Dar kartą dėl Mikalojaus Daukšos mirties metų

DARIUS ANTANAVIČIUS Instytut Historii Litwy ORCID id: orcid.org/0000-0002-3810-3297 Kierunki badań naukowych: Metryka Litewska, łacińska literatura Wielkiego Księstwa Litewskiego, historiografia, nauka o źródłach, twórczość neolatynistyczna. DOI: doi.org/10.35321/all90-13 JESZCZE RAZ O ROKU ŚMIERCI MIKOŁAJA DAUKSZY Jeszcze raz o dacie śmierci Mikołaja Daukszy² ADNOTACJA W artykule ponownie powraca się do daty śmierci Mikołaja Daukszy. Niedawno zaproponowana nowa data śmierci Daukszy – luty 1615 roku – okazała się błędna. W artykule przedstawiono rozstrzygające argumenty za tym, że Dauksza rzeczywiście zmarł w drugiej połowie lutego 1613 roku. SŁOWA KLUCZOWE: Mikołaj Dauksza (?–1613), Konstantinas Jablonskis (1892–1960), kolegium w Krożach (1614–1773). ADNOTACJA Artykuł powraca do kwestii daty śmierci Mikołaja Daukszy. Datę podaną w publikacji z 2022 roku, luty 1615 roku, należy ponownie rozważyć. Jednocześnie przedstawiono ostateczne dowody na poparcie dominującej w historiografii tezy, że Dauksza zmarł w 1613 roku. SŁOWA KLUCZOWE: Mikołaj Dauksza (?–1613), Konstantinas Jablonskis (1892–1960), kolegium w Krożach (1614–1773). ¹ Artykuł przygotowano w ramach realizacji projektu grup badawczych LMT na lata 2021–2024 „Badania nad kolegium w Krożach: źródła historyczne i literackie” (nr umowy S-MIP-21-42). ² Artykuł przygotowano w ramach projektu grupy badawczej LMT na lata 2021–2024 „Badania nad kolegium w Krożach: źródła historyczne i literackie” (nr umowy S-MIP-21-42). Įžvalgos / Insights 327 DARIUS ANTANAVIČIUS W 87. tomie „Acta Linguistica Lithuanica” autor niniejszego artykułu wysunął hipotezę, że pionier piśmiennictwa litewskiego w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – WKL), Mikołaj Dauksza, mógł umrzeć nie w lutym 1613 roku, jak dotychczas powszechnie przyjmowano, lecz dwa lata później, w lutym 1615 roku (Antanavičius 2022). Do takiego wniosku doszliśmy na podstawie dwóch dokumentów z 15 października 1613 roku i 18 października 1614 roku, w których Dauksza jest wspomniany jako żyjący i uczestniczący (przy bytności w Bodze wielebnego jego mości księdza Mikołaja Daukszy, kanonika miednickiego) najpierw w wytyczeniu granic gruntów Getautiškė / Bukaũtiškė, należących wówczas do dóbr altarii w Krożach, a następnie w ich spisaniu. Wspomniane dokumenty zachowały się wprawdzie nie w oryginale, lecz jedynie w postaci kopii. Dlatego w artykule przeprowadzono ich analizę i stwierdzono, że nie ma podstaw do kwestionowania ich dat. Na podstawie tego wniosku wysunięto hipotezę, że w opublikowanym przez Konstantinasa Jablonskisa rejestrze (streszczeniu treści) dokumentu nr 15 inwentarza dokumentów dworu Babėnai z 1809 roku mógł pojawić się błąd; rejestr ten do dziś był głównym i jedynym dowodem śmierci Daukszy w lutym 1613 roku (Jablonskis 1977). Uwzględniając daty wspomnianych dwóch dokumentów, zaproponowano nową datę śmierci Daukszy – drugą połowę lutego 1615 roku. Wspomniany artykuł kończy się następująco3: Jakie są możliwości zweryfikowania jej [daty – D. A.] za pomocą innych źródeł? Gdyby testament Daukszy został wpisany do ksiąg grodzkich i ziemskich Żmudzi w 1615 roku, można by to łatwo sprawdzić, przeglądając same księgi. Niestety, nie zachowały się również akta grodzkie ani ziemskie Żmudzi z 1615 roku, dlatego nie można tego uczynić. Nie zachowały się także protokoły posiedzeń kapituły katedry żmudzkiej (miednickiej), której członkiem był kanonik Dauksza, z lat 1613–1615. W najstarszej księdze akt konsystorza diecezji żmudzkiej (LVIA 696–2–926) wśród dokumentów z lat 1614–1615 Mikołaj Dauksza w ogóle nie jest wspominany. Tak więc krąg się zamyka. Pozostają jakieś inne pojedyncze dokumenty, dotąd nieznane. Po opublikowaniu artykułu okazało się, że jego autorowi jednak umknęło jedno ważne źródło, obecnie przechowywane nie na Litwie, lecz w Polsce. Jest nim zachowana najstarsza księga kapituły katedry żmudzkiej, przechowywana w archiwum diecezji włocławskiej, obejmująca wpisy i dokumenty z lat 1613–1622 (AKap Žmudź. 1). O tym źródle autora artykułu poinformował dr Liudas Jovaiša, któremu pragnę w tym miejscu podziękować. Po otrzymaniu cyfrowej kopii tego niewielkiego rękopisu wysunięta hipoteza okazała się, niestety, nieuzasadniona, choć przyznanie tego jest nader przykre. 3 Antanavičius 2022: 323. 328 Acta Linguistica Lithuanica XC Jeszcze raz o roku śmierci Mikołaja Daukszy Dowodzi tego tytuł pierwszego w ogóle posiedzenia wiosennej sesji kapituły żmudzkiej, które odbyło się 16 kwietnia 1613 roku⁴: Akta czcigodnej kapituły mednickiej, spisane z rozkazu najznakomitszego i najczcigodniejszego pana, księdza Mikołaja Paca, z łaski Bożej biskupa żmudzkiego, w roku tysiąc sześćset trzynastym, dnia 16 kwietnia, po upływie terminu zwołania czcigodnych panów kanoników na kapitułę generalną przez prokuratora kościoła katedralnego w Mednikach, po śmierci księdza Mikołaja Daukszy, kanonika, w obecności czcigodnych panów: księdza Jana Wyszemirskiego, prokuratora, księdza Krzysztofa Dirwonskiego, księdza Józefa Gardiskiego, księdza Jana Kozakiewicza, księdza Mikołaja Samsona oraz notariusza Macieja Babinowskiego. [Uchwały czcigodnej kapituły miednickiej, spisane z polecenia najjaśniejszego i najczcigodniejszego pana, pana Mikołaja Paca, z łaski Bożej biskupa żmudzkiego, 16 kwietnia 1613 roku, po śmierci pana kanonika Mikołaja Daukszy, po upływie terminu zwołania czcigodnych panów kanoników na kapitułę generalną przez prokuratora kościoła katedralnego w Miednikach, w obecności czcigodnych panów: pana prokuratora Jana Wyszemirskiego, pana Krzysztofa Dirwonskisa, pana Józefa Gardiskisa, pana Mikołaja Samsona oraz ówczesnego pisarza Macieja Babinowskiego] ⁴ AKAp Žmud. 1, 1. 1r. Įžvalgos / Insights 329 DARIUS ANTANAVIČIUS Nie ma sensu kwestionować autentyczności tego wpisu ani wskazanej w nim daty. Jedno jest jasne – data testamentu Daukszy, obecnie znana jedynie z rejestru (streszczenia), czyli 13 lutego 1613 roku, jest dokładna. Dlatego fakt śmierci Daukszy w drugiej połowie lutego 1613 roku jest obecnie ostatecznie potwierdzonym i udowodnionym faktem historycznym. Wspomniana księga kapituły żmudzkiej wspomina Daukszę jako zmarłego jeszcze w kilku miejscach, na przykład już w pierwszej uchwale wspomnianego posiedzenia, w której zapisano prośbę kanonika i prokuratora kapituły, Jana Wyszemirskiego, „po śmierci kanonika Daukszy, który zasnął w Panu”, o przyznanie wolnej prebendy Lank̃os Laũkas⁵: W obecności wyżej wymienionych czcigodnych panów kanoników kościoła katedralnego w Mednikach, zebranych kapitulnie w miejscu obrad przez prokuratora i osobiście tworzących oraz reprezentujących tę kapitułę, stawił się czcigodny pan Jan Wyszemirski, kanonik i prokurator mednicki, uposażony mniejszym beneficjum w Lukosławku; zgodnie z prawami i zwyczajem tego kościoła dotychczas przestrzeganymi, w najlepszy możliwy i należny sposób, w formie i na mocy prawa ubiegał się o większe beneficjum, zwolnione wskutek śmierci zmarłego w Panu księdza Daukszy, kanonika, oraz dowodził, że przysługuje mu także awans na nie z racji starszeństwa. Należy jeszcze raz podkreślić, że dokumenty z 15 października 1613 roku i 18 października 1614 roku, cytowane w pierwszym artykule, są wiarygodne. Okoliczności ich powstania są zupełnie jasne – jest to próba Mikołaja Paca kontynuowania i urzeczywistnienia zamysłu swego wielkiego poprzednika, biskupa żmudzkiego Merkelisa Giedraitisa, czyli założenia kolegium jezuickiego na Żmudzi. Pac podjął te działania właśnie pod koniec 1613 roku. Część dokumentów świadczących o realizacji tego zamysłu została już opublikowana, pozostałe wciąż czekają na swoją kolej. Jezuici z Kroż przez wiele lat opierali się na różnych dokumentach z lat 1613–1614, procesując się z kapitułą katedry żmudzkiej o przynależność dóbr Getautiškė, Milžavėnai i Žirainiai. Zachował się nawet wydany w XVII wieku, w nieznanym roku i nieznanym miejscu, konspekt okoliczności historycznych tej wieloletniej sprawy oraz związanych z nią dokumentów, w którym krótko przedstawiono argumenty ojców kolegium w Krożach (Informatio). Unikat tego druku (tj. jedyny znany egzemplarz) jest obecnie przechowywany w Polsce, we Wrocławiu, w Bibliotece Ossolineum (sygnatura – XVII–20–III). Oto, co powiedziano w punktach 1, 2 i 4 (tłumaczenie z łaciny)⁶: ⁵ Tamże. ⁶ Informatio A[r–v], A2[r]. 330 Acta Linguistica Lithuanica XC Jeszcze raz o roku śmierci Mikołaja Daukszy I. W roku Pańskim 1608 ojcowie Towarzystwa Jezusowego, przybywszy do diecezji żmudzkiej i bardzo życzliwie przyjęci przez najjaśniejszego i najczcigodniejszego pana Merkelisa Giedraitisa, biskupa żmudzkiego, osiedlili się w Krożach. Pragnąc założyć kolegium w Krożach, wspomniany najjaśniejszy ordynariusz miejscowy postanowił kupić Kroże i przyłączyć do nich dobra Pašvintinys w powiecie upickim, które nieco wcześniej za własne pieniądze rodowe nabył na wieczystą własność od jaśnie oświeconego pana Mikołaja Burbosa, pisarza sądu ziemskiego żmudzkiego, lecz dotknięty śmiertelną chorobą i nie mogąc urzeczywistnić tego zamysłu, zapisał testamentem przyszłemu kolegium Towarzystwa Jezusowego w Krożach dwa tysiące florenów węgierskich [z dochodów] wspomnianych dóbr Pašvintinys. [...] II. Następca biskupa Giedraitisa, najjaśniejszy i najczcigodniejszy pan Mikołaj Pac, dobra Pašvintinys, z których dochodów kolegium w Krożach zapisano testamentem sumę dwóch tysięcy florenów, ze względu na ich bliskość innym dobrom diecezjalnym przyłączył do dóbr stołu biskupiego, a chcąc uwolnić dobra Pašvintinys od zobowiązań, za zgodą czcigodnej kapituły katedralnej w Miednikach, dokonawszy [zamiany dóbr], przekazał na wieczystą własność dobra stołu biskupiego Milžavėnai i Žirainiai oraz dworek w Getautiškė, należący wówczas do wakującej altarii w Krożach, a także wydał rozkaz swemu administratorowi dworu w Worniach, Mikołajowi Sawickiemu, aby przekazał ojcom Towarzystwa Jezusowego z Kroż zarząd nad nimi. Zachował się rozkaz najjaśniejszego ordynariusza miejscowego do wspomnianego administratora, napisany 15 grudnia 1613 roku. [...] IV. W celu zatwierdzenia tej [zamiany dóbr] najjaśniejszy ordynariusz miejscowy oraz czcigodna kapituła miednicka wystosowali wcześniej prośbę [suplicę] do papieża Pawła V. Sporządzono ją w Worniach 12 grudnia 1613 roku. Podpisali ją najjaśniejszy ordynariusz miejscowy oraz jaśnie oświecony pan Jan Wyszemirski (Wyszomirski), kanonik i prokurator czcigodnej kapituły miednickiej. Dokumenty wspomniane w punktach 2 i 4 in extenso opublikowano w pierwszym tomie źródeł kolegium w Krożach⁷. Pozostaje zatem jedyne pytanie: jak to się stało, że w aż dwóch dokumentach z 15 października 1613 roku i 18 października 1614 roku, obok innych osób żyjących wówczas, pojawiło się nazwisko już zmarłego Mikołaja Daukszy? Wszelkie wersje byłyby jedynie domysłami; prawda mogłaby wyjść na jaw dopiero po odnalezieniu oryginałów. ŹRÓDŁA I LITERATURA A Kაპ Žмудз. 1 – Archivum Dioecesialne we Włocławku [Protokoły posiedzeń kapituły katedralnej w Żmudzi z lat 1613–1622 i inne dokumenty]. ⁷ Nedzinskaitė, Antanavičius, red., 2019: 49–52, 55, 63–64. Įžvalgos / Insights 331 DARIUS ANTANAVIČIUS Antanavičius Darius 2022: Kiedy rzeczywiście zmarł Mikołaj Dauksza. – Acta Linguistica Lituanica 87, 311–325. Informacio – Informatio historica et iuridica de bonis collegii Crozensis Societatis Iesu dictis Gietowtowszki, Miłżowiany et Zyrniany [Druk z XVII wieku bez dokładnych danych o roku i miejscu publikacji]. Jablonskis Konstantinas 1973: Kultura litewska i jej twórcy, Wilno: Mintis, 71–199. Nedzinskaitė Živilė, Antanavičius Darius, red., 2019: Źródła kolegium w Krożach, przechowywane w Archiwum Towarzystwa Jezusowego w Rzymie = Fontes collegii Crosensis, qui in Archivo Romano Societatis Iesu asservantur, cz. 1 = T. 1: 1608–1700 (Zabytki historii i działalności kolegium w Krożach = Monumenta historiam et acta collegii Crosensis spectantia), Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. Przyjęto 18 lutego 2024 roku. DARIUS ANTANAVIČIUS Instytut Historii Litwy Tilto / Radvilų g. 17, Wilno LT–01101, Wilno, Litwa d.antanavič[email protected] 332 Acta Linguistica Lituanica XC