Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity

OLEKSANDRA V. POPOVA Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszyńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0002-6244-5473 Obszary badań: nauczanie języka angielskiego i chińskiego przyszłych tłumaczy pisemnych/ustnych (narzędzia dydaktyczne i tło społeczno-polityczne rozwijania umiejętności rozumienia ze słuchu, mówienia, czytania i pisania), przekładoznawstwo (analiza dyskursu, adekwatność przekładu, kompetencja tłumacza, zagadnienia taktyczne i strategiczne przekładu), językoznawstwo ogólne, językoznawstwo porównawcze itd. OLGA A. KOPUS Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszyńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-1235-2997 Obszary badań: problemy dydaktyki języka, stylistyka językowa, językoznawstwo kognitywne itd. OLEKSANDRA O. MORHUN Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszyńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-3382-0155 Obszary badań: nauczanie języka angielskiego i chińskiego przyszłych tłumaczy pisemnych/ustnych, przekładoznawstwo itd. DOI: doi.org/10.35321/all91-06 PARALELE JĘZYKOWE LITEWSKO-UKRAIŃSKIE: RELACJA ETYMOLOGICZNA I PODOBIEŃSTWO TYPOLOGICZNE Straipsniai / Articles 147 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN Paralele języków litewskiego i ukraińskiego: relacja etymologiczna i podobieństwo typologiczne ADNOTACJA Celem artykułu jest potwierdzenie ważnej hipotezy dotyczącej istnienia odrębnych paralel w językach litewskim i ukraińskim. Brak wspólnych granic arealnych obu języków przy uderzających odpowiedniościach na różnych poziomach wskazuje na zachowanie wspólnych reliktów językowych z epoki dawnych kontaktów między użytkownikami dialektów bałtyckich i słowiańskich. Wyłączność izoglos litewsko-ukraińskich, które nie obejmują innych języków bałtyckiej i słowiańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich, jest najprawdopodobniej wynikiem ścisłej interakcji językowej między Słowianami Wschodnimi a przodkami współczesnych Litwinów na terytorium wyznaczonym przez sieć rzeczną dopływów Dnipro w jego górnym biegu. Niektóre relikty okazały się odporne na procesy ewolucyjne, dzięki czemu „przetrwały” do naszych czasów jako część języków potomnych dawnych dialektów. Wstępne gromadzenie danych i analiza lingwistyczna pokazują, że bardzo bliskie zbieżności strukturalno-etymologiczne występują na kilku poziomach systemów języka litewskiego i ukraińskiego, mianowicie leksykalnym, słowotwórczym i tekstowym (frazy o wspólnym pochodzeniu genetycznym). Autorzy zaliczają typologicznie bardzo bliskie analogie tekstowe na poziomie frazeologicznym do dowodów rozwoju wspólnych innowacji wprowadzonych przez przodków użytkowników mowy litewskiej i ukraińskiej, które prawdopodobnie opierają się na wspólnych modelach semantyczno-semiotycznych, wygenerowanych przez wspólne doświadczenia kulturowe obu grup etnicznych w procesie kontaktów. SŁOWA KLUCZOWE: słownictwo, słowotwórstwo, etymologia, tekst, frazeologia, litewski, ukraiński. ADNOTACIJA W artykule dąży się do potwierdzenia ważnej hipotezy dotyczącej istnienia odrębnych paralel w językach litewskim i ukraińskim. Brak wspólnych granic obszaru występowania obu języków oraz wyraźne odpowiedniości na różnych poziomach języka wskazują, że zachowały się wspólne relikty językowe z epoki dawnych kontaktów osób mówiących dialektami bałtyckimi i słowiańskimi. Wyjątkowość izoglos litewsko-ukraińskich, nieobejmujących innych grup języków bałtyckich i słowiańskich rodziny języków indoeuropejskich, jest najprawdopodobniej rezultatem ścisłej interakcji językowej między Słowianami Wschodnimi a przodkami współczesnych Litwinów na ich wcześniejszym terytorium, ograniczonym siecią dopływów Dniepru w jego górnym biegu. Niektóre relikty okazały się odporne na procesy ewolucji, dlatego przetrwały do naszych czasów jako część języków potomnych dawnych dialektów. Wstępne gromadzenie danych i ich analiza lingwistyczna pokazują, że niezwykle ścisłe zbieżności strukturalno-etymologiczne występują na kilku poziomach systemów języka litewskiego i ukraińskiego: leksykalnym, słowotwórczym i tekstowym (frazy o genetycznie wspólnej strukturze). Typologicznie bardzo bliskie analogie tekstowe na poziomie frazeologicznym autorzy zaliczają do dowodów rozwoju wspólnych innowacji używanych przez przodków osób posługujących się mową litewską i ukraińską, które prawdopodobnie opierają się na wspólnych modelach semantyczno-semiotycznych, stworzonych przez wspólne doświadczenia kulturowe obu grup etnicznych w procesie kontaktów. 148 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity litewskie analogie tekstowe na poziomie frazeologicznym autorzy zaliczają do dowodów rozwoju wspólnych innowacji używanych przez przodków osób mówiących po litewsku i ukraińsku, które prawdopodobnie opierają się na wspólnych modelach semantyczno-semiotycznych, stworzonych przez wspólne doświadczenie kulturowe obu grup etnicznych w procesie kontaktów. SŁOWA KLUCZOWE: słownictwo, słowotwórstwo, etymologia, tekst, frazeologia, litewski, ukraiński. 1. WPROWADZENIE 1.1. Systemowe zbieżności w językach pokrewnych zwykle nie ograniczają się do jednego poziomu: im wyższy stopień pokrewieństwa genetycznego języków, tym większa liczba ich podsystemów ujawnia jednolitą zasadę organizacji. I oczywiście najbliższe pokrewieństwo języków określa udział wspólnego słownictwa, tj. obecność w ich leksykonach pełnych analogów leksykalnych ze wspólnym rdzeniem i/lub afiksami. Widać to na przykładzie języków romańskich (zwłaszcza w ich najdawniejszym stanie) oraz języków dwóch gałęzi grupy aryjskiej – staroirańskiego i staroindoaryjskiego, wykazujących znaczne podobieństwo struktury gramatycznej i słownictwa. Podobna sytuacja występuje w przypadku języków słowiańskich i bałtyckich, których paradygmaty gramatyczne, leksyka, morfologia wyrazów, morfemika (repertuar morfemów rdzeniowych i funkcyjnych), kilka modeli słowotwórczych oraz semantyka są często powiązane jak „bliźnięta”. Jest to oczywiste nawet w świetle wyników ewolucji fonetycznej (np. kontrakcji dyftongów, odzwierciedlenia PIE *k) i morfologicznej, która oddaliła te języki od siebie. Zjawisko to w językoznawstwie historyczno-porównawczym tradycyjnie wyjaśnia się w ramach kilku teorii, z których najważniejsze to: 1) teoria jedności/protojęzyka słowiańsko-bałtyckiego lub bałtosłowiańskiego (omówienie zob. w pracach Augusta Schleichera, Reinholda Trautmanna, Jana Otrębskiego, Vladimira Georgieva, Vytautasa Mažiulisa, Jonasa Kazlauskasa, Rainera Eckerta i innych); 2) teoria powstania języka słowiańskiego z peryferyjnych dialektów bałtyckich (Vyacheslav Vs. Ivanov, Vladimir N. Toporov, Viktor V. Martynov, Tadeusz Lehr–Spławiński); 3) teoria niezależnego rozwoju i wtórnego zbliżenia użytkowników języków prasłowiańskiego i prabałtyckiego (Jānis Endzelīns, Oleg N. Trubachev). Bez wątpienia system bliskich odpowiedniości między językami słowiańskimi i bałtyckimi nie może być rozpatrywany w sposób uproszczony i bezpośredni, ponieważ podobieństwo systemowe kształtuje się pod wpływem kilku czynników – wspólnego dziedzictwa indoeuropejskiego i wspólnych innowacji w czasie kontaktów arealnych. Ta okoliczność Straipsniai / Articles 149 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN sama skłania nas do mówienia o konwergencji języków obu grup i pojawianiu się w różnym czasie nowych wspólnych formacji. Jednak wspólne elementy systemów leksykalnych w obrębie języków słowiańskich i bałtyckich są rozmieszczone nierównomiernie, tzn. często łączą nie wszystkie, lecz tylko poszczególne języki obu grup. Jest to już bezpośrednia wskazówka na dawne relacje dialektalne z epoki praindoeuropejskiej, a także na okres interakcji bałtosłowiańskiej, która nie miała charakteru „frontalnego”, obejmującego od razu wszystkie dialekty, lecz lokalną specyfikę, ponieważ dotyczyła tylko części dialektów prasłowiańskich i prabałtyckich. Ślady dawnej mapy arealnych kontaktów bałtosłowiańskich pomagają wyjaśnić zróżnicowanie dialektalne obu protojęzyków, por. na przykład odrębne izoglosy łączące język słoweński z językami bałtyckimi (Bezlaj 1966–1968). Poszczególne przykłady tego typu zob. także: (Trautmann 1923; Anikin 1998), a także nowsze opracowanie (Iliadi 2023 z ważnymi niuansami konfiguracji izoglos). 2.1. Należy zauważyć, że nie tylko jednostki powstałe w epoce kontaktów między użytkownikami obu protojęzyków wykazują charakter systemowy. Można z pełnym przekonaniem mówić o wspólnym (i dość starym!) dziedzictwie słowiańsko-bałtyckim z epoki interakcji między poszczególnymi językami obu grup, por. na przykład izoleksy w językach Słowian pomorskich, Kaszubów i Prusów (Labuda 1974; Popowska–Taborska 1991), ujawniające złożony charakter dawnych relacji bałtycko-słowiańskich, a także przykłady białorusko-litewskich związków leksykalnych (Čekman 1972). W przypadku języków Słowian bałtyckich i Bałtów wszystko jest jednak jasne: ich terytoria zamieszkania sąsiadują ze sobą, a konsekwencją kontaktów historycznych były wspólne innowacje w ich mowie. Problem stwarzają natomiast paralele litewsko-ukraińskie, godne uwagi dlatego, że występują w językach, których obszary nie mają wspólnych granic, toteż nasuwa się całkowicie zasadne pytanie o warunki ich powstania. Niektóre z tych podobieństw mogą sięgać czasów najdawniejszych kontaktów między Bałtami, przodkami osób mówiących współczesnym językiem litewskim, a Prasłowianami, których dialekty znacznie później wzięły udział w genezie dialektów języka ukraińskiego. W dużej mierze odnosi się to do przypadków genetycznej tożsamości leksemów rdzeniowych (ukraińskie ѝна: litewskie opà; zob. niżej) lub derywatów od etymonu występującego wyłącznie w wyrazie rdzeniowym Słowian i Bałtów (por. ukraińskie язк–ар: litewskie ežgys, ežegys; zob. niżej). Jednak większość analizowanych niżej paralel litewsko-ukraińskich lub ukraińsko-litewskich na różnych poziomach języka, jak nam się wydaje, odtwarza wyniki interakcji językowej między dawną ludnością wschodniosłowiańską a bałtycką grupą etniczną, bliską językowo Litwinom, na terytorium 150 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity górnego regionu Dnipro. Mamy na myśli kontakty z epoki, której górną granicę odzwierciedlają staroruskie kroniki. Sam fakt komunikacji między Słowianami znad Dnipro a odłamem plemienia litewskiego potwierdza pośrednio nie tylko to, że ukraińskie jednostki językowe (dziedzictwo staroruskie) mają wyłącznie litewskie paralele. Przemawia za tym również bałtycki substrat hydronimiczny regionu Dnipro, objaśniany wyłącznie danymi języka litewskiego. W literaturze onomastycznej takie hydronimy przypisuje się „reliktowi dialektu bałtyckiego typu wschodniolitewskiego lub, szerzej, aukštaitskiego” (Nepokupnyj 1981: 76). Podkreślamy, że problem identyfikacji dziedzictwa tych odrębnych kontaktów nie był dotąd szczegółowo podejmowany, choć jest to konieczne w interesie gramatyki historyczno-porównawczej, leksykologii i etymologii języków bałtyckich i słowiańskich, co podkreśla aktualność proponowanego badania. 2. CEL I ZADANIA Głównym celem proponowanego badania jest, naszym zdaniem, praktyczne uzasadnienie problemu związanego ze wspólnym dziedzictwem językowym litewskiego i ukraińskiego, które odróżnia je od innych języków grupy bałtyckiej i słowiańskiej. Cel ten osiąga się poprzez rozwiązanie kilku zadań naukowych: 1) wyodrębnienie odrębnych paralel etymologicznych w językach litewskim i ukraińskim; 2) wykrycie integralności litewskich i ukraińskich derywatów utworzonych według wspólnych dla nich modeli słowotwórczych (z genetycznie identycznymi afiksami); 3) określenie genetycznie identycznych jednostek tekstu – połączeń wyrazowych o wspólnym etymologicznie składzie i bliskiej semantyce w językach litewskim i ukraińskim (w tym zbioru frazemów z etymologicznie identycznymi komponentami i bliską/identyczną treścią ideową w obu językach); 4) wyodrębnienie typologicznie wspólnych paralel frazeologicznych litewsko-ukraińskich ilustrujących bliski kontur semantyczny. Straipsniai / Articles 151 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 3. MATERIAŁ I METODOLOGIA BADAŃ Materiał badawczy wyekscerpowano ze źródeł leksykograficznych języków litewskiego i ukraińskiego (słowników słownictwa literackiego i dialektalnego, słowników frazeologicznych oraz, w mniejszym zakresie, z materiałów folklorystycznych, słowników onomastycznych i zabytków piśmiennictwa), stosując dobór ciągły. Metody zastosowane w proponowanym badaniu są następujące: etymologiczna (w celu wyjaśnienia genezy jednostek leksykalnych i ich pierwotnej morfologii), historyczno-porównawcza (w celu ustalenia genetycznej tożsamości porównywanych form w obu językach, zrozumienia wspólnych dróg ich wspólnej ewolucji i rekonstrukcji prototypów), a także metoda typologii językowej (w celu wyjaśnienia ogólnych prawidłowości rozwoju struktury i semantyki jednostek etymologicznie heterogenicznych w litewskim i ukraińskim oraz opisania typologicznego podobieństwa w semantyczno-ideowym konturze frazemów obu języków). Zastosowana w badaniu procedura analityczna opiera się ogólnie na metodach naukowych stosowanych w etymologii, pracach dotyczących diachronicznego słowotwórstwa i semazjologii porównawczej. Logika i kolejność ich zastosowania wynikają z opracowania materiału w następnej części. W tym miejscu chcielibyśmy podkreślić kilka ważnych metodologicznie punktów odpowiadających wyżej określonym zadaniom. 1. Obecność odrębnych pełnoleksykalnych analogów (o jednorodności części rdzeniowej i afiksalnej) w języku litewskim i ukraińskim, charakteryzujących się brakiem odpowiedniości poza tymi dwoma językami, interpretuje się jako produkt interakcji językowej między niektórymi użytkownikami dialektów staroruskich a zachowanymi przez nich dawnymi dialektami bałtyckimi typu aukštaitskiego (warunkowo). Nie należy jednak odrzucać możliwości odtwarzania w takich izoleksach starszych relacji językowych między niektórymi dialektami Prasłowian i Prabałtów. Autorzy proponowanego artykułu zdają sobie sprawę, że obszar niektórych paralel może z czasem ulec rozszerzeniu w wyniku wprowadzenia do obiegu naukowego nowych danych dialektalnych z innych języków obu grup. Należy zauważyć, że wyłączność izoleks jest faktem do czasu udowodnienia czegoś przeciwnego. Ponadto ważnym kryterium diagnostycznym wyłączności jest brak rosyjskich analogów identycznych z ukraińskimi, choć należałoby ich oczekiwać, ponieważ terytorium górnej części Dnipro jest również obszarem dialektów rosyjskich. 2. Powstawanie wspólnych modeli słowotwórczych lub ich aktywizację (rewitalizację) w czasie ścisłej, długotrwałej komunikacji przypisujemy rezultatom odrębnych kontaktów językowych między wymienionymi językami. 152 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity 3. W ramach kontaktów oba dawne dialekty rozwinęły wspólne elementy tekstu (rytualne, mitologiczne, prawne, jeśli uznać jednostki frazeologiczne za archaiczne regulacje prawne) – połączenia wyrazowe zbudowane z jednorodnych leksemów. Do przykładów tekstu należącego do tego typu zaliczamy utarte wyrażenia z tymi samymi symbolami obrazowymi, wyrażonymi przez wyrazy genetycznie identyczne dla języków bałtyckich i słowiańskich. 4. W pewnym sensie rezultaty odrębnych kontaktów mogą przejawiać się także w semantyce leksemów i jednostek frazeologicznych, które nie mają wspólnego etymologicznie rdzenia, lecz zawierają typologicznie identyczny lub bliski wzorzec semantyczny. Prawdopodobnie powstały one według pewnych wspólnych wzorców semantycznych. 4. ANALIZA MATERIAŁU 4.1. Leksykalne „dublet y” (tożsamości pełnoleksemowe) Lit. draũgalas: Ukr. дрyґoлик Lit. draũgalas „towarzysz” – derywat z formantem –alas od draũgas „przyjaciel”, „kumpel” (Smoczyński 2019: 332). Temu litewskiemu słowu odpowiada w języku ukraińskim potoczne дрyґoлик „kumpel”, utworzone przyrostkiem –ик-, dodanym do tematu archaicznego *другол (por. także współczesne nazwisko Друґолюк = *Друґол-), gdzie -ол- (prasłowiańskie –olь) historycznie odpowiada litewskiemu –alas (Sławski 1974: 109). Lit. ilga-: Ukr. довго- (w złożeniach) Lit. ilgaburnis „mający długie usta (wargi)”, „o podłużnej twarzy” (LKŽe1) ~ Ukr. *довгобéрний, zrekonstruowane w odniesieniu do współczesnego nazwiska Довгобéрний (Odesa). Podobnie jak we wszystkich pozostałych rozpatrywanych tu przykładach, obie części ukraińskiego złożenia są etymologicznie identyczne z częściami litewskiego. Przykład ukraiński jest interesujący, ponieważ może zawierać wschodniosłowiańskie odzwierciedlenie prasłowiańskiego *bьrna „warga”, którego geografia, według ESSJ, ogranicza się do języków południowosłowiańskich (ESSJ III 130); Lit. ilgagalvis „długogłowy” ~ Ukr. довгоголовий „to samo” (używane na przykład przy opisie łacińskiego Cenchrus longispinus Fernald = Ценхрус довгоголовий); ¹ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviiu-kalbos-zodynas/ilgaburnis?i=0e187e4a-f7b7-4c3f-bf2c-51218035453e [dostęp: 30.08.2024]. Straipsniai / Articles 153 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN Lit. ilgakā̃sis „długowłosy, z długim warkoczem” ~ Ukr. dial. довгокóсий (choć w tym przypadku konfiguracja izoglos jest nieco bardziej złożona: litewsko-ukraińsko-południowosłowiańska, por. serbskie, chorwackie dugòkos „ten, kto ma długie włosy”, bułgarskie дългокóс, macedońskie долгокос (Sławski, red., 1979: 264 bez ukraińskiego wyrazu); Lit. ilgavīlnis „długowłosy” (LKŽe²) ~ ukraińskie довговóлний „to samo”. Lit. kìlpa: Ukr. [чóун] Lit. kìlpa „pętla powstała po skrzyżowaniu lub połączeniu końców liny”, „strzemię”, „zgięcie” (LKŽe³) ~ Ukr. dial. podolskie [чóун] „pętla” w wyrażeniu зачóунити чóун = zawiązać pętlę (o nitce z igłą) (Brods’ka 1979: 35), por. prasłowiańskie *čьlpti „pleść”, porównywalne z litewskim kìlpotì „robić pętle”, „plątać się”, kìlpa „pętla” (ESUM VI 337). Lit. nerūnė: Ukr. нерíнь Lit. nerūnė „roślina wodna (Lemanea)” (LKŽe⁴) ~ Ukr. dial. czernihowskie нерíнь „strzałka wodna Sagittária”. V. N. Toporov słusznie koreluje litewski wyraz, podobnie jak inne spokrewnione formy słowiańskie i bałtyckie, z litewskim nérti „nurzać się”, słowiańskimi nazwami otworu, dołu, sadzawki rozpoczynającymi się od нор i dalej – z praindoeuropejskim *ner-/*nor- (Toporov 2010a: 204, 205). Leksem ukraiński odtwarza dialektalne prasłowiańskie *nerynb, zachowując wokalizm e, jak w korelatywnym czasowniku *nerti, *nъrǫ, w przeciwieństwie na przykład do rosyjskiego норíпа „wieloletnia roślina zielna (Scrophularia nodosa)”. Jest zatem pełnym (pod względem morfologicznym i apofonicznym) analogiem litewskiego nerūnė. W kwestii formacji sufiksalnej zob. Sławski 1974: 140–141 (zwłaszcza tezę Emile’a Benveniste’a o związku między PIE –ūn–iā–, wspólnobałtyckim –ūni– i tocharskim –ūne) (Ambrazas 1993: 149–150; 2000: 159). Lit. nešìkas: Ukr. несéць Lit. nešìkas „tragarz” (LKŽe⁵) ~ Ukr. dial. несéць „to samo” (ESUM IV 77: brak dokładnego litewskiego odpowiednika). Derywaty od etymologicznie identycznych ² Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ilgavilnis?i=451f9700-d14a-486b-a658-6125f8dcea8f [dostęp: 30.08.2024]. ³ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/kilpa?i=07020bef-9484-4c14-a2cb-807382b8beb9 [dostęp: 30.08.2024]. ⁴ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ner%c5%abn%c4%97?i=3d5def6d-61b5-46b5-ab5e-420948e212de [dostęp: 30.08.2024]. ⁵ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ne%c5%a1ikas?i=ed642f76-f0a3-41cf-a1dc-c250300a7c98 [dostęp: 30.08.2024]. 154 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity czasowniki nèšti „nieść”: hecmú „ten sam” (w kwestii pokrewieństwa zob. ESSJ XXV 19–22; Smoczyński 2019: 1114–1115), utworzone zgodnie ze wspólnym modelem słowotwórczym z formantem –ikas: -ьсъ. Lit. pusbrolis: staroukraińskie Полбрать Lit. pusbrolis „kuzyn” ~ pus- „pół-, na wpół-” + brólis „brat” (Lyberis 1971: 618) (dosłownie – „przyrodni brat”) ~ staroukraińskie Полбрать – Vterinus frater (Лексикон словено-латинский autorstwa Epifanija Sławineckiego i Arseniusza Koreckiego-Satanowskiego) (Leksykony 1973: 486), tj. „przyrodni brat”. Pozostałość dawnego systemu oznaczania stopnia pokrewieństwa między braćmi (por. pogląd Anatolija P. Nepokupnego, że „Słowianie również mieli taki sam [jak Litwini i Łotysze] „półbraterski” system oznaczania pokrewieństwa, lecz zanikł, pozostawiając po sobie jedynie pojedyncze relikty” (Nepokupnyj 1979: 91), którego echem jest ukraiński dialektyzm *nivсestpa, zachowany we współczesnym nazwisku Півсестрин (Sumy). Staro-litewskie (?) *šovēj(a)s/*sovēj(a)s: słowiańskie *savějьnikъ Bałtyckie (staro-litewskie?) *šovēj(a)s/*sovēj(a)s jako termin rytualny rekonstruuje się z uwzględnieniem nazwy Covuu: tak nazywał się legendarny „założyciel i krzewiciel” obrzędu kremacji wśród ludów pogańskich, którego historia została opisana we wstawce sporządzonej w 1261 roku przez kopistę rosyjskiego przekładu „Kroniki” Jana Malalasa. W istocie jest to nomen agentis od czasownika *šauti/*sauti „kłuć”, „popychać”, „poruszać”, „rzucać” ~ słowiańskie *sovati, *suti, praes. *suję. Por. frazy litewskie šáuti & ugnìs, krósnis, łotewskie šaut & ugns, krāsns „wkładać (wpychać) do ognia, do pieca” (Toporov 1985: 102; więcej szczegółów zob. ibid.: 101–104; Toporov 2010b: 386–390). Ukraiński odpowiednik tego wyrazu występuje w dialekcie (dialekty stepowe) jako савійнук „hak (do żeliwnego kotła)”, „blacha do pieczenia chleba” (Dialektolohična anketa nr 17, 2015), z przedłużeniem samogłoski rdzennej (*a < *ō), rzadkim w słowiańskich przedstawicielach tego gniazda etymologicznego. W przeciwieństwie do leksemu bałtyckiego występuje tu bardziej archaiczna, świecka semantyka, oddzielająca słowiański termin techniczny od języka rytuału: słowiańskie „widelec piecowy”, „łopata do pieca, blacha do pieczenia” (= przyrząd, za pomocą którego przedmiot umieszcza się w ogniu) obok bałtyckiego „kapłan, który umieszcza przedmiot rytualny w ogniu”. Jednak korelacja strukturalna form litewskiej i ukraińskiej pokazuje prostszą morfologię tej pierwszej oraz komplikację słowotwórczą (innowację sufiksalną w –bn–ikъ) tej drugiej, por. bałtyckie (starolitewskie?) *šovēj(a)s / *sov–ēj(a)s VS prasłowiańskie *sav–ěj–bnьikъ. Straipsniai / Articles 155 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN Lit. virbū tūorà: Ukr. вербóва тварь Atlas języka litewskiego (lit. Lietuvių kalbos atlasas) w części „Nazwy ogrodzeń” (lit. „Tvorų pavadinimai”), poświęconej dialektalnym nazwom typów płotów i ogrodzeń, zawiera złożony termin techniczny dialektalne virbū tūorà (Morkūnas, ats. red., 1977: 63), który pod względem składu etymologicznego i znaczenia „ogrodzenie wykonane z prętów, wikliny” jest bardzo zbliżony do ukr. dialektalnego podolskiego вербóва тварь „płot pleciony z prętów”, por. w tym samym znaczeniu вербóва пліть (ale także jako nomen collectivum „pręty wierzbowe”) (Brods’ka 1979: 34). Mamy więc lit. dialektalne virbū tūorà: słow. *vъrb-ova tvarb przy genetycznej tożsamości virbas „witka”, „pręt”: *vъrba „wierzba”, „pręt wierzbowy” (starosłowiańskie връба, staroruskie вѧрба itd.; Fraenkel 1965: 1259) oraz tūorà „ogrodzenie”, „płot”, „plecionka”: *tvarb (por. górnołużyckie twar „struktura”, „konstrukcja”; ESUM V 530; Smoczyński 2019: 1963). Druga z podanych nazw ogrodzenia zawiera dewerbatyw плїть < praes. плету́ (od плести́ „pleść”), właściwie – плетéнь. Ludowa terminologia geograficzna Na szczególną uwagę zasługuje kilka bardzo bliskich paralel w dziedzinie terminów nazewnictwa geograficznego: lit. bědre, łot. bedre „dół”, „bagno”, „dolina” (Nevskaja 1977: 19) ~ ukr. dial. (Polesie Rówieńskie) бедра „duży dół” (więcej szczegółów zob.: Nepokupnyj 1976: 27–29: jako polesko-łotewska izoglosa; Anikin 1998: 30); lit. Bér žoras – nazwa jeziora i wsi (Būga 1958: 525: wiązana z béržas „brzoza”) ~ ukr. dial. березар „las brzozowy” (Iliadi 2013: 169); lit. č iur kšlė „strumień, ‘przepływ’” (Nevskaja 1977: 21) ~ ukr. dial. чýркало „przepływ”. Por. hydronim Чýркало – przepływ w obwodzie iwanofrankiwskim; „nad potokiem Czurkalo”, 1792 (Slovnyk 1979: 616); lit. kaũparas „pagórek, kopiec” – derywat od kaũpas „sterta”, „wzniesienie”, „szczyt” (Sławski 1976: 25; Smoczyński 2019: 668), wraz z którym dokładnie powtarza relacje etymologiczne i słowotwórcze ukraińskiego купа „sterta”, „stos”, „nasyp” i dial. *купор „pagórek”, „nasyp”, które wyszło z użycia apelatywnego, lecz sporadycznie odnotowywane jest w dawnej mikrotoponimii obwodu połtawskiego. Ekspresywna forma (z udźwięcznieniem spółgłoski wargowej) tego wyrazu jest poświadczona w gwarach centralnej Ukrainy, por. кубýр „sterta” – tak nazywa się dziecięca zabawa „куча мала” (Hromko 2017: 246) < *купор lub *купир. Sufiksy lit. –aras i prasłow. –orb (> –ор–) są refleksami wspólnego formantu indoeuropejskiego (Sławski 1976: 25); lit. Liepora – rzeka (lewy dopływ rzeki Švitinys), Lieporai – nazwa wsi (Būga 1958: 525: wiązana z liépa „lipa”) ~ ukr. *Липар (Лı́парів) – jedna z nazw lewego dopływu Netriusa wraz z Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Лūnīb, -оволо (Slovnyk 1979: 314), podobnie włączona do systemu toponimów zakończonych na -ов i dlatego otrzymująca odpowiedni sufiks. Należy zauważyć, że sama izoglosa bałto-słowiańska jest nieco szersza: wykracza poza litewsko-ukraińską. Otóż na obszarze bałtyckim, oprócz litewskiego, istnieje także pruskie poświadczenie Lepare (collect. „las lipowy, gaj lipowy”) ~ lipa „lipa” (Nepokupnyj 2002: 23; 2013: 216–218: wskazuje na sufiks kolektywności -or–; zob. także literaturę dotyczącą tej nazwy), a przykład ukraiński oznaczał drugi biegun realizacji prasłow. *liparь (coll.), który, o ile nam wiadomo, dotąd odnotowywano jedynie na południu obszaru słowiańskiego – w bułgarskiej i serbskiej toponimii, czego dowodzą dane Słownika etymologicznego języków słowiańskich (ESSJ XV 118–119); Lit. sraujynė „wartki nurt”, „szybki prąd” (srauja „silny prąd”) (Nevskaja 1977: 85) ~ ukr. dial. [струїна] „szybki prąd” (Iliadi 2013: 172); Lit. užtakis, užtakỹs „zatoka”, „przestrzeń wzdłuż brzegu jeziora lub rzeki porośnięta trawą”, „zakole rzeki”, „nisko położone miejsce zalewane wodą wiosną lub po deszczu”, „głębokie miejsce w zakolu rzeki” (Nevskaja 1977: 93–94) ~ ukr. dial. устъой, -и „porośnięty trawą nizinny obszar nadrzeczny, obołoń”, obwód chmielnicki (Iliadi 2013: 172) < *уз-точь < *ъbъz-točь. Kończąc analizę tej grupy leksemów, uważamy za konieczne omówić jeszcze jedną paralelę. Nie należy ona do kategorii paralel całoleksykalnych, lecz pomaga zrekonstruować etymon dla języka słowiańskiego, który, jak się dotąd wydaje, nie był tu znany. Chodzi o parę lit. kūliavà „kamienny próg w rzece” (< kūlis „kamień”), Kūliàvas – nazwa rzeki (Smoczyński 2019: 821) ~ ukr. Куля́вка – nazwa lewego dopływu Smotrycza w dorzeczu Dniestru (Slovnyk 1979: 301). Być może Кулява jest ojkonimem, obwód lwowski (tamże: 288). Mimo oczywistego podobieństwa formalnego ukraińskiego hydronimu i prasłow. przym. *kul’avъ(jь) (zob. o nim: ESSJ XIII 99), są one raczej niezwiązane, ponieważ refleksy *kul’avъ(jь) mają znaczenia „okaleczony, oszpecony”, „kulawy”, „łysy”, co w żaden sposób nie sprzyja utrwaleniu przymiotnika w sferze nazewnictwa geograficznego. Raczej w Куля́в mamy do czynienia ze szczególnym prasłow. *kul’avъ „kamień”, „bystrze” lub „położony na cyplu” (jeśli mowa o osadzie), etymologicznie bliskim wspomnianemu lit. kūliavà, który ma wariantową wokalizację rdzenia i sufiksu. Istnieje zatem możliwość, że w ukraińskiej toponimii zachował się derywat etymonu słabo zachowanego w językach słowiańskich (o jego możliwych powiązaniach zob.: Smoczyński 2019: 821). Jego dokładnym rdzeniowym odpowiednikiem w języku słowiańskim byłoby *kylor *kъl-: długość samogłoski w samym wyrazie litewskim nie musi być pierwotna (mogła być spowodowana wtórnym wzdłużeniem w pierwotnie akcentowanej Straipsniai / Articles 157 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN sylabie, typowym dla gwar żmudzkich; Zinkevičius 1966: 75, 491 (mapa nr 46); zob. także: Krėgždys 2012: 225), dlatego dla prasłow. *kul- (*kou̯l-) możliwy jest nie tylko litewski korelat kūl-, lecz także *kul. Nie ma potrzeby mówić o tożsamości całoleksykalnej, ponieważ litewski formant –(i)ava nie jest etymologicznie skorelowany ze słowiańskim sufiksem -av-, lecz stanowi kompleks dwóch formantów –(i)a + –va (model słowotwórczy z –(i)ava jest poświadczony dość późno – od XVI–XVII wieku (Ambrazas 1993: 72)). Genetycznym odpowiednikiem prasłow. –avin w języku litewskim jest –ovas(–ė) (zob.: Ambrazas 2000: 180 wraz z bibliografią), dlatego pełny litewski odpowiednik miałby postać *kūlovas lub *kūlovė. Inne paralele Wydaje się celowe podać jeszcze kilka przykładów, które pojawiły się już w literaturze etymologicznej, lecz ich status jako wąskich izoglos nie był dotąd omawiany, por.: Lit. ežǧys, ežėǧys „jazgarz” ~ ukr. dial. яукар, я зкар „jazgarz” (Anikin 1998: 358); Lit. kirtūkas, kertūkas „ryjówka” ~ ukr. dial. zakarpackie черепе́й „gryzoń Myoxus nitela” (ESSJ IV 166; Anikin 1998: 168). Porównajmy z nim strukturalnie i etymologicznie identyczne, lecz semantycznie odległe ros. dial. черепе́й „odcięty kawałek sarny” (ESSJ IV 166); Lit. opà „wrzód, rana”, „uszkodzenie kory drzewa”, „uderzenie” ~ ukr. dial. йна „pręga na skórze zwierzęcia po silnym uderzeniu kijem” (Anikin 1998: 351); Lit. skaĩtyti, skaĩtau „liczyć, ustalać cenę; rozliczać się”, „patrzeć, zwracać uwagę, oceniać”, łot. skaĩtīt, skaĩtu „liczyć, czytać” ~ ukr. dial. yiмáти, yiмáтися „bawić się w parzyste i nieparzyste”, „martwić się, długo rozmyślać” (< prasłow. *čę́tati(s(ę))) (Anikin 1998: 114 wraz z bibliografią). 4.2. Paralele słowotwórcze Lit. bė-: ukr. без– Oba przyimkowe prefiksy są genetycznie zjednoczone, ostatecznie wywodząc się ze wspólnego etymonu indoeuropejskiego *b(h)eǵh- (Fraenkel 1962: 38; ESSJ II 7–9; Smoczyński 2019: 136). W obu językach bė-: без– uczestniczą w tworzeniu semantycznie identycznych leksemów; ponadto obserwuje się synonimiczne litewskie i ukraińskie złożenia nominalne, w których relacja etymologiczna rozciąga się także na ich drugi człon: Lit. beãkis „bezoki” (Baronas 1967: 37) ~ ukr. безо́кий „to samo” (Nikovskiј 1927: 29). Ten archaiczny przymiotnik występuje nie tylko w ukraińskim, lecz także 158 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity w innych językach słowiańskich, lecz litewski odpowiednik słowotwórczy jest zwykle pomijany (zob. na przykład ESSJ II 36: *bezokъ(jь)); Lit. bęraũjis „bezkrwawy” (Baronas 1967: 46) ~ ukr. безкрі́в’я, безкро́в’я „bezkrwistość” (Nikоvskij 1927: 28); Lit. bemeilis (jako odpowiednik pol. bezmiłosierny „bezlitosny”, „okrutny” (Subačius, par., 1993: 81)) ~ ukr. Безмил̨ц – współczesne nazwisko < *Безмил (na poziomie podstaw słowotwórczych por. lit. meilė „miłość”, meilùs „czuły, łagodny”: prasłow. *milb; ESSJ XIX 46–47); Lit. besar̃mātis „bez wstydu” (Lyberis 1971: 112) ~ ukr. dial. (deryw.) безсоромíм-но „bezwstydnie”, „zuchwale” (Želechivs’kij 1886: 22) < *безсоромот-. W kwestii tożsamości tematów lit. sarm-at– (< *šarm-ata): prasłow. *sorm-ot– zob.: (Smoczyński 2019: 1481, a także Ambrazas 2000: 29, 32: słow. –otъ, –ota: lit. –atis, –ata); Lit. bešìrdis „bez serca”, „bez duszy” (Lyberis 1971: 113) ~ ukr. безсéрдий „to samo” (Hrinčenko 1958: 45; ESUM V 222; do lit. širdìs „serce”); Lit. bevaldìs „bezsilny”, „bezsilny” (Baronas 1967: 36) ~ ukr. Безволод, Безволодченко – współczesne nazwiska (Charków); Lit. bevàlis „słabej woli” (Baronas 1967: 37) ~ ukr. dial. безвíль „słabej woli”, por. derywat na –bje безвíлля „brak woli”, „ucisk”, „brak wolności” (Nikоvskij 1927: 26); Lit. beveidìs „bez twarzy” (Baronas 1967: 39) ~ ukr. безви́дий „to samo” (Nikоvskij 1927: 25) w formie derywacyjnej (innowacyjnej) w innych językach, por. ros. dial. permskie безви́дный „brzydki”, „nieatrakcyjny” (Slovar’ 1966: 182); Lit. bevė́jis „bez wiatru” ~ ukr. dial. безвíй „spokojna, bezwietrzna pogoda”. Na poziomie etymonu indoeuropejskiego por. lit. vė́jas „wiatr”: prasłow. *vějati (ESUM I 408). Lit. iš–: ukr. з-, с– Ten prefiks w języku litewskim ma także starszą i dialektalną postać iš, bliską słowiańskiemu *jьz, z którym wspólnie wywodzi się z praindoeuropejskiego *eǵhs (Fraenkel 1962: 188; ESSJ IX 7–8; Smoczyński 2019: 568). W ukraińskim prasłow. refleks *jьz– w funkcji prefiksalnej reprezentowany jest jako з-, с-, (dial.) iz-, ic– zależnie od charakteru następującego po nim dźwięku. Okoliczność ta często nie pozwala formalnie odróżnić kontynuacji *joz– od *sъ– (co podkreślał Oleg N. Trubaczow), dlatego stwierdzenie *jьz– w wyrazach ukraińskich opiera się ponadto na ich semantyce gramatycznej (bliskiej e-deiksie), w której trudno dostrzec choćby ślad *sъ–. Podobnie jak w przypadku derywatów opartych na modelu bė-: bėz– (zob. wyżej), podane niżej przykłady są interesujące także ze względu na pełną tożsamość etymologiczną morfologii: Straipsniai / Articles 159 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN Lit. išaiškėti „wyjaśnić się” (Lyberis 1971: 240) ~ ukr. з’ясувати(ся) „dowiedzieć się”, por. ros. из-ясниться o bardziej złożonej morfologii (-sk-n-); Lit. išbrinkti „spuchnąć”, „nabrzmieć”, „stać się opuchniętym” (tamże: 243) ~ ukr. зб́рякнути „to samo”; Lit. išbudinti „obudzić”, „rozbudzić” (tamże: 244) ~ ukr. збудити „to samo”; Lit. iškrūvinti „splamić krwią”, „krwawić” (tamże: 257) ~ ukr. з(не) кровити „upuścić krew” (ESUM III 99); Lit. išlakti „wychlipać” (Lyberis 1971: 259) ~ ukr. pot. зло́кти „pić łapczywie”, „lizać”, „chłeptać”. O relacji czasowników rdzeniowych ląkti: dial. lókamu zob.: Fraenkel 1962: 337–338; ESUM III 282; Smoczyński 2019: 869; Lit. išlenkti „zginać”, „wyginać w łuk”, „zakrzywiać”, „napinać” (Lyberis 1971: 259) ~ ukr. зляка́ти(ся) „przestraszyć się”, dial. зля́ку z rozwojem semantyki „zginać” → „zginać się ze strachu” (ESUM III 337: brak porównania litewskich i ukraińskich form prefiksalnych); Lit. išmirti „wymrzeć” (Lyberis 1971: 262) ~ ukr. *зме́рти „to samo”, zrekonstruowane na podstawie imiesłowu pochodnego зме́рлий „martwy” (Nik ovskij 1927: 321); Lit. išner̃ti „wynurzyć się”, „wypłynąć na powierzchnię”, „wypłynąć” (Lyberis 1971: 264) ~ ukr. dial. зне́рти, знера́ти „wynurzyć się”, „wypłynąć” (Želechivs’kij 1886: 310; ESUM IV 90) w wyniku przebudowy morfologicznej *nereti < *nerti; Lit. išperti „smagać”, „chłostać”, „wyrywać” (Lyberis 1971: 265) ~ ukr. спéрти „upierać się”, „spierać się” (Nik ovskij 1927: 735), dial. спéртися „upierać się” (ESUM IV 356: por. z lit. per̃ti „bić”) < *jьz-perti(se), gdzie zis uległo ubezdźwięcznieniu przed n; Lit. išpinti „rozpleść”, „wypleść” (Lyberis 1971: 266) ~ ukr. dial. спя́ти „ciągnąć”, „kłaść”, „budować” (Želechivs’kij, Nedil’skij 1886: 912; ESUM IV 651: por. z lit. pinti „pleść”, „skręcać”); Lit. iš́tinti „odbić”, „wyrzeźbić”, „wychłostać” (Lyberis 1971: 289) ~ ukr. dial. стя́ти „odciąć, oddzielić coś”, „odrąbać” (Želechivs’kij, Nedil’skij 1886: 932). Porównania form słowiańskich i bałtyckich bez prefiksu zob. Fraenkel 1965: 1099; ESUM V 702; Smoczyński 2019: 1893. 4.3. Tekstowe paralele etymologiczne Przedstawiamy tu kilka obserwacji dotyczących połączeń wyrazowych, których skład etymologiczny w obu językach całkowicie lub częściowo się pokrywa. Ponadto w aspekcie semantyczno-ideowym jednostki litewskie i ukraińskie okazują się równoważne. 160 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity 1. Frazeologizmy z genetyczną tożsamością obu komponentów. Przykłady tego rodzaju znajdujemy we frazeologii: Lit. Akys (akyse) aptemo (Galnaitytė et al. 1989: 16): ukr. в очах темніє (akys: *oko & ap-termo (térnti „ciemnieć”): *tbm–bn–ėt); Lit. Akįs į akį (tamże: 17): ukr. віч на віч („jeden na jednego”, „twarzą w twarz”) < *о́сь на о́сь; Lit. Akys limpa (tamże: 20): ukr. очі злипаються („Рученьки терпнуть, злипаються веченьки... Боже, чи довго тягти? / З раннього ранку до пізньої ніченьки / Голкою денню верти” Pavlo Hrabovskyi „Seamstress”). To znaczy, Akys limpa (lipti „przylepiać się”, „czepiać się”): *oči & *lip(nǫ)ti; Lit. Imti į širdį (= brać do serca; cierpieć duszą (sercem) z powodu kogoś, za kimś lub z powodu czegoś (Galnaitytė et al. 1989: 115): ukr. podolska gwara маму серце на кого/що – być niezadowolonym, gniewać się (V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 168). Lit. im̃ti „brać”, „chwytać” – dokładny strukturalno-genetyczny odpowiednik słowiańskiego *ęti, praes. *jьmǫ „to samo” (ESSJ VI 71; Fraenkel 1962: 184–185; Smoczyński 2019: 556–558); Lit. savo báldu „własnym rozumem”, „według własnego uznania” (Nedaryk savo báldu, pasklaus̃k razumnesnių) wraz z tuo báldu (idiom) „tymczasem”, „w międzyczasie”, co należy rozumieć jako „wówczas”. Drugi komponent wiąże się z lit. bélsti „pukać” (idea łamania, rozbijania): baldóti „pukać”, „hałasować” (Toporov 2010a: 390, 392, 395 wraz z bibliografią), tj. „uderzać”, „bić” → „jeden raz”. W języku słowiańskim temu wyrażeniu można przeciwstawić ukraińskie wyrażenie gwarowe [св|оїм |бо́йдом] = на свій розсуд (Hromko 2008: 55) z wariantywnością wokalizmu rdzenia: lit. bald-: słow. *bъld-. W kwestii jednorodności zaimka dzierżawczego savo (dopełniacz lp. od savas „własny”): słow. *svojь zob. Fraenkel 1965: 767; Lit. Už akių (pod nieobecność kogoś, in absentia; Galnaitytė et al. 1989: 320): ukr. dial. уз очі (Hromko 2008: 24) – dialektalny odpowiednik szerzej rozpowszechnionego poza очі = za oczami, pod nieobecność kogoś, in absentia. Dial. уз jest wynikiem rozwoju starszego *vъz < staroruskie вьз. W odniesieniu do konstrukcji przyimkowo-przypadkowej należy mówić o etymologicznej jedności nie tylko rzeczownika, lecz także przyimka lit. už: prasłow. *vъz (zarówno przyimek, jak i prefiks < PIE *u̯g(h); Jānis Endzelīns wyznaje ten sam pogląd, por.: Endzelīns 1971: 413; Smoczyński 2019: 1991–1992); Lit. vakar dùsavãi ant lovelės, o šiandien ant baltos lentelės (LD 1882: 287), dokładniej: Wczoraj oddychała na łóżku, a dziś na białej desce (Nevskaja 1982: 118): ukr. Учора на лі́шку дихала, а ту́пер на бі́лім лутку завмерла, obwód nowoarchangielski (ankieta dialektologiczna nr 38, 2015). Ukr. dial. лумо́к, dopełniacz lp. –ткá „młoda lipa; młode Straipsniai / Articles 161 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN łyko lipowe” kontynuuje prasłow. *l̥ot–къb < *l̥otъ „len”, „gałązka, kora, łyko lipy”, „kij, żerdź lipowa” (ESSJ XVI 152). Tutaj tymók jest użyte eufemistycznie – „trumna wykonana z lipy”. Prasłow. wyraz *l̥otъ wiąże się z alternacją e: o – z lit. lentà „deska” (tamże: 152; Smoczyński 2019: 900), natomiast słow. *bělъ (ukr. білуй) wiąże się z lit. báltas (Fraenkel 1962: 32; ESSJ II 79–81). Tak więc jednolity poetycki obraz białej deski (trumny, łoża śmierci) w tekstach litewskich i ukraińskich lamentacji jest urzeczywistniany za pomocą synonimicznych konstrukcji atrybutywnych, których skład w tych językach jest genetycznie identyczny. Jeśli chodzi o użycie nazwy deski jako eufemistycznego określenia łoża śmierci, trumny w języku ukraińskim, należy porównać ją z wyrażeniem gwarowym (wschodnim) чотири(чтирі) дошки збирати; чотири (чтири) дошки найти (V. Užčenko, D. Užčenko 2013: 182). 2. Jednostki frazeologiczne z genetyczną tożsamością jednego z komponentów. Ta kategoria przykładów jest również reprezentowana przez jednostki frazeologiczne z komponentami jądrowymi – nazwami oka i serca, które są etymologicznie identyczne w języku litewskim i słowiańskim: Lit. Dingti iš akių (Galnaitytė et al. 1989: 76): ukr. зникнути з очей (lit. dingti „zniknąć”, „przeminąć”: ukr. зні́кну́ти & lit. iš: ukr. з) = ukryć się, zniknąć; Lit. Iš (nuo) senų senovės (od/od czasów starożytnych, od niepamiętnych czasów, od dawnych dni; Galnaitytė et al. 1989: 125; Lyberis 1971: 657): ukr. з давніх давен. Bardzo bliskie podobieństwo typologiczne: lit. šėnas „stary” + senovė „starożytność”, „starożytny” z tautologicznym ukr. przym. lm. давній „stary” + rzecz. lm. *давна „starożytność”; Lit. Po akių (akimis) (przed oczami, na oczach; Galnaitytė et al. 1989: 271): ukr. на очах (V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 121); Lit. Rėžti akį (rzucać się w oczy; Galnaitytė et al. 1989: 282): ukr. різати око (очі) (wyraźnie się wyróżniać, być zauważalnym), por. „Z daleka ta mieszanina stylów raziła oko, psuła zespół architektoniczny. Ale z bliska te budynki ukazywały się w całym swoim majestacie i pięknie” (V. Kucher) (Ногох⁶); Lit. Ryti akimis (pożerać kogoś wzrokiem, nie spuszczać z kogoś/czegoś oczu, utkwić w kimś/czymś wzrok; Galnaitytė et al. 1989: 283): ukr. їсти (жерти) очима (оком) [кого, що] (patrzeć na kogoś nieprzerwanie i uważnie, okazując określone uczucie; V. Užčenko, D. Užčenко 1998: 120); Lit. Spausti širdį (ściskać serce, dusza (serce) boli; Galnaitytė et al. 1989: 290): ukr. серце стисло (lit. suspáusti „ściskać”, „naciskać”: ukr. стискáти, стúснути „to samo”); ⁶ Dostępne pod adresem: https://goroh.pp.ua [dostęp: 23.08.2024]. 162 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Lit. Širdis plyšta (serce (dusza) rozdziera się (na kawałki); Galnaitytė et al. 1989: 306): ukr. серце крається (ktoś cierpi, dręczy się, martwi), (роз)краяти (різати) серце (doświadczać/powodować udrękę psychiczną; V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 167) (plyšti „pękać”, „rozszczepiać się”, „wybuchać”, „rozdzierać”: крається „jest rozdarte”, „rozszczepia się”, „jest cięte”); Lit. Šuns akis turėti (nie mieć wstydu w oczach; ani wstydu, ani sumienia; Galnaitytė et al. 1989: 308): ukr. очі у Сірка позичати, очей у Сірка (Рябка) позичати (stracić poczucie wstydu, godność; V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 122), gdzie Сірко/Рябко są uogólnionymi nazwami szarego lub łaciatego psa podwórzowego, często używanymi jako przezwiska. W rezultacie następuje niemal całkowita zbieżność zarówno treści ideowej frazemu jako całości, jak i semantyki jego komponentów w języku litewskim i ukraińskim: lit. šuo, šuñs „pies”, „psi”: ukr. Сірко/Рябко = pies, psi & akis: oko & turėti „mieć”, „posiadać”, „(trzymać)”: ukr. позичати „brać dla siebie”, „pożyczać”; Lit. Varna nenešė kaulo (= wcale nie było; FŽė⁷): ukr. куди ворон кісток не заносить (V. Užčenko, D. Užčenko 2005: 56, 78). Jednak przy ogólnym ucieleśnionym obrazie mitopoetyckim ukraiński odpowiednik (prasłow. *vornъ, *vorna: lit. var̃nas, várna) ma nadal nieco inne znaczenie: tutaj, w odróżnieniu od języka litewskiego, aktualizowana jest nie nieobecność rezultatów zdarzenia (visai nebuvo), lecz niepewność miejsca i kierunku. Na zakończenie należy odnotować jeszcze jedną zgodność tekstową, mianowicie lit. Perkūno ąžuolu: starorus. (Galicja) Пероуновъ дубъ w mitologemie o dębie boga gromu (Najwyższego Boga Słowian i Bałtów), którego nazwa jest etymologicznie identyczna i strukturalnie bliska u Litwinów i Słowian, por.: lit. „Perkūno ąžuolu vadinamas Kupiškio v. Bėdos ganyklose. Didelio ąžuolo kamienas išpuvusiu viduriu. Jis dėl to taip vadinamas, kad yra griausmo sudaužytas” (Balys 1937: 163, 197) wraz ze starorus. „А ѿ той горы до Пероунова Дoуба горѣ Скломь. а ѿ Пероунова Дoуба до Бѣлыхъ береговъ” w „Dokumencie Lwa Daniłowicza, księcia halickiego, dla biskupstwa przemyskiego”, 1302 (Žalovannaja gramota 1854: 317; więcej szczegółów o tym mitologemie zob. Ivanov, Toporov 1974: 14–16). Dokument został napisany w języku, który później stał się podstawą niektórych południowo-zachodnich gwar Ukrainy. ⁷ Dostępne pod adresem: https://www.lietuviuzodynas.lt/frazeologizmai/Varna [dostęp: 23.08.2024]. Straipsniai / Articles 163 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 4.4. Analogie typologiczne na poziomie tekstu Typologicznie podobny materiał występuje w tekstach folklorystycznych dotyczących obrzędów pogrzebowych, zaklęć leczniczych (magicznych) i frazeologii. 1. Lith. „O mano motinėlei budavoja tėviškėlė baltų lentelių be stiklinų langelių, be durelių: nematysi saulėlės užtekant nei saulėlės nusileidžiant” (LD 1882: 281): Ukr. Черnihiv „Яка твоя доріженька смутна та невесела! / Яка твоя хаточка темна та невидная, / Що ні дверчок, ні оконечка, ні праведного сонечка…”, (Podolia) „Якої ти хатки собі загадав – / Ци ти не мав у чім жити? / Маленької, новенької – Без дверецу і віконечу, / Щоби сонце не загріло і вітер не завіяв, / Без лавочок, без поличок” (Svenčickyj 1912: 37, 65). Można przytoczyć przysłowie z pełniejszym zestawem leksykalnym, zarysowujące pragmatyczny i symboliczny kontur tekstu oraz konceptualnie utożsamiające go z litewskim, por. Lvivi (w dawnym rejonie Rawskim) „Мій господарейку. [...] Чи ти не мав собі хатіночки? / А там тобі збудували таку маленькую, що в ній нема ані дверойків, ані віконяйків, що там навіть вітер не завіє, ані сонце не загріє” (Svenčickyj 1912: 63). Mamy zatem bardzo podobne kontury tekstów: Lith. [budavoja] & [tėviškėlė baltų lentelių] jako eufemistyczna nazwa trumny (= dom ojcowski z białych desek)] & [be langelių] & [be durelių] & [saulelė] VS Ukr. [збудували] & [хатка, хаточка, хатинойка] & [Без дверецу, дверчок, дверойків] & [Без віконечу, оконечка, оконяйків] & [сонечко, сонце]. Obie macierze tekstowe są pod pewnymi względami podobne: 1) słońce, które dla zmarłego nie wschodzi ani nie zachodzi (litewski), i nie ogrzewa (ukraiński); 2) użycie nazw pojęć podtrzymujących lamentację wyłącznie w formie zdrobniałej z przyrostkami –el– (litewski) VS –к–/–оч–к–, –еч–к–, –ць–, –ой–к– (–яй–к–) (ukraiński). 2. Lith. Ėjo Kristus per ciltų ir nulūžo lieptas ir inkrito Kristaus koja. Nuėjo Kristus sveikas, neskauda koja, taip tegu neskauda Jonui (ligonio vardas arba plaukų spalva). – Chrystus szedł po kładce, poprzeczka się złamała i noga Chrystusa utknęła; Chrystus odszedł zdrów, noga go nie bolała, niech więc nie boli także Jonasa (imię chorego lub kolor jego włosów) (Balys 1951: 72, no. 477): Ukr.: Ишов Христос, ступив на трость, трость уломалась, кровь угамовалась, цветы цветаеться, кровь угамовається (Efimіenko, ed., 1874: 14). 3. Lith. Ugniaoystas kraujas, paparčio žiedas. Aprimo upė. Tegul šitas kraujas nustos tekėti. – Ognista krew, kwiat paproci. Rzeka się uspokoiła. Niech ta krew przestanie płynąć (Balys 1951: 76, no. 503, Švenčionys): укр. Вогняна кров, червона напороть. Вгамовалась річка. Нехай буде клята кров, котра тече, region Kharków (Hromko 2008: 42). 4. Zwróćmy uwagę na litewskie i ukraińskie jednostki frazeologiczne z wyrażeniem рябий кінь („srokaty koń”): margas arklys – dość 164 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity rzadkie umaszczenie, a zatem rzucające się w oczy i niejednoznaczne pod względem stosunku ludzi do niego, por. litewskie przekonanie, że „dziewczyna wyjdzie za mąż, gdy srokaty koń przetnie jej drogę” (Nepokupnyj 1979: 135). Por. Lith. Nusišauk­si kaip margas arklys (sprowadzisz na siebie, jak srokaty koń): Ukr. dial. Poltawa Побачив рябого коня – завтра празник буде (ibid.: 135), сон рябої кобили – o nonsensie. 5. Wyrażenia grające na mityczno-poetyckim obrazie deptania trawy jako życia: Lith. dial. Dar ilgai žolė mins senis (= stary człowiek będzie długo deptał trawę, tj. „żyć”): Ukr. dial. Czernihów Йому довго трави не топтати (tj. nie będzie długo żył) (Nepokupnyj 1979: 158). Por. także wyrażenie dialektalne вже мен’і с’візочі дерн’і не топтати = „nie dożyję wiosny” (Onyškevyč 1984: 209), (wschodnie) скоро не буде роси топтати „komuś niewiele już zostało życia” (V. Užčenko, D. Užčenko 2013: 430), (zachodnie) мураву топтати (V. Užčenko, D. Užčenko 2005: 142) = żyć. 6. Obraz Księżyca jako rogatego pasterza owiec w zagadkach: Lith. Laukas nematuotas, avys neskaitytos, piemuo raguotas – „Pole jest ogromne, owiec niezliczona liczba, pasterz ma rogi”; Pie­vos nematuotos, avys neskaičiuotos, piemuo raguotas – „Łąki nie są zmierzone, owce nie są policzone, pasterz ma rogi” (Niebo, gwiazdy i Księżyc) (Laurinkienė 2019: 298): Ukr. Поне не зміряне, бидло не злічене, пастух рогатий (Księżyc, niebo i gwiazdy) (Nomys 1993: 637), Один пастух багато овець пасе (Księżyc i gwiazdy); Аж до раночку вночі / Ді­пастух овець лічив. / Вийшло сонечко з-за гаю… / Де вони тепер – не знає (Księżyc i gwiazdy) (Zahad­ku⁸). 7. Zoomorficzny obraz Księżyca jako łysego byka/wołu/konía zaglądającego przez bramę (w zagadkach): Lith. Laukas jautis pro vartus žiūri – „Łysy byk patrzy przez bramę” (Księżyc) (Laurinkienė 2019: 298): Ukr. Лисий віл через ворота дивицця (Księżyc) (Nomys 1993: 637). Por. Lith. laũkas „z białą łysą plamą (znakiem) na czole”; Lith. Laukas arklys pro vartus žiūri – „Łysy koń patrzy przez bramę” (Księżyc) (Laurinkienė 2019: 298): Ukr. Лисий кінь у ворота загляда (Miesiąc) (Nomys 1993: 637). 8. Zoomorficzny obraz burzy/grzmotu jako byka/wołu ryczącego za górami: Lith. Už trijų kalnų jautis baubia (Perkūnija) – „Za trzema górami ryczy byk” (Burza z piorunami) (Laurinkienė 2019: 299): Ukr. Ревнув віл за сто гір, за сто річок, за сто нічок… (Grzmot, a także dzwon) (Nomys 1993: 638). ⁸ Dostępne pod adresem: https://dovidka.biz.ua/zagadki-pro-misyats/ [dostęp 23.08.2024]. Straipsniai / Articles 165 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 5. WNIOSKI Wydaje się nam, że w gramatyce porównawczej języków bałtyckich i słowiańskich dość wyraźnie zarysowują się kontury działu obejmującego starożytne, wyłączne relacje między obiema grupami dialektów na tle pozostałych. Powyższy materiał z pewnością zostanie w przyszłości doprecyzowany pod względem charakterystyki arealnej i całkiem możliwe, że geografia niektórych paralel zostanie rozszerzona. Jednak nawet pozostałe fakty rozpatrywane łącznie najprawdopodobniej okażą się wystarczającą podstawą do rozwinięcia teorii kontaktów językowych wskazanego typu. W każdym razie nakreśliliśmy jedynie program prac w węższym kierunku językoznawstwa bałto-słowiańskiego, wskazując najbardziej obiecujące aspekty badań, których wyniki zależą całkowicie od ilości i jakości zgromadzonych danych. Na przykład bardzo interesująca jest kwestia dotycząca przyczyny dla której ukraińskie paralele etymologiczne wobec jednostek litewskich odnotowuje się nie na obszarze starożytnego współoddziaływania Słowian Wschodnich i przodków Litwinów na Górnym Dnieprze, lecz ogólnie daleko poza jego granicami. Zadanie identyfikacji korelatów etymologicznych na poziomie leksykalnym ujawnia pewne „rozmycie” tematyczne odpowiedniości i ich przynależność do dużej liczby grup tematycznych. Jednak w tej różnorodności tematycznej można dostrzec kilka ważnych kwestii. Po pierwsze, są to elementy ogólnej terminologii społecznej (Lith. draūgalas: Ukr. дру́золик; Lith. pusbrolis: Old Ukr. Полбга́ть), po drugie, warto podkreślić kilka terminów technicznych (Old Lithuanian (?) *sovėj(a)s/*sovej(a)s: Slavonic *savějьnīkъ; Lith. kìlpa: Ukr. [чоӯнь]; Lith. vìrbū tvoră: Ukr. вербо́ва тва́рь), które nie należą do najważniejszego słownictwa terminologicznego (najstarszego zasobu podstawowego słownictwa rzemieślniczego i innej terminologii), będąc nazwami szczegółów drugorzędnych, co wskazuje na ich późny wiek. Po trzecie, istnieje znaczna liczba wspólnych innowacji w zakresie nomenklatury geograficznej, prawdopodobnie częściowo powstałych w wyniku kalkowania (zarówno bałto-słowiańskiego, jak i słowiańsko-bałtyckiego), opartego na genetycznie wspólnym materiale słowotwórczym (rdzeniach, afiksach). Cała seria wspólnych neologizmów leksykalnych jest reprezentowana przez derywaty prefiksalne skonstruowane według jednego modelu (Lith. bė-: Ukr. без-; Lith. iš-: Ukr. з-, с-). Jest to materiał semantycznie dość różnorodny, ale ukazuje jedność języków bałtyckich i słowiańskich w stosowaniu wspólnych metod morfologicznej derywacji rzeczowników i czasowników. Wielość paralel (można o niej mówić nawet na podstawie dalekiej od kompletności próby ze słowników) świadczy nie o sporadycznym użyciu etymologicznie wspólnych prefiksów, lecz o jego systematyczności, co również dowodzi stosunkowo późnej chronologii kontaktów, których rezultatów nie zatarły jeszcze późniejsze procesy ani innowacje w językach litewskim i ukraińskim. 166 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Analogie tekstowe, które ukazują ten sam skład etymologiczny w języku litewskim i ukraińskim, to przeważnie jednostki frazeologiczne, utrwalone połączenia wyrazowe o podobnym lub identycznym ładunku ideologicznym. Warto zauważyć, że nawet ograniczony wybór jednostek frazeologicznych z udziałem dwóch leksemów jądrowych, włączonych w system skojarzeń i znaczeń kulturowych (Lith. akis: Ukr. oko; Lith. širdis: Ukr. серце), ujawnia nie tylko wspólne elementy późnego tekstu bałto-słowiańskiego; praktycznie identyczna treść ideologiczna wyrażeń w obu językach (por. Lith. akis į akį: Ukr. віч на віч; Lith. už akių: Ukr. dial. уз очі; Lith. imti į širdį: Ukr. іґн’ати в |серце) wskazuje na znaczną głębię interakcji kulturowej, która okazała się tak istotna, że przetrwała do dziś (por. zwłaszcza przykłady elementarnych regulacji prawnych: Lith. savo baldu: Ukr. свoїм |бoудoм). Taka stabilność często znajduje również wyjaśnienie w stosunkowo późnym wieku kontaktów (w skali historii języka tysiąc lub nieco więcej lat to bardzo względna starożytność). Tę samą sytuację potwierdzają wspólne elementy tekstów należących do innych gatunków. Litewsko-ukraińskie analogie typologiczne raczej nie są przypadkowe, przede wszystkim ze względu na ich systemowy charakter, który zwykle jest konsekwencją kształtowania wspólnych doświadczeń kulturowych — aż po najdrobniejsze niuanse semiotyczne — za pomocą identycznych modeli semantycznych. Nawet podobne teksty zaklęć, skoncentrowane na fabule i obrazie, w których pojawiają się postacie doktryny chrześcijańskiej, mogły powstać wcześnie w obu językach na podstawie wspólnej pogańskiej tradycji zaklęć, a następnie równie wcześnie doświadczyć wpływu chrześcijaństwa. Planowane perspektywy rozwoju dawnych relacji językowych bałto-słowiańskich, odtworzonych w litewsko-ukraińskich paralelach odrębnych, przy należytej uwadze poświęconej materiałowi, mogą dostarczyć bogatego materiału do uogólnień teoretycznych. REFERENCES Ambrazas Saulius 1993: Daiktavardžių darybos raida 1: Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida 2: Lietuvių kalbos vardazodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Anikin Aleksandr E. 1998: Аникин, Александр Е. Этимология и балто-славянское лексическое сравнение в праславянской лексикографии. Материалы для балто-славянского словаря [Ètimologija i balto-slavjanskoe leksičeskoe sravnenie v praslavjanskoj leksikografii. Materialy dlja balto-slavjanskogo slovarja], вып. [vyp.] 1 (*a– – *go–), Новосибирск: РАН. СО; Институт филологии [Novosibirsk: RAN. SO; Institut filologii]. Straipsniai / Articles 167 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN Balys Jonas 1937: Perkūnas lietuvių liaudies tikėjimuose. – Tautosakos darbai 3, 149–238. Balys Jonas 1951: Liaudies magija ir medicina, Bloomington, Indiana: Lietuvių tautosakos lobynas II. Baronas Jonas 1967: Rusų–lietuvių kalbų žodynas / Русско–литовский словарь [Russko–litovskij slovar’] 1, sudarytas, panaudojant spausdintą ir rankraštinę medžiagą, kurią surinko J. Baronas, par. V. Baronas, V. Galinis, Vilnius: Mintis. Bezlaj France 1966: Einige slovenische und baltische lexische parallelen. – Linguistica 8(1), 63–81. Brods’ka Kateryna A. 1979: Бродська, Катерина А. Усталені вислови в мові народних промислів [Ustaleni vyslovy v movi narodnych promysliv]. – Сборник материалов научной конференции студентов КГПИ им. А. С. Пушкина [Sbornik materialov naučnoj konferencii studentov KGPI im. A. S. Puškina], Кировоград: КГПИ [Kirovograd: KGPI], 33–35. Būga Kazimieras 1958: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Čekman Valerij N. 1972: Чекман, Валерий Н. К проблеме литовско–белорусских лексических связей [K probleme litovsko–belorusskich leksičeskich svjazei]. – Baltistica 8(2), 147–156. Dialektolohična anketa 2015: Діалектологічна анкета (відповіді) [Dialektolohična anketa (vidpovidi)], укл. Г. В. Громко [ukl. T. V. Hromko], Кіровоград: БВ [Kirovograd: BV]. Efimenko Petr S., ed. 1874: Ефименко, Петр С., ред. Сборник малороссийских заклинаний [Sbornik malorossijskich zaklinanij], Москва: Университетская типография [Moskva: Universitetskaja tipografija]. Endzelīns Jānis 1971: Darbu izlase četros sējumos 1, Rīga: Zinātne. ESSJ II – Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ėtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 2 (*bez – *bratrъ), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačіov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1975. ESSJ III – Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ėtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 3 (*bratrъ – *cьrky), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačіov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1976. 168 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity ESSJ IV – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 4 (*čaběniti – *děl’a), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1977. ESSJ VI – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 6 (*e – *golva), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1979. ESSJ IX – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 9 (*jbz – *klenьje), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1983. ESSJ XIII – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 13 (*kroměžirь – *kъyžiti), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1987. ESSJ XV – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 15 (*lětina – *lokačь), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1988. ESSJ XVI – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 16 (*lokadlo – *lъzъvьcь), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1990. ESSJ XIX – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 19 (*mę(s)’arb – *morzakъ), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1992. ESSJ XXV – Этимологический словарь славянских языков. Пра­славянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 25 (*neroditi – *novoťьnь(jь)), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačìov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1999. ESUM I – Етимологічний словник української мови 1 (А–Г) [Etymolohičnyj slovnyk ukrajinskoji movy 1 (A–G)], ред. О. С. Мельничук [red. O. S. Mel’nyčuk], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka], 1982. Straipsniai / Articles 169 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN ESUM III – Етимологічний словник української мови 3 (Кора–М) [Etymolohičnyj slovnyk ukrajins'koji movy 3 (Kora–M)], ред. О. С. Мельничук [red. O. S. Mel’nychuk], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka], 1989. ESUM IV – Етимологічний словник української мови 4 (Н–П) [Etymolohičnyj slovnyk ukrajins'koji movy 4 (N–P)], ред. О. С. Мельничук [red. O. S. Mel’nychuk], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka], 2003. ESUM V – Етимологічний словник української мови 5 (Р–Т) [Etymolohičnyj slovnyk ukrajins'koji movy 5 (R–T)], ред. О. С. Мельничук [red. O. S. Mel’nychuk], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka], 2006. ESUM VI – Етимологічний словник української мови 6 (У–Я) [Etymolohičnyj slovnyk ukrajins'koji movy 6 (U–Ja)], ред. О. С. Мельничук [red. O. S. Mel’nychuk], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka], 2012. Fraenkel Ernst 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1, Heidelberg, Göttingen: Carl Winter and Vandenhoeck & Ruprecht. Fraenkel Ernst 1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2, Heidelberg, Göttingen: Carl Winter and Vandenhoeck & Ruprecht. FŽe – Frazeologizmų žodynas, par. I. Erm­antytė, O. Kačukauskaitė, G. Naktinienė, Z. Šimėnaitė, A. Vilutytė, red. J. Paulauskas, Lietuvių kalbos institutas, 2001, e. variantas. Available at: https://www.lietuviuzodynas.lt/frazeologizmai. Galnait­ytė Elzė, Pikčilingis Juozas, Sivickienė Marija 1989: Mokyklinis lietuvių–rusų kalbų frazeologijos žodynas, Kaunas: Šviesa. Horox – Горох. Фразеологія [Horoch. Frazeolohija], available online. Available at: https://goroh.pp.ua. Hrinčenko Borys D. 1958: Грінченко, Борис Д. Словарь української мови 1 (А–Ж) [Slovarʹ ukrajins'koji movy 1 (A–Ž)], Київ: Вид-во АН УРСР [Kyjiv: Vyd-vo AN URSR]. Hromko Tetjana V. 2008: Громко, Тетяна В. Діалектологічно-фольклорні матеріали говорок Центральної України [Dialektolohično-fol’klorni materialy hovirok Central’noji Ukrajiny], Кіровоград: БВ [Kirovograd: BV]. Hromko Tetjana V. 2017: Громко, Тетяна В. Матеріали до словника говірок української мови [Materialy do slovnyka hovirok ukrajins'koji movy]. – Наукові записки [Naukovi zapysky], вип. [vyp.] 160, сер. Філологічні науки: Studia semasiological [ser. Filolohični nauky: Studia semasiologica], Кропивницький: РВВ ЦДПУ ім. В. Винниченка [Kropyvnytsky: RVV CDPU im. V. Vinnyčenka], 239–253. 170 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Iliadi Oleksandr I. 2013: Іліаді, Олександр І. З ономастичного архіву Інституту української мови НАНУ [Z onomastỹčnoho archyvu Instytutu ukrajinsʹkoji movy NANU]. – Studia linguistica et juridica. 2012–2013: 36. наук. праць / відп. ред. О. І. Іліаді [zb. nauk. pracʹ / vidp. red. O. I. Iliadi], Кіровоград: КІРоЛ [Kirovograd: KIRoL], 137–149. Iliadi Aleksander I. 2023: Slavo-Iranica II: Compound Words with Slav. *slav-, *slux-: Iran. *sraua-, *srauša-, *śrūta- (against Baltic and Germanic Background). Acta Linguistica Lithuanica 89, 39–74. Ivanov Vjačeslav V., Toporov Vladimir N. 1974: Іванов, Вячеслав В., Топоров, Владимир Н. Исследования в области славянских древностей (Лексические и фразеологические вопросы реконструкции текстов) [Issledovanija v oblasti slavjanskich drevnostej (Lek­sičeskie i frazeologičeskie voprosy rekonstrukcii tekstov)], Moskva: Наука [Moskva: Nauka]. Kreǧdys Rolandas 2012: Креждис, Роландас. Данные к реконструкции балто-славянского похоронного обряда: кашуб. donota ‘молоко’ (лексико-семантические параллели балто-славянского ареала) [Dannye k rekonstrukcii balto-slavjanskogo pochoronnogo obrjada: kašub. donota ‘moloko’ (leksiko-semantičeskie paralleli balto-slavjanskogo areala)]. – Studia mythologica slavica 15, 217–230. Labuda Gerard 1974: Ze stosunków językowych kaszubsko-pruskich. – Słowianie w dziejach Europy: studia historyczne ku uczczeniu 75 rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej profesora Henryka Łowmiańskiego: tom przygotowany przez Jerzego Ochmańskiego, Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, 75–83. Laurinkienė Nijolė 2019: Лауринкене, Ниоле. Мифологический образ неба в балтийской традиции [Mifologičeskij obraz neba v baltijskoj tradiciji]. – Балто-славянские исследования [Balto-slavjanskie issledovanija] 20: сборник научных трудов– [sbornik naučnych trudov], Москва: ООО «Буки Веди» [Moskva: OOO “Buki Vedi”], 292–316. LD 1882 – Lietuviškos dainos užrašytos par Antaną Juškevičę Velūnos apigardoje iš žodžiu Lietūviu dainininkų ir daininīkiu / Литовскія народныя песни, записанныя Антоном Юшкевичем в окрестностях Велёны со слов литовских певцов и певиц [Litovskija narodnyja pesni, zapisannyja Antonom Juškevičem v okresnostjach Veliony so slov litovskich pevcev i pevic] 3: Daina 1024–1569, Казань, тип. Имп. ун-та [Kazan’, tip. Imp. un-ta]. Leksykonу 1973: Leksykonу E. Slavinеc’koho ta A. Korec’koho–Satanovs’koho (Пам’ятки української мови XVII ст. Серія наукової літератури), підготував до видання В. В. Німчук [Leksykonу Ě. Slavуnec’koho ta A. Korec’koho–Satanovs’koho Straipsniai / Articles 171 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN (Pamiatky ukrainskoji movy XVII st. Serija naukovoji literatury), pidhotuvav do vydannja V. V. Nimčuk], Kiïv: Naukova dumka [Kyïv: Naukova dumka]. Lyberis Antanas 1971: Lietuvių–rusų kalbų žodynas, red. Ch. Lemchenas, Vilnius: Mintis. LKŽė – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Available at: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. Morkūnas Kazys, atsak. red., 1977: Lietuvių kalbos atlasas 1: Leksika, Vilnius: Mokslas. Nepokupnyj Anatolij P. 1976: Непокупный, Анатолий П. Балто-севернославянские языковые связи [Balto-severnoslavjanskie jazykovyje svjazi], Киев: Наукова думка [Kiev: Naukova dumka]. Nepokupnyj Anatolij P. 1979: Непокупный, Анатолий П. Балтійські родичі слов’ян [Baltijski rodyči slovjan], Київ: Наукова думка [Kyïv: Naukova dumka]. Nepokupnyj Anatolij P. 1981: Непокупный, Анатолий П. Балтійсько-українські взаємозв’язки і паралелі [Baltijsko-ukrajinski vzajemozv’jazky i paraleli]. – Гідронімія України в її міжмовних і міждіалектних зв’язках [Hidronimija Ukrajiny v iji mižmovnych i miždialektnych zv’jazkach], відп. ред. O. C. Стрижак [vidp. red. O. S. Stryžak], Київ: Наукова думка [Kyïv: Naukova dumka], 65–84. Nepokupnyj Anatolij P. 2002: Непокупный, Анатолий П. Куршско-прусский суффикс собирательности –or–: лит. (жем.) оз. Béržoras и прус. paycoran E 6 ‘Плеяды’ [Kuršsko-prusskij suffiks sobiratel’nosti –or–: lit. (žem.) oz. Béržoras i prus. paycoran E 6 ‘Ple­jady’.] – Jono Kazlausko diena: istorinės gramatikos dalykai. Tarptautinės konferencijos programa ir tezės, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 23–25. Nepokupnyj Anatolij P. 2013: Непокупный, Анатолий П. Балто-слов’янський суфікс збірності –or– / –aȓ [Balto-slovjanskij sufiks zbirnosti –or– / –aȓ]. – Індоєвропейська спадщина в лексиці слов’янських, балтійських, германських і романських мов: семантичні та словотвірні зв’язки і процеси [Indoêvropejs’ka spadščyna v leksyci slovjans’kych, baltijs’kych, germans’kych i romans’kych mov: semantyčni ta slovotvirni zv’jazky i procesy], відп. ред. В. П. Пономаренко [vidр. Red. V. P. Рonomarenko], Київ: Видавничий дім Дмитра Бураго [Kyjiv: Vydavnyčij dim Dmytra Buraho], 208–218. Nevskaja Lidija G. 1977: Невская, Лидия Г. Балтийская географическая терминология (к семантической типологии) [Baltijskaja geografičeskaja terminologija (k semantičeskoj tipologiji)], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. 172 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Nevskaja Lidija G. 1982: Невская, Лидия Г. Семантика дома и смежных представлений в погребальном фольклоре [Semantika doma i smežnyh predstavlenij v pogrebal’nom folklοre]. – Балто-славянские исследования – 1981 [Balto-slavianskie issledovanija – 1981], отв. ред. В. В. Иванов [otv. red. V. V. Ivanov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 106–121. Nikоvskij Andrij 1927: Ніковський, Андрій. Словник українсько–російський [Slovnyk ukrajinsko–rosijskyj], Київ: Горнo [Kyjiv: Hornо]. Nomys Matvij T. 1993: Номис, Матвій Т. Українські приказки, прислів’я і таке інше [Ukrajinski prykazky, pryslivja i take inše], упоряд., приміт. та вступна ст. М. М. Пазяка [uporjad., prymit. ta vstupna st. M. M. Pazjaka], Київ: Либідь [Kyjiv: Lybid’]. Opuškevyč Mychajlo J. 1984: Онишкевич, Михайло Й. Словник бойківських говірок 1 (А–Н) [Slovnyk bojkivskych hovirok 1 (A–N)], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka]. Popowska–Taborska Hanna 1991: Z rozważań nad językowymi związkami prusko–pomorskimi. – Rocznik Slawistyczny 47(1), 59–67. Sławski Franciszek 1974: Zarys słowotwórstwa prasłowiańskiego. – Słownik prasłowiański 1 (A–B), pod red. F. Sławskiego, Wrocław, Warszawa etc.: Wydawnictwo Polskiej akademii nauk, 43–141. Sławski Franciszek 1976: Zarys słowotwórstwa prasłowiańskiego (ciąg dalszy). Słownik prasłowiański 2 (C–DАVBNOTA), pod red. F. Sławskiego, Wrocław, Warszawa etc.: Wydawnictwo Polskiej akademii nauk, 13–60. Sławski Franciszek, ed., 1979: Słownik prasłowiański 3 (DAVbNЬ–ДОБЬРАТИ), pod red. F. Sławskiego, Wrocław, Warszawa etc.: Wydawnictwo Polskiej akademii nauk. Slovar’ 1966 – Словарь русских народных говоров [Slovar’ russkich narodnych govorov] 2 (Ба–Блазниться) [(Ba–Blaznit’sja)], гл. ред. Ф. П. Филин [gl. red. F. P. Filin], Москва, Ленинград: Наука [Moskva, Leningrad: Nauka]. Slovnyk 1979: Словник гідронімів України [Slovnyk hidronimiv Ukrajiny], Київ: Наукова думка [Kyjiv: Naukova dumka]. Smoczyński Wojciech 2019: Słownik etymologiczny języka litewskiego, współpraca redakcyjna M. Osłon, wydanie drugie, poprawione i znacznie rozszerzone, na prawach rękopisu. Available at: www.rromanes.org/pub/alii/Smoczyński W. Słownik etymologiczny języka litewskiego.pdf. Subačius Giedrius, par., 1993: Didysis lenkų–lietuvių kalbų žodynas 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Straipsniai / Articles 173 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN Svenсickyj Ilarion 1912: Свенціцький, Іларіон. Похоронні голосіння [Pochoronni holosinnja]. – Етнографічний збірник Наукового товариства імені Шевченка [Etnografičnyj zbirnyk Naukovoho tovarystva imeni Ševčenka] 31–32, Львів: Друкарня НТШ [L’viv: Drukarnja NTŠ], 1–129. Toporov Vladimir N. 1985: Топоров, Владимир Н. Мифологизированные описания обряда трупосожжения и его происхождение у балтов и славян [Mifologizirovannye opisanija obrjada truposоžženija i ego proischoždenie u baltov i slavjan]. – Конференция «Балто-славянские этнокультурные и археологические древности. Погребальный обряд»: тезисы докладов [Konferencija “Balto-slavjanskie ètnokul’turnye i archeologičeskie drevnosti. Pogrebal’nyj obrjad”: tezisy dokladov], Москва: Институт славяноведения и балканистики АН СССР [Moskva: Institut slavjanovedenija i balkanistiki AN SSSR], 95–107. Toporov Vladimir N. 2010a: Топоров, Владимир Н. Балтийские и славянские данные о бобре в мифологической перспективе (опыт реконструкции) [Baltijskie i slavjanskie dannye o bobre v mifologičeskoj perspektive (opyt rekonstrukcii)]. – Исследования по этимологии и семантике 4: балтийские и славянские языки [Issledovanija po ètimologii i semantike 4: baltijskie i slavjanskie jazyki] 1, Москва: Языки славянских культур [Moskva: Jazyki slavjanskich kul’tur], 185–240. Toporov Vladimir N. 2010b: Топоров, Владимир Н. К реконструкции одного балтийского ритуального термина [K rekonstrukcii odnogo baltijskogo ritual’nogo termina]. – Исследования по этимологии и семантике 4: балтийские и славянские языки [Issledovanija po ètimologii i semantike baltijskie i slavjanskie jazyki] 2, сер. Opera etymologica. Звук и смысл [ser. Opera etymologica. Zvuk i smysl], Москва: Языки славянских культур [Moskva: Jazyki slavjanskich kul’tur], 386–397. Trautmann Reinhold 1923: Baltisch-Slawisches Wörterbuch, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Užčenko Viktor D., Užčenko Dmytro V. 1998: Ужченко, Віктор Д., Ужченко, Дмитро В. Фразеологічний словник української мови [Frazeolohičnyj slovnyk sučasnoji ukrajinskoji movy], Київ: Освіта [Kyjiv: Osvita]. Užčenko Viktor D., Užčenko Dmytro V. 2005: Ужченко, Віктор Д., Ужченко, Дмитро В. Фразеологія сучасної української мови: посібник [Frazeolohija sučasnoji ukrajinskoji movy: posibnyk], Луганськ: Альма-матер [Luhans’k: Al’ma-mater]. Užčenko Viktor D., Užčenko Dmytro V. 2013: Ужченко, Віктор Д., Ужченко, Дмитро В. Фразеологічний словник східнослобожанських і степових говірок Донбасу [Frazeolohіčnyj slovnyk schidnoslobožans’kych i stepovych hovirok Donbasu], вид. 6-е, доповн. й переробл. [vyd. 6-e, dopovn. j pererobl.], Луганськ: ЛНУ імені Тараса Шевченка [Luhans’k: LNU imeni Tarasa Ševčenka]. 174 Acta Linguistica Lithuanica XCI Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Zahadky – Загадки про місяць [Zahadki pro misjac’], available online. Available at: https://dovidka.biz.ua/zagadki-pro-misyats/. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija: lyginamoji tarmių fonetika ir morfologija (su 75 žemėlapiais), Vilnius: Mintis. Žalovannaja gramota 1854: Жалованная грамота Льва Даниловича князя Галицкого епископии Перемыской (1302 года) [Žalovannaja gramota L’va Daniloviča knjazja Galickogo episkopii Peremyskoj (1302 goda)]. – Хрестоматия церковнославянская и древнерусская в пользу учеников высшей гимназии [Chrestomatija cerkovnoslovenskaja i drevnerusskaja v pol’zu učenikov vyššej gimnazii], сост. Я. Головaцкий [sost. J. Golovackij], Виден: Накладом правительства [Viden: Nakladom pravitel’stva], 316–317. Želechivs’kij Jevhenij I. 1886: Желехівський, Євгеній І. Малорусько–німецький словар 1 (А–О) [Malorus’ko–nimec’kij slovar 1 (A–O)], Львів: Друкарня тов. ім. Шевченка [L’viv: Drukarnja tom. im. Ševčenka]. Želechivs’kij Jevhenij I., Nedil’skij Sofron G. 1886: Желехівський, Євгеній І., Недільський, Софрон Г. Малорусько–німецький словар 2 (П–Я) [Malorus’ko–nimec’kij slovar 2 (P–Ja)], Львів: Друкарня тов. ім. Шевченка [L’viv: Drukarnja tom. im. Ševčenka]. Lietuvių ir ukrainiečių kalbų paralelės: etimologinis ryšys ir tipologinis panašumas SANTRAUKA Straipsnis patvirtina svarbią atskirų paralelių egzistavimo lietuvių ir ukrainiečių kalbose hipotezę. Bendrų abiejų kalbų arealo ribų nebuvimas parodė, kad yra išlikę bendrų kalbos reliktų iš senųjų baltų ir slavų tarmių kalbėtojų kontaktų epochos. Lietuvių–ukrainiečių izoglosų savitumas pasirodė esąs rytų slavų ir dabartinių lietuvių protėvių glaudžios kalbinės sąveikos rezultatas teritorijoje, kurią apibrėžia Dniepro aukštupio intakų tinklas. Autoriai pateikė keleto lietuvių ir ukrainiečių kalbų sistemų lygmenų pavyzdžių – leksinio, žodžių darybos ir teksto (genetiškai bendros struktūros frazių). Bandymas identifikuoti etimologines koreliacijas leksiniu lygmeniu rodo tam tikrą teminį atitikmenų „išplitimą“, jų priklausymą keletui teminių grupių. Bendrieji pastebėjimai yra šie: bendrosios socialinės terminijos elementai (liet. draŭgalas: ukr. дрօуголик; liet. pusbrolis: senoji ukrainiečių kalba Полбрать); techniniai terminai (sen. lietuvių (?) *sovėj(a)s/*sovėj(a)s: slavų *savějnikъ; Straipsniai / Articles 175 OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN liet. kilpa: ukr. [чоўн]; liet. virbū̃ tvorà: ukr. вербо́ва тва́рь); bendros naujovės geografinės nomenklatūros srityje, pagrįstos genetiškai įprasta darbyne medžiaga (šaknimis, afiksais), pvz., pagal vieną modelį sudaryti priešdelio vediniai (liet. bė-: ukr. без-; liet. iš-: ukr. з-, c–). Įrodyta, kad frazeologiniai vienetai, pastovieji žodžių junginiai, turintys panašų ar identišką ideologinį krūvį, reprezentuoja tą pačią lietuvių ir ukrainiečių kalbų etimologinę sudėtį (plg. liet. akis į akį: ukr. віч на віч; liet. už akių: ukr. dial. уз очі; liet. imti į širdį: ukr. ї́нтаму в серце). Analogiškus kalbinius vienetus abiejose kalbose galima paaiškinti ir glaudžia kultūrine Lietuvos ir Ukrainos sąveika. Įteikta 2024 m. rugpjūčio 27 d. OLEKSANDRA V. POPOVA The State institution “South Ukrainian National Pedagogical University named after K. D. Ushynsky” 26, Staroporfankijska Str. 65020, Ukraine, Odesa [email protected] OLGA A. KOPUS The State institution “South Ukrainian National Pedagogical University named after K. D. Ushynsky” 26, Staroporfankijoska Str. 65020, Ukraine, Odesa [email protected] OLEKSANDRA O. MORHUN The State institution “South Ukrainian National Pedagogical University named after K. D. Ushynsky” 26, Staroporfankijoska Str. 65020, Ukraine, Odesa [email protected] 176 Acta Linguistica Lithuanica XCI