Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. aus St. Petersburg

Straipsniai / Articles 23 MARIE-LUISE HECKMANN Universität Potsdam Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-6924-8942 Kierunki badań naukowych: Mittelalterliche Geschichte, Kirchen-, Militärund Umweltgeschichte, Verfassungsund Vorstellungsgeschichte, Nauki pomocnicze historii, w szczególności dyplomatyka i kodykologia. DOI: doi.org/10.35321/all90-02 PROFILOWANIE CYFROWE JAKO METODA WCZESNOŚREDNIOWIECZNEJ DYPLOMATYKI. WYCHODZĄC VON EINER URKUNDE OTTOS I. W ST. PETERSBURGU1. Dla prof. dr. Vladimira Ivanoviča Mažugi z okazji 75. urodzin w dniu 15. kwietnia 2024 r. Skaitmeninis profiliavimas kaip ankstyvųjų metoda dyplomatyki średniowiecznej. Na podstawie dokumentu Ottona I z Sankt Petersburga2. Dedykowane prof. dr. Vladimirui Ivanovičiovi Mažudze, obchodzącemu 15 kwietnia 2024 r. 75. jubileusz 1 Niniejszy artykuł powstał na podstawie referatu wygłoszonego podczas międzynarodowej konferencji „West European Manuscripts and Charters from Late Antiquity to the Early Modern Period in Saint Petersburg Collections. Badania, katalogowanie i digitalizacja“ (St. Petersburg, od 19. do 22. 2 września Ten artykuł został przygotowany na międzynarodową konferencję „Późna starożytność i 2019) hervor. Er entspricht dem Interesse des Jubilars und seines akademischen Umfelds an Form und Inhalt von Urkunden und Rechtstexten. Vgl. Mažuga 2000; Čirkova 2019. wczesnonowożytne laikų Vakarų Europos rankraščiai ir istoriniai dokumentai Sankt Peterburgo fonduose. Tyrimai, katalogizavimas ir skaitemeninimas“, vykusios Sankt Peterburge 2019 m. rugsėjo 19–22 d. podstawie. MARIE-LUISE HECKMANN 24 Acta Linguistica Lithuanica XC ADNOTACJA Na podstawie szeregu kryteriów zewnętrznych i wewnętrznych przeanalizowano dokument Ottona I. przechowywany w Petersburgu i przyporządkowano go jednemu z 39 imiennie znanych pisarzy kancelarii cesarskiej. Podstawę identyfikacji stanowią corroboratio oraz Signa sowie Größe, Format, Faltungen, Layout und Schrift des Kaiserdiploms. Es geht aber auch um die sprachliche Färbung von Eigenund Ortsnamen, das Formelgut der porównanie itinerariów. Następnie zastosowaną tu metodę profilowania cyfrowego poddano, na podstawie przykładów porównawczych, weryfikacji pod kątem jej Schreiberidentifizierung unterzogen. Hilfreich sind dabei Erkenntnisse der italienischen, przydatności dla badań rosyjskich i niemieckich. SŁOWA KLUCZOWE: profilowanie pisarzy, dyplomatyka wczesnośredniowieczna, dokumenty królewskie i cesarskie, identyfikacja pisarzy, materialność, piśmienność i znaki. ADNOTACJA Na podstawie szeregu kryteriów zewnętrznych i wewnętrznych analizuje się dokument Ottona I przechowywany w Petersburgu i przypisuje go jednemu z 39 znanych z imienia pisarzy kancelarii cesarskiej. Podstawą identyfikacji są signa, a także rozmiar, format, złożenia, układ i krój pisma dyplomu cesarskiego. Chodzi jednak również o zabarwienie językowe nazw własnych i miejscowych, a także o formuły corroboratio i porównanie itinerarium. Następnie sprawdza się przydatność zastosowanej w tym celu metody profilowania cyfrowego do identyfikacji pisarza na podstawie przykładów porównawczych. Ustalenia włoskich, rosyjskich i niemieckich badań są pomocne. SŁOWA KLUCZOWE: Profilowanie cyfrowe, dyplomatyka wczesnośredniowieczna, przywileje cesarskie, Identification of scribes, Materiality, Writing and Signs. Straipsniai / Articles 25 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg 1. DEM UNBEKANNTEN SCHREIBER AUF DER SPUR Ilustr. 1: D O I. 371 (969 IV 18, Cassana)3 Przedstawiony dokument już na pierwszy rzut oka ujawnia kilka cech: nie jest przechowywany, lecz raczej złożony na 4 X deutlich: Es handelt sich hierbei um ein Schriftstück, das breiter als hoch ist. Es wurde zudem in älterer Zeit offenkundig nicht ausgebreitet (also „plan“) 3 pola. W tekście można ponadto wyróżnić dwa rodzaje pisma: jeden z literami wyciągniętymi wysoko ku górze (Elongata), drugi z drobnymi literami na linii podstawowej, które w wydłużeniu górnym mają pętle, a w wydłużeniu dolnym kończą się na różnej długości. Ponadto w dolnej części znajdują się jasne okręgi, które otaczają poszczególne elementy, a także okrągły odcisk, który des Schriftstücks ein Zeichen, das in einer eigenartigen Verbindung von zwei Großbuchstaben T besteht, ein dunkel verfärbtes viereckiges Loch, das von zwei dołącza się dalej na prawo od nich. Uwagę zwracają również nieregularny obrys 3 Scan wykonany według: Bol’šakov 2012: 201. MARIE-LUISE HECKMANN 26 Acta Linguistica Lithuanica XC oraz liczne otwory (w większości widoczne na brzegach). Pergamin ma ciemnożółty kolor. Dokument, dzięki swojej klarownie uporządkowanej, choć na pierwszy rzut oka mało zrozumiałej strukturze podstawowej, sprawia wrażenie hieratycznego i z powodu swojej obcości być może wzbudza u niejednego obserwatora nawet cześć. Pisarz początkowo pozostaje nieznany, ponieważ zdaje się, że nie ma ani podpisu, ani żadnej innej wskazówki dotyczącej jego indywidualności. Powstaje zatem pytanie: Jak można wytropić tego pisarza? Dotychczasowe badania nad wczesnośredniowiecznymi dyplomami królewskimi i cesarskimi opierają się przede wszystkim na cechach paleograficznych4, graficznych, retorycznych, semiotycznych i symbolicznych (a więc na ogólnym wrażeniu oraz znaczeniu poszczególnych elementów)5, na analizach formuł (na przykład intytulacji, arengi i narracji)6, na związkach między pochodzeniem, prawem, administracją i polityką (dyspozycja i formuły interwencyjne)7, a także na analizie praktyki władczej średniowiecznych królów i cesarzy (opartej na Actum i Datum jako środkach analizy itinerarium)8. Omawia się również powstawanie dokumentu królewskiego lub cesarskiego9. W dotychczasowych geht dabei nicht zuletzt um den Anteil von Ausstellern und Empfängern am so genannten Diktat eines Diploms10. Symbole und Zeichenhandlungen beim badaniach omawia się także wykorzystanie dokumentu jako symbolu władzy11, podobnie jak signa i inne oznaki władzy12. Znaczenie imion własnych, które często zostały zaczerpnięte z dokumentów, jest natomiast poruszane jedynie sporadycznie13. Badania nad dokumentami biskupimi, które 4 Sredinskaja 2014. W kwestii piśmienności wczesnośredniowiecznej zob. także Hoffmann 1986; Ganz 1990: 36–80; Methoden 1999; Hoffmann 2005; 2012: 160–216. 5 Bautier 1984; GS 1996; Kölzer 1998; Worm 2004; Mersiowsky 2015: 44–114, 190–215, część 1. 6 Fichtenau 1960, 1986; Patt 2016. W kwestii Intitulatio: Wolfram 1973. W kwestii Arengi: Fichtenau 1957; Neumann 1978; Hausmann, Gawlik 1987. W kwestii Narratio: Merta 1994; Burkhardt 2000; Zwierlein 2016; Heckmann 2014. 7 Schetter 1935; Codea 2008. Por. Finckenstein 1989; Schieffer 1998. 8 Müller-Mertens 1980; Bernhardt 1993; Huschner 2003, 2006. 9 Mersiowsky 2015: 661–706, 720 i n., część 2. 10 Kruisheer 1979; Johanek 1990; Mersiowsky 2015: 114, część 1. 11 Keller 1998. 12 Rück 1996; Keller 1997. 13 Schlaug 1962; Tiefenbach 1984. Straipsniai / Articles 27 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg przywoływane poniżej do porównania, powstały z reguły w ramach badań nad historią regionalną14. Na tym tle synteza, która systematycznie ujmuje wewnętrzne i zewnętrzne cechy podstawowego zasobu wczesnośredniowiecznych dokumentów, poddaje je analizie porównawczej i osadza wyniki w szerszym kontekście, jawi się jako postulat badawczy. Dokumenty królewskie i cesarskie z końca IX i pierwszej połowy X wieku stanowią szczególnie odpowiedni korpus źródłowy do takiego badania, jednak ze względu na ich wysoką złożoność15 także szczególne wyzwanie. Metoda profilowania pisarzy (Digital Profiling), opracowana w nowszym badaniu z zakresu nauk pomocniczych historii, zmierza do przezwyciężenia tej luki. Jej podstawowe pytanie brzmi, czy na podstawie jednej, kilku lub wszystkich cech określonego dokumentu królewskiego lub cesarskiego można wskazać określonego Schreiber identifizieren lässt. Zunächst wird die neue Methode vorgestellt. Sodann wird der verantwortliche Pisarz dyplomu cesarza Ottona Wielkiego, który znajduje się dziś w aufbewahrt wird, mittels der neuen Methode identifiziert. Schließlich ebnen Petersburgu, przedstawia kilka przykładów zastosowania metody, prowadzących do podsumowania dotyczącego biskupów wczesnego okresu ottońskiego jako pisarzy dokumentów królewskich i cesarskich. Końcowe podsumowanie dotyczy zasięgu i granic nowej metody. 2. PROFILOWANIE PISARZA (PROFILOWANIE CYFROWE) Profilowanie pisarza (Digital Profiling) opiera się na zbiorze pięćdziesięciu kryteriów, które stosuje się do dyplomów pięciu królów lub cesarzy: Arnulfa, Ludwika Dziecięcia, Konrada I, Henryka I i Ottona I. W ten sposób mają zostać uwidocznione ciągłości i zerwania w dyplomatyce wczesnośredniowiecznych dokumentów królewskich i cesarskich. Badanie dotyczy w szczególności udziału pisarza w sporządzaniu dokumentu. Dochodzi przy tym do następującego wniosku: „Twórcę dyplomu – a właściwie indywidualnego dzieła sztuki – można rozpoznać właśnie po jego stylu. Niektórzy odbiorcy zdają się nawet przywiązywać wagę do otrzymywania arcydzieł określonych artystów. Ich 14 Z.B. Wisplinghoff 1954; Johanek 1969; Ludwig 2008; Die ältesten Urkunden 2008. 15 Na temat złożoności dokumentów ottońskich zob. Rück 1991; Schulze 2007: 23–40. MARIE-LUISE HECKMANN 28 Acta Linguistica Lithuanica XC Fertigkeit [also die der Schreiber] tritt am deutlichsten in Zeichen zutage, die wpisywano z dużą wprawą. Mistrz zawsze jednak zwracał uwagę na drobne zmiany, dzięki czemu każdy egzemplarz stawał się unikatowy. Różnice podważają überdies hervor, dass sich die Schreiber als Künstler stetig weiter entwickeln wollten, ohne jedoch ihren unverkennbaren Duktus aufzugeben.“16 Folgt man tę tezę; producentami dokumentów byli członkowie wysoce wyspecjalizowanej i biegłej w dziedzinie estetyki elity intelektualnej. Klucz do przyporządkowania poszczególnych dokumentów określonym pisarzom tkwi – zgodnie z przywołanym badaniem – w każdorazowo unikalnej kombinacji kilku cech. Szczególnie wymowne są tu trzy signa, które można znaleźć na większości dyplomów królewskich i cesarskich tej epoki: chrismon, monogram i znak rekognicyjny władcy oraz służący uznaniu formalnej poprawności i also die Zeichen für die Anrufung des dreieinigen Gottes, für die Unterschrift kompletności dokumentu. Pomocne w identyfikacji pisarzy są jednak również forma i rozmieszczenie Bestandteile der Corroboratio (Bekräftigungsformeln) sowie die Anzahl elementów eschatokołu (końcowej części dokumentu). Przydatne w przyporządkowaniu dokumentów pisarzowi jest ponadto zabarwienie językowe występujących z reguły po łacinie imion osobowych i nazw miejscowych (przy czym ortografia pozwala odczytać sasko-dolnoniemiecką, franko-górnoniemiecką i włoską realizację fonetyczną). Także szczególne cechy Actum (moment dokonania czynności prawnej) i Datum (moment wystawienia dokumentu), jak również wybrane cechy graficzne i lub użycie not paläographische Merkmale (wie zum Beispiel die Gestaltung der Signa, die Verwendung von Abkürzungen, der Einsatz von Kleinund Großbuchstaben tyrońskich – starożytnego pisma sekretnego – bzw. von griechischen Buchstaben im Rekognitionszeichen) liefern dem Autor zufolge wertwolle Anhaltspunkte, um einem unbekannten Schreiber „auf die Trafić na ślad”. 3. DIE URKUNDE AUS ST. PETERSBURG Analizowany poniżej dokument powstał 18. Kwiecień 969 w Cassanie. Data i miejsce wystawienia umożliwiają szybką identyfikację dokumentu jako dyplomu Ottona I nr 371. Przez długi czas dokument był znany jedynie z dwóch 16 Schnase 2019: 82. Artykuły / Articles 29 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg późniejszych odpisów. Według wydawcy MGH Emila von Ottenthala jego brzmienie miało powstać w wyniku współpracy włoskich skrybów B skryba und D beruhen. Das Diktat wird dabei vor allem mit It D (also dem vierten Ottona Wielkiego we Włoszech) w związku z czym17. Oryginalny dyplom został jeszcze raz wydrukowany w 1913 roku, również na podstawie jednego z dwóch odpisów18. W 1937 roku wydano go krytycznie w Rosji, a w 2012 roku w Austrii, w obu przypadkach wychodząc od oryginału przechowywanego w Petersburgu19. Dokument w którymś momencie w XIX wieku trafił z Górnych Włoch do Rosji, a tam do zbioru historyka nauk pomocniczych Nikołaja Pietrowicza Lichaczowa (1862–1936). Ten członek Rosyjskiej Akademii Nauk uchodzi za uznanego znawcę filigranologii20, co dobrze współgra z jego zainteresowaniem dokumentami z różnych epok. 4. ANALIZA FORMALNA W dokumencie można rozpoznać następujące cechy zewnętrzne i wewnętrzne: 1) Obejmuje on przy szerokości 564 mm i wysokości 414 mm (według Ghignolego) powierzchnię 0,32 m² i ma typowy dla tego okresu format poziomy. Königsund Kaiserurkunden aus Italien liegen unter Otto dem Großen (936– 976) häufig bei 500 bis 549 mm Breite, nördlich der Alpen werden oft 350 bis 499 mm erreicht. Auch in der Höhe sind Urkunden aus Italien tendenziell etwas größer21; 2) Die Urkunde ist viermal in der Höhe und viermal in der Breite gefaltet. Dies ist seit dem ausgehenden 9. Jahrhundert ein Standardverfahren und kommt w przypadku It B, jednego z dwóch przypuszczalnie zaangażowanych w sporządzenie dokumentu skrybów, występuje jeszcze co najmniej dwukrotnie przed22; 17 ÄdG 508 f. (= MGH D O I. 371). 18 Gabotto et al. 1913: 102–104, Nr. LXV. 19 Anninskij 1937: 141–150 (rosyjski), 151–160 (łaciński). Ghignoli 2012: 245–247 (łaciński). Por. Nowak, Weigl 2017: 396, nr 13 i n. 20 Bol’šakov 1993: 201, nr 481; 2012: 259; Sredinskaja 2014: 113. 21 Schnase 2019: 281 n., tabela 129: DD O I. 243 (428: 500), 334. 356 (434: 467), 357. 378 (470: 520), 390. 407. 408. 410. D O II. 17 (470: 551). Por. także tamże. : 121 n. 22 Ebd.: 154, 190, 342, Tabelle 49, 99, 149. MARIE-LUISE HECKMANN 30 Acta Linguistica Lithuanica XC 3) Chrismon z paleograficznego punktu widzenia składa się ze zwiniętej kreski diagonalnej i prostego trzonu, który przez równoramienny Diagonalkreuz durchschnitten wird23; 4) Wiersz signum (potwierdzenie formalnej poprawności i kompletności dokumentu) rozpoczyna się z przesunięciem względem wiersza rekognicji (potwierdzenie formalnego sprawdzenia dokumentu), mianowicie mniej więcej w tej samej pozycji co umieszczony pośrodku monogram; 5) Jest on ponadto wcięty w prawo i dodatkowo oznaczony kreską podłużną; 6) Monogram ma romboidalne O i nie ma hast; 7) Słowo subscripsit znajduje się między imieniem władcy a epitetem; 8) Brakuje zarówno znaku rekognicji, jak i ligatury et; otwarcie: element konstrukcyjny, w którym znajdują się pozostałe części okucia; zamknięcie: element konstrukcyjny, który łączy i zamyka ramiona okucia; profile: geometryczne kształty przekrojów poprzecznych okucia; okucia wykonano z żeliwa. 9) Pierwotnie odciśnięta pieczęć znajdowała się po prawej stronie wiersza signum i wiersza rekognicji. Jego średnica wynosiła około 47 mm i przypuszcza się, że była identyczna z drugą albo czwartą pieczęcią królewską Ottona I.24; 10) Odcisk pieczęci na prawo od jej wcześniejszego położenia pozwala przypuszczać, że pieczęć z czasem zaginęła. Wiersz signum przesunięty w prawo (4), brak znaku rekognicyjnego (8), skrótowo zapisane słowo subscripsit (7) wiersza signum (4), lecz także litera S, która tworzy rodzaj zakrzywienia laski, zaczyna się na dolnej linii i w górnej często sowie die Stufung von Signumund Rekognitionszeile (5) erweisen Italien als Schreiberheimat25. Nicht nur die Form des Chrismons (1) und die Markierung jest zakończona pętlą26, są pomocne w identyfikacji skryby. Do tego dochodzi typowa formuła uwierzytelniająca poszukiwanego skryby. Należy przy tym zauważyć, że corroboratio w kancelarii Ottona I. składa się z maksymalnie siedmiu elementów. Należą do nich: 1) formuła uchwały; 2) formuła czynności; 3) formuła wieczystości; 4) Formuła wierności; 5) nakaz spisania; 6) formuła uwierzytelnienia oraz 7) nakaz opieczętowania. Im bardziej uroczysty był dokument władcy, tym więcej elementów zawiera corroboratio. Corroboratio można na potrzeby analizy przedstawić również za pomocą typowych kombinacji liczbowych. Obowiązuje przy tym zasada: im dłuższy ciąg cyfr, tym bardziej uroczysty jest dyplom. Istnieją jednak 23 Kursywą zaznaczono najważniejsze cechy umożliwiające identyfikację pisarza. 24 Ghignoli 2012: 239 i n. Odmiennie: Schnase 2019: 265, tabela 117. Następnie w dokumentach pisarza S O I. 22 najczęściej występuje czwarta pieczęć Ottona I. 25 Schnase 2019: 133 i n. 26 Tamże. : 105. Artykuły / Articles 31 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg auch individuelle Unterschiede, je nach Sprachfertigkeit und Stilgefühl des pisarza27. Ryc. 2a‒d: D O I. 371 (szczegóły) Formuła uwierzytelniająca ma w niniejszym przypadku cztery człony i brzmi: Et ut verius credatur diligentiusque ab omnibus observetur, manu propria roborantes anulum nostrum inferius imprimo iussimus. Po niemiecku oznacza to w przybliżeniu: „Aby uznano ją za prawdziwą i aby wszyscy starannie jej przestrzegali, nakazaliśmy własnoręcznie uwierzytelnić dokument i odcisnąć poniżej naszą pieczęć.” Corroboratio rozpoczyna się, w nawiązaniu do wspomnianego schematu, formułą uchwały (1) Et ut verius credatur. Po niej następują formuła wiernych (4) diligentiusque ab omnibus observetur, formuła czynności (2) manu propria roborantes oraz nakaz opieczętowania (7) anulum nostrum inferius imprimo iussimus. Sformułowanie to jest zdecydowanie typowe dla poszukiwanego pisarza28 i dla uproszczenia można je zakodować ciągiem numerów 1, 4, 2, 7. Jak pokazuje liczba czterech członów, corroboratio dokumentu Diploms zudem auf eine gewisse Feierlichkeit der Rechtsverleihung hin. 27 Vgl. ebd.: 70–72, 84–86, 139–146. 28 Tamże. : 307 n., tabela 141. Por. tamże : 105 i n. MARIE-LUISE HECKMANN 38 Acta Linguistica Lithuanica XC okrągła i wyposażona w zamknięty górny oraz wygięty dolny łuk57. Il. 7: D O I. 126 (950 VII 16, Nymburk)58 57 Por. tamże : 263, tabela 112. 58 LBA 2666. Straipsniai / Articles 39 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Il. 8: Dokument arcybiskupa Bruna z Kolonii dla św. Cecylii (962 XII 25, Kolonia)59 Porównując wspomniane dyplomy z dokumentem, który Brun jako biskup, można Erzbischof für das Kölner Kloster St. Cäcilien ausgestellt hat, so ergibt der paläographische Befund eine hohe Übereinstimmung in der st-Ligatur. In ponadto stwierdzić, że podobnie jak w dokumentach królewskich, z bardzo nielicznymi wyjątkami60, używano otwartego, okrągłego a. Duktus pisma jest również porównywalny; litery we wszystkich trzech przypadkach są stromo skierowane ku górze, a w wydłużeniach liter f i s występują pętle. Wydłużenia liter b, d i l kończą się natomiast zawsze łukami biegnącymi w prawo. Odstępy między wierszami wynoszą 59 HStA Köln HUA nr 3a. Por. Oediger 1978: 138, nr 449. LBA 9174. 60 Tak w słowie mancipia i w imieniu Hartger w szeregu świadków. MARIE-LUISE HECKMANN 40 Acta Linguistica Lithuanica XC we wszystkich trzech dokumentach wykonane w jednolity sposób. W każdym przypadku istnieje wystarczająco dużo miejsca między wydłużeniami dolnymi jednego wiersza a wydłużeniami górnymi następnego, a folgenden Zeile. Die Positionierung der Zeilen, die Linksbündigkeit des Textes podobnie ukształtowane chrismon dokumentu biskupiego oraz dyplomów Ottona I, przypisywanych Brunonowi, czynią identyfikację Brunona jako pisarza prawdopodobną. Dokument biskupi wskazuje jednak – odmiennym pismem – że kanclerz Meginhero go napisał, a arcybiskup własnoręcznie go uwierzytelnił. Czytamy tam: Ego Bruno dei gratia archiepiscopus hanc cartam a Meginhero cancellario scriptam manu propria sigillo impresso confirmavi. Aspekt ten zostanie omówiony niżej. Abb. 9: D O I. 200 (959 IV 9, Quedlinburg)61 61 LBA 10560. Straipsniai / Articles 41 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Ryc. 10: D O I. 206 (960 II 12, Frankfurt)62 z Trewiru (956–964) jako wystawcy Im zweiten vorzustellenden Fall erweist sich der spätere Erzbischof Heinrich dokumentów. W dyplomatyce występował dotychczas pod syglą LF63. Dokumenty Henryka z Trewiru można rozpoznać na podstawie następujących cech: 1. chrismon i znak rekognicyjny wyznaczają punkty końcowe osi diagonalnej biegnącej z lewego górnego rogu do prawego dolnego; 2. igelförmiges Chrismon; 3. mehrstöckiges Rekognitionszeichen, dessen Felder mit verschiedenen Schraffuren und ornamentalen Mustern belegt sind; 4. das 62 LBA 10031. 63 Identyfikacja według Schnase 2019: 242, tabela 101. MARIE-LUISE HECKMANN 42 Acta Linguistica Lithuanica XC Monogram składa się z dwóch liter T, które u dołu kończą się rombami (dla litery o) i są połączone ze sobą poprzeczną belką; 5. Protokół, kontekst, wiersz sygnatury i rekognicji względnie wiersz aprekacji są wyraźnie od siebie oddzielone; 6. Wiersz sygnatury i rekognicji znajdują się na jednej linii, 7. wiersz sygnatury jest wysunięty w lewo; 8. drugi wiersz od góry jest wcięty w prawo; 9. litera c zawiera górną pętlę jako ozdobę. Dla porównania przywołano dokument biskupi Henryka I z 964 roku. Il. 11: Dokument biskupa Henryka I. z Moguncji (964)64 W wykładnikach paleograficznych (dukcie, skrótach i zdobieniach minuskuły dyplomatycznej oraz elongaty) wykazuje ono pewne podobieństwo do obu dyplomów królewskich65. Natomiast krój pisma corroboratio oraz chrismon zostały ukształtowane wyraźnie odmiennie. W corroboratio pojawia się, zapisany w znacznej mierze majuskułą, tekst Ego Heinricus dei gratia Trevirorum licet indignus archiepiscopus hoc signum propriis manibus feci. 64 LBA 7262. 65 Zur Rolle des Duktus in der Paläographie vgl. Mažuga 2022. Straipsniai / Articles 43 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg W trzecim przypadku, który ma podkreślić profilowanie pisarzy jako metodę identyfikacji pisarza, chodzi o trzy dyplomy Ottona I lub jego Abb. 12: D O I. 423 (972 X Sohnes Otto II., die Willigis von Mainz (975–1011) in seiner Wirkungszeit als Schreiber zugewiesen werden können. Bis dato lautete seine Sigle WC66. 18, Nierstein)67 66 Identyfikacja według Schnase 2019: 242, tabela 101. 67 LBA 2700. MARIE-LUISE HECKMANN 44 Acta Linguistica Lithuanica XC Abb. 13: D O II. 27 (972 X 18, Nierstein)68 68 LBA 2701. Artykuły / Articles 45 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Ryc. 14: D O II. 44 (973 VI 27, Wormacja)69 W przypadku trzech dyplomów, które Willigis z Moguncji sporządził jako pisarz, należy stwierdzić znaczne podobieństwa w ukształtowaniu chryzmonu, monogramu, a także wiersza signum i wiersza rekognicyjnego. Ponadto materiał paleograficzny jest dobrze porównywalny. Charakteryzuje się on między innymi tworzeniem pętli w skrótach i ligaturach. Na wszystkich trzech dokumentach chryzmon składa się z łuku ozdobionego falistymi kreskami70. Monogram składa się z lewej i prawej drei s-Noten und aufgesetzten Wellenstrichen. Der Schaft ist ebenfalls mit strony po jednym 69 LBA 2705. 70 Por. Schnase 2019: 317 i n., tabela 142 (S O I. 32). MARIE-LUISE HECKMANN 46 Acta Linguistica Lithuanica XC wielkie T, połączone ze sobą za pomocą krzyża o równych ramionach. Pionowa belka krzyża kończy się u góry i u dołu małym o. Ta forma monogramu jest jednak — i należy to mieć na uwadze — poświadczona w przypadku co najmniej 16 spośród około pięćdziesięciu znanych skrybów działających za Ottona Wielkiego71. Wiersz sygnum i wiersz rekognicyjny we wszystkich trzech wymienionych przypadkach rozciągają się na dwa wiersze i wypełniają przestrzeń między kontekstem und Apprecatio aus. Sie beginnen linksbündig auf derselben Linie wie der Textblock aus Protokoll und Kontext. Arcybiskup Willigis z Moguncji (975–1011) był od 11. kwietnia 965 roku, poza tym jednak 25. Januar 975 als Schreiber Ottos I. tätig72. Er bevorzugte für die Bekräftigung der Königsurkunden Formelgut, das nur in einem Fall aus zwei Gliedern, składa się z pięciu, sześciu lub nawet ośmiu członów73. Ustalenie to wskazuje unterstreicht nicht nur ein großes Sprachvermögen des Schreibers, sondern również na ożywioną wymianę z innymi skrybami późnego okresu panowania Ottona I. Formuły kończące się kodami 2, 6, 7; 5, 6, 7 lub 5, 7, 6 cieszyły się bowiem wśród skrybów tej epoki szczególną popularnością. 7. BISKUPI OTTONIŃSCY JAKO PISARZE Im Sinne einer Schlussfolgerung aus dem bisher Gesagten liegt es nahe, die Schreiber auch als Gruppe in den Blick zu nehmen. Die vorgestellten Przykłady przypadków – jak już sugeruje wyrażenie „skamieniałości przewodnie” – reprezentują najwyraźniej trzy pokolenia pisarzy, które za ablösten. Der Wechsel der Schreiber geschah jeweils bei der Ausweitung der panowania Ottona I wzajemnie się [uzupełniały] w sprawowaniu władzy kró­la Sasów i Franków; najpierw podczas wyprawy do Italii w 951 r.; następnie przy koronacji cesarskiej w 962 r.; i wreszcie poprzez małżeństwo i podniesienie rangi Ottona II wraz z bizantyjską księżniczką Teofanu w 967 r. Większość pisarzy pochodziła z wysokiej szlachty i w pewnym momencie została powołana na biskupów. Ich służba przy sporządzaniu dokumentów królewskich lub cesarskich przebiegała sekwencyjnie, a więc albo wtedy, gdy król co roku odwiedzał określony region, albo za każdym razem, gdy na pewien czas wzywał prałatów do swego orszaku74. 71 Por. tamże, s. 325, tabela 143. 72 Por. tamże. : 244, tabela 102. 73 Por. tamże. : 302 (12), 305 (13267), 308 (124267), 309 (12567), 312 (12576, 132576), 313 n. (1242576), 314 (14323267), 315 (12342567, 143242567). 74 Por. tamże. : 246–249, Tabela 104. Artykuły / Articles 47 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Im Sinne besagter Schlussfolgerung werden nachfolgend die Schreiber Arnolfs von Kärnten, Ludwig des Kindes, Konrads I. bzw. Ottos des Großen tabellarisch aufgeführt und der jeweilige Befund ausgewertet. Abb. 15: Die Schreiber Arnolfs von Kärnten, Ludwigs des Kindes und Konrads I. Wynika z tego, że skrybowie króla na przełomie IX i X wieku wywodzili się albo z klasztorów, albo ze szkół katedralnych. pracował dla niego od roku do pięciu, a Aus den nachfolgend angeführten beiden Tabellen zum Vergleich für die Regierungszeit Ottos I. lässt sich folgern: Die Mehrzahl der Schreiber Ottos I. czasem nawet przez dziesięć lat. Najdłużej poświadczony jest Tuto z Paderborn, który przez trzydzieści lat zajmował się pisaniem dla króla. Liczni skrybowie pojawiają się natomiast tylko raz; decydujące znaczenie ma tu z jednej strony przypadek zachowania przekazu, z drugiej zaś duża liczba dotychczas niezidentyfikowanych skrybów (co najmniej 32/67). MARIE-LUISE HECKMANN 54 Acta Linguistica Lithuanica XC stabilisque permaneat verius credatur (1), firmavimus stabile permaneat (1), firmior habeatur verius credatur. & i niech będzie pilniej przestrzegane (1), nieodwołalnie (sic!) niech uzyska moc jeszcze trwalszą w imieniu di (sic!) (1), nomine obtineat stabilitatem (1), potestate habeat (1), valeat inconvulsa manere pełniej indi (sic!) (1), niech będzie uznane za prawdziwsze i pilniej przestrzegane (1). 3 (= formuła wieczności) a modo i deinceps (1), przyszłe czasy (1), naszym i przyszłym czasom (2), bieg następujących po sobie czasów (1), bieg następujących po sobie czasów (3). 4 (= formuła wierności) wszystkim dawnym farculis (sic!) (1), wiernym (2), wiernych (1). 5 (= polecenie spisania) spisać (5). 6 (= formuła uwierzytelniająca) manu confirmavimus (1), manu firmato (1), manu firmatum (6), manu firmavimus (13), manu firmum (1), manu roboratum (1). 7 (= polecenie opieczętowania) nakazaliśmy umocnić pierścieniem (2), rozkazaliśmy oznaczyć pierścieniem (5), nakazaliśmy oznaczyć pierścieniem (3), oznaczony pierścieniem (1), umocowany pierścieniem (2), rozkazaliśmy opieczętować pierścieniem (3), nakazaliśmy opieczętować pierścieniem (1), opieczętowany pierścieniem (5), nakazaliśmy (1). Kombinacje: 1, 2, 7 (1), 5, 6, 7 (3), 1, 2, 6, 7 (8), 1, 3, 2, 6, 7 (4), 1, 4, 2, 6, 7 (1), 1, 2, 4, 2, 6, 7 (1), 1, 3, 2, 4, 2 (2), 1, 2 , 3, 4, 2, 7, 6 (1), 1, 4, 2, 3, 2, 6, 7 (1)87. → Podział formuł według motywów (kodów) umożliwia analizy semantyczne wykraczające poza dosłowne porównanie dyktatu → używanie przez pisarza dwóch standardowych formuł, które wskazują na pewną uroczystość sporządzenia dokumentu; ten jednak ma również zdolność sporządzania dokumentów dla całego spektrum uroczystości, przed obliczem króla lub także → Komplexität der Formeln als Spiegel für den Grad der Feierlichkeit → Grad der Feierlichkeit als Hinweis auf den Rang der Empfänger in den zależnie od rodzaju aktu prawnego Semantyka Wymowa nazw ludowych: Imiona osobowe: brun (15+), Brun (5), hoholt (1). brunonis (1), Fridurici (8+), fridurici (8), Herolti (1), rodberti (3+)88. Nazwy miejscowości: aquisgrani (1), Altsteti (2), altsteti (1), balgesteti (1+), 87 Por. tamże. : 295, 301–307, 310, 316, tabela 140 n. 88 Por. tamże. : 251, tabela 106. Straipsniai / Articles 55 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Busen (1), dalaheim (1+), eltnon (1), Franconofurt (1), Franconof (1), Frosa (1), Ingilenheim (1+), Kissenbruka (1), Magedeburg (1+), magedaburg (2+), magidaburc (1+), niuunburg (1+), Salze (1), Uualahuson (1+), vuormacia (2+)89. → Wnioski dotyczące regionalnego pochodzenia skrybów na podstawie cech językowych → W tym przypadku: wachlarz reński (ripuarijski)? (b zamiast p w nagłosie, f zamiast p w nagłosie, c zamiast t między samogłoskami, k zamiast ch w wygłosie, zmiękczenia samogłosek przed g i po g, dyftongi ai i iu) Cechy zewnętrzne Stan zachowania Formate (i.d.R. Schriftraum): Höhe (in mm): 250–299 (2), 300–349 (2), 350–399 (8), 400–449 (8), 450–499 (5); Szerokość (w mm): 400–449 (2), 450–499 (15), 500–549 (1), 550–599 (5), 600–649 (2); Powierzchnia (w mm lub m²): DD O I. 55 (279 X 472 ~ 0,13 m²), 57 (330 X 459 ~ 0,15 m²), 59 (350 X 0,14 m²), 65 (440 X 550 ~ 0,24 m²), 69 (373 X 462 ~ 0,17 m²), 77 (387 X 400 = 463 ~ 0,18 m²), 83A (446 X 473 ~ 0,21 m²), 83B (468 X 458 ~ 0,21 m²),90 87 (364 X 462 ~ 0,17 m²), 96 (450 X 460 ~ 0,21 m²), 97A (437 X 458 ~ 0,2 m²), 97B (371 X 486 ~ 0,18 m²)91, 100 (386 X 552 ~ 0,21 m²), 102 (433 X 545 ~ 0,24 m²), 104 (360 X 580 ~ 0,21 m²), 109 (465 X 605 ~ 0,28 m²), 116 (268 X 465 ~ 0,13 m²), 117 (447 X 470 ~ 0,21 m²), 119 (460 X 570 ~ 0,26 m²), 120 (440 X 620 ~ 027 m²), 126 (397 X 468 ~ 0,19 m²), 159 (444 X 576 ~ 0,26 m²), 160 (344 X 464 ~ 0,16 m²)92. → Bevorzugung eines ausgeprägten Querformats beim Vorliegen eines Hochformats 89 Por. tamże : 253 n., tabela 108. 90 LBA 2806. Außenmaße. 91 LBA 15901. Außenmaße. 92 Por. Schnase 2019: 281, tabela 129. MARIE-LUISE HECKMANN 56 Acta Linguistica Lithuanica XC Złożenia: 1 X 4 pola (1), 2 X 4 pola (2), 2 X 5 pól (1), 2 X 6 pól (2), 2 X 7 pól (3), 2 X 8 pól (1), 3 X 3 pola (1), 3 X 6 pól (2), 3 X 8 pól (1), 4 X 3 pola (1), 4 X 4 pola (4), 4 X 5 pól (1), 4 X 6 pól (4), 4 X 9 pól (1), 5 X 3 pola (1), 5 X 4 pola (1)93. → Bevorzugung kleinformatiger, aber nur selten kleinstformatiger Faltungen Układ Wycięcia i punktowanie: wycięcie monogramu w wycięciu znaku rozpoznawczego der Signumszeile (3), Aussparung Monogramm in der Rekognitionszeile, w bloku tekstu (1), wycięcie monogramu w wierszu sygnatury, punktowanie wiersza sygnatury (1), wycięcie monogramu, punktowanie wiersza rozpoznawczego (1), wycięcie monogramu w wierszu sygnatury, punktowanie wiersza sygnatury, punktowanie wiersza rozpoznawczego (9). Brak monogramu w wierszu signum, brak znaku rozpoznawczego w bloku tekstu, brak pieczęci w bloku tekstu, punktowanie wiersza signum (2), brak monogramu w wierszu signum, brak znaku rozpoznawczego w bloku tekstu, brak pieczęci w bloku tekstu, punktowanie wiersza signum, punktowanie wiersza recognitio (4), brak monogramu w wierszu signum, punktowanie wiersza signum, punktowanie wiersza recognitio, punktowanie pieczęci w bloku tekstu (1), punktowanie wiersza signum, punktowanie wiersza recognitio, późniejsze dopisanie monogramu między wierszem signum a wierszem recognitio (1)94. Oznaczenie wiersza signum: dwa punkty, przecinek, trójkątne (6), drei Punkte, ein Komma, viereckig (5), fehlt (4), drei Punkte, ein Komma (3), drei Punkte übereinander (2), ein Punkt in der Mitte (1), ein Punkt rechts, ein Punkt links des Rekognitionszeichens (1), zwei Punkte nebeneinander, ein Komma darunter (1)95. 93 Vgl. ebd.: 282 f., Tabelle 130. 94 Vgl. ebd.: 289–291, Tabelle 137. 95 Por. tamże : 326, tabela 144. Artykuły / Articles 57 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Układ eschatokołu: wiersz signum i wiersz recognitio na tej samej wysokości (10), dolne pasmo wiersza signum ogranicza od góry wiersz recognitio (11), wiersz recognitio leży znacznie niżej niż wiersz signum (1)96. → Organizacja obszaru pisarskiego za pomocą cyrkla Uszkodzenia: ponowne opieczętowanie, pieczęć nienaruszona: ligatura Et i wiersz actum Corroboratio częściowo übersiegelt (1), Übersiegelung, Siegel teilweise zerstört: Rekognitionszeichen teilweise übersiegelt (1), Übersiegelung, Siegel teilweise zerstört: Unterlängen odbarwione, wiersz actum ponownie opieczętowany (1), ponowne opieczętowanie, pieczęć zniszczona, odbarwienie wosku: wiersz actum częściowo odbarwiony (1)97. → Wskazówka dotycząca przebiegu sporządzania: pieczęć najwyraźniej na końcu angebracht → Ogółem niewiele uszkodzeń z powodu starannego przechowywania w celu zachowania mocy prawnej98 Znaki Chrismon: łuk: ozdoba w kształcie precla i „X”, trzon: często pasmo ósemkowych pętli, linie faliste lub wężykowate, noty tyrońskie; Haste: preferowana odchylona w lewo, romboidalne „o”, T8T (18), sporadycznie prosta (2) lub brak Haste (4)99. Znaki rozpoznawcze: preferowane 2-, 4lub 5-kondygnacyjne. Przedziałek pośrodku, pasmo ósemkowych pętli, pole nutowe (10), przedziałek pośrodku, pasmo ósemkowych pętli, pasmo ósemkowych pętli, pole nutowe (3), często przedziałek pośrodku, pasmo ósemkowych pętli, pole krzyżowe lub pole nutowe albo 2 pola nutowe, jednorazowo czuby arkad z oznaczeniem z, pasmo ósemkowych pętli, pole nutowe, szereg falistej kreski, jednorazowo Czub, pole nutowe100. 96 Por. tamże : 284, tabela 131. 97 Por. tamże : 292, tabela 138. 98 DD O I. 83B i 97B jako przykłady czystopisów bez mocy prawnej. 99 Por. Schnase 2019: 317, 320, tabela 142. 100 Por. tamże. : 327, 328, 329, 333, tabela 145. MARIE-LUISE HECKMANN 58 Acta Linguistica Lithuanica XC Pieczęć: pierwsza pieczęć Ottona I (14)101. Pismo Wielkie litery (ze względów technicznych związanych z drukiem bez odtworzenia znaków skrótów): Signum (7+), Invictissimi (1+). Brun (1+). Anno (3+), Incarnationis (1), Incarnat (1). Indykcji (1), Inditione (1). Regnante (7+), Serenissimo (1+), Ottonem (3+), Ottonis (1). Actum (4), Actvm (1), Actu (5), tutaj bez odwzorowania znaku skrótu), Fel (1+), ameN (15)102. Skróty (ze względów typograficznych bez odwzorowania znaków skrótu): wiersz signum: signu (3+), advice (4+). Wiersz daty: daty graniczne: KL (3), Kl (15+), KAL (1), ID (2), Id (2), Non (1), NoN (1). Nazwy miesięcy: IAN (1+), FEB (4+), Mart (2+), Mai (6+), IVN (1), Ivn (1), Ivnii (2+), Aug (1+), DECEb (2+). Podanie indykcji: Indict (1), indict (16+), in (1). Lata panowania: dni (10+), dom (1+), pio (8+). Wiersz dotyczący aktu: Actu (5), actu (7+), d (19+), no (19+), am (1+). Daty graniczne: KAL (1), Kl (15+), KL (3), ID (2), Id (2), NON (2+). Oznaczenia miesięcy: IAN (1+), FEB (4+), MART (2+), APR (1+), MAI (6+), IVN (2+), IUN (1), AUG (2+), DECEB (1+)103. Litery ozdobne na początku wierszy (wersaliki): litera S: zaokrąglony u dołu lewy trzon, zaokrąglony prawy trzon (12), otwarty, wygięty lewy trzon, wygięty prawy trzon (9)104. „S“ mit Oberschlaufe, mittigem Ansatz nach links und linksschwingender Unterlänge (19), rund, runder Bogen, rechter und oberer Bogenabschnitt sind verschmolzen und geschwungen (Schwellzug) (12), rund, runder Bogen (3). Buchstabe A: Offen, → Czy opisane zwyczaje dotyczące kształtowania pisma są typowymi dla epoki tendencjami, czy też upodobaniami określonego skryby, należałoby ustalić w porównaniu z pozostałymi danymi w tabelach. Brun z Kolonii zdaje się cenić wyraźnie wydłużoną elongatę jako pismo wyróżniające, drobno pisanej dyplomatycznej minuskuły z niewielkimi wydłużeniami górnymi oraz w układzie graficznym oddzielanie początków wierszy i znaków. Chrismon, monogram i znak rozpoznawczy odpowiadają 101 Por. tamże : 344, tabela 148. 102 Por. tamże : 267, tabele 115. 103 Por. tamże : 275–279, tabele 124–128. 104 Por. tamże : 263 i n., 266, tabele 112–114. Artykuły / Articles 59 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg natomiast, podobnie jak umiejscowienie eschatokołu i jego wersów, wykazują wohl eher zeitgenössischen Geschmacksund Symmetrievorstellungen als osobiste cechy pisarza. W znakach rozpoznawczych co najmniej 19 dokumentów Brunona z Kolonii znajdują się znaki greckie. Być może oznaczają one datowanie dokonania czynności (Actum) dokumentów105. → Znajomość języka greckiego i uznanie dla niego oraz dla greckich znaków liczbowych wskazują na bardzo dobre wykształcenie w trivium. Przypuszczalne umiejętności rachunkowe pozwalałyby ponadto wnioskować o solidnym wykształceniu pisarza w quadrivium, szczególnie w zakresie podstawowych działań arytmetycznych: dodawania i mnożenia, być może z wykorzystaniem abakusa. Porównanie z innymi pisarzami pokazuje, że również Adalbert z Magdeburga, Biso z Paderbornu, Dietrich z Metzu, Ernust, Friedrich z Moguncji, Petrus z Pawii, Rather z Werony, Wido z Modeny i Wigfried z Verdun posiadali rudimentarne znajomości języka greckiego S O I. 22106 Dwudziesty drugi pisarz Ottona I. (czwarty pisarz z Włoch) Identyfikacja: Humbert z Parmy Stanowisko: biskup, arcybiskup Siglum: It B Przykłady: DD O I. 356, 371 Cechy wewnętrzne Liczba: Co najmniej dziewiętnaście dokumentów: DD O I. 239. 243. 274. 334. 337. 339. 356. 357. 371. 373. 378. 390. 401 (?). 407. 408. 410. 413. 414. D O II. 17. 105 Por. tamże : 336, tabela 147. 106 Wydań na podstawie odpisów: ÄdG 508 n. (= MGH D O I. 371); Gabotto et al. 1913: 102–104, nr LXV; na podstawie oryginału: Anninskij 1937: 141–150 (rosyjski), 151–160 (łaciński); Ghignoli 2012: 245–247. Por. Huschner 2003: 101 n.; Ghignoli 2015; Schnase 2019: 242–249, 258–265, 284–287, tabele 101–104, 110–113, 131–133. MARIE-LUISE HECKMANN 60 Acta Linguistica Lithuanica XC → Humbert Schreiber von ca. vier Prozent aller Urkunden Ottos I., ponadto pisarze dokumentów biskupich, wśród nich kilku z osobistym podpisem Tätigkeit als Schreiber: 965 I 31 bis 972 V 25. Datumund Actumsorte: San Ambrogio: D O I. 24 (962 VII 29). Wraz z pisarzem S O I. 24 (= Ambroży z Bergamo): Vada: D O I. 334; Ferrara: D O I. 390; Benewent: D O I. 356, D O II. 17; hrabstwo Penne: D O I. 357; Cassano: D O I. 371; Percena: D O I. 378; Rawenna: DD O I. 407, 410; Rzym: D O I. 408. → Górne i Środkowe Włochy jako obszar działalności Pobyt poświadczony oryginalnymi dokumentami107: Orta: D O I. 243 (962 VII 29)108; S. Ambrogio: D O I. 274 (965 I 3); Vada: wspólnie z S O I. 356 (968 II 15); Benewent: D O II. 17 (968 II 15); Nad 24 (= Ambrosius von Mainland): D O I. 334 (966 XII 2); Benevent: D O I. rzeką Ricaria w krainie Penne: D O I. 357 (968 V 4); Percena: D O I. 378 (969 VIII 10)109; Ferrara: wspólnie ze skrybą S O I. 25 (= Ambroży z Mainland): Mantua): D O I. 407 (972 I 8); Rzym: D O I. 408 (972 IV 22); Rawenna: D O I. D O I. 90 (970 III 22); Ravenna: gemeinsam mit S O I. 25 (= Gumbald von 410 (972 V 25). 107 Por. Schnase 2019: 354–357. 108 Por. http://archivista.icar.beniculturali.it/fonds/30447/units/715399 [dostęp 8.12.2023]. 109 Dostęp: https://www.beweb.chiesacattolica.it/istituticulturali/istituto/2717/Archivio%20storico %20diocesano (zapytanie z dnia 8.12.2023 dotyczące dalszego losu dokumentu pozostaje dotąd bez odpowiedzi). Artykuły / Articles 61 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg SKRÓTY DD H II. – Diplom(e) Heinrichs II. DD O I. – Diplom(e) Ottos I. HStAM – Główne Archiwum LBA – Lichtbildarchiv Älterer Originalurkunden; Zugang: https://lba.hist.uniPaństwowe w Marburgu marburg.de/. mm – milimetr m² – metr kwadratowy StiASG – Archiwum Kapituły św. Galla ŹRÓDŁA I LITERATURA ÄdG – Die Urkunden Konrad I., Heinrich I. und Otto I., hrsg. von T. Sickel, Hannover: Hahnsche Buchhandlung, 1879–1884. Zugang: https://www.dmgh.de/mgh_dd_ko_i__ dd_h_i__dd_o_i/index.htm#page/III/mode/1up. Anninskij Sergej A. 1937: Аннинский, Сергей A, Dyplom Ottona I (969 r.) w: Dyscypliny коллекции АН СССР [Diplom I (969 g.) v kollekcii AN SSSR]. – Вспомогательные pomocnicze: zbiór artykułów [Vspomogatel’nye discipliny: sbornik statej], M., L.: Akademia Nauk ZSRR [M., L.: Akademija nauk SSSR], 141–160. Bautier Robert-Henri 1984: Kancelaria i akty królewskie w królestwach karolińskich. – Bibliothèque de l’École des Chartes 142, Paryż, Genewa: Librairie Drôz, 5–80. Dostęp: https://www.persee.fr/issue/bec_0373-6237_1984_num_142_1. Bernhardt John W. 1993: Wędrujące królestwo i klasztory królewskie we wczesnośredniowiecznych Niemczech, ok. 936–1075, Cambridge: Cambridge University Press. Bol’šakov Andrej O. 1993: Большаков, Андрей О. Z kolekcji akademika N. P. Lichaczewa: katalog wystawy [Iz kollekcij akademika N. P. Lichačeva: katalog vystavki], Санкт-Петербург: Wyd. Ϲеда-С [Sankt-Peterburg: Izdat. Seda-S]. Bol’šakov Andrej O. 2012: Bolszakow, Andriej O. „Brzmią tylko pisma...”. W 150. rocznicę urodzin akademika Nikołaja Pietrowicza Lichaczewa: katalog wystawy [„Zvučat liš’ pis’mena…“. K 150-letiju so dnia roždenija akademika Nikolaja Petroviča Lichačeva: katalog vystavki], 20 kwietnia – 22 lipca 2012 r. [20 aprelia – 22 ijulia Чirkova Aleksandra V. 2019: Чиркова, Александра В. Dyplomatyka zachodnioeuropejska średniowiecza i wczesnych MARIE-LUISE HECKMANN 62 Acta Linguistica Lithuanica XC 2012 g.], Санкт-Петербург: Издат. Государственного Эрмитажа [Sankt-Peterburg: Izdat. Gosudarstvennogo Ѐrmitaža]. Burkhardt Johannes 2000: Narrationes in ottonischen Königsund Kaiserurkunden. – Arbeiten aus dem Marburger Hilfswissenschaftlichen Institut, hrsg. von E. Eisenlohr, P. Worm, Marburg: wydanie własne, 133–177. Dostęp: https://www.mghbibliothek.de/dokumente/a/a125681.pdf. Büttner Heinrich 1975: Erzbischof Willigis von Mainz (975–1011). – Zur frühmittelalterlichen Reichsgeschichte an Rhein, Main und Neckar, hrsg. von A. Gerlich, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 301–313. Čirkova Alexandra V. 2007: Dokumenty papieskie dotyczące kościołów francuskich ze zbiorów w Petersburgu (XI–XIII wiek). – Akt papieski i jego krytyka, studia zebrane przez R. Große, Ser. Studia i dokumenty służące opracowaniu Gallia Pontificia, 5, Bonn: Bouvier, 265–293. Dostęp: https://perspectivia.net/servlets/ дра III (1159–1181) z archiwum Republiki Genui w MCRFileNodeServlet/ploneimport_derivate_00011845/chirkova_papsturkungen.pdf. Čirkova Aleksandra V. 2010: Чиркова, Александра В. Послания папы Алексанzbiorach RNB [Posłania papieża Aleksandra III (1159–1181) z archiwum Republiki Genui w zbiorach RNB]. – Nauki pomocnicze historii [Vspomogatel’nye istoričeskie discipliny] 31, 131–158. Zugang: https://ahd.spbiiran.ru/wp-content/uploads/2024/03/201009-tchirkova-a-v-XXXI.pdf. czasów nowożytnych [Zapadnoevropejskaja diplomatika Srednich vekov i Novogo vremeni], Санкт-Петербург: Нестор-Иcтopuя [Sankt-Peterburg: Nestor-Istorija]. Dostęp: https://spbiiran.ru/zapadnoevropejskayadiplomatika-srednih-vekov-i-rannego-novogo-vremeni-monografiya-a-v-chirkovoj/. Codea Krista 2008: Interwenienci i petenci, przede wszystkim dla lotaryńskich odbiorców w dyplomach władców z dynastii Ludolfingów (919–1024): opracowanie prozopograficzne, Bonn: druk rozprawy doktorskiej. Dostęp: https://bonndoc.ulb.uni-bonn.de/ xmlui/handle/20.500.11811/3289. Fichtenau Heinrich 1957: Arenga. Antyk późny i średniowiecze w zwierciadle formuł dokumentów, Graz, Kolonia: H. Böhlau. Fichtenau Heinrich 1960: Elementy retoryczne w ottońskim i salickim dokumencie władcy. – Mitteilungen des Instituts für Österreichischen Geschichtsforschung 68, Fichtenau Heinrich 39–62. 1986: Badania nad formułami dokumentów. – Mitteilungen des Instituts für Österreichischen Geschichtsforschung 94, 285–339. Artykuły / Articles 63 Digital Profiling als Methode der frühmittelalterlichen Diplomatik. Ausgehend von einer Urkunde Ottos I. in St. Petersburg Finckenstein Albrecht Finck von 1989: Biskup i Rzesza. Studia nad procesem integracji ottońsko-wczesnosalickiej Rzeszy (919–1056), Sigmaringen: Jan Wydawnictwo Thorbecke. Frenz Thomas 2000: Dokumenty papieskie średniowiecza i czasów nowożytnych, 2. wyd., Stuttgart: Wydawnictwo Franz Steiner. Gabotto Ferdinando i in. 1913: Dokumenty archiwum kapitulnego Santa Maria di Novara, t. 1 (729–1034), red. F. Gabotto, Turyn: Verlag (Novara) Tip. Parzini, Pinerolo. Ganz David 1990: Corbie w renesansie karolińskim, Sigmaringen: Jan Thorbecke Wydawnictwo. Ghignoli Antonella 2012: Tradycja i krytyka tekstu, wariant dokumentowy. Dyplom Ottona I dla wiernego Ingo (D.O.I.371). – Niech ta księga będzie miła, którą wykonał sługa. Studia ku czci Alessandro Pratesiego z okazji jego 90. urodzin. Pod redakcją Paola Cherubiniego i Giovanny Nicolaj, t. 1, Watykan: Scuola Vaticana di Paleografia, Diplomatica e Archivistica, 231–247. Dostęp: https://core.ac.uk/ download/pdf/141653775.pdf. Ghignoli Antonella 2015: Uberto, biskup Parmy, i jego pismo. – Archiwum historii Diplomatik, Schriftgeschichte, Siegelund Wappenkunde 61, 55‒89. Goez Werner 1990: Leben und Werk des heiligen Willigis. – 1000 Jahre St. Stephan in Mainz, hrsg. von H. Hinkel, Mainz: Verlag der Gesellschaft für mittelrheinische Kościoła, 15–32. Dostęp: https://www.mgh-bibliothek.de/dokumente/a/ a136871.pdf. GS – Symbole graficzne w średniowiecznych dokumentach. Przyczynki do semiotyki dyplomatycznej, red. P. Rück, Sigmaringen: Jan Thorbecke Verlag, 1996. Haarländer Stephanie 2014: Willigis z Moguncji, czyli władza i świętość. – Willigis z Moguncji. Otoczenie – oddziaływanie – interpretacja. Przyczynki do jubileuszu Willigisa w St. Stephan, pod red. R. Heydera i B. Nichtweiß, Würzburg: Echter Verlag, 11–36. Hausmann Friedrich, Alfred Gawlik 1987: Wykaz arengów do dokumentów królewskich i cesarskich od Merowingów do Henryka VI, Ser. Monumenta Germaniae historica. Pomoce, 9, Monachium: Monumenta Germaniae Historica. Heckmann Marie-Luise 2011: Libellus Willigisi. Transkrypcja [z] Rosyjskiej Biblioteki Państwowej w Moskwie, fond 183, nr 368. Dostęp: https://www.hs-augsburg. de/~harsch/Chronologia/Lspost12/LibellusWilligisi/Libellus_Willigisi.pdf. Heckmann Marie-Luise 2014: Motywy pochodzenia w arengach dokumentów wczesnego und hohen Mittelalters. – Von Ursachen sprechen, eine aitiologische Spurensuche, Telling