskij licej]. Urbutis Vincas 1961: Dabartinės lietuvių kalbos sudurtinių daiktavardžių daryba. – Dabartinė lietuvių kalba, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 65–121. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: https://www.vle.lt. Vaskelienė Jolanta 2013: Darybinių sinonimų, darybinių variantų ir paronimų panašumai bei skirtumai. – Žmogus ir žodis 1, 206–214. 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Apie kai kuriuos determinatyvinius XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminus dūrinius su daiktavardiniu antruoju sandu Zemlevičiūtė Palmira 2016: XVII–XVIII amžiaus Mažosios Lietuvos žodynų terminologinė medicinos leksika: monografija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zemlevičiūtė Palmira 2019: Словосложение литовской терминологической медицинской лексики в большом польско-литовском словаре Симонаса Даукантаса [Slovosložĕnije litovskoj terminologičeskoj medicinskoj leksi-ki v bol’šom pol’sko-litovskom slovare Simonasa Daukantasa]. – Slovo. Slovar’. Termin. Leksikograf: сборник статей по материалам Международной научно-практической конференции памяти доктора филологических наук, профессора Юрия Николаевича Марчука (г. Москва, 1–2 марта 2019 г.) [Slovo. Slovar’. Termin. Leksikograf: sbornik statej po materialam Meždunarodnoj naučno-praktičeskoj konferencii pamjati doktora filologičeskich nauk, professora Jurija Nikolaeviča Marčuka (g. Moskva, 1–2 marta 2019 g.)], Министерство образования Московской области Государственное образовательное учреждение высшего образования Московской области Московский государственный областной университет Лингвистический факультет [Ministerstvo obrazovanija Moskovskoj oblasti], 251–261. Prieiga internete: https://elibrary.ru/item.asp?id=38527972. ŽA – Stropus Rimvydas, Tamašauskas Kazys A., Paužienė Neringa 2005: Žmogaus anatomija, 2-asis patais. ir papild. leidimas, Kaunas: Vitae litera. On Certain Determinative Medical Compound Terms of Late 19th – Early 20th Century with Noun as the Second Component SUMMARY The article addresses the determinative compound terms from the medical and healthcare publications of the late 19th and early 20th century with the noun as the second component, which do not appear in The Dictionary of the Lithuanian Language or their medical meanings are not recorded in the dictionary; it discusses their structural models and attempts to find out what is designated by compound terms, what meanings are conveyed by their first components, in what ways the components are combined; it also considers the problematic questions of relationship between components, the choice of base words, etc. A total of 72 compound terms demonstrating D + D, B + D, V + D ir P + D structural models and responding to the compounding tendencies apparent in the terms and words of Modern Lithuanian were identified in the study. Most compound terms have nouns as their both components (67% of the examples). There are nearly five times less compounds featuring the adjective as the first component Straipsniai / Articles 69 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ (19%), whereas the compounds with the verb and the preposition as the first component are very rare (11% and 3% respectively). The attribution of certain compounds to one of the above models may be rather ambiguous. The base word of most of the components and their relationship are transparent, whereas their terminological meanings are easy to identify as they roughly coincide with their word-formation meanings. When the coincidence is not so pronounced, the context of usage is of help. Compounds denote body parts, organs and diseases. The relationship between components is difficult to identify and the choice of their base words is difficult to substantiate in isolated cases only. As a rule, the first components of the D + D structural model express belonging (to which body part or organ the thing expressed by the second component belongs to) and the concept of type/kind; less commonly, it designates a feature (what makes the thing expressed by the second component distinct from others), purpose (what movement the thing expressed by the second component is intended for) and similarity (what the thing expressed by the second component is similar to). The first components of compounds featuring the B + D and V + D structural models mostly designate a feature characteristic of the thing expressed by the second component. The components of compounds which fall to the D + D structural model are more commonly combined by means of linking vowels (with the vowel –a– taking the lead) than without them (proportion 31:20), whereas in the case of the B + D, V + D and P + D structural models, on the contrary, both components are usually combined without linking vowels (proportions 10: 6, 7: 1, 2: 0). The study revealed that out of all the nouns used as the second component of compound terms, –ligė / –liga is the most active component in forming the group of terms expressing type/kind. Įteikta 2023 m. kovo 28 d. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII