Dar kartą dėl Mikalojaus Daukšos mirties metų

Įžvalgos / Insights 327 DARIUS ANTANAVIČIUS Lietuvos istorijos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-3810-3297 Kierunki badań naukowych: Metryka Litewska, literatura łacińska Wielkiego Księstwa Litewskiego, historiografia, źródłoznawstwo, twórczość neolatyńska. DOI: doi.org/10.35321/all90-13 JESZCZE RAZ O ROKU ŚMIERCI MIKOŁAJA DAUKSZY1 One More Time About Mikalojus Daukša’s Death Date2 ADNOTACJA W artykule ponownie powraca się do daty śmierci Mikołaja Daukszy. Niedawno zaproponowana nowa data śmierci Daukšy – luty 1615 r. – okazała się błędna. Straipsnyje pristatomi lemiami argumentai, kad Daukša tikrai mirė 1613 m. vasario antrojoje pusėje. SŁOWA KLUCZOWE: Mikalojus Daukša (?–1613), Konstantinas Jablonskis (1892–1960), kolegium w Krożach (1614–1773). ADNOTACJA Artykuł powraca do kwestii daty śmierci Mikołaja Daukšy. Należy ponownie rozważyć datę podaną w publikacji z 2022 roku — luty 1615 roku. Jednocześnie przedstawiono ostateczne dowody na poparcie stanowiska głównego nurtu historiografii, zgodnie z którym Daukša zmarł w 1613 roku. SŁOWA KLUCZOWE: Mikalojus Daukša (?–1613), Konstantinas Jablonskis (1892–1960), Kolegium Krożańskie (1614–1773). 1 Artykuł przygotowano w ramach realizacji projektu grup badawczych LMT na lata 2021–2024 „Badania nad kolegium w Krożach: źródła historyczne i literackie” (nr umowy S-MIP-21-42). 2 Artykuł przygotowano w ramach projektu grup badawczych LMT na lata 2021–2024 „Badania nad kolegium w Krożach: źródła historyczne i literackie” (nr umowy S-MIP-21-42). DARIUS ANTANAVIČIUS 328 Acta Linguistica Lithuanica XC W 87. tomie „Acta Linguistica Lithuanica“ autor niniejszego artykułu wysunął hipotezę, że pionier litewskiego piśmiennictwa w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – WKL), Mikalojus Daukša, mógł umrzeć nie w lutym 1613 r., jak dotychczas powszechnie przyjmowano, lecz dwa lata później, w lutym 1615 r. (Antanavičius 2022). Do takiego wniosku doszliśmy na podstawie dwóch dokumentów z 15 października 1613 r. i 18 października 1614 r., w których Daukša jest wymieniony jako żyjący i uczestniczący (przy bytności w Bodze wielebnego jego mości księdza Mikołaja Daukszy, kanonika miednickiego) najpierw w odmierzaniu ziem Getautškės / Bukañtiškės, należących wówczas do dóbr altarystii krożskiej, a następnie w sporządzaniu ich opisu. Wspomniane dokumenty zachowały się wprawdzie nie w oryginałach, lecz jedynie w postaci kopii. Dlatego w artykule przeprowadzono ich analizę i doszliśmy do wniosku, że nie ma podstaw, by podawać w wątpliwość ich daty. Na podstawie tego wniosku wysunięto hipotezę, że w opublikowanym przez Konstantinasa Jablonskisa rejestrze (streszczeniu treści) dokumentu nr 15 inwentarza, czyli spisu, dokumentów dworu Babėnai z 1809 r., który do tej pory był głównym i jedynym dowodem śmierci Daukšy w lutym 1613 r. (Jablonskis 1977), mógł wkraść się błąd. Uwzględniając daty wspomnianych dwóch dokumentów, zaproponowano nową datę śmierci Daukšy – drugą połowę lutego 1615 r. Wspomniany artykuł kończy się następująco3: Jakie są możliwości zweryfikowania jej [daty – D. A.] na podstawie innych źródeł? Jeśli testament Daukšy został wpisany do ksiąg grodzkiego i ziemskiego sądu żmudzkiego w 1615 r., można by to łatwo sprawdzić, przeglądając same księgi. Niestety, nie zachowały się również akta grodzkiego ani ziemskiego sądu żmudzkiego z 1615 r., dlatego nie da się tego zrobić. Nie zachowały się także protokoły posiedzeń kapituły katedry żmudzkiej (miednickiej), której członkiem był kanonik Daukša, z lat 1613–1615. Natomiast w najstarszej księdze akt konsystorza diecezji żmudzkiej (LVIA 696-2-926) wśród dokumentów z lat 1614–1615 Mikołaj Daukša w ogóle nie jest wymieniany. A zatem krąg się zamyka. Pozostają jakieś inne pojedyncze dokumenty, które na razie są nieznane. Po opublikowaniu artykułu okazało się, że jego autorowi jednak umknęło jedno ważne źródło, obecnie przechowywane nie na Litwie, lecz w Polsce. Jest to najwcześniejsza zachowana księga kapituły katedry żmudzkiej, przechowywana w archiwum diecezji włocławskiej, obejmująca wpisy i dokumenty z lat 1613–1622 (AKap Żmudz. 1). O tym źródle autora artykułu poinformował dr Liudas Jovaiša, któremu pragnie się w tym miejscu podziękować. Po otrzymaniu cyfrowej kopii tego niewielkiego rękopisu postawiona hipoteza okazała się, niestety, bezpodstawna, jakkolwiek przykre jest to przyznać. 3 Antanavičius 2022: 323. Dar kartą dėl Mikalojaus Daukšos mirties metų Spostrzeżenia / Insights 329 Dowodzi tego tytuł protokołu pierwszego w ogóle posiedzenia wiosennej sesji kapituły żmudzkiej, które odbyło się 16 kwietnia 1613 r.4: Acta venerabilis capituli Mednicensis conscripta iussu illustrissimi et reverendissimi domini d. Nicolai Pac, Dei gratia episcopi Samogitiae, anno millesimo sexcentesimo decimo tertio die 16 aprilis post decessu[m] d. Nicolai Daugsza canonici elapso cridae termino convocandorum venerabilium dominorum canonicorum ad generale capitulum per procuratorem cathedralis ecclesiae Mednicensis in praesentia venerabilium dominorum d. Ioannis Wyszemirsky procuratoris, d. Christophori Dirwonsky, d. Iosephi Gardisky, d. Ioannis Kozakiewicz, d. Nicolai Samson et Mathei Babinowsky notarii tunc. [Uchwały czcigodnej kapituły mednickiej, spisane z polecenia najjaśniejszego i najczcigodniejszego pana, pana Mikołaja Paca, z łaski Bożej biskupa żmudzkiego, po śmierci pana kanonika Mikołaja Daukšy, dnia 16 kwietnia 1613 roku, po upływie terminu zwołania, gdy prokurator kościoła katedralnego w Mednikach wezwał czcigodnych panów kanoników [do przybycia] na kapitułę generalną, w obecności czcigodnych panów: pana prokuratora Jana Wyszemirskiego, pana Krzysztofa Dirwoniškisa, pana Józefa Gardiškisa, pana Mikołaja Samsona i ówczesnego notariusza Macieja Babinowskiego] 4 AKap Żmudz. 1, l. 1r. DARIUS ANTANAVIČIUS 330 Acta Linguistica Lithuanica XC Nie ma sensu kwestionować autentyczności tego wpisu ani wskazanej w nim daty. Jedno jest jasne – data testamentu Daukšy, obecnie znanego jedynie z rejestru (streszczenia), 13 lutego 1613 r., jest dokładna. Dlatego fakt śmierci Daukšy w drugiej połowie lutego 1613 r. jest obecnie ostatecznie potwierdzonym i udowodnionym faktem historycznym. We wspomnianej księdze kapituły żmudzkiej Daukša jako zmarły jest wspominany jeszcze w kilku miejscach, na przykład już w pierwszej uchwale wspomnianego posiedzenia, w której zapisano prośbę kanonika kapituły i prokuratora Jana Wiszemirskiego o przyznanie wolnej prebendy Łąkosławskiej5 „po śmierci kanonika Daukšy, który zasnął w Panu”: Coram venerabilibus dominis canonicis supranominatis cathedralis ecclesiae Mednicensis in loco capitulari per procuratorem capitulariter congregatis ipsumque capitulum facientibus et representantibus personaliter constitutus venerabilis dominus Ioannes Wyszemirsky canonicus et procurator Mednicensis minore praebenda praebendatus in Lukosławky iuxta dictae ecclesiae iura et consuetudinem hactenus observatam maiorem praebendam per decessum domini Daugsza canonici in Domino defuncti ordinarie vacantem omnibus melioribus quibus potuit et debuit modo, forma et iure optavit et ad eandem ascensum sibi competere etiam ratione senii comprobabat. Jeszcze raz należy podkreślić, że cytowane w pierwszym artykule dokumenty z 15 października 1613 r. i 18 października 1614 r. są wiarygodne. Okoliczności ich powstania są zupełnie jasne – była to próba Mikołaja Paca kontynuowania i urzeczywistnienia zamysłu swego wielkiego poprzednika, biskupa żmudzkiego Merkelisa Giedraitisa, czyli założenia na Żmudzi kolegium jezuickiego. Pac podjął te działania właśnie pod koniec 1613 r. Część dokumentów poświadczających realizację tego zamysłu została już opublikowana, inne wciąż czekają na swoją kolej. Jezuici z Kroż w różnych dokumentach z lat 1613–1614 opierali się przez wiele lat, prowadząc spór z kapitułą katedry żmudzkiej o przynależność dóbr Getautškės, Mlžavėnų i Žirnáinių. Zachował się nawet wydany w XVII w., w nieznanym roku i nieznanym miejscu, konspekt historycznych okoliczności tej wieloletniej sprawy oraz związanych z nią dokumentów, w którym krótko przedstawiono argumenty ojców kolegium krożskiego (Informatio). Unikat tego druku (tj. jedyny znany egzemplarz) jest obecnie przechowywany w Polsce, we Wrocławiu, w Bibliotece Ossolińskich (sygnatura – XVII–20–III). Oto, co powiedziano w punktach 1, 2 i 4 (tłumaczenie z języka łacińskiego)6: Wglądy / Insights 331 5 Tamże. 6 Informatio A[r–v], A2[r]. Dar kartą dėl Mikalojaus Daukšos mirties metų I. W roku Pańskim 1608 ojcowie Towarzystwa Jezusowego, przybywszy do diecezji żmudzkiej i bardzo życzliwie przyjęci przez najjaśniejszego i najczcigodniejszego biskupa żmudzkiego, pana Merkelisa Giedraitisa, osiedlili się w Krożach. Pragnąc założyć w Krożach kolegium, wspomniany najjaśniejszy ordynariusz miejscowy postanowił kupić Kroże i przyłączyć do nich dobra Paszwintynia w powiecie upickim, które nieco wcześniej za pieniądze ze swego dziedzictwa nabył na wieczystą własność od jaśnie wielmożnego pisarza żmudzkiego sądu ziemskiego, pana Mikołaja Burbę, lecz gdy dopadła go śmiertelna choroba i nie mógł urzeczywistnić tego zamiaru, zapisał testamentem przyszłemu kolegium Towarzystwa Jezusowego w Krożach dwa tysiące florenów węgierskich z [dochodów] wspomnianych dóbr Paszwintynia. [...] II. [Następca biskupa Giedraitisa], najjaśniejszy i najczcigodniejszy pan Mikołaj Pac, dobra Paszwintynia, z których dochodów kolegium krożańskiemu zapisano testamentem sumę dwóch tysięcy florenów, z powodu ich bliskości innym dobrom biskupstwa przyłączył do dóbr stołu biskupiego, a chcąc uwolnić dobra Paszwintynia od zobowiązań, za zgodą czcigodnej kapituły katedry mednickiej, dokonawszy [dóbr] zamiany, na wieczystą własność przekazał dobra stołu biskupiego Milżawany i Żyrnainie oraz dworek Getautyszki, wówczas należący do wakującej altarii krożańskiej, a także wydał rozkaz administratorowi swego dworu wareńskiego, Mikołajowi Sawickiemu, aby przekazał ich zarząd ojcom Towarzystwa Jezusowego z Kroż. Zachował się rozkaz najjaśniejszego ordynariusza miejscowego skierowany do wspomnianego administratora, napisany 15 grudnia 1613 r. [...] IV. Dążąc do tego, aby ta [dóbr] zamiana została zatwierdzona, najjaśniejszy ordynariusz miejscowy oraz czcigodna kapituła mednicka zawczasu napisali prośbę [suplikę] do papieża Pawła V. Sporządzono ją w Worniach, 12 grudnia 1613 r. Podpisali ją najjaśniejszy ordynariusz miejscowy oraz jaśnie wielmożny pan Jan Wiszemirski (Wisomirski), kanonik i prokurator czcigodnej kapituły mednickiej. Dokumenty wymienione w punkcie 2 i 4 opublikowano in extenso w pierwszym tomie źródeł kolegium krożańskiego7. Pozostaje więc jedyne pytanie: jak to się stało, że w aż dwóch dokumentach z 15 października 1613 r. i 18 października 1614 r., obok innych żyjących wówczas osób, pojawiło się nazwisko już zmarłego Mikołaja Daukszy? Wszystkie wersje byłyby tylko spekulacjami, prawda mogłaby się wyjaśnić jedynie po odkryciu oryginałów. ŹRÓDŁA I LITERATURA AKap Żmudz. 1 – Archiwum Diecezjalne we Włocławku [protokoły posiedzeń kapituły katedry żmudzkiej z lat 1613–1622 i inne dokumenty]. 7 Nedzinskaitė, Antanavičius, oprac., 2019: 49–52, 55, 63–64. DARIUS ANTANAVIČIUS 332 Acta Linguistica Lithuanica XC Antanavičius Darius 2022: Kada iš tikrųjų mirė Mikalojus Daukša. – Acta Linguistica Lithuanica 87, 311–325. Informatio – Informatio historica et iuridica de bonis collegii Crozensis Societatis Iesu dictis Gietowtyszki, Miłżowiany et Zyrniany [druk z XVII w. bez dokładnych danych dotyczących roku i miejsca publikacji]. Jablonskis Konstantinas 1973: Lietuvių kultūra ir jos veikėjai, Vilnius: Mintis, Nedzinskaitė 71–199. Živilė, Antanavičius Darius, oprac., 2019: Kražių kolegijos šaltiniai, saugomi Jėzaus Draugijos archyve Romoje = Fontes collegii Crosensis, qui in Archivo Romano Societatis Iesu asservantur, d. 1 = P. 1: 1608–1700 (Kražių kolegijos istorijos ir veiklos paminklai = Monumenta historiam et acta collegii Crosensis spectantia), Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Złożono 18 lutego 2024 r. DARIUS ANTANAVIČIUS Lietuvos istorijos institutas Tilto / Radvilų g. 17, Vilnius LT-01101, Vilnius, Litwa d.antanavič[email protected]om