Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne

Straipsniai / Articles 227 AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0001-8510-9037 Kierunki badań naukowych: leksykologia i leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all90-09 OBRAZ SOWIECKIEJ LITWY W KORPUSIE IDEOLOGICZNEJ NARRACJI NOWOCZESNEJ TOŻSAMOŚCI The Image of Soviet Lithuania in the Corpus of the Ideological Narrative of the Modern Identity ADNOTACJA W artykule, na podstawie danych korpusu Ideologicznej narracji tożsamości nowoczesnej, dokonano przeglądu tego, jaki obraz sowieckiej Litwy wyłania się z gazet „Tiesa” z 1945 r., „Komjaunimo tiesa” z lat 1956–1957 oraz „Tiesa” z 1962 r., ile prawdy zawiera ten obraz, a ile zniekształconej lub nawet na nowo skonstruowanej przez propagandystów rzeczywistości, a także tego, jak teksty ówczesnej publicystyki (re)konstruują sowiecką Litwę. Analiza semantyczna 798 ilustracji, w których wspomina się o Litwie, pokazuje, że w prasie okresu sowieckiego starano się stworzyć niezwykle pozytywny obraz wyidealizowanej Litwy, obejmujący następujące główne aspekty: oczernianie niedawnej przeszłości (Litwy smetonowskiej, burżuazyjnej) i jej działaczy, uwypuklanie świetlanej sowieckiej teraźniejszości, wywyższanie osiągnięć gospodarczych, kulturalnych i innych kraju, konkretne wskazywanie przyjaciół oraz wewnętrznych i zewnętrznych wrogów. W idealistycznej opowieści prasowej o Litwie wykorzystywane są standardowe klisze propagandy okresu sowieckiego, a podniosłym stylem przedstawiane jest życie „szczęśliwych” ludzi „szczęśliwego” kraju w sowieckim systemie. Analiza semantyczna zdań wybranych do badania pokazuje, że w sowieckiej prasie ideologicznej niczym w krzywym zwierciadle odbijał się oficjalny symulakr idealnej Litwy, rzeczywistość była jednak zupełnie inna, a zatem widzimy wyraźny rozdźwięk między tym, co przedstawiała oficjalna prasa sowiecka, a tym, co rzeczywiście istniało w szarej codzienności. SŁOWA KLUCZOWE: obraz, Litwa okresu sowieckiego, słowo „Litwa”, korpus Ideologicznej narracji tożsamości nowoczesnej, semantyka. AURELIJA GRITĖNIENĖ 228 Acta Linguistica Lithuanica XC ADNOTACJA Artykuł analizuje obraz sowieckiej Litwy, który można odtworzyć na podstawie materiałów opublikowanych w „Tiesoje” z lat 1945 i 1962 oraz w „Komjaunimo Tiesoje”. Wzmianki o Litwie from 1956–1957, how much truth and how much distorted or even new reality constructed by propaganda artists there is in that image, and how journalist texts from the period (re)construct soviet Lithuania – all that in reliance of the data from the Corpus of the Ideological Narrative of the Modern Identity. Semantic analysis of 798 illustrations that pokazują, że prasa sowiecka starała się przedstawiać niezwykle pozytywny obraz idealnej Litwy, obejmujący następujące kluczowe aspekty: oczernianie niedawnej przeszłości (Litwy pod rządami Smetony, burżuazyjnej Litwy) i jej przedstawicieli; podkreślanie świetlanej sowieckiej teraźniejszości; celebrowanie gospodarczych, kulturalnych i innych osiągnięć kraju; wskazywanie konkretnych przyjaciół oraz wewnętrznych i zewnętrznych wrogów. Idealistyczna narracja prasowa o Litwie posługuje się standardowymi kliszami sowieckiej propagandy, egzaltowanie przedstawiając życie „szczęśliwych” ludzi ze „szczęśliwego” kraju w systemie sowieckim. Analiza semantyczna zdań wybranych do badania wykazała, że podobnie jak zniekształcające zwierciadło, również sowiecka prasa ideologiczna odzwierciedlała oficjalny the reality was completely different; therefore, we can see a clear gap between what was symulakr idealnej Litwy, przedstawiany jednak w oficjalnej prasie sowieckiej, podczas gdy prawdziwy obraz ukazywał ponurą rzeczywistość. SŁOWA KLUCZOWE: obraz, sowiecka Litwa, słowo „Litwa”, Korpus Ideologicznej Narracji Współczesnej Tożsamości, semantyka. WSTĘP W Instytucie Języka Litewskiego od 2018 r. gromadzony jest Korpus tekstów ideologicznej narracji nowoczesnej tożsamości (MTINT). Jest to baza danych publicystyki z lat 1928−1998, odzwierciedlająca przede wszystkim ekonomiczny i polityczny kontekst epoki. Na podstawie danych tego korpusu można prowadzić badania dyskursu językowego, różnorodnych wyobrażeń i innego rodzaju badania. W wyniku wyszukiwania w tym korpusie w tekstach z okresu sowieckiego (w gazetach „Tiesa” z 1945 r., „Komjaunimo tiesa” z lat 1956–1957 oraz „Tiesa” z 1962 r.) znaleziono 798 ilustracji, w których wspomina się Litwę: 331 z nich w „Komjaunimo tiesa” i 467 w „Tiesa”. Wyszukiwanie prowadzono, szukając nie tylko wszystkich form słowa „Lietuva”, lecz także skrótu LTSR (ten ostatni w korpusie wystąpił tylko 9 razy). meto oficiozas „Tiesa“. 1945 m. viename iš numerių aiškiai išdėstoma, kokią įtaką šiam laikraščiui darė anuo metu Rusijoje leista „Pravda“: „Pravda“, kaip Szczególnie dużo propagandy rozpowszechniał główny organ prasowy partii bolszewickiej, który zawsze był przykładem także dla prasy ludzi pracy Litwy i litewskich komunistów. [...] W latach wojny ojczyźnianej pracownicy sowieckiej prasy litewskiej uczyli się od „Prawdy” wzbudzać w ludziach pracy nienawiść do niemieckich Artykuły / Articles 229 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne faszystowskich grabieżców, miłość do swojej ojczyzny oraz gotowość do walki o jej wolność i niepodległość (Tiesa, 1945-09). Że litewska „Tiesa” gorliwie podążała za „prawdami” sowieckiej „Prawdy”, wyraźnie pokazuje nie tylko treść gazety, lecz yra versti iš rusų kalbos – lietuviškuose sakiniuose aptinkama pažodinio vertimo, apstu sintaksės ir kitokių klaidų. Tai, kad tuometinė „Tiesa“ buvo stiprus także jej stylistyka: analizując przykłady zebrane na potrzeby badania, widać, że część artykułów była narzędziem propagandy, co jasno ogłaszała również sama gazeta: Komitet Centralny Komunistycznej Partii Litwy oczekuje, że dziennikarze republiki, podążając za chlubnymi tradycjami sowieckiej prasy, leninowskiej „Prawdy”, wykorzystując wszystkie rodzaje swojej broni ideologicznej – prasę periodyczną, radio, telewizję, wszystkie gatunki publicystyki bojowej, uczynią każdy numer gazety [...] trybuną propagandy czołowego doświadczenia, skutecznie będą walczyć o przezwyciężenie niedociągnięć w pracy i przeżytków przeszłości w świadomości ludzi (Tiesa, 1962-03). Teksty z okresu sowieckiego wybrano do analizy semantycznej świadomie i celowo. W narracji historycznej współczesności okres sowiecki na Litwie, podobnie jak w innych krajach bałtyckich, do dziś interpretuje się zdecydowanie negatywnie, jako obcą okupację, która przerwała „normalny” rozwój społeczeństwa i państwowości, do którego powraca się dopiero po odzyskaniu niepodległości (Nikžentaitis 2013: 526), jednak zarazem jest to faktyczna część historii Litwy, „nowy kontekst kulturowy, który przykrył stary i na swój sposób go przekształcił, dotykając świata, wartości, rzeczy, relacji i historii każdego człowieka” (Čepaitienė 2013: 574), dlatego okres ten jest ważny dla prowadzenia różnorodnych badań. Zdaniem socjologów należy go pojmować poprzez ponowne przemyślenie, a nie odrzucać jako obcy. Nie można sztucznie wypierać tego okresu z przeszłości (pamięci), lecz przeciwnie – należy przedstawić analityczną, krytyczną analizę tamtych czasów (Leinartė, Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė, Gečienė 2014: 61), odważyć się na awanturę zbadania królestwa krzywych zwierciadeł niedawnej przeszłości (Švedas 2009: 27). A zatem okres sowiecki to nie tylko pojęcie historyczne, lecz także kulturowe, które można analizować z najróżniejszych perspektyw – historycznej, społecznej, antropologicznej, etnologicznej, lingwistycznej itd. Wówczas „do rozpowszechniania ideologii sowieckiej wykorzystywano wszystkie dostępne w tamtym czasie środki propagandowe – prasę, telewizję, radio, podręczniki szkolne, przymusowe wykłady, literaturę piękną i publicystykę” (Leinartė 2022: 278). Celem niniejszego artykułu jest zatem, po przeprowadzeniu analizy semantycznej zdań sowieckiej prasy propagandowej wybranych do badania językowego, przyjrzenie się temu, jaki obraz sowieckiej Litwy wyłania się z ówczesnej prasy, ile jest w nim prawdy, a ile zniekształconej lub nawet na nowo skonstruowanej przez propagandystów kant, „prasibrovus pro ideologinę ir politinę tankmę ir pažvelgus į ją kritiškai, galima aptikti svarbių, tam laikotarpiui būdingų faktų“ (Čepaitienė 2013: 555). Siekiant šio tikslo keliami tokie uždaviniai: 1) atlikti semantinę tyrimui surinkrzeczywistości, oraz jak teksty ówczesnej publicystyki (re)konstruują sowiecką Litwę. Analizę obrazowych zdań; 2) ujawnić, jakie główne cechy obrazu sowieckiej Litwy AURELIJA GRITĖNIENĖ 230 Acta Linguistica Lithuanica XC się wyłaniają; 3) pokazać, jakie środki językowe wykorzystywano w prasie okresu sowieckiego do rozpowszechniania propagandowej „prawdy“. Obraz jest tu rozumiany w węższym znaczeniu niż stereotyp czy koncept, tj. jako pewien uogólniony mentalny obraz wcześniejszego postrzegania i (lub) doświadczenia, tkwiący w świadomości człowieka1. W badaniu stosuje się metody analityczno-opisowe, a także semantyczną i stylistyczną analizę zdań. Badając obraz Litwy, analizuje się, jakie relacje między słowami kształtują się w wyrażeniu i zdaniu oraz jaka jest szeroko rozumiana semantyczna, leksykalna i syntaktyczna łączliwość słowa. Badając semantykę istotnego dla obrazu Litwy słowa lub połączenia analizė atlikta derinant struktūrinį ir kognityvinį požiūrį į semantiką, t. y. išwyrazowego oraz jego związki z innymi słowami, analizuje się, jaki sens zostaje stworzony przez całe zdanie. Analiz lingwistycznych tekstów z okresu sowieckiego w językoznawstwie litewskim bardzo brakuje, chociaż sam ten okres w ostatnich dziesięcioleciach jest szczególnie aktywnie analizowany przez historyków, literaturoznawców, socjologów i specjalistów z innych dziedzin. Ten etap historii Litwy historycy badają szczególnie szeroko i z różnych perspektyw: szczegółowo opisana została historiografia okresu sowieckiego (Švedas 2009), działacze litewscy tamtego okresu (Tininis 1994), przeanalizowano przystosowanie i opór w sowieckiej Litwie (Putinaitė 2007), mentalność społeczeństwa (Juknevičius 2022), sowietyzację Litwy (Pocius 2018), (de)konstruowanie narodu w sowieckiej Litwie (Laurinavičius 2013), obraz homo sovieticus w prasie wyzwalającej się Litwy (Venclauskienė 2016: 143–162), szeroko zbadano codzienność i ideologię w późnym okresie sowieckim (Vaiseta 2014). Socjolodzy badają sowiecką politykę rodzinną i konsekwencje sowieckiej ideologii dla współczesnego społeczeństwa litewskiego (Leinartė 2022), ujawniono pamięć okresu sowieckiego w historiach życia oraz doświadczenia codzienności we wspólnotach wiejskich (Leinartė, Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė, Gečienė 2014; Šutinienė 2020: 7–28), wiele pisano i dyskutowano również o tęsknocie za okresem sowieckim (Klumbytė 2004: 63–83; Šliavaitė 2010: 93–116; Ramonaitė 2013: 265–285), analizowano wyróżniające cechy pierwszego pokolenia okresu sowieckiego, jego kształtowanie się i strategie przystosowania do systemu (Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė 2016). Etnolodzy zgłębiają, jak w tamtym czasie obchodzono święta (Čepaitienė 2013; Paukštytė-Šaknienė 2016: 9–31). Okres sowiecki znalazł się również w centrum zainteresowania badaczy vių literatūros reiškiniai ir sąvokos (Kalėda, Kmita, Satkauskytė 2019), aptarta literatury: szczegółowo opisano genezę sowieckiej literatury litewskiej okresu sowieckiego oraz estetyczne i kulturowe postawy tego okresu (Satkauskytė 2015), literatūroje (Jakonytė-Kvedarienė 2015), ištirta sovietinės cenzūros istoriografija (Sėdaitytė 2017: 84–102), aprašyta, kokį poveikį ano meto cenzūra darė przeanalizowano obraz rodziny w rozwoju społeczeństwa i kultury litewskiej okresu sowieckiego (Sabonis 1992). Oczywiście wspomniano tu tylko część 1 Szerzej o pojęciu obrazu zob. Vaičiulytė-Semėnienė, Čižik-Prokaševa, Gritėnienė, Liutkevičienė, Gaidienė 2022: 17. Artykuły / Articles 231 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne ważniejszych badań okresu sowieckiego; w rzeczywistości przeprowadzono ich nieporównanie więcej i bez wątpienia takich badań będziemy mieli również w przyszłości. Oczekuje się, że analiza językowego obrazu sowieckiej Litwy uzupełni pole badań nad okresem sowieckim oraz będzie wartościowa i interesująca nie tylko dla filologów, lecz także dla historyków, socjologów, kulturoznawców i specjalistów z innych dziedzin. 1. MROCZNA PRZESZŁOŚĆ BURŻUAZYJNA VS. JASNA TERAŹNIEJSZOŚĆ SOWIECKA Przykłady wybrane do badania pokazują, że jednym z celów prasy ideologicznej było jak największe umniejszenie i oczernienie burżuazyjnej Litwy: „zdemaskować gadanie narodowców o «niezależności» burżuazyjnej Litwy”, nieustannie przypominać, „jak bezsilna i słaba była państwowość burżuazyjnej Litwy” oraz że „przedwojenna Litwa w ogóle nie miała prawdziwej wolności, niepodległość Litwy była «iluzoryczna»” (Tiesa, 1945-12), a jej obywatele jedynie cierpieli nędzę i niedostatek: 1) Władza chadecka prowadziła ludzi pracy Litwy ku nędzy. Jednocześnie stwarzała kapitalistom i bankierom najszersze możliwości lichwiarstwa (Tiesa, 1945-12). 2) Cała pracująca Litwa była skuta kajdanami niewoli narodowców, kraj pogrążał się w piekielnej ciemności, skąpany we krwi i łzach… (Komjaunimo tiesa, 1956-12). 3) Jakże tu nie wspomnieć przedwojennych chłopów litewskich? Produkowali dużo masła, sami zaś żywili się maślanką, zabielali barszcz chudym mlekiem (Tiesa, 1962-12). Przykłady takie pokazują, jak radzieccy ideolodzy, posługując się obrazowymi słowami i metaforami („wyzysk“, „kajdany niewolnictwa“, „piekielna ciemność“ itp.), dążyli do pozbycia się burżuazyjnej przeszłości i jej podeptania. Przestrzeń publiczną wykorzystywano do wymazania przeszłości historycznej, zastąpienia jej, legitymizowania nowego ustroju i tworzenia wizji „świetlanej“ komunistycznej przyszłości (Lankauskas 2006: 51–52). W ówczesnych gazetach „wysokie“ osiągnięcia okresu radzieckiego często porównywano z „niskimi“ wskaźnikami przedwojennej Litwy: 4) W latach władzy radzieckiej, pomimo ciężkich ran zadanych naszej gospodarce narodowej przez wojnę, na Litwie stworzono potężny przemysł socjalistyczny, którego produkcja już prawie 6-krotnie przewyższa poziom produkcji przedwojennej. Na Litwie stworzono cały szereg nowych gałęzi przemysłu, których wcześniej nie było (Komjaunimo tiesa, 1957-06). Porównując Litwę okresu radzieckiego z burżuazyjną, starano się podkreślić, jak niewykształcona, zacofana i ciemna była ówczesna Litwa (chłopi nie widzieli kombajnu, młodzież nie miała warunków do nauki w szkołach wyższych itd.): AURELIJA GRITĖNIENĖ 232 Acta Linguistica Lithuanica XC 5) Šiuo metu respublikos žemės ūkyje yra daugiau kaip 16 tūkstančių traktorių, licząc po 15 jėgach. Do 1940 roku na Litwie było zaledwie tysiąc traktorów. Litewski chłop nie miał pojęcia o kombajnie. Wyraźnie ukazuje to zmiany, które zaszły w republice w latach ustroju radzieckiego w zakresie mechanizacji produkcji rolnej (Komjaunimo tiesa, 1957-03). 6) Wystarczy przypomnieć, że obecnie w wyższych szkołach Litewskiej SRR kształci się około 6 razy więcej młodzieży niż w ostatnich latach panowania burżuazji na Litwie (Komjaunimo tiesa, 1956-12). nazywać kułakami, pijawkami, a obrońców narodu i patriotów – Nemažai dėmesio to meto ideologijoje ir spaudoje buvo skiriama buržuazinės Lietuvos veikėjams: jie visaip menkinti, žeminti, turtingesnieji ūkininkai kułackimi i burżuazyjnymi nacjonalistami, wyrzutkami narodu litewskiego, chwastami narodu itp.: 7) Oto jakimi bandyckimi metodami faszyści chcieli stworzyć na Litwie iluzję wybieralności „prezydenta” Smetony, kata narodu (Tiesa, 1945-12). 8) Niemieccy okupanci i ich poplecznicy [...], uciekając z Litwy, pozostawili tutaj swoich agentów – litewskich niemieckich nacjonalistów. Ci wyrzutkowie narodu litewskiego poprzez mordowanie ludzi, rabunki i palenie gospodarstw chcą przeszkodzić w dziele odbudowy Radzieckiej Litwy (Tiesa, 1945-06). W głównym litewskim organie oficjalnym „Tiesa” nie tylko gorliwie chłostano tak zwanych kułaków, lecz także pomniejszano i poniżano całą „kułacką burżuazyjną Litwę”: 9) Kułak Gaidamavičius (wieś Bajorai, gmina Želva) przez wiele lat w burżuazyjnej Litwie wyzyskiwał swoich sąsiadów, bogacił się z ich krwawego potu. Podczas okupacji niemieckiej ten pijawka szczególnie 1945-03). podniosła głowę (Tiesa, 10) Kułacka burżuazyjna Litwa była rajem dla kułaków, obszarników, spekulantów, wyzyskiwaczy, smetonowskich wysokich urzędników, lecz piekłem dla robotników i chłopów. Na krwawym pocie ludzi pracy w miastach rosły wspaniałe pałace, lecz robotnik i chłop biedowali w ciasnych i brudnych chałupach (Tiesa, 1945-07). 2. WROGOWIE I PRZYJACIELE SOWIECKIEJ LITWY Tyrimui atrinktų sakinių analizė rodo, kad po karo Lietuva turėjo du svarnajważniejszych wrogów: wewnątrz kraju zwolennicy i obrońcy władzy sowieckiej musieli walczyć z szalejącymi „burżuazyjnymi nacjonalistami”, a głównym wrogiem zewnętrznym były hitlerowskie Niemcy. Artykuły / Articles 233 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne 2.1. Vidaus priešai Sovietinės Lietuvos pikčiausiais priešais tuo metu aiškiai įvardijami „lietuviškiedy niemieccy nacjonaliści”, „nacjonalistyczni bandyci”, z którymi Komsomoł i cały naród litewski mają walczyć: 11) Sprawa całego narodu stawia przed każdym człowiekiem pracy Litwy zadanie szybszego wytępienia nikczemnych wyrzutków – różnej maści litewskich burżuazyjnych nacjonalistów oraz pozostałości ich bandyckich gangów (Tiesa, 1945-06). 12) Ludzie pracy Litwy jeszcze ściślej skupili się wokół Partii Komunistycznej i rządu radzieckiego, popierali wszystkie ich działania w walce przeciwko bandyckiemu podziemiu. Chłopi litewscy, wszyscy ludzie pracy coraz zdecydowaniej stawali do walki przeciwko nacjonalistycznym bandytom, aż bandyci ci zostali ostatecznie rozbici (Komjaunimo tiesa, 1957-06). Powojenni litewscy partyzanci przedstawiani byli jako całkowite przeciwieństwo sowieckiego bohatera (komunistów, obrońców ludu itp.); są oni wrogami wewnętrznymi, widmami przeszłości, ponieważ nie potrafią przystosować się do nowego sowieckiego porządku i próbują żyć według dawnego (Putinaitė 2007: 113). 2.2. Wrogowie zewnętrzni Bezpośrednio po okupacji w prasie okresu sowieckiego bardzo nieprzychylnie wypowiadano się o Niemczech. Najczęściej potępiano i krytykowano hitlerowskie Niemcy, które skuły Litwę kajdanami faszyzmu, niemieccy grabieżcy wyrządzili „rany rolnictwu”, „uciskali kulturę narodu litewskiego”, „wymordowali na Litwie około pół miliona ludzi” (Tiesa 1945-03) itd. Przedstawiciele hitlerowskich Niemiec, nazywani hitlerowskimi barbarzyńcami, faszystowskimi i hitlerowskimi bestiami, hitlerowskimi mordercami, łajdakami, bandytami itp., terroryzowali, grabili i niszczyli nasz kraj: 13) Ponad 400 tysięcy obywateli wszystkich narodowości sowieckiej Litwy – Litwinów, Żydów, Rosjan, Polaków – oraz około 160 tysięcy dė ir nukankino hitleriniai žmogžudžiai Lietuvoje (Tiesa, 1945-07). 14) Mūsų patriotės palaikė ryšius su partizanais, pačios apsiginklavusios ėjo į sowieckich jeńców wojennych zamordowano, aby zniszczyć faszystowskie bestie [...], natchnęli swoich synów, mężów i braci do walki o wolność sowieckiej Litwy i całej ludzkości (Tiesa, 1945-03). W propagandzie publicznej mieszkańcom Litwy wpajano myśl, że niektóre kraje kapitalistyczne również nie są zbyt przyjazne naszemu krajowi, czasami ich mieszkańcy wręcz nam szkodzą, a Litwa stara się dogonić takie państwa, a nawet aplenkti: AURELIJA GRITĖNIENĖ 234 Acta Linguistica Lithuanica XC 15) Kiedy po stłumieniu władzy radzieckiej przez jakiś czas na Litwie brakowało produktów żywnościowych, amerykańscy biznesmeni nie przepuścili okazji. Pod jie pradėjo siuntinėti į Lietuvą neaiškios kokybės lašinius, taukus. Nemaža žmonių, vartodami šiuos produktus, apsinuodijo (Tiesa, 1962-09). przykrywką rzekomej „pomocy” 16) Niech Duńczycy jeszcze znacznie przewyższają Litwę w dziedzinie rybołówstwa, jednak krok litewskich rybaków jest wyraźnie szybszy (Tiesa, 1962-12). Tak więc, jak wynika z analizowanych zdań, zewnętrzni i wewnętrzni wrogowie Litwy są nazywani jasno i bez ogródek. Z wewnętrznymi wrogami radziecka Litwa walczy, z największym wrogiem zewnętrznym – hitlerowskimi Niemcami – również toczy walkę, nieprzyjazne państwa kapitalistyczne są pogardzane albo podejmuje się starania, by dogonić ich osiągnięcia gospodarcze, a nawet je wyprzedzić. 2.3. Przyjaciele radzieckiej Litwy W pierwszych latach powojennych, gdy Niemcy zostały określone jako główny wróg Litwy, Rosję, a później także Związek Radziecki, przedstawiano jako strażniczki bezpieczeństwa i wolności Litwy, które stworzyły Litwie możliwość rozwoju i rozkwitu: 17) Tylko w ustroju radzieckim naród litewski uzyskał swoją prawdziwą wolność, po raz pierwszy otrzymał możliwość połączenia w jedną Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką wszystkich swoich ziem, od starego 1957-03). Wilna po Kłajpedę (Komjaunimo tiesa, 18) W radzieckiej Litwie naród litewski uzyskał swoją prawdziwą niepodległość, ponieważ przestał być zabawką we własnych obszarników i kapitalistów oraz obcych imperialistów rękach. Radziecka Litwa jest suwerennym państwem (Tiesa, 1945-12). 19) Ustrój radziecki na Litwie, ukazując naszemu krajowi wielkie możliwości rozkwitu gospodarczego i kulturalnego, tym samym stworzył także najodpowiedniejsze warunki do rozwoju i doskonalenia naszej inteligencji, aby jej owocna praca służyła dobru własnego kraju, radzieckiej Ojczyzny (Tiesa, 1945-07). W tamtym okresie w prasie nieustannie przypominano, że dzięki przyjaźni i współpracy z narodami Związku Radzieckiego Litwa otrzymuje od nich wiele pomocy i wsparcia: 20) Z fabryki lokomotyw w Ordżonikidzėgradzie otrzymano części zamienne do maszyn rolniczych dla litewskich stacji maszynowo-traktorowych (Komjaunimo tiesa, 1956-03). 21) Ukraińcy przysyłają na nasze pola wspaniałe traktory, zaopatrują nas w różne towary przemysłowe — młodzież litewska z entuzjazmem udała się do Radzieckiej Ukrainy, aby kopać nowe szyby, budować nowe magistrale… (Komjaunimo tiesa, 1957-03). Straipsniai / Articles 235 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne 22) Radziecka Litwa każdego roku otrzymuje również od bratnich republik daug mineralinių trąšų (ten pat). Oczywiście najlepszym i najbardziej niezawodnym przyjacielem Litwy jest „bratni naród rosyjski“. W dyskursie propagandowym nieustannie mówiono o wiecznej, nierozerwalnej przyjaźni narodów litewskiego i rosyjskiego: 23) Wielki naród rosyjski przysyłał Litwie metal, węgiel, maszyny, materiały budowlane – wszystko, co było potrzebne nie tylko do odbudowy, lecz także do szybkiego rozwoju gospodarki narodowej Litewskiej SRR (Komjaunimo tiesa, 1956-03). 24) Jesteśmy wdzięczni za ocalenie Litwy wszystkim bratnim narodom naszego kraju, przede wszystkim wielkiemu narodowi rosyjskiemu, który poniósł największe ofiary w walce przeciwko hitlerowskim hordom, który dokonał największych czynów bohaterskich w wojnie ojczyźnianej (Komjaunimo tiesa, 1957-06). Aby wysławiać bratnie narody słowiańskie, zwłaszcza Rosjan, roztropnie przypominano również historię Litwy: 25) Największa w historii Litwy bitwa z niemieckimi krzyżakami, stoczona w 1410 roku pod Grunwaldem, została wygrana dlatego, że Litwinom z pomocą przyszły bratnie narody słowiańskie, przede wszystkim naród rosyjski (Tiesa, 1945-03). 26) Przez wszystkie dwadzieścia cztery lata swojego panowania Giedymin bez ustanku walczył przeciwko niemieckim psom-rycerzom; z tych wojen Litwa, w sojuszu z Rosjanami, Ukraińcami i Białorusinami, wyszła zwycięsko (tamże). Podkreśla się, że utrzymywane są przyjazne stosunki także z innymi państwami socjalistycznymi: 27) Również Litewska Akademia Nauk SRR nawiązała ścisłe kontakty z Chińską Akademią Nauk i innymi instytutami naukowymi [...] (Komjaunimo tiesa, 1956-09). 28) Przyjaciele Polacy wyrazili chęć zorganizowania w Polsce wystawy obrazów litewskich artystów, które są obecnie eksponowane w Muzeum Sztuk Pięknych Litewskiej SRR, oraz systematycznej wymiany nowych dzieł muzycznych i literackich (Komjaunimo tiesa, 1956-08). 3. KONSTRUOWANIE NOWEJ HISTORII Analiza wybranych przykładów pokazuje, że jednym z celów totalitarnej ideologii radzieckiej było nieustanne wyjaśnianie w prasie, że Litwa z własnej woli wstąpiła do związku bratnich republik, a Litwa, podobnie jak inne państwa bałtyckie, pod koniec drugiej wojny światowej nie została okupowana, lecz „wyzwolona” przez Armię Czerwoną: AURELIJA GRITĖNIENĖ 242 Acta Linguistica Lithuanica XC zwiększanie produkcji, poprawę jakości wyrobów, obniżanie ich kosztów własnych oraz o tym, że ludzie pracy t. t.: 58) Pirmieji atgarsiai, gaunami iš mūsų respublikos kolūkių, tarybinių ūkių, kallitewskiego rolnictwa są gotowi aktywnie uczestniczyć w ogólnonarodowej walce o nowy wzrost produkcji rolnej, wnieść swój wkład pracy w realizację postawionego zadania (Komjaunimo tiesa, pozdrowienie Komitetu Centralnego 1957-06). 59) Visų respublikos kolūkių ir tarybinių ūkių garbės reikalas turi būti pasekti patriotiniu priešakinio kolūkio „Kelias į komunizmą” pavyzdžiu ir į KPZR, na jego wezwanie odpowiedzieć wytężoną walką o osiągnięcie wysokich wskaźników produkcji artykułów hodowlanych w całej Litwie (tamże). I choć prasa demonstrowała aktywną i niestrudzoną walkę, w realnym życiu tamtych czasów było wiele stagnacji, alienacji, intelektualnego skostnienia i pustki; nie bez powodu badacze tego okresu nazywają społeczeństwo Litwy późnego okresu sowieckiego „społeczeństwem nudy”, wynikającej z jałowej, bezsensownej pracy (Vaiseta 2014: 16). Propaganda nieustannie podkreślała, jak ważne jest, przy wykorzystaniu inteligencji oraz przykładów komsomolców i komunistów, wzmacnianie pracowniczego i moralnego wychowania radzieckiego Litwina: 60) W uchwale Komitetu Centralnego KP Litwy zaznaczono, że poszczególni komuniści i komsomolcy sami nie dają przykładu pracowitości, a ich zachowanie niekiedy nie odpowiada wymogom kodeksu moralnego budowniczego komunizmu. W rejonie nadal są ludzie unikający pracy pożytecznej dla społeczeństwa (Tiesa, 1962-09). 61) Zadaniem inteligencji litewskiej jest jak najszersze wykorzystywanie wszystkich możliwości hojnie stwarzanych przez władzę radziecką, tworzenie kultury narodowej w formie, a socjalistycznej w treści, wychowywanie ludzi pracy Radzieckiej Litwy w duchu leninowsko-stalinowskiej przyjaźni narodów, rozwijanie miłości do swojej radzieckiej Ojczyzny, do 1945-12). bratnich narodów radzieckich, przede wszystkim do wielkiego narodu rosyjskiego [...] (Tiesa, A zatem, choć prasa okresu sowieckiego nieustannie przypominała czytelnikom, jak szczęśliwy i wolny jest człowiek radzieckiej Litwy, rzeczywistość była inna; zwykli ludzie cierpieli, ponieważ „musieli być szczęśliwi jako członkowie społeczeństwa radzieckiego, a do tego osobiste szczęście nie było konieczne”, ponadto ludzi „zmuszano do przyjmowania rzeczy nienormalnych jako normalnych i oczywistych” (Putinaitė 2007: 23, 49). Nie bez powodu naukowcy twierdzą, że okres sowiecki najwyraźniej charakteryzuje pojęcie dualizmu stylu życia – „różnice między poziomem publicznym, oficjalnym a prywatnym” (Čepaitienė 2013: 554), innymi słowy, oczywiste praktyki dwoiste: zachowanie rytualne Straipsniai / Articles 243 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne zgodne z kanonem oraz odbywające się pod przykrywką „normalne życie” (Vaiseta 2014: 37)7. 7. WYRAŻANIE PROPAGANDOWYCH „PRAWD” Do wyrażania propagandy w prasie radzieckiej wykorzystywano terminy pokrewieństwa: obywateli Litwy nazywano córkami i synami, narody Związku Radzieckiego – braterską rodziną, Rosję – wielkim, starszym bratem itp.: 62) Kandydatów na deputowanych miejscowych Rad ludzie pracy Litwy wysunęli geriausius savo sūnus ir dukras, įrodžiusius beribį atsidavimą komunizmo reikalui (Komjaunimo tiesa, 1957-03). 63) Cała braterska rodzina z wielką uwagą i miłością obserwuje rozwój i rozkwit Estonii, Litwy i Łotwy. Nasi bracia i przyjaciele, na czele ze starszym bratem, pomagają nam wszędzie i zawsze („Tiesa”, 1962-03). Autorzy artykułów propagandowych obficie stosowali porównania i epitety, Litwę nazywano wspaniałą, chwalebną, drogą itp.: 64) Podeptana niemieckim butem Litwa znów powstanie z popiołów jak kwiat ku słońcu („Tiesa”, 65) Niemieccy kolonizatorzy 1945-03). podczas okupacji jak głodne szczury tysiącami napływali na Litwę i spieszyli osiedlać się na ziemiach litewskich chłopów pracujących, nakładając na chłopów pracujących swoje jarzmo (tamże). Do określania i odzwierciedlania komunizmu, braterskiej przyjaźni narodów oraz uwypuklania osiągnięć obficie stosowano metafory: 66) Ludzie pracy Litwy swoją ofiarną pracą niestrudzenie umacniają naszą drogą Ojczyznę – twierdzę pokoju i przyjaźni narodów na całym świecie. Naród litewski jest pewien swojej przyszłości. Wraz ze wszystkimi bratnimi narodami naszej wielonarodowej radzieckiej Ojczyzny buduje on jasne pałace komunizmu („Komjaunimo tiesa”, 1957-03). 67) Tą plačiąja tarybinio vieškelio keliu žengia Tarybų tautų šeimoje ir Tarybų Lietuva (Tiesa, 1945-09). 68) Mokslo ir kultūros šviesa vis plačiau sklinda Tarybų Lietuvos miestuose ir kaimuose (Komjaunimo tiesa, 1957-03). 7 Iki šiol viešojoje erdvėje patys lietuviai sovietmetį vertina gana prieštaringai: fiksuojamas ir besąlygiškas sovietmečio ignoravimas, ir nostalgija sovietinei praeičiai (Čepaitienė 2007: 36–50). Galbūt viena iš daugybės priežasčių, kodėl ilgimasi to laiko, – ilgus dešimtmečius propagandos kurtas idealistinis sovietinės Lietuvos vaizdinys. AURELIJA GRITĖNIENĖ 244 Acta Linguistica Lithuanica XC Oficiali sovietinė propaganda daug dėmesio skyrė įvairiems trafaretiniams šūkiams: 69) Tegyvuoja Tarybų Lietuvos darbo valstiečiai! Tegyvuoja Tarybų Lietuva! Tegyvuoja Lenino-Stalino Partija – mūsų Tėvynės didingųjų laimėjimų organizatorius ir įkvėpėjas (Tiesa, 1945-03)! 70) Dołożymy wszelkich starań, aby tragedia w Pirczupiach nigdy więcej się nie powtórzyła, aby zachować pokój. Niech żyje Radziecka Litwa! Niech żyje Związek Radziecki (Komjaunimo tiesa, 1957-06)! Teksty z tamtego okresu obfitują w patos i sowieckie klisze: 71) Wolność Litwie przynieśli żołnierze, którzy mówili różnymi językami, lecz w których piersiach biło jedno serce, serce radzieckiego patrioty, w których życiu była Ojczyzna, walka o jej szczęście. Przepełniony wdzięcznością dla żołnierzy vienas tikslas, nurodytas Lenino – Stalino partijos, – pasiaukojančiai mylėti wyzwolicieli lud radzieckiej Litwy dzień po dniu udzielał pomocy Armii Czerwonej, włączył się w odbudowę gospodarki ludowej zniszczonej przez niemieckich grabieżców (Tiesa, Klisze w prasie okresu sowieckiego były szeroko 1945-07). rozpowszechnione, ponieważ jednostki skłonne są przyjmować je jako oczywiste. Nieustannie powtarzane klisze zyskują status naturalności i normalności. Klisze tak głęboko przenikają do świadomości, że ludzie często przyjmują je nawet bez refleksji; kształtują one myślenie i stanowiska, stopniowo przygotowują ludzi do myślenia, mówienia, odczuwania i działania w określonym kierunku (Zijderveld 1979: 4, 10). Obficie stosowane są abstrakty odczasownikowe, a niektóre konstrukcje składniowe wskazują, że część takich tekstów propagandowych była tłumaczona z języka rosyjskiego: 72) W wojskowych garnizonach na Litwie w 1905 i 1906 roku doszło do całej serii liucinių kareivių išstojimų (Komjaunimo tiesa, 1956-08). 73) Tame sveikinime sakoma, kad partijos Centro Komitetas ir Tarybinė vyriaurewolucji; nie ma wątpliwości, że za przykładem kołchozu „Droga do komunizmu”, który pokazuje, jak ogromne są rezerwy pozwalające znacznie zwiększyć produkcję artykułów hodowlanych, pójdą wszystkie kołchozy i gospodarstwa państwowe Republiki Litewskiej, a także innych republik bałtyckich (Komjaunimo tiesa, 1957-06). 74) Młodzież Radzieckiej Litwy, gijos, jėgų, jie įneš savo svarų indėlį į bendrą reikalą, nes jie tvirtai įsitikinę, jog sėkmingas šeštojo penkmečio planų įgyvendinimas dar labiau pakels takomsomolcy, nie będą szczędzić swojej młodzieńczej energii dla dobra ludu, aby był to kolejny wielki krok ku jutrze komunizmu (Komjaunimo tiesa, 1956-03). Artykuły / Articles 245 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne 75) Ludzie pracy litewskiej wsi osiągną nowe sukcesy w rolnictwie i hodowli zwierząt, dobrze i szybko rozwiążą zadanie znacznego zwiększenia produkcji artykułów hodowlanych (Komjaunimo tiesa, 1957-06). PODSUMOWANIE Analiza przykładów zebranych na potrzeby badania pokazuje, że w prasie okresu radzieckiego starano się stworzyć niezwykle pozytywny obraz wyidealizowanej Litwy. Takie obrazy były wówczas szczególnie popularne, ponieważ „odzwierciedlanie rzeczywistości faktycznej w literaturze radzieckiej [...] uznawano za niezrozumienie procesu historycznego, niedostrzeganie ukrytych istotnych tendencji” (Mažeikis 2010: 300). Na utrwalenie obrazu idealnej Litwy duży wpływ miały również gigantyczne nakłady prasy radzieckiej8. Obraz idealnej Litwy tworzony w prasie radzieckiej obejmował następujące główne aspekty: pogardę i oczernianie niedawnej przeszłości (smetonowskiej, burżuazyjnej Litwy), jako przeciwieństwo tego okresu ukazywano jasną i piękną teraźniejszość radziecką, uwypuklano przyjaciół i wrogów kraju, podkreślano osiągnięcia gospodarcze, kulturalne itp. kraju. Czytając ówczesną oficjalną publicystykę, odnosi się wrażenie, że znaczna część ówczesnych obywateli Litwy była zrośnięta z systemem radzieckim, żyła pod wpływem jego zasad ideologicznych i myślała zgodnie z ukształtowanym przez niego dyskursem9. Semantyczna analiza zdań wybranych do badania pokazuje zatem, że w radzieckiej prasie ideologicznej, niczym w krzywym zwierciadle, odbijał się oficjalny symulakr idealnej Litwy10 i dopiero po odzyskaniu wolności zaczynamy rozumieć, że był to jedynie „zniekształcony urok radzieckiego raju” (Putinaitė 2007: 17). WNIOSKI We współczesnych badaniach (post)socjalizmu okresem radzieckim zajmują się przede wszystkim historycy, socjolodzy, etnolodzy i literaturoznawcy, jednak ten okres historyczny jest ważny również dla językoznawców. Analizując teksty prasowe z okresu radzieckiego, przez cały czas należy pamiętać o fakcie, że ludzie żyli wówczas 8 O znaczeniu i wpływie „Prawdy” na życie zwykłych obywateli ZSRR świadczy również taki fakt – komuniści uczyli swoje dzieci czytać z tej gazety (szerzej zob. Aleksijewicz 2016: 25). 9 Kiedy zbrojny opór rezystencyjny został złamany, „najprostszy instynkt samozachowawczy narodu zmuszał do dostosowania się do warunków reżimu okupacyjnego” (Brazauskas 2010: 8) 10 Symulakr – wyobrażenie tworzące nieistniejącą rzeczywistość, znoszące różnicę między tym, co jak gdyby podwójne życie: jedno – tworzone przez propagandę w przestrzeni publicznej, drugie – niewidoczny świat domowy (por. Lubecka 2013: 92), a zatem, patrząc na ówczesną „tikra“ ir „netikra“, „realu“ ir „įsivaizduojama“ (Baudrillard 2002: 9). AURELIJA GRITĖNIENĖ 246 Acta Linguistica Lithuanica XC prasę z perspektywy XXI wieku, widzimy oczywistą sprzeczność między propagandą okresu ir palaikomas komunistinės ideologijos sukonstruotas gyvenimas, kitas – vieradzieckiego a rzeczywistością. Ideologia totalitarna przenikała całą ówczesną prasę. W oficjalnej prasie propagandowej tworzono niezwykle pozytywny obraz zsowietyzowanej idealnej Litwy. W tej idealistycznej opowieści o Litwie obficie stosuje się standardowe propagandowe frazes z okresu sowieckiego, terminy pokrewieństwa, a podniosłym stylem (za pomocą metafor, porównań, epitetów) przedstawia się życie „szczęśliwego” kraju i „szczęśliwych” ludzi systemu sowieckiego. Idealny obraz sowieckiej Litwy tworzą następujące główne aspekty: jasna, kwitnąca nowa sowiecka Litwa zostaje przeciwstawiona nie-Litwie, uwypukla się przyjaciół i wrogów kraju, osiągnięcia gospodarcze, kulturalne i innego rodzaju. W prasie lat powojennych (zwłaszcza w „Tiesie” z 1945 r.) za głównego zewnętrznego wroga Litwy wyraźnie uznano faszystowskie Niemcy, a największym wrogiem tolimos praeities juodinimas, „tamsiai“, „varganai“, „atsilikusiai“ buržuazinei wewnętrznym były bandy burżuazyjnych nacjonalistów, z którymi zaciekle walczono. Według ideologów prasowych Litwa utrzymywała braterskie stosunki przede wszystkim z wielkim narodem rosyjskim, a także nawiązywano silną przyjaźń z innymi narodami Związku Radzieckiego oraz z państwami socjalistycznymi. Szeroko rozpowszechniona prasa sowieckiej Litwy uczyła swoich obywateli, aby nie wstydzili się swoich uczuć wobec Armii Czerwonej, która „podarowała” Litwie wolność, wobec towarzysza Stalina, Związku Radzieckiego i jego bratnich narodów, zwłaszcza wielkiego narodu rosyjskiego. W ówczesnej prasie propagandowej otwarcie demonstrowano uczucia wdzięczności, radości, miłości itp. Tak zwaną „jasną” sowiecką przyszłość tworzono w prasie propagandowej, poświęcając szczególną uwagę ludziom pracy. Tworzono iluzję, że w społeczeństwie socjalistycznym mieszkańcy Litwy są syci, szczęśliwi i wolni. Dzięki nim tak szybko rozwijała się również sama Litwa, dlatego w prasie nieustannie podkreślano, jak ważne jest, aby nadal nie tylko realizować, lecz także przekraczać plany i zobowiązania (nie uznawano tego za wyzysk), aktywnie uczestniczyć w budowie komunizmu, życiu socjalistycznym i współzawodnictwie. Analizowane przykłady ilustracyjne wyraźnie pokazują, że propaganda dążyła do ukazania, jak intensywne, aktywne i produktywne było życie ludzi pracy ówczesnej Litwy. Prasa ideologiczna prowadziła szeroką kampanię propagandową, jednak patrząc na prasę radziecką z dzisiejszej perspektywy i znając historyczną rzeczywistość, dostrzegamy rozbieżność między prasą a tym, co rzeczywiście istniało w szarej codzienności Litwy. tiesą, matome akivaizdų atotrūkį tarp to, ką vaizdavo ir diegė oficialioji sovieti- Artykuły / Articles 247 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne ŹRÓDŁA I LITERATURA Aleksijewicz Swietłana 2016: Czas secondhand. Życie na gruzach socjalizmu, Wilno: Kitos knygos. Anušauskas Arvydas, red. odp., 2004: Rozwój oporu i ruchu oporu Baudrillard Jean todai. – Pilietinis pasipriešinimas Lietuvoje ir Lenkijoje: sąsajos ir ypatumai 1939–1956, Vilnius: Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. 2002: Symulakry i symulacja, Wilno: Baltos lankos. Brazauskas Algirdas 2010: I wtedy pracowaliśmy dla Litwy, Wilno: Knygiai. Čepaitienė Auksuolė 2013: Etnografia życia: miejsca, struktury i czas. Zmieniająca się Litwa w XX wieku, Wilno: Instytut Historii Litwy. Čepaitienė Rasa 2007: Pamięć okresu sowieckiego – między odrzuceniem a nostalgią. – Lituanistica 4(72), 36–50. Dostęp online: http://mokslozurnalai.lmaleidykla.lt/publ/0235-716X/2007/4/Lit_036_050.pdf. Jakonytė-Kvedarienė Loreta 2015: Obraz rodziny w litewskiej literaturze okresu sowieckiego, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folklorystyki. Juknevičius Stanislovas 2022: Archetypiczna historia mentalności: Litwa okresu sowieckiego, Wilno: Instytut Badań Kultury Litewskiej. Kalėda Algis, Kmita Rimantas, Satkauskytė Dalia 2019: Litewska literatura okresu sowieckiego. Reiškiniai ir sąvokos, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folklorystyki. Klumbytė Neringa 2004: Ludzie na marginesach historii teraźniejszości: wspomnienia o okresie sowieckim i doświadczenia codzienności we wspólnotach wiejskich. – Politologia 3(35), 63–83. Dostęp online: https://www.ceeol.com/search/viewpdf?id=191351. Kuodytė Dalia, Tracevskis Rokas 2013: Nieznana wojna. Zbrojny antysowiecki opór na Litwie w latach 1944–1953, Wilno: Centrum Badań nad Ludobójstwem i Opornością Litwy. Lankauskas Gediminas 2006: O sensorycznej pamięci socjalizmu. – Etnologia litewska: studia z antropologii społecznej i etnologii 6(15), 47–72. Laurinavičius Česlovas, red. nauk., 2013: Nacjonalizm łączący epoki: (de)konstruowanie narodu na Litwie międzywojennej, sowieckiej i postsowieckiej, Wilno: Instytut Historii Litwy. Leinartė Dalia 2022: Nieplanowane życie. Rodzina na Litwie w czasach sowieckich, Wilno: Auksinės žuvys. Leinartė Dalia, Žilinskienė Laima, Kraniauskienė Sigita, Šutinienė Irena, Gečienė Ingrida 2014: Pamięć czasów sowieckich w historiach życia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. AURELIJA GRITĖNIENĖ 248 Acta Linguistica Lithuanica XC Lubecka Anna 2013: Polish Ritual Year – a Reflection on Polish Cultural Policy. – Estonia i Polska: Kreatywność i tradycja w komunikacji kulturowej 2: Perspektywy tożsamości narodowej i regionalnej, red. L. Laineste, D. Brzozowska, W. Chłopicki, Tartu: ELM Scolary Press, 83–98. Mažeikis Gintautas 2010: Propaganda i myślenie symboliczne, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Dostęp w internecie: http://talpykla.elaba.lt/elaba-fedora/objects/ elaba:4575266/datastreams/MAIN/content. MTINT – Korpus ideologicznej narracji nowoczesnej tożsamości: Kontynuowany nis moksliškai susistemintas duomenų rinkinys, sud. V. Čižik-Prokaševa, A. Gaidienė, A. Gritėnienė, L. Vaičiulytė-Semėnienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2018– interneti2021. Dostęp online: http://publicistikos-tekstynas.lki.lt. Nikžentaitis Alvydas, red., 2013: Polityka pamięci i historii na Litwie. – Wielowarstwowość pamięci. Miasto, państwo, region, Wilno: Instytut Historii Litwy, 517–538. Paukštytė-Šaknienė Rasa 2016: Rodzina i święta kalendarzowe w sowieckiej Litwie. – Etnologia Litwy 16(25), 9–31. Pocius Mindaugas, red., 2018: Sowietyzacja Litwy w latach 1947–1953: dokumenty KC WKP(b), Wilno: Instytut Historii Litwy. Putinaitė Nerija 2007: Nieprzerwana struna: przystosowanie i opór wobec sowieckich Na Litwie, Wilno: Aidai. Ramonaitė Ainė 2013: Kto tęskni za okresem sowieckim? Wpływ statusu ekonomicznego, środowiska społecznego i postaw wartościujących na podział sowiecki – antysowiecki na Litwie. – Socjologia. Mintis ir veiksmas 2(33), 265–285. Dostęp online: https://www.ceeol. com/search/viewpdf?id=103868. Sabonis Arvydas, Sabonis Stasys, red., 1992: Pisarz i cenzura, Wilno: Vaga. Satkauskytė Dalia, red., 2015: Między estetyką a polityką: literatura litewska w okresie sowieckim,. Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. Sėdaitytė Edita 2017: Historiografia cenzury sowieckiej: główne kierunki badań i koncepcje cenzury. – Knygotyra 69, 84–102. Dostęp online: file:///C:/Users/ Šliavaitė Kristina 2010: Deindustrializacja, niepewność Dell/Downloads/24603698.pdf. społeczna i strategie przetrwania w przestrzeni postsowieckiej: przypadek Wisaginas. – Etnologia litewska: studia z antropologii społecznej i etnologii 10(19), 93–116. Dostęp online: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2010~1367175701116/datastreams/ Šutinienė Irena 2020: Między krytyką socjalizmu a nostalgią za dzieciństwem: pamięć DS.002.0.01.ARTIC/content. Straipsniai / Articles 249 Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne okresu sowieckiego w historiach życia pokolenia lat siedemdziesiątych. – Socjologia. Myśl i działanie 1(46), 7–28. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/ sociologija-mintis-ir-veiksmas/article/view/22616/21839. Švedas Aurimas 2009: W niewoli matrycy. Litewska historiografia okresu sowieckiego (1944– 1985), Wilno: Aidai. Tininis Vytautas 1994: Sowiecka Litwa i jej działacze, Wilno: Enciklopedija. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta, Čižik-Prokaševa Veslava, Gritėnienė Aurelija, Liutkevičienė Danutė, Gaidienė Anželika 2022: Sąsiedzi Litwina: Vaiseta Tomas 2014: draugai ar priešai? Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Społeczeństwo nudy. Codzienność i ideologia w późnym okresie sowieckim (1965–1984), Wilno: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Walicki Andrzej 2005: Marksizm i skok do królestwa wolności: historia utopii komunizmu, Wilno: Mintis. Venclauskienė Laima 2016: Homo sovieticus: cechy portretu szarego i łysego człowieka w prasie wyzwalającej się Litwy. – Darbai ir dienos 65, 143–162. Dostęp online: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/31395/1/ISSN23358769_2016_N_65.PG_143-162.pdf. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, wersja elektroniczna, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2001–2020. Dostęp online: https://www.vle.lt. Zijderveld Anton 1979: On Cliches: The Supersedure of Meaning by Function in Modernity, London, Boston, Henley: Routledge and Kegan Paul. Žilinskienė Laimutė, Kraniauskienė Sigita, Šutinienė Irena 2016: Urodzeni w socjalizmie: pierwsze pokolenie okresu sowieckiego, Wilno: Uniwersytet Wileński. The Image of Soviet Lithuania in the Corpus of the Ideological Narrative of the Modern Tożsamość STRESZCZENIE W 2018 roku Instytut Języka Litewskiego uruchomił Korpus Ideologicznej Narracji Współczesnej Tożsamości. Przeszukanie tekstów z epoki sowieckiej zawartych w Korpusie („Tiesa” z lat 1945 i 1962 oraz „Komjaunimo Tiesa” z lat 1956–1957) przyniosło 798 ilustracji AURELIJA GRITĖNIENĖ 250 Acta Linguistica Lithuanica XC zawierających wzmianki o Litwie. Celem artykułu jest analiza zdań wybranych do badań językowych z sowieckiej prasy propagandowej oraz zbadanie obrazu sowieckiej Litwy, który można odtworzyć na podstawie materiału drukowanego okresu, (re)konstruującego sowiecką in the press of the period, how much truth and how much distorted or even new reality constructed by propaganda artists there is in that image, and how journalist texts from the Litwę. Analizując teksty artykułów prasowych z okresu sowieckiego, zawsze należy pamiętać o tym, że ludzie żyli wówczas niejako podwójnym życiem: jednym, ukształtowanym przez ideologię komunistyczną, wykreowanym i podtrzymywanym w oczach opinii publicznej; drugim zaś — nieujawnionym, prywatnym życiem domowym; dlatego, patrząc na prasę z tego okresu przez pryzmat XXI wieku, możemy dostrzec wyraźną konfrontację między propagandą a realiami epoki sowieckiej. Analiza semantyczna wybranych zdań wykazała, że prasa sowiecka próbowała przedstawiać wysoce pozytywny obraz idealnej Litwy. Obraz ten malowany jest za pomocą standardowych klisz sowieckiej propagandy, ukazujących w entuzjastyczny sposób życie „szczęśliwych” ludzi w „szczęśliwym” kraju w systemie sowieckim. Idealny obraz sowieckiej Litwy składa się z następujących kluczowych aspektów: oczerniania niedawnej przeszłości; przeciwstawiania „ciemnej”, „biednej” i „zacofanej burżuazyjnej Litwy jasnej i kwitnącej nowej sowieckiej Litwie; wskazywania największych przyjaciół oraz wewnętrznych i zewnętrznych wrogów; świętowania gospodarczych, kulturalnych i innych osiągnięć kraju. W prasie powojennej (w szczególności w „Tiesie” z 1945 roku) głównym zewnętrznym wrogiem Litwy były faszystowskie Niemcy; jego największym wewnętrznym wrogiem były burżuazyjno-nacjonalistyczne bandy, które stały się celem brutalnych prześladowań. Ideolodzy twierdzili, że Litwa przede wszystkim utrzymywała braterskie stosunki z wielkim narodem rosyjskim oraz budowała silne więzi przyjaźni z innymi narodami Związku Radzieckiego i innymi państwami socjalistycznymi. Prasa radzieckiej Litwy, dzięki dużemu nakładowi, uczyła swoich obywateli, aby nie wstydzili się ciepłych uczuć wdzięczności, miłości, poparcia i innych emocji wobec Armii Czerwonej, która „dała” Litwie wolność, wobec towarzysza Stalina, Związku Radzieckiego i jego braterstwa narodów, a w szczególności wielkiego narodu rosyjskiego. Prasa radziecka kładła znaczny nacisk na postęp Litwy, zawsze podkreślając znaczenie realizacji i przekraczania planów oraz zobowiązań, aktywnego uczestnictwa w budowie komunizmu, życiu społecznym i wyścigu. Przedstawione w analizie przykłady dobitnie pokazują, że ówczesny naród litewski prowadził bardzo intensywne i aktywne życie. Ówczesna prasa ideologiczna prowadziła zakrojoną na szeroką skalę kampanię propagandową, twierdząc, że Litwini żyjący w społeczeństwie socjalistycznym byli syci, szczęśliwi i wolni, mimo że rzeczywistość była zupełnie inna; ergo, możemy dostrzec wyraźną przepaść między tym, co przedstawiano w oficjalnej prasie radzieckiej, a prawdziwym obrazem ponurej litewskiej rzeczywistości. Złożono 13 stycznia 2024 r. AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308, Vilnius, Lietuva aurelija.grit[email protected]