Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis

Straipsniai / Articles 211 ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-5763-6921 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia języka litewskiego. DOI: doi.org/10.35321/all89-10 REKONSTRUKCJA CECH GWAROWYCH PRIEDZIUKA W KONTINUUM HORYZONTALNYM I WERTYKALNYM: PRZYPADEK DNA ZBIORNIKA KAUNO MARIOS The Reconstruction of the Priedzūkis Cechy dialektalne w kontinuum poziomym i pionowym: przypadek dolnej części Zalew Kowieński ADNOTACJA W artykule analizuje się poziomy i pionowy kontinuum obszaru zalanego przez Zalew Kowieński oraz strefy gwarowej nadzalewowej. Materiał badawczy zebrano w Rumšiškės (LKA536) i Šlienãvie (punkt Márgininkai (LKA553)). Przeprowadzono wywiady z informatorami pochodzącymi z dna Zalewu Kowieńskiego, porównano język dwóch rodzin (mieszkańców różnych pokoleń). Badany obszar to teren zachodnich wyżynnych gwar kauniskich, na którym spodziewano się znaleźć cechy gwarowe przed-dzukijskie. Założenie to potwierdzono: chociaż teoretycznie przejawy cech przed-dzukijskich są najwyraźniejsze na prawym brzegu zalewu i w okolicach Niemna w kierunku południowym, ustalono, że są one żywe na obu brzegach, tuż przy zalewie. Jednocześnie oznacza to również wyjątkowość obszaru gwarowego. W artykule uwidacznia się również znaczenie kontinuum wertykalnego: ustalono wyraźną korelację między cechami gwarowymi a wiekiem informatorów. Na typologię wieku spojrzawszy na nowo – nie trzymając się įprasto skaidymo trimis kartomis, gilesniais pjūviais atskleistas vertikalusis fragmentiškumas. ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Starsi informatorzy (którzy, zgodnie z tradycyjnym podziałem na trzy pokolenia, należeliby do tego samego pokolenia co młodsi) zachowali więcej cech priedzūkisu. SŁOWA KLUCZOWE: gwara zachodnioaukštaitijska kauniškiai, gwara południowoaukštaitijska, kontinuum horyzontalne, kontinuum wertykalne, Zalew Kowieński. ADNOTACJA Artykuł analizuje kontinuum poziome i pionowe terytorium zalanego przez Zalew Kowieński oraz nadbrzeżnych stref dialektalnych. Materiał do badań zebrano w Rumšiškės pokolenia) (LKA536) and Šlienava (Margininkai (LKA553 point)). The informants once lived at the bottom of the Kaunas Lagoon; the language of two families (inhabitants of different skontrastowano. Obszarem badań jest zachodnia gwara aukštaitijska okolic Kowna, gdzie teoretycznie występuje dialectal features were expected to find. This assumption was confirmed: although Priedzūkis; przejawy Priedzūkisu są najwyraźniejsze na prawym brzegu zalewu i w okolicach Niemna w kierunku południowym, wyniki pokazują, że przejawy can be found on both sides of the lagoon, close to the lagoon. At the same time, it implies the distinctiveness of the area. Artykuł podkreśla również znaczenie kontinuum pionowego: ustalono wyraźną korelację między cechami dialektalnymi a wiekiem informatorów. Dzięki nowemu podejściu do typologii wieku, odchodzącemu od zwyczajowego podziału na trzy pokolenia, fragmentacja pionowa ujawnia się w głębszych przekrojach. Starsi informatorzy (którzy, zgodnie z tradycyjnym podziałem na trzy pokolenia, należeliby do tego samego pokolenia co młodsi) zachowali więcej cech Priedzūkisu. SŁOWA KLUCZOWE: zachodnioauksztocka gwara kowieńska, południowoauksztocka gwara, kontinuum horyzontalne, kontinuum wertykalne, Kowno Laguna. WPROWADZENIE W dialektologii drugiej połowy XX wieku zwykle ograniczano się do terytorium taliuoju kontinuumu. Laikytasi nuostatos, kad kalbos reiškiniai išplitę tam tipoziomego. Badania miały objąć punkty „Atlasu języka litewskiego” (dalej – LKA). Na początku XXI wieku, gdy na Litwie zaczęto rozwijać geolingwistykę i uznano, że między dialektami a językiem ogólnym „istnieje wiele wariantów przejściowych”, do metodologicznego instrumentarium analizy językowej włączono również socjolingwistyczną zmienną pokoleniową. Ta i inne zmienne socjolingwistyczne umożliwiają badania kontinuum wertykalnego – stopniowego rozmieszczenia Artykuły / Articles 213 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis zmiennych charakteryzujących informatorów (Willemyns, Bister 1989: 541; Berruto 2010: 235–236; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 39). Interakcja lokalnych wariantów gwarowych i języka ogólnego stała się aktualna w latach 2018– 2020, kiedy sytuację językową rejonu kowieńskiego badały naukowcy Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego1, oraz pildomi duomenys būsimajam Tarmynui2. Tuomet geolingvistikos metodais w latach 2020–2021, kiedy gromadzono i omawiano fragmentaryczność poziomą i pionową obszaru podkowieńskiego (Bakšienė 2021: 73). W trakcie tych badań zwrócono uwagę na okolice Zalewu Kowieńskiego, w których w 2020 r., zbierając materiał gwarowy, przebywał także autor niniejszego žmonių, iki XX a. šeštojo dešimtmečio gyvenusių Nẽmuno slėnyje; jį užliejus, 1959 m. buvo suformuotos Kaũno mãrios (plačiau žr. Šidlauskas 2021: 37–57 ir ten nurodyta literatūra). Iškeldinti iš savo gyvenamųjų vietovių, dugniečiai3 dažniausiai migravo į artimas apylinkes, todėl tikėtina, kad jie ir jų palikuonys artykułu: poszukiwano osób, które mogły zachować autentyczne lokalne cechy językowe, charakterystyczne również dla wsi zatopionych przez Zalew Kowieński. Jest to pierwsze na Litwie badanie dialektologiczno-rekonstrukcyjne obejmujące zniszczenie zamieszkiwanego terytorium i przymusowe przesiedlenie. W 2020 r. przeprowadzono wywiady z 53 informatorami, nagrano około 50 godz. rozmów. Materiał badawczy niniejszego artykułu stanowią nagrania dźwiękowe o łącznej długości 2 godz. 34 min, na których wypowiada się po dwoje informatorów z różnych pokoleń tej samej rodziny – rodzice i dzieci. W artykule oparto się na czterech informatorach w wieku od 66 do 100 lat; wybrano dwie rodziny, których starsi członkowie są najstarsi spośród wszystkich ankietowanych informatorów. Na podstawie czterech mówców opracowano model teoretyczny, który później (w dalszych badaniach) będzie stosowany wobec wszystkich respondentów. Zatem przedmiotem niniejszego artykułu jest język ludzi (i ich potomków) pochodzących z dna zalanych terenów Kowna; zob. tabelę 1. 1 Badania były częściowo finansowane przez samorząd rejonu kowieńskiego. Kierowniczką badań jest prof. habil. dr Danguolė Mikulėnienė. 2 Projekt „Stworzenie modelu bazy danych lokalnych wariantów języka litewskiego”, kierownik naukowy dr Agnė Čepaitienė. Sfinansowano przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (program użytkowania, normalizacji i upowszechniania języka państwowego). Dostęp online: https://tarmynas.lki.lt/ (po zalogowaniu na konto). 3 Jest to utrwalone określenie ludzi, którzy mieszkali w dolinie Nẽmunu przed zalaniem (na dnie obecnego Zbiornika Kowieńskiego), (informacja starszej specjalistki Centrum dla Zwiedzających Regionalnego Parku Zbiornika Kowieńskiego Ramunė Mikitiejevej; wywiad z autorem z 2020-09-14, nagranie przechowywane w Archiwum Gwar w Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego). ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX TABELA 1. Rodziny informatorów i ich miejsce zamieszkania4 Informatorzy Czas trwania nagrania Miejsce pochodzenia Obecne miejsce zamieszkania Pierwsza šeima Rumš_M_1930 1 val. 11 min. 0 s. Rumšiškės Rumšiškės Rumš_V_1954 Druga rodzina Šlie_V_1920 1 godz. 23 min. 19 s. Dvareliškės Šlienava Šlie_M_1951 Informatorzy mieszkają na różnych brzegach zalewu. Obecni (przesiedleni) mieszkańcy Rušiškės przed zalaniem mieszkali w starym miasteczku o Šlienãvos gyventojai yra kilę iš Dvarẽliškių (kaimo, buvusio tarp Rušiškių Rušiškės, (zarówno dawnych, jak i obecnych) oraz w Šlienãvie)5. Obecnie Rušiškės należą do gminy Rušiškės, rejonu koszedarskiego, a Šlienavà – do gminy Samyl, rejonu kowieńskiego. Są to dwa punkty LKA – Rušiškės (LKA536) i Márgininkai (LKA553) (zob. ryc. 1)6. Skład informatorów odpowiada zasadzie lustrzanego odbicia: przeprowadzono wywiady z matką (Rumš_M_1930) i synem (Rumš_V_1954) oraz ojcem (Šlie_V_1920) i córką (Šlie_M_1951). Można ich scharakteryzować jako osiadłych, tylko syn Rumš_V_1954 pracuje w mieście Kaũnas. Charakterystykę językową (dialektalną) informatorów zob. rozdział 4 „Charakterystyka języka respondentów”. Analiza materiału wybranego do tego artykułu pomaga osiągnąć także wyznaczony cel – ukazać specyfikę poziomego i pionowego zróżnicowania dialektalnego języka dna i nabrzeża zalewu Kaũnas. Ponieważ różnica wieku między najstarszym a najmłodszym informatorem wynosi 36 lat (zob. ryc. 2), zebrany materiał dialektalny ukazuje nie tylko tendencje językowe czasu rzeczywistego, lecz także czasu pozornego, co jeszcze bardziej wzmacnia pionową oś badania. Dla osiągnięcia celu wyznaczono następujące zadania: (1) przeanalizować cechy językowe starszych i młodszych mieszkańców, z którymi przeprowadzono wywiady w 2020 r., należących do dwóch rodzin; (2) scharakteryzować strefę dialektalną dna i nabrzeża zalewu Kaũnas w aspekcie pionowym (różnych gwar) poziomie. 4 Pateikėjai užkoduoti šia tvarka: vietovės santrumpa, lytis, gimimo metai. Pvz., Rušiškėse gyvenanti moteris, gimusi 1930 m.: Rumš_M_1930. 5 Rozmieszczenie miejsc zamieszkania na dnie Zbiornika Kowieńskiego zob. w. w narracji mapy Valdasa Urbanavičiusa. Dostęp online: https://www.arcgis.com/home/item.html?id=c55688a269934e 1f95d90bee099467c5. 6 Według danych Tarmynas Šlienava należy do dwóch punktów: większa część należy do punktu Armališkiai (LKA534), mniejsza – do punktu Margininkai (LKA553). Informatorzy tego artykułu mieszkają w punkcie Margininkai (LKA553). Artykuły / Articles 215 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis RYC. 1. Badane punkty LKA Metodologia badań. Jak już wspomniano, do analizy języka wybrano informatorów z różnych pokoleń. Nie kierowano się zatem tradycyjnym kryterium NORM7. Taką praktykę stosowano na Litwie również wcześniej, tyle że w badaniach rodzin wielojęzycznych (szerzej zob. Mikulėnienė, Pocevičiūtė 2018). Wybór informatorów z tej samej rodziny pozwala nie tylko zidentyfikować cechy językowe informatorów, lecz także uniknąć przypadkowych (lub zindywidualizowanych) przypadków ich użycia. Szczególnie pożądane jest odcięcie się od nich przy próbie zrekonstruowania lokalnego wariantu języka. Stosunkowo niewielka liczba respondentów pozwala modelować cechy języka lokalnego, a model ten można później uzupełniać danymi innych informatorów. 1. TYPOLOGIA WIEKU BADANYCH SPECYFIKA Jak już wspomniano we Wstępie, wymiar horyzontalny i wertykalny w odniesieniu do informatora stwarzają nie tylko możliwość rejestrowania faktów językowych w czasie rzeczywistym, lecz także 7 Angl. non-mobile older rural male. Kryterium to wiąże się ze statycznym obrazem dialektu. Z punktu widzenia NORM odpowiednim informatorem jest starszy, osiadły mężczyzna wiejski (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 32). ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX prieigą prie stebimojo laiko duomenų, t. y. skirtingo amžiaus grupių tarminių cech. Perspektywę czasu obserwowanego wzmacnia fakt, że rzeczywisty czas badania (ankietowanie informatorów) przypada na 2020 r., tj. po upływie stulecia od narodzin najstarszego informatora i 61 lat od wysiedlenia z zalanej doliny Nẽmunas (zob. rys. 2). RYS. 2 Rok urodzenia informatorów z perspektywy czasu rzeczywistego i obserwowanego Zgodnie z typologią projektu z lat 2011–2014, w czasie zalania doliny Niemna (1959 r.) informatorzy należeli do pokolenia średniego i młodego (albo jeszcze się nie urodzili)8. W 2020 r., w czasie badania, wszyscy (w tym także kilku przepytanych potomków mieszkańców zatopionych wsi) stali się już przedstawicielami starszego pokolenia – tj. mieli nebėra. Tačiau, kaip minėta, amžiaus skirtumas tarp vyriausių ir jauniausių pawięcej niż 50 lat. Liczba żyjących osób, które w 1959 r. należały do starszego pokolenia, była już niewystarczająca dla ujawnienia możliwych różnic dialektalnych między mową rodziców i dzieci (lub ich podobieństw)9. Rodziców (niezależnie od wieku) zaliczono do starszego pokolenia, a dzieci – do młodszego. Taka typologia odzwierciedla pokolenia nie tylko z socjolingwistycznego, lecz także demograficznego punktu widzenia, a zatem pozwala, analizując dane w czasie obserwowanym, ustalić możliwe zmiany lokalnego wariantu poddialektu – jego umacnianie się lub słabnięcie. 8 „Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji dialektalnej” (VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028), kierownik prof. dr (HP) D. Mikulėnienė. Finansowany w ramach programu UE „Wsparcie działalności naukowej naukowców i innych badaczy (dotacja globalna)“. 9 Typologia wiekowa w badaniach może się różnić w zależności od czynników demograficznych i in. (Bakšienė 2021: 74). Przy tworzeniu modelu dialektologicznego, planowanego w przyszłości do zastosowania w badaniach całego obszaru języka litewskiego, również skorygowano komponent pokoleniowy: do starszego pokolenia zaliczono informatorów w wieku powyżej 60 lat (zamiast 50 lat), a do średniego – w wieku 31–59 lat (Bakšienė 2021: 74). Artykuły / Articles 217 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis 2. OBSZAR BADAŃ Pojawienie się Zalewu Kowieńskiego uczyniło część okolic Kowna specyficznym obszarem badań. W związku z budową elektrowni wodnej w 6. dekadzie XX w. i wysiedleniem miejscowych mieszkańców z doliny Niemna (dna przyszłego Zalewu Kowieńskiego), większość ludzi przeniosła się do sąsiednich miejscowości, dlatego w 2020 r. ich największe skupisko odnotowano na obszarze nad zalewem. Jak wspomniano, dwóch badanych na potrzeby artykułu mieszkańców terenów zalewowych mieszka w Šlienãvie (gmina Samyl, na lewym brzegu zalewu), zaliczanej do obszaru Piliuonõs–Samyl (obszar ten określany jest jako gyvena Rušiškėse – dešiniajame marių krante (žr. 3 pav.). 3 PAV. Pateikėjų lokacija ir iškeldinimo kryptys ośrodek języka ogólnolitewskiego i dialektalnego (Bakšienė 2021: 81). Pozostałe dwa Biorąc pod uwagę wszystkie klasyfikacje dialektów litewskich, ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX uwidaczniają się rozbieżności niektórych cech gwarowych oraz możliwa przejściowość obszaru pogranicza gwarowego, nuojantis priedzūkis. Taigi horizontaliuoju lygmeniu teritorija nėra visiškai homogeniška: tai vakana którym występują cechy gwarowe charakterystyczne dla gwar południowoaukštaitskich. 3. CECHY GWAROWE B badanego OBSZARU Charakterystyka gwarowa badanego obszaru zachowała właściwy młodogramatystom podział gwar według cech fonetycznych: pod koniec XIX wieku Antanas Baranauskas zaliczył ten obszar do pierwszych gwar wschodnich południowych (Baranovskij 1898: 49–51; zob. także Geržotaitė 2016: 48), w pierwszej połowie XX wieku Antanas Salys – do gwar środkowych aukštaitskich (Salys 1933: 21–34; Salys 1992: 109–114), a w drugiej połowie XX wieku Zigmas Zinkevičius i Aleksas Girdenis – do zachodnich gwar aukštaitskich kauniškiai (Zinkevičius, Girdenis 1966: 139–147). Językoznawcy odnotowali cechy priedzūkijskie po obu stronach Nẽmunas – jest to przejście zachodnich gwar centrais įvardijami Balbiẽriškis, Prenai, Brštonas, Kaišiadórys (Bacevičiūtė, aukštaitskich kauniškiai i gwar południowych aukštaitskich. W większych opracowaniach dotyczących cech priedzūkijskich Mikulėnienė, Salienė 2005: 114–116). prawdopodobna jest ciągłość dialektalna tego obszaru (zob. rozdział 3). Z drugiej strony w materiale pochodzącym z różnych okresów przedstawicieli tego obszaru wyróżniają dość wyraźne cechy fonetyczne: (1) jako pogranicznych Litwinów wyżynnych zachodnich, zamiast samogłoski e (dawnego nosowego ę) czasami wymawiają i (i·) (np. teñ – ti·, išsigañdęs – isigadis) (Salys 1933: 31; 1992: 113; Zinkevičius 1966: 82 i in. ; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116); (2) zamiast ą – ų (np., žuolas – ú·žuolas, gržtas – grũ·štas) (Salys 1992: 113; Morkūnas 1994: 85–86 ir kt.); (3) žodžio pradžios e atliepia kaip a (pvz., eket – aket·, ešerỹs – ašer·s) (Zinkevičius 1966: 121–122, 449; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė2005: 114); (4) podobnie jak w dużej części gwary auksztaickiej, często wydłuża pierwsze mocnoakcentowane człony dwugłosek i, u (np., drbti – d·rpt, stùmti – stúm·t) (Zinkevičius 1966: 107 i in. ; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 114); (5) utwardza spółgłoskę l (np., lẽdas – łã·das, léisti – lái.st) (Zinkevičius 1966: 160–161; Salys 1992: 109–111; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116); Artykuły / Articles 219 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis (6) gali tarti atviresnius balsius ė, o (bga – b·ga, tóks – t·ks) (Zinkevičius 1966: 71, 74–75; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116)10. Spośród cech morfologicznych wymienić należy: (7) końcówka celownika liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego może mieć postać -u (np., põnui – põnu) (Zinkevičius 1966: 248; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116); (8) w konstrukcjach przyimkowych – niekiedy końcówka -i (iki‿dagi – iki dañgui (iki dangaũs), iki‿kregi – iki kragui (iki krago) (Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116); (9) może być używany illatiw (np., viduñ, šliūbañ) (Zinkevičius 1966: 200, 209–210; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116); (10) jeszcze jedna cecha priedzūkisu – zmiana zakończenia rzeczownika -uo na -uva (np., sesuõ – sesuvà, vanduõ – vanduvà) (Zinkevičius 1966: 86–87; Salys 1992: 113; Morkūnas 1994: 87); więcej o priedzūkisie zob. (Salys 1933: 28–32; 1992: 113; Morkūnas 1994: 84–92; Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 114; 116). W niniejszym artykule, na podstawie modelu teoretycznego opartego na dziesięciu gwarowych cechach priedzūkisu, scharakteryzowano mowę dugniecką. 4. CHARAKTERYSTYKA JĘZYKA RESPONDENTÓW CHARAKTERYSTYKA Po przeanalizowaniu mowy czterech informatorów ankietowanych w 2020 r. ustalono, że na wybrzeżu występują cechy priedzūkisu. Materiał – nagrane rozmowy trwające 2 godz. 34 min z dwoma informatorami z Ruiškių (punkt LKA536) i dwoma informatorami ze Šlienãvy (punkt Márgininkų (LKA553)) – porównano z 1982 r. „Użycie cech języka litewskiego sprawdzono z perspektywy czasu obserwacji. Według danych Archiwum laso“ (LKA) „Fonetikos“ žemėlapiais ir jų komentarais. Taip priedzūkio ypaGwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego, Rušiškių 10 Przykłady te są podawane w takiej formie, w jakiej wskazano w cytowanych źródłach (w dialektologii litewskiej stosuje się powszechnie transkrypcję kopenhaską). Charakteryzując język informatorów, przykłady będą zapisywane palaipsniui įsigalinčios tarptautinės fonetinės abėcėlės (TFA) rašmenimis. Plačiau apie TFA žr. Bakšienė, Čepaitienė 2017; Bakšienė 2018. ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX 10 RYC. Fragment mapy nr 20 „Fonetyka” LKA z 1982 r.: nagłosowe i, u w dyftongach z akcentem oksytonicznym Mapa nr 20 „Fonetyka” LKA z 1982 r. zasadniczo odzwierciedla dwa poziome poziomy – zwartość obszaru w ujęciu synchronicznym, a w zestawieniu z danymi z 2020 r. – również w ujęciu diachronicznym (z perspektywy obserwowanego okresu). 4.4. Priebalsio l kietinimas Na Mierzei Kurońskiej dość wyraźna jest jeszcze jedna cecha – stwardnienie spółgłoski l. W 2020 r. cechę tę odnotowano na obu brzegach Zalewu; zob. tabelę 4. TABELA 4. Utwardzanie spółgłoski l Informatorzy +/- Przykłady Šlie_V_1920 +/(-) nʲɛpɑ1ˈlɑˑɪdoˑ; pɑ1ˈlɑˑɪdoˑ (x 2); nʊ¹ˈlɑˑɪdʲi; ɪʃ¹ˈlɑˑɪʤʲɛ; pɑ¹ˈlɑˑɪdɒʊ (šūʋius); nʲɛpɑ1ˈlɑˑɪdɒʊ; lɐɪˈdʲɪmɑˑ; lɐɪˈdɪmoˑ; ˈlɑˑsʲɪnɐm (vištą) Rumš_M_1930 + ɪʃʲ¹ˈkʲeːlɘː (x 2); kʲɛʊˈlɑs; ɐʋʲɛˈlɑs; lɐnʲ¹ˈtʲiːnoˑs; ˈlɐnʲ¹ˈtʲiːnuː Šlie_M_1951 - Rumš_V_1954 +/- bɔɪˈkʲæˑˈlɘː Straipsniai / Articles 227 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis W 2020 r. ankietowani mieszkańcy Dugnieciai spółgłoskę l utwardzają w różnych pozycjach. Spółgłoskę l utwardza troje z czworga informatorów, jednak nie całkiem konsekwentnie (zdarzają się wyjątki). Sądząc po liczbie przykładów, najczęściej l jest utwardzane w mowie informatora Šlie_V_1920, jednak w słowach išklė, neišklė, atklė wymówione zostało również miękkie l. Tylko informatorka Rumš_M_1930 przez cały czas utwardza spółgłoskę. Podobnie jak w przypadku realizacji samogłosek, ponownie uwidacznia się znaczenie pokolenia: zauważalne jest, że informatorka urodzona w 1951 r. w ogóle nie utwardzała spółgłoski l, natomiast informator urodzony w 1954 r. – zaledwie raz. Utwardzanie spółgłoski l jest kartografowane na więcej niż jednej mapie „Fonetyki” LKA z 1982 r. Oto nr 15 – rdzenne e, ei po spółgłosce l (np., lẽdas, 11 pav., o žemėlapyje Nr. 72 – kamieno n po l; žr. 12 pav. léisti); zob. Na lewym brzegu (a więc także w Šlienãvie – punkcie Márgininkų (LKA553)) odnotowano zarówno e(i), jak i a(i), natomiast na prawym (w Rušiškėse, LKA536) – wyłącznie a(i) (LKA II 33–34). A zatem w Rušiškėse l przed e(i) zawsze wymawiano twardo. Tendencje z 2020 r. zachowały się – w Šlienãvie (w punkcie Márgininkų (LKA553)) zmiękczenie występuje rzadziej niż w Rušiškėse (LKA536). Należy omówić jeszcze jeden przypadek stwardnienia spółgłoski l – mapę nr 72 „Fonetyka” LKA z 1982 r. (zob. ryc. 12). W odróżnieniu od mapy nr 15 (ryc. 11), tutaj odnotowano rdzeń en po l (LKA II 88–89). W 1982 r. kartografuje się wyraźne stwardnienie na obu brzegach, jednak Šlienavà (punkt Márgininkų (LKA553)) jest uważana za granicę, od której zaczyna się stwardnianie spółgłoski l po en. W 2020 r. cechę tę odnaleziono tylko w mowie informatorki Rumš_M_1930, w słowie lentýnos: lɐnʲ¹ˈtʲiːnoˑs; ˈlɐnʲ¹ˈtʲiːnuː (zob. tabela 4). Dlatego należy przypuszczać, że wariant języka ogólnego (miękka spółgłoska l przed en) mógł się utrwalić na lewym brzegu aż po zalew. Stwardnienie spółgłoski l zostało skartografowane nie tylko na mapie lapiuose, bet ir 2014 m. monografijoje (Mikulėnienė, Meiliūnaitė, sud., 2014); žr. 13 pav. „Fonetyka” LKA z 1982 r. Ta publikacja z 2014 r. opiera się na mapach nr 15 i nr 28 „Fonetyki” LKA z 1982 r.; wskazuje się, że „obszar użycia spółgłoski l pozostał taki sam, jaki był w drugiej połowie XX w.”, jednak tę cechę fonetyczną określono jako zanikającą, najlepiej zachowaną w mowie najstarszego pokolenia (Bakšienė, Geržotaitė, Leskauskaitė 2014: 255). W mowie informatorów ankietowanych w 2020 r. nie wystąpiła kolejna cecha przed­dzukijska – bardziej otwarta wymowa samogłosek ė, o. Mapy „Fonetyka” LKA z 1982 r. w Rumšiškės (LKA536) i Šlienava (punkt Márgininkai (LKA553)) również nie przedstawiają bardziej otwartej wymowy samogłosek ė i o (szerzej o wymowie samogłosek ė i o – mą žr.: LKA II 44–58). ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX RYS. 11 Fragment mapy nr 15 „Fonetyka” LKA z 1982 r.: e, ei rdzenia po priebalsio l 12 RYS. Fragment mapy nr 72 „Fonetyka” LKA z 1982 r.: temat en po l Artykuły / Articles 229 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis 13 RYS. Fragment mapy X: temat e, ei, ė po spółgłosce l 4.5. Właściwości morfologiczne Uwzględniając właściwości fonetyczne, można stwierdzić, że lokalny wariant dialektalny nie zanikł całkowicie, jednak dane morfologiczne wskazują na drastyczną zmianę w kontinuum wertykalnym, czyli w obserwowanej skali czasu. Przykłady morfologiczne są szczególnie związane z wiekiem informatorów. Chociaż obaj najstarsi informatorzy teoretycznie należą do jednego pokolenia (różnica wieku wynosi dziesięć lat), dane dialektalne nie są jednorodne. W mowie najstarszego informatora odnotowano trzy cechy morfologiczne, w mowie informantki młodszej o dziesięć lat – jedną, natomiast w mowie młodszych informatorów w ogóle nie wystąpiły cechy morfologiczne przyrostków; zob. tabelę 5. ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX TABELA 5. Cechy morfologiczne mowy informatorów Informatorzy Ilatiwus Końcówka liczby pojedynczej celownika rodzaju męskiego -u rzeczowników Końcówka rzeczownika -uo jest zastępowane przez -uva Šlie_V_1920 ʋʲiɛ¹ˈnɑˑm ¹ˈsuːnʊ mʲɪˈʃʲkʲæˑlʲɪn sʲɛsʊˈʋɑ lima sieti vieną 1982 m. mapę „Fonetyka” LKA – nr Rumš_M_1930 jʲɛʊˈnʲɪmʊ - - Su morfologine ypatybe – daiktavardžio baigmeniu -uva vietoje -uo – ga67 (LKA II 82–83); zob. ryc. 14. Z tabeli 5 wynika, że cechę odnotowano w Šlienãvie (Márgininkų (w punkcie LKA553). RYC. 14. Fragment mapy LKA nr 67: akcentowane uo w otwartych końcówkach Ponieważ na mapie „Fonetyka” LKA nr 67 z 1982 r. końcówka -uva podczas badań mieszkańców w 2020 r. w ogóle nie fiksuotas, ši ypatybė laikytina nykstančia13. została odnotowana, nie dotyczy to końcówki -i w konstrukcjach przyimkowych, jednak nie zaskoczyło to, ponieważ również inni badacze wskazują ją jako występującą tylko czasami (Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 116). Na mapie „Fonetyka” LKA nr 67 końcówka -uva została odwzorowana na obu brzegach zalewu, tačiau Márgininkų (LKA553) punkte užfiksuotas tik žodis šuvà. Straipsniai / Articles 231 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis Podobnie jak użycie cech fonetycznych, użycie cech morfologicznych nie jest związane z konkretną miejscowością zamieszkania. 4.6. Rozkład cech gwarowych w kontinuum wertykalnym Układ znalezionych cech gwarowych według częstotliwości w kontinuum wertykalnym zob. Rys. 15. RYS. 15. Obecność (brak) cech gwarowych Rysunek 15 ukazuje zanik cech dystynktywnych podgwary przed-dzukijskiej: samogłoska e w nagłosie jest realizowana jako a w trzech przypadkach na cztery, natomiast drugiej cechy dystynktywnej – realizacji samogłoski ą jako ų (uː) – nie odnotowano. W mowie najstarszych informatorów podstawa podgwary przed-dzukijskiej jest najsilniejsza. W mowie ich dzieci urodzonych w latach sześćdziesiątych cechy te występują rzadziej, są używane naprzemiennie z wariantami języka ogólnego; najmniej cech występuje w mowie najmłodszego informatora (Rumš_V_1954). Z drugiej strony należy wspomnieć, że dodatkowo utwardza spółgłoskę l, w przeciwieństwie do informatorki Šlie_M_1951, starszej o trzy lata. Ponieważ wyraziste cechy w mowie informatorów są zróżnicowane (niekiedy niezależnie ani od miejscowości, ani od pokolenia), można sądzić, że zamiast cech gwarowych utrwalają się już znaczniki gwarowe (o pojęciu znacznika gwarowego zob.: Mikulėnienė 2019: 60). ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Teritoriniu lygmeniu (horizontaliajame kontinuume) nėra tendencingų foróżnic składniowych. Zatem mieszkańcy dwóch miejscowości położonych na dnie Zalewu Kowieńskiego – Dvarẽliškių i Rušiškių – musieli mówić jednakowo. PODSUMOWANIE W artykule uaktualniono dwa poziomy geolingwistyczne – miejscowość (poziomy) i pokolenie (pionowy). Na tych poziomach, opierając się na modelu teoretycznym ugruntowanym na dziesięciu gwarowych cechach przydźwiękowych, analizowano cechy językowe informatorów. W kontinuum poziomym fonetyczne cechy przydźwiękowe są używane dość równomiernie – na lewym i prawym brzegu Zalewu Kowieńskiego – w Šlienãvie (Márgininkai (punkt LKA553) oraz Rušiškėse (LKA536) – nie stwierdzono dużych (lub tendencingų) tarminių skirtumų. Abiejuose krantuose balsis e (ę) atliepiamas jak w przypadku (iː), samogłoska e jest realizowana jako a na początku wyrazów, pierwsze człony dyftongów o akcencie inicjalnym i, u są znacznie wydłużane, utwardzana jest spółgłoska l. Fragmentaryczność mogłyby sugerować cechy morfologiczne (więcej z nich stwierdzono na prawym brzegu), jednak ich używanie wiąże się raczej z wiekiem informatorów. Z perspektywy obserwowanego czasu dane (cechy, które są jeszcze obecne w języku informatorów) zasadniczo pokrywają się z mapami „Fonetyki” LKA z 1982 r. (w 2020 r. cechy gwarowe występują (również) w innych wyrazach niż te wskazane na mapach „Fonetyki” LKA z 1982 r.). W kontinuum wertykalnym występuje różnorodność. Wszyscy mieszkańcy Dugnai wydłużają pierwsze człony dyftongów o mocnym początku i, u. Samogłoskę e w nagłosie jako a realizuje trzech z czterech (z wyjątkiem najmłodszego informatora). Spółgłoskę l utwardzają wszyscy z wyjątkiem drugiego pod względem wieku informatora. Samogłoskę į (iː) zamiast e (dawnego nosowego ę) wymawiają trzej najstarsi. Nie odnotowano części cech (należy przyjąć, że zanikły lub zanikają): nie wystąpił ani jeden przypadek realizacji ą jako ų (uː); żaden respondent nie wymawia samogłosek ė, o bardziej otwarcie. Paprastai vyresni gyventojai yra išlaikę daugiau tarminių bruožų – ši tendencija ypač atskleista morfologinių ypatybių vartosenoje: vyriausiojo pateikėjo (g. W mowie (1920 r.) odnotowano trzy cechy morfologiczne: końcówkę liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego -u (ʋʲiɛ¹ˈnɑˑm ¹ˈsuːnʊ), illativus (mʲɪˈʃʲkʲæˑlʲɪn), zakończenie rzeczownika -uva (sʲɛsʊˈʋɑ). W mowie informatorek o dziesięć lat młodszych słyszy się jedynie końcówkę liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego -u (jʲɛʊˈnʲɪmʊ). W mowie informatorów urodzonych w 1951 i 1954 r. nie znaleziono gwarowych cech morfologicznych. Można stwierdzić, że Dvarẽliškės i Rušiškės przed wysiedleniem należały do tego samego obszaru gwarowego – przedzūkija. Miejscowości, do których zostali Artykuły / Articles 233 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis (Šlienavà – punkt Márgininkai (LKA553)) i Rušiškės (punkt LKA536) również należy uznać za jeden gwarowy obszar przedzūkija. język tych dwóch Sukūrus priedzūkio ypatybėmis grįstą teorinį modelį, straipsnyje išanalizuorodzin. Później na podstawie tego modelu zostanie przeprowadzona rekonstrukcja lokalnego wariantu językowego badanego obszaru. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologiwysiedleni mieszkańcy Dugn, jej teoria i metody. Podstawowe pojęcia. – Gwary litewskie początku XXI w.: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 29–47. Bacevičiūtė Rima, Mikulėnienė Danguolė, Salienė Vilija 2005: Zachodni Auksztotowie kowieńscy i Auksztotowie regionu Kłajpedy, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017: Możliwości zastosowania międzynarodowego alfabetu fonetycznego do zapisu głosek litewskich dialektów. – Baltistica 52(1), 105–135. Dostęp online: https://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/2303/2270 [dostęp 2023-05-29]. Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Leskauskaitė Asta 2014: Mapa X i komentarz. – Litewskie dialekty początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne Bakšienė (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 255. Rima 2021: Zróżnicowanie językowe rejonu kowieńskiego – podstawa tworzenia modelu „Tarmynas“. – Respectus Philologicus 39(44), 73–88. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/21920/23210 [dostęp 2023-05-30]. Bakšienė Rima 2017: Transkrypcja gwar litewskich za pomocą symboli TFA: zachodni Aukštaitowie z okolic Szawli. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 237–254. Dostęp online: https:// journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/837/928 [dostęp Baranovskij Antonij J. 1898: Бaрaновскiй, Aнтoнiй Я. Замѣтки о литовскомъ языкѣ и словарѣ [Zamětki o litovskom’ jazikě i slovarě], Санктпетербургъ: Типографiя 2023-06-08]. Императорской Академiи Наукъ [Sanktpeterburg’: Tipografija Imperatorskoj Akademii Nauk’]. Berruto Gaetano 2010: Struktura i dynamika przestrzeni językowej: 13. Identyfikacja wymiarów zróżnicowania językowego w przestrzeni językowej. – Language and Space. Międzynarodowy podręcznik zróżnicowania językowego, t. 1: Teorie i metody, ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Podręczniki językoznawstwa i nauki o komunikacji, red. P. Auer, J. E. Schmidt, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 226–241. Geržotaitė Laura 2016: Badanie klasyfikacji dialektów litewskich w aspekcie geolingwistycznym: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LKA II – Lietuvių kalbos atlasas 2: Fonetika, aut. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, M. Razmukaitė, B. Vanagienė, A. Vidugiris, atsak. red. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1982. LKASMRK – Instytut Języka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk SRR, księga rejestracji materiałów zebranych do atlasu języka litewskiego (rozpoczęta w 1952 r.). Przechowywana w Archiwum Dialektów Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech dialektalności: od cech dialektalnych do wyznaczników dialektalności. – Respectus Philologicus 35(40), 51–62. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12716/11395 dostęp uzyskano [dostęp uzyskano 2023-05-30]. Mikulėnienė Danguolė 2022: Historia Instytutu Języka Litewskiego 2: aneksja językoznawstwa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta, red., 2014: Dialekty języka litewskiego z początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), Wilno: Briedis. Morkūnas Kazys 1994: O przeddzukijskim obszarze językowym i jego granicach. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 34, 84–92. Dostęp online: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/ view/1465/1559 [dostęp: 2023-06-07]. Salys Antanas 1933: Kilka uwag dotyczących historii dialektów. – Archivum 21–34. Philologicum 4, Salys Antanas 1992: Pisma 4: Dialekty języka litewskiego, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. Šidlauskas Žydrūnas 2021: Aspekty dialektalnego obszaru dna Zalewu Kowieńskiego w ujęciu rekonstrukcyjnym. – Profile dialektologii litewskiej: warianty regionalne początku XXI wieku, ich relacje i perspektywy, red. V. Meiliūnaitė, A. Čepaitienė, D. Dambrauskienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 45–70. Dostęp online: uploads/2022/01/Lietuviu-dialektologijos-profiliai-1.pdf [žiūrėta 2023-05-30]. http://lki.lt/wp-content/ Urbanavičius Valdas 2020: Opowieść mapy. Stuletnia historia dna Zalewu Kowieńskiego. Dostęp online: https://www.arcgis.com/home/item.html?id=c55688a269934e1f95d90bee099467c5 [dostęp: 2023-05-30]. Artykuły / Articles 235 Priedzūkio tarminių ypatybių rekonstrukcija horizontaliajame ir vertikaliajame kontinuume: Kauno marių dugno atvejis Willemyns Roland, Bister Helga 1989: The Language Continuum as a Koncepcja pluridimensionalna. – Status i funkcja języków oraz odmian językowych, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 541–551. Zinkevičius Zigmas, Girdenis Aleksas 1966: O klasyfikacji dialektów języka litewskiego. – Kalbotyra 14, 139–147. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija: lyginamoji tarmių fonetika ir morfologija, Vilnius: Mintis. The Reconstruction of the Priedzūkis Cechy dialektalne w kontinuum poziomym i pionowym: przypadek dna Zalewu Kowieńskiego STRESZCZENIE Artykuł przedstawia specyfikę typologii wiekowej badanych z perspektywy czasu pozornego. Przedstawiono zagadnienia pokoleniowe. Scharakteryzowano obszar zamieszkania informatorów oraz przedstawiono kierunki migracji ludności wysiedlonej z dna Zalewu Kowieńskiego. Omówiono cechy dialektalne badanego obszaru. Uwzględniając fakt, że obszar badań jest obszarem przejściowym między poddialektem zachodnioauksztockim kowieńskim a poddialektem południowoauksztockim (i należy go uznać za obszar poddialektu przydzukskiego), opracowano model teoretyczny oparty na dziesięciu cechach dialektalnych poddialektu przydzkuskiego. Na podstawie opracowanego modelu teoretycznego scharakteryzowano język informatorów (dwóch rodzin). Przedstawiono rozpowszechnienie danych dialektalnych w kontinuum poziomym i pionowym. Dane zebrane w 2020 roku porównano z faktami językowymi przedstawionymi na mapach Fonetyki (LKA 1982). Materiał z różnych okresów jest w większości przypadków jednorodny – zmiany w użyciu cech dialektalnych (fonetycznych) są niewielkie. Na podstawie danych z okresu pozornego tworzony jest ramowy model rekonstrukcyjny pozwalający zrozumieć lokalne zróżnicowanie subdialektu na dnie Zalewu Kowieńskiego. Nadesłano 9 sierpnia 2023 r. ŽYDRŪNAS ŠIDLAUSKAS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Vilnius, Litwa [email protected]