Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne

AURELIJA GRITĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-8510-9037 Kierunki badań naukowych: leksykologia i leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all90-09 OBRAZ SOWIECKIEJ LITWY W KORPUSIE IDEOLOGICZNEJ NARRACJI NOWOCZESNEJ TOŻSAMOŚCI Obraz sowieckiej Litwy w korpusie ideologicznej narracji nowoczesnej tożsamości ADNOTACJA Artykuł, opierając się na danych Korpusu ideologicznej narracji nowoczesnej tożsamości, omawia obraz sowieckiej Litwy wyłaniający się z gazet „Tiesa” z 1945 r., „Komjaunimo tiesa” z lat 1956–1957 oraz „Tiesa” z 1962 r., a także analizuje, ile jest w tym obrazie prawdy, a ile rzeczywistości zniekształconej lub wręcz na nowo skonstruowanej przez propagandystów, oraz w jaki sposób teksty publicystyczne tamtego okresu (re)konstruują sowiecką Litwę. Semantyczna analiza 798 ilustracji, w których wspomniano Litwę, pokazuje, że prasa okresu sowieckiego starała się stworzyć niezwykle pozytywny obraz wyidealizowanej Litwy, obejmujący następujące główne aspekty: oczernianie niedawnej przeszłości (Litwy smetonowskiej, burżuazyjnej) i jej działaczy, uwypuklanie świetlanej sowieckiej teraźniejszości, wywyższanie gospodarczych, kulturalnych i innych osiągnięć kraju, konkretne wskazywanie przyjaciół oraz wewnętrznych i zewnętrznych wrogów. W idealistycznej opowieści prasowej o Litwie wykorzystywane są standardowe klisze propagandy okresu sowieckiego, a życie „szczęśliwych” ludzi „szczęśliwego” kraju, funkcjonujących w sowieckim systemie, przedstawiane jest w podniosłym stylu. Semantyczna analiza zdań wybranych do badania pokazuje, że w sowieckiej prasie ideologicznej niczym w krzywym zwierciadle odbijał się oficjalny simulakrum idealnej Litwy, rzeczywistość była jednak zupełnie inna; widzimy zatem wyraźną przepaść między tym, co przedstawiała oficjalna prasa sowiecka, a tym, co rzeczywiście istniało w szarej codzienności. SŁOWA KLUCZOWE: obraz, Litwa okresu sowieckiego, słowo „Litwa”, Korpus ideologicznej narracji nowoczesnej tożsamości, semantyka. Straipsniai / Articles 227 AURELIJA GRITĖNIENĖ ANNOTATION Artykuł analizuje obraz sowieckiej Litwy, który można odtworzyć na podstawie materiału opublikowanego w „Tiesie” z 1945 i 1962 roku oraz w „Komjaunimo Tiesie” z lat 1956–1957, a także to, ile prawdy, a ile zniekształconej lub nawet nowej rzeczywistości skonstruowanej przez propagandystów zawiera ten obraz oraz jak teksty publicystyczne z tego okresu (re)konstruują sowiecką Litwę – wszystko to w oparciu o dane z Corpus of the Ideological Narrative of the Modern Identity. Analiza semantyczna 798 ilustracji zawierających wzmianki o Litwie wykazała, że prasa sowiecka starała się przedstawiać wysoce pozytywny obraz idealnej Litwy, obejmujący następujące główne aspekty: oczernianie niedawnej przeszłości (Litwy pod rządami Smetony, burżuazyjnej Litwy) i jej aktorów; podkreślanie świetlanej sowieckiej teraźniejszości; wychwalanie gospodarczych, kulturalnych i innych osiągnięć kraju; wskazywanie konkretnych przyjaciół oraz wrogów wewnętrznych i zewnętrznych. Idealistyczna narracja prasowa o Litwie wykorzystuje standardowe klisze sowieckiej propagandy, w podniosłym tonie przedstawiając życie „szczęśliwych” ludzi z „szczęśliwego” kraju w systemie sowieckim. Analiza semantyczna zdań wybranych do badania wykazała, że podobnie jak w krzywym zwierciadle, także sowiecka prasa ideologiczna odzwierciedlała oficjalny symulakr idealnej Litwy, jednak rzeczywistość była zupełnie inna; dlatego dostrzegamy wyraźną przepaść między tym, co przedstawiała oficjalna prasa sowiecka, a prawdziwym obrazem ponurej rzeczywistości. SŁOWA KLUCZOWE: obraz, sowiecka Litwa, słowo „Litwa”, Corpus of the Ideological Narrative of the Modern Identity, semantyka. WPROWADZENIE W Lietuvių kalbos institute od 2018 roku gromadzony jest Corpus of the Ideological Narrative of the Modern Identity (MTINT). Jest to baza danych tekstów publicystycznych z lat 1928–1998, odzwierciedlająca przede wszystkim ówczesny kontekst gospodarczy i polityczny. Na podstawie danych tego korpusu można prowadzić badania dyskursu językowego, różnych wyobrażeń i inne analizy. W wyniku wyszukiwania w tym korpusie tekstów z okresu sowieckiego (w gazetach „Tiesa” z 1945 i 1962 roku oraz „Komjaunimo Tiesa” z lat 1956–1957) znaleziono 798 ilustracji zawierających wzmiankę o Litwie: 331 w „Komjaunimo Tiesie” i 467 w „Tiesie”. Wyszukiwanie przeprowadzono nie tylko dla wszystkich form słowa „Litwa”, lecz także dla skrótu LTSR (w korpusie wystąpił on zaledwie 9 razy). Szczególnie dużo propagandy rozpowszechniał główny ówczesny organ oficjalny, „Tiesa”. W 1945 roku w jednym z numerów jasno przedstawiono wpływ wydawanej wówczas w Rosji „Pravdy” na tę gazetę: „Pravda”, jako organ prasowy partii bolszewickiej, zawsze była wzorem także dla prasy ludzi pracy Litwy i litewskich komunistów. [...] W latach Wojny Ojczyźnianej pracownicy sowieckiej prasy litewskiej uczyli się od „Pravdy” wzbudzać w ludziach pracy nienawiść do niemieckich faszystowskich grabieżców, miłość do ojczyzny i gotowość do walki o jej wolność 228 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne i niepodległość (Tiesa, 1945–09). O tym, że litewska „Tiesa” pilnie podążała za sowieckimi „prawdami” „Pravdy”, świadczy wyraźnie nie tylko treść gazety, lecz także jej stylistyka: analiza przykładów zebranych do badania pokazuje, że część artykułów została przetłumaczona z języka rosyjskiego – w litewskich zdaniach widoczne są ślady tłumaczenia dosłownego, a także liczne błędy składniowe i innego rodzaju. To, że ówczesna „Tiesa” była potężnym narzędziem propagandy, wyraźnie głosiła również sama gazeta: Komitet Centralny Litewskiej Partii Komunistycznej oczekuje, że dziennikarze republiki, podążając za chwalebnymi tradycjami prasy sowieckiej, leninowskiej „Pravdy”, wykorzystując wszystkie rodzaje swojej broni ideologicznej – prasę periodyczną, radio, telewizję, wszystkie gatunki publicystyki bojowej, uczynią każdy numer gazety [...] trybuną propagandy czołowego doświadczenia, skutecznie będą walczyć o przezwyciężenie braków w pracy i pozostałości przeszłości w świadomości ludzi (Tiesa, 1962–03). Teksty z okresu sowieckiego wybrano do analizy semantycznej świadomie i celowo. We współczesnej narracji historycznej okres sowiecki na Litwie, podobnie jak w innych krajach bałtyckich, do dziś interpretowany jest zdecydowanie negatywnie, jako obca okupacja, która przerwała „normalny” rozwój społeczeństwa i państwowości, do którego powraca się dopiero po odzyskaniu niepodległości (Nikžentaitis 2013: 526), a zarazem jest to faktyczna część historii Litwy, „nowy kontekst kulturowy, który przykrył stary i na swój sposób przekształcił, dotknął świat, wartości, rzeczy, relacje i historie każdego człowieka” (Čepaitienė 2013: 574), dlatego okres ten jest ważny w prowadzeniu różnorodnych badań. Zdaniem socjologów należy go rozumieć poprzez refleksję, a nie odrzucać jako obcy. Nie można sztucznie wypierać tego okresu z przeszłości (pamięci), lecz przeciwnie – należy przedstawić analityczną, krytyczną analizę tamtych czasów (Leinartė, Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė, Gečienė 2014: 61), odważyć się na przygodę zbadania królestwa krzywych zwierciadeł niedawnej przeszłości (Švedas 2009: 27). Tak więc okres sowiecki to nie tylko pojęcie historyczne, lecz także kulturowe, które można analizować z najróżniejszych perspektyw – historycznej, społecznej, antropologicznej, etnologicznej, lingwistycznej itd. W tamtym okresie „do rozpowszechniania sowieckiej ideologii wykorzystywano wszystkie dostępne wówczas środki propagandy – prasę, telewizję, radio, podręczniki szkolne, obowiązkowe wykłady, literaturę piękną i publicystykę” (Leinartė 2022: 278). Celem niniejszego artykułu jest zatem, poprzez przeprowadzenie analizy semantycznej zdań sowieckiej prasy propagandowej wybranych do badania językowego, przyjrzenie się temu, jaki obraz sowieckiej Litwy wyłania się z ówczesnej prasy, ile jest w nim prawdy, a ile zniekształconej lub nawet na nowo skonstruowanej przez propagandystów rzeczywistości, oraz jak teksty publicystyczne z tamtego okresu (re)konstruują sowiecką Litwę. Obrazowo mówiąc, „przebijając się przez ideologiczne i polityczne gąszcze i spoglądając na nie krytycznie, można odkryć ważne fakty charakterystyczne dla tego okresu” (Čepaitienė 2013: 555). Aby osiągnąć ten cel, sformułowano następujące zadania: 1) przeprowadzić analizę semantyczną zdań zebranych do badania; 2) ukazać, jakie są główne elementy obrazu sowieckiej Litwy Straipsniai / Articles 229 AURELIJA GRITĖNIENĖ uwidaczniają się cechy; 3) pokazanie, jakie środki językowe wykorzystywano w prasie okresu sowieckiego do rozpowszechniania propagandowej „prawdy”. Obraz rozumiany jest tu w węższym znaczeniu niż stereotyp czy koncept, tj. jako określony mentalny obraz wcześniejszego postrzegania i (lub) doświadczenia zakorzeniony w świadomości człowieka¹. W badaniu zastosowano metody analityczno-opisową, a także semantyczną i stylistyczną analizę zdań. Analizując obraz Litwy, bada się, jakie relacje między słowami ukształtowały się w wyrażeniu i zdaniu, jaka jest szeroko rozumiana semantyczna, leksykalna i składniowa łączliwość słowa. Analizę obrazu Litwy przeprowadzono, łącząc strukturalne i kognitywne podejście do semantyki, tj. po zbadaniu semantyki danego słowa lub połączenia wyrazowego oraz jego związków z innymi słowami analizuje się, jakie znaczenie zostaje stworzone przez całe zdanie. W litewskim językoznawstwie bardzo brakuje analiz lingwistycznych tekstów z okresu sowieckiego, choć sam ten okres w ostatnich dziesięcioleciach jest szczególnie intensywnie analizowany przez historyków, literaturoznawców, socjologów i specjalistów z innych dziedzin. Szczególnie szeroko i z różnych perspektyw ten etap historii Litwy badają historycy: szczegółowo opisano historiografię okresu sowieckiego (Švedas 2009), ówczesnych działaczy litewskich (Tinins 1994), przeanalizowano przystosowanie i opór na sowieckiej Litwie (Putinaitė 2007), mentalność społeczeństwa (Juknevičius 2022), sowietyzację Litwy (Pocius 2018), (de)konstruowanie narodu na sowieckiej Litwie (Laurinavičius 2013), obraz homo sovieticus w prasie wolniejącej Litwy (Venclauskienė 2016: 143–162), szeroko zbadano codzienność i ideologię późnego okresu sowieckiego (Vaiseta 2014). Socjolodzy badają sowiecką politykę rodzinną i konsekwencje sowieckiej ideologii dla dzisiejszego społeczeństwa litewskiego (Leinartė 2022), ujawniono pamięć okresu sowieckiego w historiach życia oraz doświadczenia codzienności we wspólnotach wiejskich (Leinartė, Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė, Gecienė 2014; Šutinienė 2020: 7–28), wiele pisano i dyskutowano o tęsknocie za okresem sowieckim (Klumbtytė 2004: 63–83; Šliavaitė 2010: 93–116; Ramonaite 2013: 265–285), analizowano szczególne cechy pierwszego pokolenia okresu sowieckiego, jego kształtowanie się i strategie przystosowania do systemu (Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė 2016). Etnolodzy zgłębiają, jak wówczas obchodzono święta (Čepaitienė 2013; Paukštytė-Šaknienė 2016: 9–31). Okres sowiecki znalazł się również w centrum zainteresowania badaczy literatury: szczegółowo opisano zjawiska i pojęcia litewskiej literatury okresu sowieckiego (Kalėda, Kmita, Satkauskytė 2019), omówiono genezę sowieckiej literatury litewskiej oraz estetyczne i kulturowe postawy tego okresu (Satkauskytė 2015), analizowano obraz rodziny w litewskiej literaturze okresu sowieckiego (Jakonytė-Kvedarienė 2015), zbadano historiografię sowieckiej cenzury (Šedait y tė 2017: 84–102), opisano wpływ ówczesnej cenzury na rozwój społeczeństwa i kultury (Sabonis 1992). Oczywiście wspomniano tu tylko część ¹Szerzej o pojęciu obrazu zob. Vaičiulytė-Semenienė, Čižik-Prokaševa, Gritėnienė, Liutkevičienė, Gaidienė 2022: 17. 230 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne ważniejszych badań nad okresem sowieckim; w rzeczywistości przeprowadzono ich nieporównanie więcej i bez wątpienia takich badań będziemy mieli również w przyszłości. Mamy nadzieję, że językowa analiza obrazu sowieckiej Litwy wzbogaci obszar badań nad okresem sowieckim i okaże się wartościowa oraz interesująca nie tylko dla filologów, lecz także dla historyków, socjologów, kulturoznawców i specjalistów z innych dziedzin. 1. MROCZNA BURŻUAZYJNA PRZESZŁOŚĆ VS. JASNA SOWIECKA TERAŹNIEJSZOŚĆ Przykłady wybrane do badania pokazują, że jednym z celów prasy ideologicznej było jak największe umniejszenie i oczernienie burżuazyjnej Litwy: „zdemaskować gadanie nacjonalistów o „niezależności burżuazyjnej Litwy”, nieustannie przypominać, „jak bezpaństwowa i słaba była państwowość burżuazyjnej Litwy” oraz że „przedwojenna Litwa nie miała prawdziwej wolności, niepodległość Litwy była „iluzoryczna” (Tiesa, 1945–12), a jej obywatele jedynie borykali się z biedą i niedostatkiem: 1) Władza chadeków Litwy prowadziła ludzi pracy ku nędzy. Jednocześnie stwarzała kapitalistom i bankierom najszersze możliwości lichwy (Tiesa, 1945–12). 2) Cała pracująca Litwa była skuta kajdanami nacjonalistycznej niewoli, kraj pogrążony był w piekielnych ciemnościach, skąpany we krwi i łzach... (Komjaunimo tiesa, 1956–12). 3) Jakże nie wspomnieć tu o przedwojennych chłopach Litwy? Produkowali dużo masła, a sami żywili się maślanką, zabielali barszcz chudym mlekiem (Tiesa, 1962–12). Przykłady te pokazują, jak sowieccy ideolodzy, posługując się obrazowymi słowami i metaforami („lichwa”, „kajdany niewoli”, „piekielna ciemność” itp.), dążyli do odrzucenia burżuazyjnej przeszłości i podeptania jej. Przestrzeń publiczną wykorzystywano do wymazania i zastąpienia przeszłości historycznej, legitymizowania nowego ustroju oraz tworzenia wizji „jasnej” komunistycznej przyszłości (Lankauskas 2006: 51–52). W ówczesnych gazetach „wysokie” osiągnięcia okresu sowieckiego często porównywano z „niskimi” wskaźnikami przedwojennej Litwy: 4) W latach ustroju sowieckiego, mimo ciężkich ran zadanych naszej gospodarce narodowej przez wojnę, na Litwie stworzono potężny przemysł socjalistyczny, którego produkcja już niemal sześciokrotnie przewyższa poziom produkcji przedwojennej. Na Litwie powstał cały szereg nowych gałęzi przemysłu, których wcześniej nie było (Komjaunimo tiesa, 1957–06). Porównując sowiecką Litwę z burżuazyjną, starano się podkreślić, jak niewykształcona, zacofana i ciemna była ówczesna Litwa (chłopi nie widzieli kombajnu, młodzież nie miała możliwości studiowania w szkołach wyższych itd.): Straipsniai / Articles 231 AURELIJA GRITĖNIENĖ 5) Obecnie w rolnictwie republiki jest ponad 16 tysięcy traktorów, w przeliczeniu na traktory piętnastokonne. Do 1940 roku na Litwie było zaledwie tysiąc traktorów. Chłop litewski nie miał pojęcia o kombajnie. Dowodzi to wyraźnie zmian, które zaszły w republice w latach ustroju radzieckiego w wyniku mechanizacji produkcji rolnej (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 6) Wystarczy przypomnieć, że obecnie w Litewskiej SRR na uczelniach wyższych studiuje około sześć razy więcej młodzieży niż w ostatnich latach panowania burżuazji na Litwie w tamtych latach (Komjaunimo tiesa, 1956–12). W ówczesnej ideologii i prasie wiele uwagi poświęcano działaczom burżuazyjnej Litwy: na wszelkie sposoby ich pomniejszano i poniżano, zamożniejszych gospodarzy nazywano kułakami i pijawkami, a obrońców narodu i patriotów – kułackimi i burżuazyjnymi nacjonalistami, wyrzutkami narodu litewskiego, chwastami narodu itp.: 7) Oto jakimi bandyckimi metodami faszyści chcieli stworzyć na Litwie iluzję wybieralności „prezydenta”, kata narodu, Smetony (Tiesa, 1945–12). 8) Vokiškieji okupantai ir jų pakalikai [...], išbėgdami iš Lietuvos, paliko čia savo agentų – lietuviškai vokiškųjų nacionalistų. Šie lietuvių tautos išgamos žmonių žudymais, plėšimais, ūkių deginimais nori sutrukdyti Tarybų Lietuvos atkūrimo darbą (Tiesa, 1945–06). W głównym litewskim organie oficjalnym „Tiesa” nie tylko gorliwie biczowano tak zwanych kułaków, lecz także pomniejszano i poniżano całą „kułacką burżuazyjną Litwę”: 9) Kułak Gaidamavičius (wieś Bajorai, gmina Želva) w burżuazyjnej Litwie przez wiele lat wykorzystywał swoich sąsiadów i bogacił się z ich krwawego potu. W czasie okupacji niemieckiej ta pijawka szczególnie podniosła głowę (Tiesa, 1945–03). 10) Kułacka burżuazyjna Litwa była rajem dla kułaków, obszarników, spekulantów, wyzyskiwaczy, smetonowskich wielkich urzędników, lecz piekłem dla robotników i chłopów. Na krwawym trudzie i pocie ludzi pracy w miastach rosły okazałe pałace, podczas gdy robotnik i chłop żyli w nędzy w ciasnych i brudnych lepiankach (Tiesa, 1945–07). 2. WROGOWIE I PRZYJACIELE SOWIECKIEJ LITWY Analiza zdań wybranych do badania pokazuje, że po wojnie Litwa miała dwóch najważniejszych wrogów: wewnątrz kraju zwolennicy i obrońcy władzy sowieckiej musieli walczyć z szalejącymi „burżuazyjnymi nacjonalistami”, a głównym wrogiem zewnętrznym były hitlerowskie Niemcy. 232 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne 2.1. Wrogowie wewnętrzni Najzacieklejszymi wrogami Sowieckiej Litwy w tym czasie wyraźnie określano „litewsko-niemieckich nacjonalistów”, „nacjonalistycznych bandytów”, z którymi komsomol i cały naród litewski muszą walczyć: 11) Sprawa całego narodu stawia przed każdym Lietuvos człowiekiem pracy zadanie szybszego wyniszczenia nikczemnych wyrzutków – wszelkiego rodzaju litewskich burżuazyjnych nacjonalistów oraz pozostałości ich bandyckich band (Tiesa, 1945–06). 12) Lietuvos ludzie pracy jeszcze ściślej skupili się wokół Partii Komunistycznej i Rządu Radzieckiego, popierali wszystkie ich działania w walce z bandyckim podziemiem. Lietuvos chłopi, wszyscy ludzie pracy coraz zdecydowaniej stawali do walki przeciw nacjonalistycznym bandytom, aż bandyci ci zostali ostatecznie rozbici (Komjaunimo tiesa, 1957–06). Powojenni partyzanci litewscy byli przedstawiani jako całkowite przeciwieństwo sowieckiego bohatera (komunistów, obrońców ludu itp.); byli wrogami wewnętrznymi, widmami przeszłości, ponieważ nie potrafili przystosować się do nowego sowieckiego porządku i próbowali żyć według dawnego (Putinaitė 2007: 113). 2.2. Wrogowie zewnętrzni Bezpośrednio po okupacji prasa okresu sowieckiego wypowiadała się o Niemczech wyjątkowo nieprzychylnie. Najczęściej potępiano i krytykowano hitlerowskie Niemcy, które skuły Litwę kajdanami faszyzmu, niemieccy grabieżcy wyrządzili „rany rolnictwu”, „gnębili kulturę narodu litewskiego”, „wymordowali na Litwie około pół miliona ludzi” (Tiesa, 1945–03) itd. Przedstawicieli hitlerowskich Niemiec, nazywanych hitlerowskimi barbarzyńcami, faszystowskimi i hitlerowskimi bestiami, hitlerowskimi mordercami, łajdakami, bandytami itp., przedstawiano jako tych, którzy terroryzowali, grabili i niszczyli nasz kraj: 13) Ponad 400 tysięcy obywateli Sowieckiej Lietuvos wszystkich narodowości – Litwinów, Żydów, Rosjan, Polaków – oraz około 160 tysięcy sowieckich jeńców wojennych zostało zamordowanych i zamęczonych przez hitlerowskich morderców Lietuvoje (Tiesa, 1945–07). 14) Nasze patriotki utrzymywały kontakty z partyzantami, same uzbrojone szły do lasów, aby niszczyć faszystowskie bestie [...], inspirowały swoich synów, mężów i braci do walki o wolność Sowieckiej Lietuvos i całej ludzkości (Tiesa, 1945–03). W publicznej propagandzie mieszkańcom Litwy wpajano myśl, że niektóre państwa kapitalistyczne również nie są zbyt przyjazne naszemu krajowi, czasami ich mieszkańcy wręcz nam szkodzą, a Litwa stara się dogonić takie państwa, a nawet je prześcignąć: Straipsniai / Articles 233 AURELIJA GRITĖNIENĖ 15) Kiedy po zdławieniu władzy radzieckiej przez pewien czas w Litwie brakowało artykułów spożywczych, amerykańscy biznesmeni nie przepuścili okazji. Pod pretekstem rzekomej „pomocy” zaczęli wysyłać do Litwy słoninę i smalec wątpliwej jakości. Wielu ludzi, spożywając te produkty, zatruło się (Tiesa, 1962–09). 16) Niech Duńczycy znacznie jeszcze wyprzedzają Litwę w dziedzinie rybołówstwa, lecz litewskich rybaków krok jest wyraźnie szybszy (Tiesa, 1962–12). A zatem, jak wynika z analizowanych zdań, zewnętrzni i wewnętrzni wrogowie Litwy są nazywani jasno i bez ogródek. Z wewnętrznymi wrogami radziecka Litwa walczy, z największym wrogiem zewnętrznym – hitlerowskimi Niemcami – również toczy walkę, a nieprzyjazne państwa kapitalistyczne są znieważane lub podejmuje się próby dogonienia ich osiągnięć gospodarczych, a nawet ich wyprzedzenia. 2.3. Przyjaciele radzieckiej Litwy W pierwszych latach powojennych Niemcy, Rosja, a później także Związek Radziecki, określane jako główni wrogowie Litwy, były przedstawiane jako strażniczki bezpieczeństwa i wolności Litwy, które stworzyły Litwie możliwość rozwoju i rozkwitu: 17) Tylko w ustroju radzieckim naród litewski uzyskał swoją prawdziwą wolność, po raz pierwszy otrzymał możliwość połączenia w jedną Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką wszystkie swoje ziemie, od dawnego Wilna po Kłajpedę (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 18) Na Litwie Radzieckiej naród litewski uzyskał swoją prawdziwą niezależność, ponieważ przestał być zabawką we własnych rękach obszarników i kapitalistów oraz obcych imperialistów. Radziecka Litwa jest suwerennym państwem (Tiesa, 1945–12). 19) Ustrój radziecki na Litwie, odsłaniając przed naszym krajem ogromne możliwości rozwoju gospodarczego i kulturalnego, tym samym stworzył także najwłaściwsze warunki do rozwoju i doskonalenia naszej inteligencji, aby jej owocna praca służyła pomyślności własnego kraju, radzieckiej Ojczyzny (Tiesa, 1945–07). W ówczesnej prasie stale przypominano, że dzięki przyjaźni i współpracy z narodami Związku Radzieckiego Litwa otrzymuje od nich wiele pomocy i wsparcia: 20) Z fabryki lokomotyw w Ordżonikidzėgradzie otrzymano dla litewskich Litwy stacji maszynowo-traktorowych części zamienne do maszyn rolniczych (Komjaunimo tiesa, 1956–03). 21) Ukraińcy przysyłają na nasze pola wspaniałe traktory, zaopatrują nas w różne towary przemysłowe – młodzież Litwy z entuzjazmem wyjechała do Ukrainy Radzieckiej, aby kopać nowe szyby i budować nowe magistrale... (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 234 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne 22) Radziecka Litwa co roku otrzymuje również z bratnich republik wiele nawozów mineralnych (tamże). Oczywiście najlepszym i najbardziej niezawodnym przyjacielem Litwy był „bratni naród rosyjski”. W dyskursie propagandowym stale mówiono o wiecznej, nierozerwalnej przyjaźni narodów litewskiego i rosyjskiego: 23) Wielki naród rosyjski wysyłał Litwie metal, węgiel, maszyny, materiały budowlane – wszystko, co było potrzebne nie tylko do odbudowy, lecz także do szybkiego rozwoju Litewskiej SRR gospodarki narodowej (Komjaunimo tiesa, 1956–03). 24) Jesteśmy wdzięczni za wyzwolenie Litwy wszystkim bratnim narodom naszego kraju, przede wszystkim wielkiemu narodowi rosyjskiemu, który poniósł największe ofiary w walce przeciwko hordom hitlerowskim i dokonał największych czynów bohaterskich w wojnie ojczyźnianej (Komjaunimo tiesa, 1957–06). Aby wychwalać bratnie narody słowiańskie, zwłaszcza Rosjan, roztropnie przypominano również historię Litwy: 25) Największa Litwy bitwa w historii, bitwa z niemieckimi krzyżakami w 1410 roku pod Grunwaldem, została wygrana dlatego, że Litwinom z pomocą przybyły bratnie dla nas narody słowiańskie, przede wszystkim naród rosyjski (Tiesa, 1945–03). 26) Przez całe swoje dwudziestoczteroletnie panowanie Giedymin bezustannie walczył przeciwko niemieckim psom-rycerzom, a z tych wojen Litwa wyszła zwycięsko jako sojuszniczka Rosjan, Ukraińców i Białorusinów (tamże). Podkreślano, że przyjazne stosunki utrzymywano także z innymi państwami socjalistycznymi: 27) Również Akademia Nauk Litewskiej SRR nawiązała ścisłe kontakty z Chińską Akademią Nauk i innymi instytutami naukowymi […] (Komjaunimo tiesa, 1956–09). 28) Polscy przyjaciele wyrazili chęć zorganizowania w Polsce wystawy obrazów litewskich artystów, które są obecnie eksponowane w Muzeum Sztuk Pięknych Litewskiej SRR, a także systematycznej wymiany nowych utworów muzycznych i literackich (Komjaunimo tiesa, 1956–08). 3. KONSTRUOWANIE NOWEJ HISTORII Analiza wybranych przykładów pokazuje, że jednym z celów totalitarnej ideologii sowieckiej było nieustanne wyjaśnianie w prasie, że Litwa z własnej woli przystąpiła do związku bratnich republik, a pod koniec II wojny światowej Litwa, podobnie jak inne państwa bałtyckie, nie została okupowana, lecz „wyzwolona” przez Armię Czerwoną: Straipsniai / Articles 235 AURELIJA GRITĖNIENĖ 29) Jednakże niemieccy grabieżcy nie mogli zagarnąć Litwy, ponieważ naród litewski, który w 1940 roku wybrał ustrój radziecki i wstąpił do Związku Radzieckiego, stał się niedostępny dla niemieckich grabieżców (Tiesa, 1945–03). 30) Po wyzwoleniu Litwy Radzieckiej przez Armię Czerwoną Litwy, do 1 marca bieżącego roku władza radziecka zwróciła bezrolnym i małorolnym ziemię zagarniętą przez niemieckich okupantów i kułaków (tamże). Analiza tekstów potwierdza twierdzenie historyków, że „po utracie niepodległości w 1940 r. moskiewski reżim kolonialny wkrótce przystąpił do przepisywania historii Litwy” (Lankauskas 2006: 50). Dziś znamy już prawdę o komunistycznym totalitaryzmie, dokonanym przez niego ludobójstwie, „powszechnej kontroli działań i myśli obywateli, prześladowaniu inaczej myślących, polityce «zlewania się narodów socjalistycznych»” (Brazauskas 2010: 8). Wiemy także o aktywnym zbrojnym oporze przeciwko okupacji; „aktywnie uczestniczyło w nim lub aktywnie go wspierało około 100 tys. osób, czyli około 4 proc. wszystkich Litwinów”; ten ruch oporu był 10–15 razy intensywniejszy niż na Łotwie i 30–60 razy niż w Estonii (Anušauskas 2004: 241, 252; Kuodýtė, Tracervskis 2013: 34). Jednak zupełnie inną „prawdę” głosił w 1945 r. powojenny organ oficjalny „Tiesa”: 31) Tylko nieliczna garstka nikczemnych degeneratów i zdrajców sprzedała swój honor i sumienie niemieckim grabieżcom, pomogła hitlerowskim oprawcom zniewolić Litwę, wyniszczać naród litewski (Tiesa, 1945–07). 32) Tylko ostatni ignorant może dziś nie rozumieć, że dni kułackich nacjonalistów na Litwie są policzone, że nieuchronnie zbliża się godzina, kiedy te chwasty narodu zostaną wyrwane z korzeniami z Litwy życia (Tiesa, 1945–09). W takich zdaniach uwidacznia się, że w nowej sowieckiej Litwie byli jednak różni obywatele: nie tylko ci, którzy wiernie oddali się nowemu ustrojowi i gorliwie wykonywali wolę władz, lecz także „ignoranci”, „nikczemni degeneraci”, „chwasty narodu” itp. W publicystyce okresu sowieckiego podniosłym stylem starano się odzwierciedlać „radość z odzyskanej wolności” sowieckiej Litwy (Tiesa 1945–03), sławiono władzę radziecką i partię komunistyczną, wychwalano ich zasługi: 33) My, chłopi Radzieckiej Litwy, jako prawdziwi i pełnoprawni gospodarze swojej ziemi, swojego kraju, wyrażamy naszą największą radość z powodu odzyskanej wolności, z powodu całkowitego wyzwolenia naszej rodzinnej Radzieckiej Litwy spod faszystowskiego jarzma. Wyrażamy nieskończoną wdzięczność naszemu wielkiemu wodzowi i nauczycielowi, towarzyszowi Stalinowi, oraz dowodzonej przez niego bohaterskiej Armii Czerwonej (Tiesa, 1945–03). 34) Szybki i wszechstronny rozwój gospodarki narodowej i kultury Radzieckiej Litwy jest rezultatem komunistycznej partii, leninowskiej polityki narodowej rządu radzieckiego, przyjaźni narodów Związku Radzieckiego, wielkim osiągnięciem ustroju socjalistycznego (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 236 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne Jak pokazują przykłady wybrane do badania, w prasie nieustannie podsycano „typowy dla tamtych czasów propagandowy hałas” (Brazauskas 2010: 27). Oczywiście o wielu bolesnych wydarzeniach tamtego okresu w prasie propagandowej nawet nie wspominano. Dziś wiemy, że sowietyzacji Litwy towarzyszył terror: tysiące ludzi więziono, przesłuchiwano lub zabijano przez oddziały NKWD, „w latach 1941–1952 do miejsc zesłania w głębi Rosji i w jej północnej części wywieziono około 132 tysiące mieszkańców Litwy [...]” (Leinartė, Žilinskienė, Kraniauskienė, Šutinienė, Gečienė 2014: 28). Niekorzystna była również sytuacja Litewskiego Kościoła Katolickiego: siłą wypychano go z życia społecznego, biskupów poddawano represjom, klasztory zamykano, budynki wspólnot religijnych nacjonalizowano itd.² O tym wszystkim w prasie okresu sowieckiego nie wspomniano ani słowem. 4. ROZKWITAJĄCA LITWA SOWIECKA I WDZIĘCZNOŚĆ ZA WSZYSTKO Ówczesna prasa rozważnie dążyła do (re)konstruowania wizerunku „dobrego życia”. Twierdzono, że w Sowieckiej Litwie żyje się lepiej niż w wielu krajach kapitalistycznych: 35) Członków delegacji litewskiej z Urugwaju szczególnie ucieszyły warunki, jakie ma młodzież Litwy. „W pełni rozumiem – pisze tow. Rasikas – że młodzież ma teraz to, czego nie miała w żadnym kraju kapitalistycznym” (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 36) Jak donoszą raporty rybaków, w tym roku na Litwie zostanie złowionych około 140 tysięcy ton ryb, czyli już tylko pięć razy mniej niż w Danii. Z 83 razy do 5 razy! Ponadto czytelnikowi należy przypomnieć, że Dania ma warunki połowu nieporównanie lepsze niż Litwa (Tiesa, 1962–12). Propagandyści pragmatycznie wyliczali liczne osiągnięcia Sowieckiej Litwy: stale poprawiające się wskaźniki przemysłu, gospodarki itd.³: 37) Sowiecka Litwa z dnia na dzień umacnia się zarówno w dziedzinie gospodarczej, jak i kulturalnej (Tiesa, 1945–06). 38) Ludzie pracy Litwy sami na własne oczy widzą, że mimo poszczególnych niedociągnięć, o których sami otwarcie mówimy i które zdecydowanie usuwamy, z każdym rokiem, z każdym miesiącem nasze życie się poprawia (Komjaunimo tiesa, 1957–06). ² Szerzej o Litwie w latach reżimu stalinowskiego (1944–1953) zob. vle.lt. Dostęp online: https://www.vle.lt/straipsnis/lietuva-stalininio-rezimo-metais-1944-1953/ [dostęp: 2024-02-12]. ³ O reformie gospodarki Litwy w tamtym okresie, wzroście gospodarczym, budownictwie i industrializacji zob. Tininis 1994: 102–109. Straipsniai / Articles 237 AURELIJA GRITĖNIENĖ Nowy sowiecki świat na Litwie „nie został stworzony przez swoich, lecz przypadł w udziale jako dar” (Putinaitė 2007: 51). W ówczesnej prasie prowadzono szeroko zakrojoną kampanię propagandową, przekonując, że Litwini, którzy otrzymali taki „niewiarygodny” i „cudowny” dar, są syci, szczęśliwi i wolni, ponieważ odtąd będą żyć „pod wielkim sztandarem Lenina–Stalina” (Tiesa, 1945–12). A zatem obywatele sowieckiej Litwy mieli czuć się niewypowiedzianie szczęśliwi i wdzięczni za otrzymane nowe życie. Wielkonakładowa prasa sowieckiej Litwy uczyła swoich obywateli, by nie wstydzili się uczuć wobec Armii Czerwonej, towarzysza Stalina, partii, Związku Sowieckiego, jego bratnich narodów, a szczególnie wielkiego narodu rosyjskiego. Uczucia wdzięczności, radości, miłości itp. demonstrowano także w ówczesnej prasie propagandowej: 39) Drogi i ukochany towarzyszu Stalinie! W dniu piątej rocznicy ustanowienia władzy sowieckiej na Litwie naród litewski przesyła Wam, nasz ukochany nauczycielu, wodzu i wyzwolicielu, swoje pierwsze słowo nieskończonej wdzięczności, miłości i pozdrowienia. Jesteśmy szczęśliwi, że piątą rocznicę ustanowienia władzy sowieckiej na Litwie obchodzimy w dniach największego triumfu państwa sowieckiego, po światowym historycznym zwycięstwie, które nasza wielka sowiecka Ojczyzna odniosła nad niemieckimi faszystowskimi grabieżcami, najzacieklejszymi wrogami całej ludzkości (Tiesa, 1945–07). Do wyrażania rozmaitych uczuć wykorzystywano przymiotniki i przysłówki: 40) Przesyłamy gorące pozdrowienia i wyrażamy podziękowanie bohaterskim partyzantom Litwy, miażdżącym zaplecze niemieckich grabieżców (Tiesa, 1945–06). 41) Ludzie pracy Litwy, podobnie jak wszyscy ludzie sowieccy, z wielkim zadowoleniem poparli uchwałę czerwcowego Plenum KC KPZR [...] (Komjaunimo tiesa, 1957–09). Szczególnie gorące uczucia oficjalnej wdzięczności wyrażano wobec Armii Czerwonej. W 1945 r. organ partyjny „Tiesa” poświęcał jej wyjątkowo wiele uwagi: sławił ją, dziękował jej, wzywał obywateli Litwy, by ze wszystkich sił wspierali tę armię, aby jak najszybciej rozgromić faszystowskie Niemcy; czytelnikom nieustannie przypominano zasługi Armii Czerwonej dla Litwy: 42) Te mądre słowa towarzysza Stalina zobowiązują nas wszystkich – robotników Litwy, chłopów pracujących i inteligencję – do jeszcze większego wytężenia sił, aby pomóc Armii Czerwonej [...] (Tiesa, 1945–03). 43) Chwała i podziękowanie naszym wspaniałym partyzantom Sowieckiej Litwy oraz żołnierzom litewskiego oddziału Armii Czerwonej (tamże)! Ówczesna prasa wyraźnie pokazuje zatem, jak reżim totalitarny potrafił narzucić mieszkańcom władzę ideokratyczną, opierającą się na ideologicznej kontroli myśli i uczuć, dyktującej ludziom, co mają myśleć, zarządzającej ich życiem emocjonalnym i ustanawiającej kodeks zachowania (Walicki 2005: 535). Jednak nie wszyscy „zmieścili się” w skonstruowanym przez propagandę obrazie radosnego i szczęśliwego sowieckiego świata: nie znalazły się w nim osoby należące do ruchu oporu, represjonowane przez reżim, a także 238 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne „ludzie pozostający na uboczu sowieckiego życia i niecieszący się nim” (Putinaitė 2007: 49). 5. PLANY, ZOBOWIĄZANIA W ówczesnej prasie roiło się od informacji o tym, jak gorliwie i wzorowo w czasach sowieckich wykonywano plany i przekraczano ich założenia. Historycy nazywają nawet sowiecką przestrzeń publiczną optymistyczną, ponieważ „była wypełniona informacjami o nieustannych osiągnięciach partii i kolektywów, bez przerwy przekraczanych planach i radości sowieckiego życia” (Vaiseta 2014: 150):4 44) Ludzie pracy Litewskiej SRR przekroczyli plan wyrębu lasów (Tiesa, 1945–07). 45) Plan realizacji Czwartej Pożyczki Wojennej Litewskiej SRR wykonano w 125%. Przekroczono plan wiosennych siewów (tamże). 46) Przedsiębiorstwa przemysłowe Rady Gospodarki Narodowej Litwy wykonały plan ośmiu miesięcy w 108 procentach (Komjaunimo tiesa, 1957–09). Aby „olbrzymie osiągnięcia” wyglądały jeszcze bardziej przekonująco, prasa nieustannie podawała ludziom konkretne liczby: ile przedsiębiorstw zbudowano, ile zebrano zboża, ile środków przeznaczono na poszczególne cele itd.: 47) Sowieckiej Litwie odbudowano już 547 przedsiębiorstw przemysłu metalowego, leśnego, lekkiego, spożywczego i materiałów budowlanych, ponad 500 przedsiębiorstw przemysłu miejscowego (powiatowego) oraz 130 arteli spółdzielczości produkcyjnej (Tiesa, 1945–12). 48) Sowieckiej Litwy w budżecie przeznaczono znaczne środki na zabezpieczenie socjalne. W tym roku wzrosły one niemal dwukrotnie w porównaniu z rokiem ubiegłym i osiągnęły 146,5 miliona rubli (Komjaunimo tiesa, 1957–03). Dążąc do wywarcia jak największego wpływu na czytelników, w prasie okresu sowieckiego posługiwano się nawet związanym z religią przymiotnikiem „święty”; propagandystom szczególnie przydawał się on, gdy mówili o wypełnianiu zobowiązań: 49) Świętym Lietuvos obowiązkiem chłopów pracujących jest aktywnie przyczyniać się do odbudowy rolnictwa oraz zasiedlenia powiatów Kłajpedy, Szyłokarczmy i Pagedów (Tiesa, 1945–03). 50) Drodzy Lietuvos chłopi pracujący! Naszym świętym obowiązkiem, wspólnie ze wszystkimi chłopami Związku Sowieckiego, jest zaopatrywać Armię Czerwoną w chleb i inne produkty spożywcze (tamże). ⁴ Ówczesną codzienność doskonale ukazują relacje zwykłych obywateli ZSRR w książce Swietłany Aleksijewicz: „Plany wykonujemy i przekraczamy, a w sklepach jak nie było nic, tak nie ma” (Aleksijewicz 2016: 48). Straipsniai / Articles 239 AURELIJA GRITĖNIENĖ W ówczesnym oficjalnym dyskursie nieustannie przypominano, kto dał Litwie „prawdziwą niepodległość”; obywatele byli wzywani, by nie zapominali, że wszystkie osiągnięcia kraju zostały zrealizowane wyłącznie dlatego, że Litwa stała się jedną z republik Związku Sowieckiego: 51) Konstytucja Stalina dała Lietuvai prawdziwą niepodległość i państwowość, zjednoczyła wszystkie ziemie litewskie pod jednym sztandarem wolności, zapewnia wszystkim jej obywatelom spokojne i sensowne życie (Tiesa, 1945–12). Ówczesna prasa nie tylko cieszyła się z różnych osiągnięć Litwy, lecz także wzywała do nieustannego podnoszenia poziomu; niekiedy krytykowała tych, którzy nie realizowali wyznaczonych planów, pracowali niezadowalająco itp.: 52) Szczególnie niezadowalająco pracowały Lietuvos organizacje zaopatrzenia technicznego, Główna Organizacja Zaopatrzenia w Metale oraz Główna Organizacja Zaopatrzenia w Ropę (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 53) Lietuvos KPW uchwale Komitetu Centralnego zaznaczono, że poszczególni komuniści i członkowie Komsomołu sami nie dają przykładu pracowitości, a ich zachowanie niekiedy nie odpowiada wymogom kodeksu moralnego budowniczego komunizmu (Tiesa, 1962–09). Ówczesna prasa propagandowa pozornie krytykowała wiele kwestii, jednak świadomie unikała części problemów i przemilczała je; na przykład w zdaniach wybranych do badania nie znaleziono nawet wzmianki o pustych półkach sklepowych, nieustannym braku towarów, rozpowszechnionym wówczas tak zwanym „blacie”, umacnianiu się systemu łapówek i spekulacji. Gazety okresu sowieckiego nie zapominały podkreślać, jak kułacy burżuazyjnej Litwy „przez wiele lat wyzyskiwali swoich sąsiadów, bogacili się na ich krwawym pocie” (Tiesa, 1945–09), jednak tego, że ludzie pracy przekraczali plany o 125% lub więcej, nie uznawano za żaden wyzysk. 6. NIEMAL IDEALNI OBYWATELE SOWIECKIEJ LITWY Semantyczna analiza zdań pokazuje, że ówczesna prasa kształtowała wyobrażenie aktywnego, energicznego, pracowitego, przyjaznego, wręcz idealnego obywatela Sowieckiej Litwy⁵. W ówczesnej oficjalnej prasie deklarowano, jak ważne jest, aby ludzie pracy byli aktywni i angażowali się w życie społeczne. Z prasy wyraźnie widzimy, jak intensywne i niełatwe było życie zwykłego człowieka: nieustannie zachęcano go do wykonywania i przekraczania planów oraz zobowiązań, aktywnego udziału w budowie komunizmu i życiu socjalistycznym ⁵ Zdaniem S. Aleksijewicz plan komunizmu był szalony: przetworzyć „starego człowieka” i w laboratorium marksizmu-leninizmu wyhodować nowy typ człowieka – homo sovieticus (Aleksijewicz 2016: 11). 240 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne i we współzawodnictwie, poprawiać i zwiększać wydajność pracy, rozwijać rolnictwo, przyjaźń narodów radzieckich itd.: 54) Wraz z całym ludem radzieckim ludzie pracy Litewskiej SRR budują socjalizm, rozszerzają i udoskonalają produkcję przemysłową, oddają do eksploatacji nowe zakłady, fabryki i elektrownie, umacniają socjalistyczne rolnictwo, podnoszą poziom materialnego dobrobytu i kultury ludu (Komjaunimo tiesa, 1957–06). Tworzy się iluzję, że człowiek pracy jest wolny i z własnej woli, świadomie wybiera tak intensywne i aktywne życie, jednak ze zdań znalezionych w prasie jasno wynika, że władza, posługując się imieniem ludzi pracy, mówi i decyduje za nich („jednomyślnie postanowiliśmy”, „zobowiązujemy się” itd.): 55) Zebrani na Pierwszym litewskiej republikańskim zjeździe robotników rolnych, jednomyślnie postanowiliśmy rozwinąć socjalistyczne współzawodnictwo o pomyślne wykonanie planu prac rolnych na rok 1945. Zobowiązujemy się w najkrótszym czasie wykonać plan wiosennych zasiewów na rok 1945 na wysokim poziomie agrotechnicznym [...]. Wzywamy wszystkich litewskich robotników rolnych do włączenia się do socjalistycznego współzawodnictwa poprzez przyjmowanie konkretnych zobowiązań (Tiesa, 1945–03). „Tiesa” nieustannie przypominała o głównych zadaniach ludzi pracy: niestrudzenie umacniać przyjaźń narodów radzieckich, dbać o to, aby rozkwitała nie tylko droga Litewska SRR, lecz także „wielka socjalistyczna Ojczyzna – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich” (Tiesa, 1945–12). Dlatego w prasie radzieckiej nieustannie zwracano się do obywateli Litwy, wciąż wzywano ich do gromadzenia sił i podejmowania konkretnych działań: 56) Chłopi Litwy Radzieckiej! Wytężmy wszystkie siły i pomóżmy szybciej odbudować naszą drogą Litewską SRR, pomóżmy Armii Czerwonej ostatecznie rozgromić wstrętny niemiecki faszyzm i zatknąć sztandar zwycięstwa w Berlinie (Tiesa, 1945–03). 57) Nasi ludzie muszą gromadzić siły do nowych, jeszcze większych osiągnięć: wszak w spustoszonej Litwie czeka na nas bezmiar pracy (Tiesa, 1945–06). W powojennym dyskursie publicznym zwykły człowiek pracy był nieustannie „wzmacniany” metaforami walki⁶. Przykłady ówczesnej prasy pokazują, że nawet po zakończeniu wojny mieszkańcy Litewskiej SRR wciąż musieli uczestniczyć w walce o przemysł ⁶ Zdaniem filozofów w pierwszych latach, a nawet dziesięcioleciach istnienia państwa radzieckiego „nastroje wojenne, a nawet terminologia przeniknęły także do pokojowej pracy. Ludzie nie pracowali, lecz «walczyli o plony», prowadzili wojnę «na froncie przygotowywania zapasów chleba» itd. (Juknevičius 2022: 109). Podobnie o życiu w warunkach socjalizmu pisze S. Aleksijewicz: «[W] istocie jesteśmy ludźmi wojny. Albo walczyliśmy, albo przygotowywaliśmy się do walki. Nigdy nie żyliśmy inaczej. Stąd nasza wojskowa psychologia. Nawet w warunkach pokoju wszystko jest po wojskowemu: bęben dudni, trzepocze flaga... serce nie mieści się w piersi...» (Aleksijewicz 2016: 12). Straipsniai / Articles 241 AURELIJA GRITĖNIENĖ zwiększanie produkcji, poprawę jakości wyrobów, obniżanie ich kosztu własnego itd. 58) Pierwsze echa napływające z kołchozów i gospodarstw państwowych naszej republiki świadczą o tym, że Lietuvos ludzie pracy rolniczej są gotowi aktywnie uczestniczyć w ogólnonarodowej walce o nowy wzrost produkcji rolnej, wnieść swój wkład pracy w realizację postawionego zadania (Komjaunimo tiesa, 1957–06). 59) Sprawą honoru wszystkich kołchozów i gospodarstw państwowych republiki powinno być pójście za patriotycznym przykładem przodującego kołchozu „Droga do komunizmu” i odpowiedzenie na pozdrowienie Komitetu Centralnego KPZR, na jego wezwanie, wytężoną walką o osiągnięcie wysokich wskaźników produkcji artykułów hodowlanych w całej Lietuvoje (tamże). I chociaż prasa demonstrowała aktywną i niestrudzoną walkę, w realnym życiu tamtych czasów było wiele stagnacji, wyobcowania, intelektualnego skostnienia i pustki; nie bez powodu badacze tego okresu nazywają społeczeństwo Litwy późnego okresu sowieckiego „społeczeństwem nudy”, oddającym się jałowej, bezsensownej pracy (Vaiseta 2014: 16). Propaganda nieustannie podkreślała, jak ważne jest, przywołując przykłady inteligencji, komsomolców i komunistów, wzmacnianie wychowania pracowniczego i moralnego sowieckiego Litwina: 60) Lietuvos KP W uchwale Komitetu Centralnego zaznaczono, że poszczególni komuniści i komsomolcy sami nie dają przykładu pracowitości, a ich zachowanie czasami nie odpowiada wymogom kodeksu moralnego budowniczego komunizmu. W rejonie nadal są ludzie unikający pracy pożytecznej społecznie (Tiesa, 1962–09). 61) Zadaniem inteligencji Lietuvos jest jak najszersze wykorzystanie wszystkich możliwości szeroko udostępnianych przez władzę sowiecką, tworzenie kultury narodowej w formie, a socjalistycznej w treści, wychowywanie ludzi pracy Sowieckiej Lietuvos w duchu leninowsko-stalinowskiej przyjaźni narodów, rozwijanie miłości do swojej sowieckiej Ojczyzny, bratnich narodów sowieckich, przede wszystkim do wielkiego narodu rosyjskiego […] (Tiesa, 1945–12). A zatem, chociaż prasa okresu sowieckiego nieustannie przypominała czytelnikom, jak szczęśliwy i wolny jest człowiek sowieckiej Litwy, rzeczywistość była inna: zwykli ludzie cierpieli, ponieważ „musieli być szczęśliwi jako członkowie społeczeństwa sowieckiego, a do tego osobiste szczęście nie było konieczne”, ponadto ludzi „zmuszano do przyjmowania rzeczy nienormalnych jako normalnych i oczywistych” (Putinaitė 2007: 23, 49). Nie bez powodu naukowcy twierdzą, że okres sowiecki najwyraźniej charakteryzuje pojęcie dualizmu stylu życia – „rozbieżność między poziomem publicznym, oficjalnym a prywatnym” (Čepaitienė 2013: 554), innymi słowy, oczywiste praktyki dwojakiego rodzaju: kanon: 242 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne odpowiadające mu zachowanie rytualne i „normalne życie” toczące się pod przykrywką (Vaiseta 2014: 37)⁷. 7. PRZEJAWY PROPAGANDOWYCH „PRAWD” Do wyrażania propagandy w prasie sowieckiej wykorzystywano terminy pokrewieństwa: obywateli Lietuvos nazywano córkami i synami, narody Związku Sowieckiego – braterską rodziną, Rosję – wielkim, starszym bratem itd.: 62) Kandydatami na deputowanych do miejscowych Rad ludzie pracy Lietuvos wysunęli najlepszych swoich synów i córki, którzy dowiedli bezgranicznego oddania sprawie komunizmu (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 63) Cała braterska rodzina z wielką uwagą i miłością obserwuje rozwój i rozkwit Estonii, Lietuvos i Łotwy. Nasi bracia i przyjaciele, zjednoczeni ze starszym bratem, pomagają nam wszędzie i zawsze (Tiesa, 1962–03). Autorzy artykułów propagandowych obficie posługiwali się porównaniami i epitetami, nazywając Lietuvę wspaniałą, chwalebną, drogą sercu itd.: 64) Podeptana niemieckim butem Lietuva znów powstanie z popiołów, jak kwiat ku słońcu (Tiesa, 1945–03). 65) Niemieccy koloniści podczas okupacji, niczym głodne szczury, tysiącami napływali do Lietuvos i spieszyli się osiedlić na ziemiach litewskich chłopów pracujących, narzucając chłopom pracującym swoje jarzmo (tamże). Do określania i odzwierciedlania komunizmu oraz braterskiej przyjaźni narodów, a także do uwypuklania osiągnięć, obficie stosowano metafory: 66) Lietuvosludzie pracy swoim oddanym trudem niestrudzenie wzmacniają naszą drogą Ojczyznę – twierdzę pokoju i przyjaźni narodów na całym świecie. Naród litewski jest pewien swojej przyszłości. Wraz ze wszystkimi bratnimi narodami naszej wielonarodowej Ojczyzny sowieckiej buduje świetlane pałace komunizmu (Komjaunimo tiesa, 1957–03). 67) Tą szeroką sowiecką drogą kroczy w rodzinie narodów sowieckich również Sowiecka Lietuva (Tiesa, 1945–09). 68) Światło nauki i kultury coraz szerzej rozprzestrzenia się w radzieckich Litwy miastach i wsiach (Komjaunimo tiesa, 1957–03). ⁷ Do dziś w przestrzeni publicznej sami Litwini oceniają okres sowiecki dość sprzecznie: odnotowuje się zarówno bezapelacyjne ignorowanie okresu sowieckiego, jak i nostalgię za sowiecką przeszłością (Čepaitienė 2007: 36–50). Być może jedną z wielu przyczyn tęsknoty za tamtym czasem jest idealistyczny obraz sowieckiej Lietuvos tworzony przez propagandę przez długie dziesięciolecia. Straipsniai / Articles 243 AURELIJA GRITĖNIENĖ Oficjalna propaganda radziecka poświęcała wiele uwagi różnym szablonowym hasłom: 69) Niech żyją radzieccy chłopi pracujący Litwy! Niech żyje radziecka Litwa! Niech żyje Partia Lenina–Stalina – organizator i inspirator wielkich osiągnięć naszej Ojczyzny (Tiesa, 1945–03)! 70) Dołożymy wszelkich starań, aby nigdy więcej nie powtórzyła się tragedia w Pirčiupis, aby zachować pokój. Niech żyje radziecka Litwa! Niech żyje Związek Radziecki (Komjaunimo tiesa, 1957–06)! W tekstach z tego okresu jest wiele patosu i radzieckich klisz: 71) Litwie wolność przynieśli żołnierze, którzy mówili różnymi językami, lecz w piersiach których biło jedno serce — serce radzieckiego patrioty — i których życiu przyświecał jeden cel, wskazany przez partię Lenina–Stalina: ofiarnie miłować Ojczyznę, walczyć o jej szczęście. Z sercem pełnym wdzięczności dla żołnierzy-wyzwolicieli ludność radzieckiej Litwy dzień po dniu udzielała pomocy Armii Czerwonej, włączyła się w odbudowę gospodarki narodowej zniszczonej przez niemieckich grabieżców (Tiesa, 1945–07). Kl מתלות w prasie okresu radzieckiego były szeroko rozpowszechnione, ponieważ jednostki skłonne są przyjmować je jako coś oczywistego. Nieustannie powtarzane klisze zyskują status naturalności i normalności. Klisze tak głęboko przenikają do świadomości, że ludzie często przyjmują je nawet bez refleksji; kształtują one myślenie i stanowiska, stopniowo przygotowują ludzi do myślenia, mówienia, odczuwania i działania w określonym kierunku (Zijderveld 1979: 4, 10). Obfite użycie abstraktów odczasownikowych oraz niektóre konstrukcje składniowe wskazują, że część takich tekstów propagandowych była tłumaczona z języka rosyjskiego: 72) W garnizonach wojskowych na Litwie w 1905 i 1906 roku miała miejsce cała seria wystąpień rewolucyjnych żołnierzy (Komjaunimo tiesa, 1956–08). 73) W tym pozdrowieniu mówi się, że Komitet Centralny partii i rząd radziecki nie wątpią, iż za przykładem kołchozu „Droga do komunizmu”, który pokazuje, jak ogromne są rezerwy pozwalające znacznie zwiększyć produkcję artykułów hodowlanych, pójdą wszystkie republiki Litwy, a także kołchozy i gospodarstwa radzieckie innych republik bałtyckich (Komjaunimo tiesa, 1957–06). 74) Młodzież radzieckiej Litwy, komsomolcy, nie będą szczędzić swojej młodzieńczej energii ani sił, wniosą swój znaczący wkład we wspólną sprawę, ponieważ są głęboko przekonani, że pomyślna realizacja planów szóstego planu pięcioletniego jeszcze bardziej podniesie dobrobyt ludności radzieckiej i będzie kolejnym wielkim krokiem ku komunizmowi (Komjaunimo tiesa, 1956–03). 244 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne 75) Litwy ludzie pracy na wsi osiągną nowe sukcesy w rolnictwie i hodowli zwierząt, dobrze i szybko rozwiążą zadanie znacznego zwiększenia produkcji artykułów hodowlanych (Komjaunimo tiesa, 1957–06). PODSUMOWANIE Analiza przykładów zgromadzonych na potrzeby badania pokazuje, że w prasie okresu sowieckiego starano się stworzyć niezwykle pozytywny obraz wyidealizowanej Litwy. Obrazy takie były wówczas szczególnie popularne, ponieważ „odzwierciedlanie rzeczywistości faktycznej w literaturze sowieckiej [...] uważano za niezrozumienie procesu historycznego, niedostrzeganie ukrytych istotnych tendencji” (Mažeikis 2010: 300). Na utrwalenie obrazu idealnej Litwy duży wpływ miały także ogromne nakłady prasy sowieckiej⁸. Obraz idealnej Litwy tworzony w prasie sowieckiej obejmował następujące główne aspekty: pogardę i oczernianie niedawnej przeszłości (Litwy smetonowskiej, burżuazyjnej), ukazywanie jasnej i pięknej teraźniejszości radzieckiej jako przeciwieństwa tego okresu, uwydatnianie przyjaciół i wrogów kraju, podkreślanie osiągnięć gospodarczych, kulturalnych i innych kraju. Lektura ówczesnej oficjalnej publicystyki stwarza wrażenie, że znaczna część ówczesnych obywateli Litwy była zrośnięta z systemem sowieckim, żyła pod wpływem jego zasad ideologicznych i myślała zgodnie z ukształtowanym przez niego dyskursem⁹. Zatem analiza semantyczna zdań wybranych do badania pokazuje, że w sowieckiej prasie ideologicznej niczym w krzywym zwierciadle odbijał się oficjalny symulakr idealnej Litwy¹⁰ i dopiero po odzyskaniu wolności zaczynamy rozumieć, że był to jedynie „zniekształcony urok sowieckiego raju” (Putinaitė 2007: 17). WNIOSKI We współczesnych badaniach (post)socjalizmu okresem sowieckim zajmują się przede wszystkim historycy, socjolodzy, etnolodzy i literaturoznawcy, jednak ten okres historyczny jest ważny także dla językoznawców. Analizując teksty prasowe z okresu sowieckiego, przez cały czas należy pamiętać o fakcie, że ludzie wówczas żyli ⁸ O znaczeniu i wpływie „Prawdy” na życie zwykłych obywateli ZSRR świadczy także następujący fakt – komuniści uczyli swoje dzieci czytać z tej gazety (zob. szerzej Aleksijevič 2016: 25). ⁹ Gdy zbrojny opór ruchu oporu został złamany, „najprostszy instynkt samozachowawczy narodu zmuszał do przystosowania się do warunków reżimu okupacyjnego” (Brazauskas 2010: 8) ¹⁰ Symulakr – obraz tworzący nieistniejącą rzeczywistość, znoszący różnicę między tym, co „prawdziwe” i „nieprawdziwe”, „realne” i „wyobrażone” (Baudrillard 2002: 9). Straipsniai / Articles 245 AURELIJA GRITĖNIENĖ jakby podwójne życie: jedno – życie tworzone i podtrzymywane w przestrzeni publicznej przez propagandę, skonstruowane przez ideologię komunistyczną, drugie – niewidoczny publicznie świat domowy (por. Lubecka 2013: 92), a zatem, patrząc na ówczesną prasę z perspektywy XXI wieku, dostrzegamy oczywistą sprzeczność między propagandą okresu sowieckiego a rzeczywistością. Ideologia totalitarna przenikała całą ówczesną prasę. W oficjalnej prasie propagandowej tworzono niezwykle pozytywny obraz zsowietyzowanej, idealnej Lietuvos. W tej idealistycznej opowieści o Lietuvos obficie stosowano standardowe sowieckie klisze propagandowe, terminy pokrewieństwa, a w podniosłym stylu (za pomocą metafor, porównań i epitetów) przedstawiano życie „szczęśliwych” ludzi „szczęśliwego” kraju należących do systemu sowieckiego. Na idealny obraz sowieckiej Lietuvos składały się następujące główne aspekty: oczernianie niedawnej przeszłości, przeciwstawianie „ciemnej”, „nędznej”, „zacofanej” burżuazyjnej Lietuvos jasnej, kwitnącej nowej sowieckiej Lietuvie, eksponowanie przyjaciół i wrogów kraju oraz osiągnięć gospodarczych, kulturalnych i innych. W prasie lat powojennych (zwłaszcza w „Tiesie” z 1945 r.) jako głównego zewnętrznego wroga Lietuvos wyraźnie wskazywano faszystowskie Niemcy, a największym wrogiem wewnętrznym były bandy burżuazyjnych nacjonalistów, z którymi zaciekle walczono. Według ideologów prasowych Lietuva utrzymywała braterskie stosunki przede wszystkim z wielkim narodem rosyjskim, a także zacieśniała przyjaźń z innymi narodami Związku Sowieckiego oraz z państwami socjalistycznymi. Wielkonakładowa prasa sowieckiej Lietuvos uczyła swoich obywateli, by nie wstydzili się uczuć wobec Czerwonej Armii, która „podarowała” Lietuvie wolność, towarzysza Stalina, Związku Sowieckiego i jego bratnich narodów, zwłaszcza wielkiego narodu rosyjskiego. W ówczesnej prasie propagandowej otwarcie demonstrowano uczucia wdzięczności, radości, miłości i inne. Tak zwaną „świetlaną” sowiecką przyszłość tworzono w prasie propagandowej, poświęcając szczególną uwagę ludziom pracy. Tworzono iluzję, że w społeczeństwie socjalistycznym mieszkańcy Lietuvos są syci, szczęśliwi i wolni. Dzięki nim tak szybko rozwija się sama Lietuva, dlatego w prasie nieustannie podkreślano, jak ważne jest nadal nie tylko wykonywanie, lecz także przekraczanie planów i zobowiązań (nie uznawano tego za wyzysk), aktywne uczestnictwo w budowie komunizmu, życiu socjalistycznym i współzawodnictwie. Analizowane przykłady ilustracyjne wyraźnie pokazują, że propaganda starała się ukazać, jak intensywne, aktywne i produktywne było życie ludzi pracy ówczesnej Lietuvos. Prasa ideologiczna prowadziła szeroką kampanię propagandową, jednak patrząc na prasę sowiecką z dzisiejszej perspektywy i znając prawdę historyczną, dostrzegamy wyraźną przepaść między tym, co przedstawiała i wpajała oficjalna prasa sowiecka, a tym, co rzeczywiście istniało w szarej codzienności Lietuvos. 246 Acta Linguistica Lithuanica XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne ŹRÓDŁA I LITERATURA Aleksijevič Svetlana 2016: Czas second-hand. Koniec czerwonego człowieka, Vilnius: Kitos knygos. Anušauskas Arvydas, red. odp., 2004: Rozwój oporu i metody oporu. – Opór obywatelski w Lietuvos i Polsce: powiązania i specyfika 1939–1956, Vilnius: Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. Baudrillard Jean 2002: Simulakry i symulacja, Vilnius: Baltos lankos. Brazauskas Algirdas 2010: I wtedy pracowaliśmy dla Lietuvos, Vilnius: Knygiai. Čepaitienė Aušolė 2013: Etnografia życia: miejsca, struktury i czas. Zmieniająca się Lietuva w XX wieku, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. Čepaitienė Rasa 2007: Pamięć okresu sowieckiego – między odrzuceniem a nostalgią. – Lituanistica 4(72), 36–50. Dostęp w internecie: http://mokslozurnalai.lmaleidykla.lt/publ/0235-716X/2007/4/Lit_036_050.pdf. Jakonytė-Kvedarienė Loreta 2015: Obraz rodziny w litewskiej literaturze okresu sowieckiego, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Juknevičius Stanislovas 2022: Archetypiczna historia mentalności: sowiecka Lietuva, Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas. Kalėda Algis, Kmita Rimantas, Satkauskytė Dalia 2019: Litewska literatura okresu sowieckiego. Zjawiska i pojęcia, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Klumb y tė Neringa 2004: Ludzie na marginesach historii teraźniejszej: wspomnienia o okresie sowieckim i doświadczenia codzienności we wspólnotach wiejskich. – Politologija 3(35), 63–83. Dostęp w internecie: https://www.ceeol.com/search/viewpdf?id=191351. Kuodytė Dalia, Tracevskis Rokas 2013: The unknown war. Armed anti-Soviet resistance in Lithuania in 1944–1953, Vilnius: Genocide and resistance research center of Lithuania. Lankauskas Gediminas 2006: O sensorycznej pamięci socjalizmu. – Etnologia Lietuvos: studia z antropologii społecznej i etnologii 6(15), 47–72. Laurinavičius Česlovas, red. nauk., 2013: Nacjonalizm łączący epoki: (de)konstruowanie narodu na Litwie międzywojennej, sowieckiej i postsowieckiej, Wilno: Instytut Historii Litwy. Leinartė Dalia 2022: Nieplanowane życie. Rodzina na Litwie sowieckiej, Wilno: Aukso žuvys. Leinartė Dalia, Žilinskienė Laima, Kraniauskienė Sigita, Šutinienė Irena, Gečienė Ingrida 2014: Pamięć okresu sowieckiego w historiach życia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Straipsniai / Articles 247 AURELIJA GRITĖNIENĖ L u b e c k a A n n a 2013: Polski rok obrzędowy – refleksja nad polską polityką kulturalną. – Estonia i Polska: kreatywność i tradycja w komunikacji kulturowej 2: Perspektywy tożsamości narodowej i regionalnej, red. L. Laineste, D. Brzozowska, W. Chłopicki, Tartu: ELM Scholary Press, 83–98. M a ž e i k i s G i n t a u t a s 2010: Propaganda i myślenie symboliczne, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Dostęp online: http://talpykla.elaba.lt/elaba-fedora/objects/elaba:4575266/datastreams/MAIN/content. MTINT – Korpus ideologicznej narracji nowoczesnej tożsamości: ciągły internetowy, naukowo uporządkowany zbiór danych, oprac. V. ČižiK-Prokaševa, A. Gaidienė, A. Gritenienė, L. Vaičiulytė-Semenienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2018–2021. Dostęp online: http://publicistikos-tekstynas.lki.lt. N i k ž e n t a i t i s A l v y d a s, red., 2013: Polityka pamięci i historii na Litwie. – Wielowarstwowość pamięci. Miasto, państwo, region, Wilno: Instytut Historii Litwy, 517–538. P a u k š t y t ė - Š a k n i e n ė R a s a 2016: Rodzina i święta kalendarzowe na Litwie sowieckiej. – Etnologia Litwy 16(25), 9–31. P o c i u s M i n d a u g a s, red., 2018: Sowietyzacja Litwy w latach 1947–1953: dokumenty KC WKP(b), Wilno: Instytut Historii Litwy. P u t i n a i t ė N e r i j a 2007: Nieprzerwana struna: przystosowanie i opór na Litwie sowieckiej, Wilno: Aidai. R a m o n a i t ė A i n ė 2013: Kto tęskni za okresem sowieckim? Wpływ statusu ekonomicznego, środowiska społecznego i orientacji aksjologicznych na podział sowiecki–antysowiecki na Litwie. Socjologia. Myśl i działanie 2(33), 265–285. Dostęp online: https://www.ceeol.com/search/viewpdf?id=103868. S a b o n i s A r v y d a s, S a b o n i s S t a s y s, red., 1992: Pisarz i cenzura, Wilno: Vaga. S a t k a u s k y t ė D a l i a, red., 2015: Między estetyką a polityką: literatura litewska w okresie sowieckim, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. S ė d a i t y t ė E d i t a 2017: Historiografia cenzury sowieckiej: główne kierunki badań i koncepcje cenzury. – Knygotyra 69, 84–102. Dostęp online: file:///C:/Users/Dell/Downloads/24603698.pdf. Š l i a v a i t ė K r i s t i n a 2010: Deindustrializacja, niepewność społeczna i strategie przetrwania w przestrzeni postsowieckiej: przypadek Wisaginii. – Etnologia Litwy: studia z antropologii społecznej i etnologii 10(19), 93–116. Dostęp online: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2010~1367175701116/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. 2 4 8 A c t a L i n g u i s t i c a L i t h u a n i c a XC Sovietinės Lietuvos vaizdinys Moderniosios tapatybės ideologinio naratyvo tekstyne Šutinienė Irena 2020: Między krytyką socjalizmu a nostalgią za dzieciństwem: pamięć okresu sowieckiego w historiach życia pokolenia lat siedemdziesiątych. – Sociologija. Mintis ir veiksmas 1(46), 7–28. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/sociologija-mintis-ir-veiksmas/article/view/22616/21839. Švedas Aurimas 2009: W niewoli macierzy. Litewska historiografia okresu sowieckiego (1944–1985), Vilnius: Aidai. Tin inis Vytautas 1994: Sowiecka Litwa i jej działacze, Vilnius: Enciklopedija. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta, Čižik-Prokaševa Veslava, Gritėnienė Aurelija, Liutkevičienė Danutė, Gaidienė Anzelika 2022: Sąsiedzi Litwina: przyjaciele czy wrogowie? Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Vaiseta Tomas 2014: Społeczeństwo nudy. Codzienność i ideologia w późnym okresie sowieckim (1965–1984), Vilnius: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Walicki Andrzej 2005: Marksizm i skok do królestwa wolności: historia utopii komunizmu, Vilnius: Mintis. Venclauskienė Laima 2016: Homo sovieticus: cechy portretu szarego i łysego człowieka w prasie wyzwalającej się Litwy. – Darbai ir dienos 65, 143–162. Dostęp online: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/31395/1/ISSN23358769_2016_N_65.PG_143–162.pdf. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, wersja elektroniczna, Vilnius: Centrum Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych, 2001–2020. Dostęp online: https://www.vle.lt. Zijderveld Anton 1979: O kliszach: zastąpienie znaczenia funkcją w nowoczesności, Londyn, Boston, Henley: Routledge and Kegan Paul. Žilinskienė Laimutė, Kraniauskienė Sigita, Šutinienė Irena 2016: Urodzeni w socjalizmie: pierwsze pokolenie okresu sowieckiego, Vilnius: Uniwersytet Wileński. Obraz sowieckiej Litwy w Korpusie Ideologicznej Narracji Nowoczesnej Tożsamości STRESZCZENIE W 2018 roku Instytut Języka Litewskiego uruchomił Korpus Ideologicznej Narracji Nowoczesnej Tożsamości. Wyszukiwanie w tekstach Korpusu z okresu sowieckiego („Tiesa” z 1945 i 1962 roku oraz „Komjaunimo Tiesa” z lat 1956–1957) wykazało Straipsniai / Articles 249 AURELIJA GRITĖNIENĖ Analiza przyniosła 798 ilustracji zawierających wzmianki o Litwie. Celem artykułu jest analiza zdań z prasy propagandowej epoki sowieckiej wybranych do badania lingwistycznego oraz przyjrzenie się obrazowi sowieckiej Litwy, który można odtworzyć na podstawie materiałów drukowanych w ówczesnej prasie: temu, ile jest w nim prawdy, a ile rzeczywistości zniekształconej lub nawet na nowo skonstruowanej przez propagandystów, oraz temu, jak teksty publicystyczne z tego okresu (re)konstruują sowiecką Litwę. Analizując teksty artykułów prasowych z okresu sowieckiego, zawsze należy pamiętać o tym, że ludzie żyli wówczas niejako podwójnym życiem: jednym, konstruowanym przez ideologię komunistyczną i tworzonym oraz podtrzymywanym w sferze publicznej; drugim zaś, nieujawnianym, prywatnym życiem domowym; dlatego, patrząc na prasę tego okresu przez pryzmat XXIst wieku, możemy dostrzec wyraźną konfrontację między propagandą a realiami epoki sowieckiej. Analiza semantyczna wybranych zdań wykazała, że prasa sowiecka starała się ukazywać wysoce pozytywny obraz idealnej Litwy. Obraz ten był malowany za pomocą standardowych klisz sowieckiej propagandy, w podniosłym stylu przedstawiając życie „szczęśliwych” ludzi w „szczęśliwym” kraju systemu sowieckiego. Idealny obraz sowieckiej Litwy obejmuje następujące główne aspekty: oczernianie niedawnej przeszłości; przeciwstawianie „ciemnej”, „biednej” i „zacofanej” burżuazyjnej Litwie jasnej i rozkwitającej nowej Litwy sowieckiej; wskazywanie największych przyjaciół oraz wrogów wewnętrznych i zewnętrznych; wychwalanie gospodarczych, kulturalnych i innych osiągnięć kraju. W prasie powojennej (zwłaszcza w „Tiesie” z 1945 r.) głównym zewnętrznym wrogiem Litwy były faszystowskie Niemcy; jej największym wrogiem wewnętrznym były burżuazyjne bandy nacjonalistyczne, będące celem brutalnych działań zbrojnych. Ideolodzy twierdzili, że Litwa utrzymywała przede wszystkim braterskie stosunki z wielkim narodem rosyjskim oraz budowała silne więzi przyjaźni z innymi narodami Związku Sowieckiego i innymi państwami socjalistycznymi. Prasa sowieckiej Litwy, dzięki dużemu nakładowi, uczyła obywateli, by nie wstydzili się ciepłych uczuć wdzięczności, miłości, poparcia i innych emocji wobec Armii Czerwonej, która „dała” Litwie wolność, wobec towarzysza Stalina, Związku Sowieckiego i jego braterstwa narodów, a w szczególności wobec wielkiego narodu rosyjskiego. Prasa sowiecka kładła duży nacisk na postęp Litwy, zawsze podkreślając znaczenie realizacji i przekraczania planów oraz zobowiązań, aktywnego udziału w budowie komunizmu, życiu społecznym i współzawodnictwie. Przykłady ilustracyjne objęte analizą wyraźnie pokazują, że ówcześni mieszkańcy Litwy prowadzili bardzo intensywne i aktywne życie. Ówczesna prasa ideologiczna prowadziła zakrojoną na szeroką skalę kampanię propagandową, głosząc, że Litwini żyjący w społeczeństwie socjalistycznym są syci, szczęśliwi i wolni, mimo że rzeczywistość była zupełnie inna; a zatem dostrzegamy wyraźną przepaść między tym, co przedstawiała oficjalna prasa sowiecka, a prawdziwym obrazem ponurej litewskiej rzeczywistości. Złożono 13 stycznia 2024 r. AURELIJA GRITĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT–10308, Vilnius, Litwa [email protected] 250 Acta Linguistica Lithuanica XC