Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis

ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0001-5763-6921 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia języka litewskiego. DOI: doi.org/10.35321/all89-10 REKONSTRUKCJA CECH DIALEKTALNYCH PRIEDZŪKIS W KONTINUUM HORYZONTALNYM I WERTYKALNYM: PRZYPADEK DNA ZALEWU KOWIEŃSKIEGO Reconstruction of the Priedzūkis Dialectal Features in Horizontal and Vertical Continuum: the Case of the Bottom of the Kaunas Lagoon ADNOTACJA W artykule analizuje się horyzontalne i wertykalne kontinuum obszaru zalanego przez Zalew Kowieński oraz nadbrzeżnej strefy dialektalnej. Materiał badawczy zebrano w Rumšiškės (LKA536) i Šlienava (punkt Márgininkai (LKA553)). Przeprowadzono wywiady z informatorami pochodzącymi z dna Zalewu Kowieńskiego, porównując mowę dwóch rodzin (mieszkańców różnych pokoleń). Badany obszar to teren zachodnioauksztockiej gwary kauniskiej, na którym spodziewano się znaleźć cechy dialektalne priedzūkis. Założenie to potwierdzono: chociaż teoretycznie przejawy priedzūkis są najwyraźniejsze na prawym brzegu zalewu i w okolicach Niemna w kierunku południowym, ustalono, że są one żywe na obu brzegach, tuż przy zalewie. Zarazem implikuje to odrębność tego obszaru dialektalnego. W artykule uwidacznia się również znaczenie kontinuum wertykalnego: ustalono wyraźną korelację między cechami dialektalnymi a wiekiem informatorów. Nowe spojrzenie na typologię wieku — bez trzymania się zwyczajnego podziału na trzy pokolenia — ujawniło wertykalną fragmentaryczność w głębszych przekrojach. Straipsniai / Articles 211 ŽYDŪNAS ŠIDLAUSKAS Starsi informatorzy (którzy zgodnie z tradycyjnym podziałem na trzy pokolenia należeliby do tego samego pokolenia co młodsi) zachowali więcej cech priedzūkis. SŁOWA KLUCZOWE: zachodnioauksztocka gwara kauniska, południowoauksztocka gwara, kontinuum horyzontalne, kontinuum wertykalne, Zalew Kowieński. ANNOTATION Artykuł analizuje horyzontalne i wertykalne kontinuum obszaru zalanego przez Zalew Kowieński oraz nadbrzeżnych stref dialektalnych. Materiał badawczy zebrano w Rumšiškės (LKA536) i Šlienava (punkt Margininkai (LKA553)). Informatorzy niegdyś mieszkali na dnie Zalewu Kowieńskiego; porównano mowę dwóch rodzin (mieszkańców różnych pokoleń). Obszarem badań jest zachodnioauksztocka gwara obszaru kowieńskiego, gdzie spodziewano się znaleźć cechy dialektalne priedzūkis. Założenie to potwierdzono: chociaż teoretycznie przejawy priedzūkis są najwyraźniejsze na prawym brzegu zalewu i w okolicach Niemna w kierunku południowym, wyniki pokazują, że przejawy te występują po obu stronach zalewu, blisko niego. Zarazem implikuje to odrębność tego obszaru. Artykuł uwydatnia także znaczenie kontinuum wertykalnego: ustalono wyraźną korelację między cechami dialektalnymi a wiekiem informatorów. Nowe podejście do typologii wieku, odchodzące od zwykłego podziału na trzy pokolenia, ujawnia wertykalną fragmentaryczność w głębszych przekrojach. Starsi informatorzy (którzy zgodnie z tradycyjnym podziałem na trzy pokolenia należeliby do tego samego pokolenia co młodsi) zachowali więcej cech priedzūkis. SŁOWA KLUCZOWE: zachodnioauksztocka gwara kauniska, południowoauksztocka gwara, kontinuum horyzontalne, kontinuum wertykalne, Zalew Kowieński. WPROWADZENIE W dialektologii drugiej połowy XX wieku zwykle ograniczano się do kontinuum horyzontalnego. Przyjmowano, że zjawiska językowe są rozpowszechnione na określonym terytorium. Celem badań było wyznaczenie punktów „Atlasu języka litewskiego” (dalej — LKA). Na początku XXI wieku, gdy na Litwie zaczęto rozwijać geolingwistykę i uznano, że między gwarami a językiem standardowym „istnieje wiele wariantów przejściowych”, do metodologicznego instrumentarium analizy językowej włączono również socjolingwistyczną zmienną pokolenia. Ta i inne zmienne socjolingwistyczne umożliwiają badania stopniowego rozmieszczenia zmiennych charakteryzujących informatorów 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech dialektalnych priedziūkis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna Zalewu Kowieńskiego rozmieszczenia — badania (Willemyns, Bister 1989: 541; Berruto 2010: 235–236; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 39). Interakcja lokalnych wariantów dialektalnych z językiem standardowym stała się przedmiotem zainteresowania w latach 2018–2020, gdy sytuację językową rejonu kowieńskiego badali naukowcy z Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego¹, oraz w latach 2020–2021, gdy zbierano i uzupełniano dane do przyszłego Tarmynas². Wówczas metodami geolingwistycznymi omówiono horyzontalną i wertykalną fragmentaryczność obszaru podkowieńskiego (Bakšienė 2021: 73). W toku tych badań zwrócono uwagę na okolice Zalewu Kowieńskiego, które w 2020 roku odwiedził również autor niniejszego artykułu podczas zbierania materiału gwarowego: poszukiwano osób, które do szóstej dekady XX wieku mieszkały w dolinie Niemna; po jej zalaniu w 1959 roku utworzono Zalew Kowieński (szerzej zob. Šidlauskas 2021: 37–57 i wskazaną tam literaturę). Wysiedleni ze swoich miejsc zamieszkania mieszkańcy dna³ najczęściej migrowali do pobliskich okolic, dlatego można przypuszczać, że oni i ich potomkowie mogli zachować autentyczne lokalne cechy językowe, charakterystyczne również dla wsi zalanych przez Zalew Kowieński. Na Litwie jest to pierwsze badanie dialektologiczno-rekonstrukcyjne obejmujące zniszczenie zamieszkałego terytorium i przymusowe wysiedlenie. W 2020 roku przeprowadzono wywiady z 53 informatorami i nagrano około 50 godzin rozmów. Materiał badawczy niniejszego artykułu stanowią nagrania dźwiękowe o łącznej długości 2 godzin i 34 minut, na których wypowiada się po dwoje informatorów z tej samej rodziny, należących do różnych pokoleń — rodzice i dzieci. W artykule oparto się na czterech informatorach w wieku od 66 do 100 lat; wybrano dwie rodziny, których starsi członkowie są najstarsi spośród wszystkich rozmówców. Na podstawie czworga mówców zbudowano model teoretyczny, który później (w dalszych badaniach) będzie stosowany do wszystkich respondentów. Zatem przedmiotem niniejszego artykułu jest mowa ludzi pochodzących z dna Zalewu Kowieńskiego (i ich potomków); zob. tabelę 1. ¹ Badania były częściowo finansowane przez samorząd rejonu kowieńskiego. Kierownikiem badań była prof. habil. dr Danguolė Mikulėnienė. ² Projekt „Stworzenie modelu banku danych lokalnych wariantów językowych Litwy”, kierownik: dr Agnė Čepaitienė. Finansowany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (program użytkowania, normalizacji i rozpowszechniania języka państwowego). Dostęp online: https://tarmynas.lki.lt/ (po zalogowaniu na konto). ³ Jest to utrwalone określenie ludzi, którzy przed zalaniem mieszkali w dolinie Niemna (na obecnym dnie Zalewu Kowieńskiego) (informacja Ramunė Mikitiejėvė, starszej specjalistki Centrum Turystycznego Kowieńskiego Regionalnego Parku Zalewowego; wywiad z autorem z 2020–09–14, nagranie przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego). Straipsniai / Articles 213 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS TABELA 1. Rodziny informatorów i ich miejsce zamieszkania⁴ Informatorzy | Czas trwania nagrania dźwiękowego | Miejsce pochodzenia | Obecne miejsce zamieszkania Pierwsza rodzina | Rumš_M_1930 | 1 godz. 11 min 0 s | Rumšiškės | Rumšiškės | Rumš_V_1954 | Druga rodzina | Šlie_V_1920 | 1 godz. 23 min 19 s | Dvareliškės | Šlienava | Šlie_M_1951 | Informatorzy mieszkają na różnych brzegach zalewu. Obecni mieszkańcy (przesiedlonych) Rumšiškės przed zalaniem mieszkali w starej miejscowości Rumšiškės, natomiast mieszkańcy Šlienava pochodzą z Dvareliškės (wsi położonej między Rumšiškės (zarówno dawnymi, jak i obecnymi) a Šlienava)⁵. Obecnie Rumšiškės należą do gminy Rumšiškės w rejonie koszedarskim, a Šlienava — do gminy Samylai w rejonie kowieńskim. Są to dwa punkty LKA — Rumšiškės (LKA536) i Mārgininkai (LKA553) (zob. rys. 1)⁶ Skład informatorów odpowiada zasadzie lustrzanego odbicia: przepytano matkę (Rumš_M_1930) i syna (Rumš_V_1954) oraz ojca (Šlie_V_1920) i córkę (Šlie_M_1951). Można ich scharakteryzować jako osoby osiadłe, przy czym syn Rumš_V_1954 pracuje w Kownie. Charakterystykę językową (gwarową) informatorów zob. w rozdziale 4 „Charakterystyka języka respondentów”. Analiza materiału wybranego do niniejszego artykułu pomaga również osiągnąć założony cel — ukazać horyzontalną i wertykalną specyfikę języka dna Zalewu Kowieńskiego oraz nadbrzeżnej strefy dialektalnej. Ponieważ różnica wieku między najstarszym a najmłodszym informatorem wynosi 36 lat (zob. rys. 2), zebrany materiał gwarowy ukazuje nie tylko tendencje językowe czasu rzeczywistego, lecz także czasu obserwowanego, co jeszcze bardziej wzmacnia wertykalną oś badania. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: (1) przeanalizować cechy językowe starszych i młodszych mieszkańców, należących do dwóch rodzin, z którymi przeprowadzono wywiady w 2020 roku; (2) scharakteryzować dialektalną strefę dna Zalewu Kowieńskiego i obszaru nadbrzeżnego na poziomie wertykalnym (różnych pokoleń). ⁴ Informatorzy są kodowani według następującego schematu: skrót miejscowości, płeć, rok urodzenia. Na przykład kobieta mieszkająca w Rumšiškės, urodzona w 1930 roku: Rumš_M_1930. ⁵ Rozmieszczenie miejsc zamieszkania na dnie Zalewu Kowieńskiego zob. w opowieści kartograficznej Valdasa Urbanavičiusa. Dostęp online: https://www.arcgis.com/home/item.html?id=c55688a269934e1f95d90bee099467c5. ⁶ Na podstawie danych Tarmynas Šlienava przypada na dwa punkty: większa część należy do punktu Armališkės (LKA534), mniejsza — do Mārgininkai (LKA553). Informatorzy niniejszego artykułu mieszkają w punkcie Mārgininkai (LKA553). 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech dialektalnych priedzūkis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna Zalewu Kowieńskiego RYS. 1. Badane punkty LKA Metodologia badań. Jak już wspomniano, do analizy języka wybrano informatorów z różnych pokoleń. Nie stosuje się zatem tradycyjnego kryterium NORM⁷. Praktykę taką stosowano na Litwie również wcześniej, wprawdzie w badaniach rodzin wielojęzycznych (szerzej zob. Mikulėnienė, Pocevičiūtė 2018). Wybór informatorów z tej samej rodziny pozwala nie tylko zidentyfikować cechy ich mowy, lecz także uniknąć przypadkowych (lub zindywidualizowanych) użyć tych cech. Szczególnie należy się od nich powstrzymywać przy próbie rekonstrukcji lokalnego wariantu językowego. Stosunkowo niewielka liczba respondentów pozwala modelować cechy języka lokalnego, a model ten można później uzupełniać danymi innych informatorów. 1. SPECYFIKA TYPOLOGII WIEKU OSÓB BADANYCH Jak już wspomniano we Wprowadzeniu, wymiar horyzontalny i wertykalny w odniesieniu do informatora daje nie tylko możliwość rejestrowania faktów językowych w czasie rzeczywistym, lecz także ⁷ Ang. non-mobile older rural male. Kryterium to wiąże się ze statycznym obrazem gwary. Z perspektywy NORM właściwym informatorem jest starszy, osiadły mężczyzna wiejski (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 32). Straipsniai / Articles 215 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS dostęp do danych czasu obserwowanego, tj. cech gwarowych grup w różnym wieku. Perspektywę czasu obserwowanego wzmacnia fakt, że rzeczywisty czas badania (wywiady z informatorami) przypada na 2020 rok, czyli sto lat po urodzeniu najstarszego informatora i 61 lat po wysiedleniu z zalanej doliny Niemna (zob. rys. 2). RYS. 2. Lata urodzenia informatorów z perspektywy czasu rzeczywistego i obserwowanego Zgodnie z typologią projektu realizowanego w latach 2011–2014, w czasie zalewania doliny Niemna (1959) informatorzy należeli do średniego i młodego pokolenia (albo nie byli jeszcze urodzeni)⁸. W 2020 roku, w czasie wywiadów, wszyscy (w tym kilku przepytanych potomków mieszkańców dna) stali się już przedstawicielami starszego pokolenia — tj. mieli ponad 50 lat. Nie żyją już ludzie, którzy w 1959 roku należeli do starszego pokolenia. Jednak, jak wspomniano, różnica wieku między najstarszymi a najmłodszymi informatorami jest wystarczająca, by ujawnić możliwe gwarowe różnice (lub podobieństwa) języka rodziców i dzieci⁹. Rodziców, niezależnie od wieku, zaliczono do starszego pokolenia, a dzieci — do młodszego. Taka typologia odzwierciedla pokolenia nie tylko z socjolingwistycznego, lecz także demograficznego punktu widzenia, a zatem pozwala, analizując dane w czasie obserwowanym, ustalić możliwe przemiany lokalnego wariantu gwary — jego wzmacnianie się lub słabnięcie. ⁸ „Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji dialektalnej” (VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028). Kierowniczka: prof. dr (HP) D. Mikulėnienė. Finansowany w ramach programu UE „Wsparcie działalności naukowej naukowców i innych badaczy (dotacja globalna)”. ⁹ Typologia wieku w badaniach może się różnić w zależności od czynników demograficznych i innych (Bakšienė 2021: 74). Przy tworzeniu modelu Tarmynas, który w przyszłości planuje się stosować do badań całego obszaru języka litewskiego, również skorygowano składnik pokoleniowy: do starszego pokolenia zaliczono informatorów w wieku powyżej 60 lat (zamiast 50), a do średniego — w wieku 31–59 lat (Bakšienė 2021: 74). 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech dialektalnych priedzūkis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna Zalewu Kowieńskiego 2. OBSZAR BADAŃ Powstanie Zalewu Kowieńskiego przekształciło część obszaru podkowieńskiego w specyficzne pole badań. W wyniku budowy elektrowni wodnej w latach 50. XX wieku miejscowych mieszkańców wysiedlono z doliny Niemna (przyszłego dna Zalewu Kowieńskiego), dlatego większość ludzi przeniosła się do sąsiednich miejscowości; w 2020 roku ich największe skupisko odnotowano na obszarze nadbrzeżnym. Jak wspomniano, dwoje badanych mieszkańców dna mieszka w Šlienava (gmina Samylai, na lewym brzegu zalewu), należącej do obszaru Piliuona–Samylai (obszar ten określa się jako ognisko języka standardowego i gwarowego (Bakšienė 2021: 81). Dwoje pozostałych mieszka w Rumšiškės — na prawym brzegu zalewu (zob. rys. 3). RYS. 3. Lokalizacja informatorów i kierunki wysiedlenia Na podstawie wszystkich klasyfikacji gwar litewskich można oczekiwać spójności obszaru dialektalnego (zob. rozdział 3). Z drugiej strony w materiale z różnych okresów Straipsniai / Articles 217 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS uwidaczniają się rozbieżności niektórych cech dialektalnych oraz priedzugkis sugerujący możliwy charakter przejściowy. Zatem na poziomie horyzontalnym terytorium nie jest całkowicie jednorodne: jest to obszar zachodnich Auksztotów, na którym występują cechy dialektalne charakterystyczne dla południowych Auksztotów. 3. CECHY DIALEKTALNE OBSZARU BADAŃ Charakterystyka dialektalna badanego obszaru zachowała właściwy neogramatykonom podział gwar według cech fonetycznych: pod koniec XIX wieku Antanas Baranauskas zaliczył ten obszar do pierwszych wschodnich gwar południowych (Baranovskij 1898: 49–51; zob. też Geržotaitė 2016: 48), w pierwszej połowie XX wieku Antanas Salys — do środkowych gwar auksztockich (Salys 1933: 21–34; Salys 1992: 109–114), a w drugiej połowie XX wieku Zigmas Zinkevičius i Aleksas Girdenis — do zachodnich Auksztotów kauniskich (Zinkevičius, Girdenis 1966: 139–147). Cechy priedzūkis językoznawcy odnotowali po obu stronach Niemna — jest to przejście między zachodnimi Auksztotami kauniskimi a południowymi Auksztotami. Za główne ośrodki priedzūkis uznaje się Balbieriškis, Prienai, Birštonas i Kaišiadorys (Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 114–116). Przedstawicieli tego obszaru wyróżniają dość wyraźne cechy fonetyczne: (1) jako skrajni zachodni Auksztoci, zamiast samogłoski e (dawnego nosowego ę) czasami wymawiają i (i:•) (np. teñ — ti-, išsigandęs — isigãndis) (Salys 1933: 31; 1992: 113; Zinkevičius 1966: 82 i in.; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 116); (2) zamiast ą — ų (np. ąžuolas — ūž́uolas, grąžtas — grū́štas) (Salys 1992: 113; Morkūnas 1994: 85–86 i in.); (3) początkowe e wyrazu realizują jako a (np. eketė — aketė, ešerys — ašerì·s) (Zinkevičius 1966: 121–122, 449; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 114); (4) podobnie jak w dużej części gwary auksztockiej często wydłużają pierwsze składniki akcentowanych na początku dwugłosek i, u (np. dirbti — dìrpt, stumti — stūm·t) (Zinkevičius 1966: 107 i in.; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 114); (5) utwardzają spółgłoskę l (np. lėdas — lạ̄das, lėisti — lái·st) (Zinkevičius 1966: 160–161; Salys 1992: 109–111; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 116); 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech dialektalnych priedū́kis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna Zalewu Kowieńskiego (6) mogą wymawiać bardziej otwarte samogłoski ė, o (bėga — bė́ga, tóks — tks) (Zinkevičius 1966: 71, 74–75; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 116)¹⁰. Spośród cech morfologicznych należy wymienić: (7) końcówka celownika liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego może mieć postać -u (np. pónui — pó­nu) (Zinkevičius 1966: 248; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 116); (8) w konstrukcjach przyimkowych — czasami końcówka -i (iki dangi̇̀ — iki dangui̇̃ (iki dangaũs), iki kreigi̇̀ — iki kraigui̇̃ (iki kraigo) (Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 116); (9) może być używany illativus (np. viduñ, šliūbañ) (Zinkevičius 1966: 200, 209–210; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 116); (10) jeszcze jedna cecha priedū́kis — zastępowanie zakończenia rzeczownika -uo przez -uva (np. sesuõ — sesuvà, vanduõ — vanduvà) (Zinkevičius 1966: 86–87; Salys 1992: 113; Morkūnas 1994: 87); szerzej o priedūkis zob. (Salys 1933: 28–32; 1992: 113; Morkūnas 1994: 84–92; Bacevičiūtė, Mikulenienė, Salienė 2005: 114; 116). W niniejszym artykule, na podstawie modelu teoretycznego opartego na dziesięciu cechach dialektalnych priedūkis, charakteryzuje się mowę mieszkańców dna. 4. CHARAKTERYSTYKA JĘZYKA RESPONDENTÓW Po przeanalizowaniu mowy czterech informatorów przepytanych w 2020 roku ustalono, że na obszarze nadbrzeżnym występują cechy priedūkis. Materiał — nagrane rozmowy o długości 2 godzin i 34 minut z dwojgiem informatorów z Rūmiškių (punkt LKA536) i dwojgiem informatorów ze Šlienāvy (punkt Márgininkai (LKA553)) — porównano z mapami „Fonetyki” „Atlasu języka litewskiego” (LKA) z 1982 roku i ich komentarzami. W ten sposób użycie cech priedūkis sprawdzono z perspektywy czasu obserwowanego. Według danych Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego w Rūmiškių ¹⁰ Przykłady te przedstawiono w sposób wskazany w cytowanych źródłach (w dialektologii litewskiej przyjęta jest transkrypcja kopenhaska). Przy charakterystyce mowy informatorów przykłady będą zapisywane za pomocą znaków stopniowo upowszechniającego się międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA). Więcej na temat TFA zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017; Bakšienė 2018. Straipsniai / Articles 219 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS punkcie (LKA536) dane zebrano w 1953 roku, a w punkcie Márgininkai (LKA553) — w 1954 roku¹¹, czyli jeszcze przed zalaniem doliny Niemna¹². Z materiałem zebranym w 2020 roku koreluje stosunkowo niewiele map LKA. Ponieważ priedzūkis z punktu widzenia klasyfikacji gwar określany jest jako obszar przejściowy lub niszowy, nie próbowano szeroko opisywać go również w monografii zbiorowej (Mikulėnienė, Meiliūnaitė, red., 2014). W pierwszej kolejności należy wymienić dwie cechy dystynktywne — realizację samogłoski e (ę) jako į (į) oraz realizację samogłoski ą jako u (ų). 4.1. Realizacja samogłosek e (ę) i ą W 2020 roku samogłoska e (ę) jako į (į) występuje nielicznie i wiąże się z wiekiem informatorów: oboje najstarsi informatorzy (Šlie_V_1920 i Rumš_M_1930) realizowali samogłoskę e (ę) jako į — wymówili ²tʲį (w znaczeniu te(n). Informatorka urodzona w 1951 roku (Šlie_M_1951) trzykrotnie wymówiła e jako i w innych wyrazach: žmõnes, sóduose, namuose (¹³monʲis, ²sodʲusʲi, na¹muosʲi). W mowie najmłodszego informatora (Rumš_V_1954) cech tych nie znaleziono. Zatem w kontinuum wertykalnym występują różnice. Z punktu widzenia terytorialnego (w kontinuum horyzontalnym) fragmentaryczności nie ma — e (ę) realizowane jako į (į) występuje na obu brzegach Zalewu Kowieńskiego. Mapy „Fonetyki” LKA z 1982 roku ukazują inną rzeczywistość. Na obszarze nadbrzeżnym zrealizowanie samogłoski e (ę) jako i (į) zostało odwzorowane kartograficznie, jednak różne wyrazy odzwierciedlają odmienne tendencje. I tak na mapie nr 17 odnotowano otwartość samogłoski e w końcówkach miejscownika i narzędnika liczby pojedynczej oraz w formach przysłówkowych (LKA II 35). Jak widać, na dużym obszarze wokół zalewu dominuje samogłoska e — jak w języku standardowym (zob. rys. 4), lecz dalej od Rumšiškės (LKA536), w Kaišiadorys, nieakcentowane ę w otwartej końcówce jest już realizowane jako į; zob. rys. 5 (LKA II 66–67). ¹¹ Tom „Fonetyka” LKA wydano w 1982 roku, jednak materiał do niego zaczęto zbierać w 1950 roku (LKASMRK — książka przechowywana w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego) — „W 1950 roku zorganizowano pierwszą ekspedycję dialektologiczną, a w 1951 roku opublikowano pierwsze wydanie „Programu zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego”” (Mikulėnienė 2022: 126). ¹² Na mapach „Fonetyki” LKA z 1982 roku przedstawiono cały obszar Litwy po zakończeniu zbierania materiału. 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Priedžūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis RYS. 4. Fragment mapy nr 17 „Fonetyki” LKA z 1982 roku: e końcówki otwartej RYS. 5. Fragment mapy nr 50 „Fonetyki” LKA z 1982 roku: nieakcentowane ę końcówki otwartej Drugiej cechy dystynktywnej — realizacji samogłoski ą jako u̯ — w mowie informatorów z 2020 roku nie znaleziono. Na mapach „Fonetyki” LKA z 1982 roku na obszarze nadbrzeżnym i przynajmniej w części rejonu koszedarskiego również odnotowano wymowę ą, ę właściwą językowi standardowemu (LKA II 61–63). Straipsniai / Articles 221 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Z obiema cechami dystynktywnymi — wspomnianą realizacją samogłoski e (ε) jako į (iː) oraz realizacją samogłoski a jako y (uː) — wiążą się mapy „Fonetyki” LKA z 1982 roku nr 44 i nr 45 (zob. rys. 6 i 7). RYS. 6. Fragment mapy nr 44 „Fonetyki” LKA z 1982 roku: akcentowane ą, ę rdzenia RYS. 7. Fragment mapy nr 45 „Fonetyki” LKA z 1982 roku: nieakcentowane ą, ę rdzenia 2 2 2 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech dialektalnych priedūkis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna Zalewu Kowieńskiego Istnieją także inne mapy „Fonetyki” LKA z 1982 roku (nr 46, 47, 48, 68, 69), na których odwzorowano realizację samogłoski q (nie)jako (u:); na wszystkich widoczna jest wspomniana tendencja — q nie jest realizowane jako (LKA II 63–65, 83–86). Po zestawieniu danych zebranych w 2020 roku z danymi map „Fonetyki” LKA z 1982 roku widoczna jest spójność: w obu okresach i na obu brzegach Zalewu Kowieńskiego wymowa jest taka sama (samogłoska q nie jest realizowana jako ). 4.2. Realizacja początkowego e w wyrazie Przeciwna tendencja — realizacja samogłoski e jako a na początku wyrazu. Na obszarze nadbrzeżnym, w punktach LKA553 i LKA536, odnotowano warianty wymowy czasownika ito (LKA II 28). W 2020 roku cechę tę (w wyrazie ėlėlės i w różnych formach ito) znaleziono w trzech z czterech przypadków: użyło jej dwoje mieszkańców Šlienava (w punkcie Mārgininkai (LKA553)) i jedna mieszkanka Rumšiškės (LKA536). Tylko najmłodszy informator wymawiał wyraz niestandardowo: einant (zob. tabelę 2). 8 LENTELE. odpowiedź na początku Informatorzy | +/− | Przykłady elie_V_1920 | + | rdavo (x 5);  rt (x 2); ne padina;   ros Rum_M_1930 | + | r s (x 2) elie_M_1951 | + | rdavo; rna; rnent Rum_V_1954 | − | Jest to już drugi przypadek, gdy cechę dialektalną znaleziono w mowie wszystkich informatorów z wyjątkiem Rumš_V_1954. Dane w kontinuum wertykalnym (wiekowym) są bardziej zróżnicowane niż w horyzontalnym (terytorialnym). Ponadto na podstawie (nie)realizacji samogłosek można wnioskować, że cechy gwarowe rodziców i dzieci mogą się nie pokrywać — tj. w tej samej rodzinie można mówić różnie. Realizację u odnotowano zarówno na mapach „Fonetyki” LKA nr 9 i nr 10 (zob. rys. 8 i 9), jak i w mowie przepytanych mieszkańców dna, po obu stronach Niemna (choć mapa nr 10 (rys. 9) pokazuje inną sytuację w pobliżu analizowanego punktu Mārgininkai (LKA553)). Straipsniai / Articles 223 ŽYDŪNAS ŠIDLAUSKAS RYS. 8. Fragment mapy nr 9 „Fonetyki” LKA z 1982 roku: początkowe e wyrazu RYS. 9. Fragment mapy nr 10 „Fonetyki” LKA z 1982 roku: początkowe ei wyrazu Dane mapy nr 9 „Fonetyki” LKA z 1982 roku reprezentują głównie wyrazy élnias, éngti, érkė, erškėtis, erzinti (LKA II 27). W 2020 roku znaleziono jeden przypadek realizacji eu: w Šlienava (w punkcie Mārgininkai (LKA553)) e realizowane jest jako a w wyrazie eurūš (np. ¹rūs). Na mapie nr 10 „Fonetyki” LKA z 1982 roku 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX (zob. ryc. 9) reprezentowane są również wyrazy eiti i eilė – tzn. dyftong ei realizowany jest jako ai. Należy zwrócić uwagę, że na mapie „Fonetyka” LKA z 1982 r. na lewym brzegu odnotowano dwojaką wymowę – samogłoski są realizowane zarówno jako samogłoski z odmienną, jak i nieodmienną realizacją. Według danych z 2020 r. na lewym brzegu, w Šlienāvie, w punkcie Mārgininkai (LKA553), przypadki realizacji ei jako ai są nawet częstsze niż na prawym brzegu. Ponadto wpływu nie wywarły sąsiednie punkty (np. Armāliškės, LKA534). 4.3. Wydłużanie pierwszych elementów dwugłosek z akcentem inicjalnym i, u Pierwsze elementy dwugłosek z akcentem inicjalnym wydłużają wszyscy informatorzy. Najwięcej przykładów znaleziono w mowie informatorki Šlie_M_1951 (z wyjątkiem czasownika w trybie przypuszczającym nedirbtų, wypowiedzianego raz z krótkim i); zob. tabelę 3. TABELA 3. Wydłużanie pierwszych elementów dwugłosek z akcentem inicjalnym i, u Przypadek ten wskazuje na silną spójność wertykalną i horyzontalną. Można przypuszczać, że zarówno przed przesiedleniem, jak i po nim mieszkańcy należeli (i należą) do tego samego obszaru gwarowego. Z drugiej strony przykład ten osłabia wcześniej uwidoczniony związek między gwarowością a pokoleniem. Na mapach „Fonetyka” LKA z 1982 r. widać, że na obu brzegach zalewu również wydłużane są pierwsze elementy dwugłosek z akcentem inicjalnym; zob. ryc. 10 (LKA II 38–39). Straipsniai / Articles 225 ŽYDŪNAS ŠIDLAUSKAS RYC. 10. Fragment mapy nr 20 „Fonetyka” LKA z 1982 r.: i, u w dwugłoskach z akcentem inicjalnym rdzenia Mapa nr 20 „Fonetyka” LKA z 1982 r. zasadniczo odzwierciedla dwa poziomy horyzontalne – spójność obszaru w ujęciu synchronicznym, a w zestawieniu z danymi z 2020 r. także w ujęciu diachronicznym (z perspektywy czasu obserwacji). 4.4. Stwardnienie spółgłoski l Na pograniczu zalewu dość wyraźna jest jeszcze jedna cecha – stwardnienie spółgłoski l. W 2020 r. cechę tę znaleziono na obu brzegach zalewu; zob. tabelę 4. TABELA 4. Stwardnienie spółgłoski l Informatorzy | +/− | Przykłady Šlie_V_1920 | +/(−) | ṅɛpaˈlaɪdoː; paˈlaɪdoː (x 2); nʊˈlaɪdʲi; ɪˈlaɪdʑe; paˈlaɪdʊ (šūvius); ṅɛpaˈlaɪdʊ; leɪˈdʲɪma; leɪˈdʲimoː; ˈlasʲnɛm (vištą) Rumš_M_1930 | + | ɪˈlʲɛːləs (x 2); kʲɛˈʊslas; ɛʊˈɛlas; lɛnʲˈtʲɪnoːs; ˈlɛnʲtʲɪnʊ Šlie_M_1951 | | – Rumš_V_1954 | +/− | bʊˈlʲaɛːləs 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Priedžūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis W 2020 r. mieszkańcy dna realizowali spółgłoskę l twardo w różnych pozycjach. Spółgłoskę l twardo realizowało troje z czworga informatorów, jednak nie całkiem konsekwentnie (zdarzały się wyjątki). Pod względem liczby przykładów najczęściej l twardo realizowano w mowie informatora Šlė_V_1920, jednak w wyrazach iškėlė, neįskėlė, atkėlė wymówiono również miękkie l. Tylko informatorka Rumš_M_1930 realizowała tę spółgłoskę twardo przez cały czas. Podobnie jak w przypadkach realizacji samogłosek, ponownie uwidacznia się znaczenie pokolenia: warto zauważyć, że urodzona w 1951 r. informatorka w ogóle nie stwardniała spółgłoski l, natomiast urodzony w 1954 r. informator zrobił to zaledwie raz. Stwardnienie spółgłoski l jest kartografowane na więcej niż jednej mapie „Fonetyka” LKA z 1982 r. Oto nr 15 – rdzeniowe e, ei po spółgłosce l (np. lėdas, léisti); zob. ryc. 11, a na mapie nr 72 – rdzeniowe n po l; zob. ryc. 12. Na lewym brzegu (a więc także w Šlienavie – punkcie Mārgininkai (LKA553)) odnotowano zarówno e(i), i a(i), natomiast na prawym (w Rumšiškės, LKA536) – wyłącznie a(i) (LKA II 33–34). Wynika z tego, że w Rumšiškės l przed e(i) zawsze wymawiano twardo. Tendencje z 2020 r. utrzymały się – w Šlienavie (w punkcie Mārgininkai (LKA553)) spółgłoskę stwardniano rzadziej niż w Rumšiškės (LKA536). Należy omówić jeszcze jeden przypadek stwardnienia spółgłoski l – mapę „Fonetyka” LKA nr 72 z 1982 r. (zob. ryc. 12). W przeciwieństwie do mapy nr 15 (ryc. 11) odnotowano tu rdzeniowe en po l (LKA II 88–89). W 1982 r. na obu brzegach kartografowane jest wyraźne stwardnienie, jednak Šlienavę (punkt Mārgininkai (LKA553)) należy uznać za granicę, od której zaczyna się stwardnianie spółgłoski l po en. W 2020 r. cechę tę znaleziono wyłącznie w mowie informatorki Rumš_M_1930, w wyrazie lentýnos: l̇n¹ʲᵃ¹ti̇ṅȯs; ˈl̇n¹ʲᵃ¹ti̇nu̇ (zob. tabelę 4). Przyjmuje się zatem, że wariant języka ogólnego (miękka spółgłoska l przed en) mógł się utrwalić na lewym brzegu aż po sam zalew. Stwardnienie spółgłoski l kartografowano nie tylko na mapach „Fonetyka” LKA z 1982 r., lecz także w monografii z 2014 r. (Mikulėnienė, Meiliūnaitė, sud., 2014); zob. ryc. 13. Materiał z 2014 r. opiera się na mapach „Fonetyka” LKA nr 15 i nr 28 z 1982 r.; podaje się, że „obszar występowania spółgłoski l pozostał taki sam jak w drugiej połowie XX w.”, jednak tę cechę fonetyczną określono jako zanikającą, najlepiej zachowaną w mowie najstarszego pokolenia (Bakšienė, Geržotaitė, Leskauskaitė 2014: 255). Innej cechy priedžūkis – bardziej otwartej wymowy samogłosek ė, o – nie odnotowano w mowie informatorów badanych w 2020 r. Mapy „Fonetyka” LKA z 1982 r. dla Rumšiškės (LKA536) i Šlienavy (punkt Mārgininkai (LKA553)) również nie reprezentują bardziej otwartej wymowy samogłosek ė i o (szerzej o wymowie samogłosek ė i o zob.: LKA II 44–58). Straipsniai / Articles 227 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS RYC. 11. Fragment mapy nr 15 „Fonetyka” LKA z 1982 r.: rdzeniowe e, ei po spółgłosce 1 RYC. 12. Fragment mapy nr 72 „Fonetyka” LKA z 1982 r.: rdzeniowe en po 1 2 2 8 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech gwarowych Priedužkis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna zalewu kowieńskiego RYC. 13. Fragment mapy X: rdzeniowe e, ei, ė po spółgłosce l 4.5. Cechy morfologiczne Uwzględniając cechy fonetyczne, należy stwierdzić, że lokalny wariant gwarowy nie zanikł całkowicie, jednak dane morfologiczne wskazują na drastyczną zmianę w kontinuum wertykalnym, czyli w skali czasu obserwacji. Przykłady morfologiczne wiążą się szczególnie z wiekiem informatorów. Chociaż oboje najstarsi informatorzy teoretycznie należą do jednego pokolenia (różnica wieku wynosi dekadę), dane gwarowe nie są homogeniczne. W mowie najstarszego informatora usłyszano trzy cechy morfologiczne, w mowie informatorki młodszej o dziesięć lat – jedną, natomiast w mowie młodszych informatorów w ogóle nie wystąpiły cechy morfologiczne Priedužkis; zob. tabelę 5. Straipsniai / Articles 229 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS TABELA 5. Cechy morfologiczne mowy informatorów Informatorzy Końcówka celownika liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego –u Iliatyw Wygłos rzeczownika –uo zastępowany jest przez –uva Šlie_V_1920 u'ie¹'nɑm ¹'suːnɔ mʲ'ʃ'kʲæʎ'in s'ęsʋa Rumš_M_1930 j'ęʋ'nɪmʊ - - Z cechą morfologiczną – wygłosem rzeczownika –uva zamiast –uo – można powiązać jedną mapę „Fonetyka” LKA z 1982 r. – nr 67 (LKA II 82–83); zob. ryc. 14. Z tabeli 5 wynika, że cechę odnotowano w Šienavie (w punkcie Mārgininkai (LKA553)). RYC. 14. Fragment mapy LKA nr 67: akcentowane uo w wygłosie otwartym Ponieważ na mapie „Fonetyka” LKA nr 67 z 1982 r. wygłos –uva jest licznie odnotowany, cechę tę należy uznać za zanikającą¹³. W 2020 r. podczas badania mieszkańców zupełnie nie odnotowano końcówki –i w konstrukcjach przyimkowych, jednak nie było to zaskakujące, ponieważ inni badacze również wskazują ją jako występującą tylko sporadycznie (Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116). ¹³ Na mapie „Fonetyka” LKA nr 67 wygłos –uva kartografowano na obu brzegach zalewu, jednak w punkcie Mārgininkai (LKA553) odnotowano tylko wyraz šuva. 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Priedžūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis Podobnie jak w przypadku cech fonetycznych, użycia cech morfologicznych nie należy wiązać z konkretną miejscowością zamieszkania. 4.6. Rozkład cech gwarowych w kontinuum wertykalnym Układ znalezionych cech gwarowych według częstości w kontinuum wertykalnym zob. ryc. 15. RYC. 15. (Nie)występowanie cech gwarowych Rycina 15 pokazuje zanik cech dystynktywnych Priedžūkis: samogłoska e w nagłosie jest realizowana jako a w trzech przypadkach na cztery, natomiast drugiej cechy dystynktywnej – realizacji samogłoski ą jako y (ų) – nie usłyszano. W mowie najstarszych informatorów podstawa Priedžūkis jest najsilniejsza. W mowie ich dzieci urodzonych w latach pięćdziesiątych cechy są rzadsze, używane naprzemiennie z wariantami języka ogólnego; najmniej cech występuje w mowie najmłodszego informatora (Rumš_V_1954). Z drugiej strony należy wspomnieć, że stwardnia on jeszcze spółgłoskę l, w przeciwieństwie do starszej od niego o trzy lata informatorki Šlie_M_1951. Ponieważ wyraźne cechy różnią się w mowie informatorów (niekiedy niezależnie zarówno od miejscowości, jak i od pokolenia), można przypuszczać, że w miejsce cech gwarowych utrwalają się już markery gwarowe (o pojęciu markera gwarowego zob.: Mikulėnienė 2019: 60). Straipsniai / Articles 231 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Na poziomie terytorialnym (w kontinuum horyzontalnym) nie ma tendencjonalnych różnic fonetycznych. Wynika z tego, że mieszkańcy dwóch miejscowości położonych na dnie zalewu kowieńskiego – Dvareliškės i Rumšiškės – musieli mówić jednakowo. PODSUMOWANIE W artykule uwzględniono dwa poziomy geolingwistyczne – miejscowości (horyzontalny) i pokolenia (wertykalny). Na tych poziomach, opierając się na modelu teoretycznym zbudowanym na dziesięciu cechach gwarowych Priedžūkis, analizowano cechy językowe informatorów. W kontinuum horyzontalnym fonetyczne cechy Priedžūkis występują dość równomiernie – na lewym i prawym brzegu zalewu kowieńskiego – w Šlienavie (w punkcie Mārgininkai (LKA553)) i w Rumšiškės (LKA536) nie znaleziono dużych (ani tendencjonalnych) różnic gwarowych. Na obu brzegach samogłoska e (ę) realizowana jest jako į (įː), samogłoska e w nagłosie wyrazów realizowana jest jako a, często wydłużane są pierwsze elementy dwugłosek z akcentem inicjalnym i, u, a spółgłoska l jest stwardniana. Fragmentaryczność mogłyby sugerować cechy morfologiczne (więcej znaleziono ich na prawym brzegu), jednak ich użycie wiąże się raczej z wiekiem informatorów. Oceniane z perspektywy czasu obserwacji dane (cechy, które nadal występują w mowie informatorów) zasadniczo pokrywają się z mapami „Fonetyka” LKA z 1982 r. (w 2020 r. cechy gwarowe występują (również) w innych wyrazach niż te wskazane na mapach „Fonetyka” LKA z 1982 r.). W kontinuum wertykalnym występuje różnorodność. Wszyscy mieszkańcy dna zalewu wydłużają pierwsze elementy dwugłosek z akcentem inicjalnym i, u. Samogłoskę e w nagłosie wyrazów jako a realizuje troje z czworga (z wyjątkiem najmłodszego informatora). Spółgłoskę l stwardniają wszyscy z wyjątkiem drugiej najmłodszej informatorki. Samogłoskę i (iː) zamiast e (dawnej nosowej ę) wymawia troje najstarszych. Nie odnotowano części cech (można przypuszczać, że zanikły lub zanikają): ani jednego przypadku realizacji ą jako ų (uː); żaden respondent nie wymawia bardziej otwarcie samogłosek ė, o. Zazwyczaj starsi mieszkańcy zachowali więcej cech gwarowych – tendencja ta szczególnie ujawniła się w użyciu cech morfologicznych: w mowie najstarszego informatora (ur. 1920) odnotowano trzy cechy morfologiczne: końcówkę -u rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej (dʼi̯eˈnamˈsuːno), iliatyw (mˈi̯ˈkʲeˈlʲin), wygłos rzeczownika -uva (sˈe̯soˈva). W mowie informatorki młodszej o dziesięć lat usłyszano jedynie końcówkę -u rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej (jˈe̯s nʲimʲu). W mowie informatorów urodzonych w 1951 i 1954 r. nie znaleziono gwarowych cech morfologicznych. Można stwierdzić, że Dvareliškės i Rumšiškės przed przesiedleniem należały do tego samego obszaru gwarowego – Priedžūkis. Miejscowości, do których przesiedlono mieszkańców dna zalewu 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Rekonstrukcja cech gwarowych Priedūzkis w kontinuum horyzontalnym i wertykalnym: przypadek dna zalewu kowieńskiego (Šlienavà – punkt Mārgininkai (LKA553) i Rumšiškės (punkt LKA536)) również należy uznać za jeden obszar gwarowy Priedūzkis. Po opracowaniu modelu teoretycznego opartego na cechach Priedūzkis w artykule przeanalizowano mowę dwóch rodzin. Następnie na podstawie tego modelu zostanie przeprowadzona rekonstrukcja lokalnego wariantu językowego badanego obszaru. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 29–47. Bacevičiūtė Rima, Mikulėnienė Danguolė, Salienė Vilija 2005: Vakarų aukštaičiai kauniškiai ir Klaipėdos krašto aukštaičiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017: Tarptautinės fonetinės abecelės taikymo lietuvių tarmių garsams galimybės. – Baltistica 52(1), 105–135. Prieiga internete: https://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/2303/2270 [žiūrėta 2023-05-29]. Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Leskauskaitė Asta 2014: X žemėlapis ir komentaras. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 255. Bakšienė Rima 2021: Kauno rajono kalbinis variantiškumas – „Tarmyno“ modelio kūrimo pagrindas. – Respectus Philologicus 39(44), 73–88. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/21920/23210 [žiūrėta 2023-05-30]. Bakšienė Rima 2017: Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 237–254. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/837/928 [žiūrėta 2023-06-08]. Baranovskij Antonij J. 1898: Барановскій, Антоній Я. Замѣтки о литовскомъ языкѣ и словарѣ [Zamětki o litovskom’ jazyke i slovarė], Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ [Sanktpeterburg’: Tipografija Imperatorskoj Akademii Nauk’]. Berruto Gaetano 2010: Structure and Dynamics of a Language Space: 13. Identifying dimensions of linguistic variation in a language space. – Language and Space. An International Handbook of Linguistic Variation, vol. 1: Theories and Methods, Straipsniai / Articles 233 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Handbücher zur Sprach Handbücher zur Sprachund Kommunikationswissenschaft, ed. by P. Auer, J. E. Schmidt, Berlin, New York: Walter de Gruyter, 226–241. Geržotaitė Laura 2016: Lietuvos tarmių klasifikacijos tyrimas geolingvistiniu aspektu: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LKA II – Lietuvių kalbos atlasas 2: Fonetika, aut. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, M. Razmukaitė, B. Vanagienė, A. Vidugiris, atsak. red. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1982. LKASMRK – Lietuvos TSR MA Lietuvių kalbos institutas, Lietuvių kalbos atlasui surinktos medžiagos registracijos knyga (pradėta 1952 m.). Saugoma Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyve. Mikulėnienė Danguolė 2019: Tarmiškumo bruožų nomenklatūra: nuo tarminių požymių prie tarmiškumo žymenų. – Respectus Philologicus 35(40), 51–62. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12716/11395 žiūrėta [žiūrėta 2023-05-30]. Mikulėnienė Danguolė 2022: Lietuvių kalbos instituto istorija 2: kalbotyros aneksija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta, sud., 2014: XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), Vilnius: Briedis. Morkūnas Kazys 1994: Dėl priedužkio ir jo ribų. – Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 84–92. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalthuanica/article/view/1465/1559 [žiūrėta 2023-06-07]. Salys Antanas 1933: Kelios pastabos tarmių istorijai. – Archivum Philologicum 4, 21–34. Salys Antanas 1992: Raštai 4: Lietuvių kalbos tarmės, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Šidlauskas Žydrūnas 2021: Rekonstrukciniai Kauno marių dugno tarminio ploto aspektai. – Lietuvių dialektologijos profiliai: XXI amžiaus pradžios regioniniai variantai, jų santykiai ir perspektyvos, sud. V. Meiliūnaitė, A. Čepaitienė, D. Dambrauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 45–70. Prieiga internete: http://lki.lt/wp-content/uploads/2022/01/Lietuviu-dialektologijos-profiliai-1.pdf [žiūrėta 2023-05-30]. Urbanavičius Valdas 2020: Žemėlapio pasakojimas. Kauno marių dugno šimtmečio istorija. Prieiga internete: https://www.arcgis.com/home/item.html?id=c55688a-269934e1f95d90bee099467c5 [žiūrėta 2023-05-30]. 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Priedžūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuu­me: Kauno marių dugno atvejis Willemyns Roland, Bister Helga 1989: The Language Continuum as a Pluridimensional Concept. – Status and Function of Languages and Language Varieties, Berlin, New York: Walter de Gruyter, 541–551. Zinkevičius Zigmas, Girdenis Aleksas 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija: lyginamoji tarmių fonetika ir morfologija, Vilnius: Mintis. The Reconstruction of the Priedžukis Dialectal Features in Horizontal and Vertical Continuum: the Case of the Bottom of the Kaunas Lagoon SUMMARY The article presents the specifics of the age typology of the subjects from the perspective of apparent time. Generational issues are introduced. The residential area of the informants is contextualised, and directions of migration of the population evicted from the bottom of Kaunas Lagoon are provided. The dialectal characteristics of the study area are discussed. Taking into consideration that the study area is a transitional area between the Western Aukštaitian subdialect of Kaunas and the Southern Aukštaitian subdialect (and is to be considered to be Priedžukis subdialect area), a theoretical model based on ten Priedžukis dialectal features is developed. Based on the developed theoretical model, the language of the informants (two families) is characterised. Dissemination of dialectal data in the horizontal and vertical continuum is shown. Data, collected in 2020, is compared to the linguistic facts of the maps in Phonetics (LKA 1982). The material from different periods is homogenous in most cases – the shifts in the use of dialectal (phonetic) features are small. Based on the data at the time of apparent, a reconstructive framework to understand the local variation of the subdialect at the bottom of the Kaunas Lagoon is created. Įteikta 2023 m. rugpjūčio 9 d. ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 235