Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity

Artykuły / Articles 147 OLEKSANDRAV.POPOVA SouthUkrainianNationalPedagogicalUniversity nazwany imieniem K. D. Ushyńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0002-6244-5473 Dziedziny badań: nauczanie języka angielskiego i chińskiego przyszłych tłumaczy pisemnych/ustnych (narzędzia dydaktyczne i społeczno-polityczne uwarunkowania rozwijania umiejętności rozumienia ze słuchu, mówienia, czytania i pisania), translatoryka (analiza dyskursu, adekwatność przekładu, kompetencja translatorska, zagadnienia taktyczne i strategiczne przekładu), językoznawstwo ogólne, językoznawstwo porównawcze itp. OLGA A. KOPUS Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Ushyńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-1235-2997 Dziedziny badań: problemy dydaktyki języków, stylistyka językowa, językoznawstwo kognitywne itp. OLEKSANDRA O. MORHUN Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Ushyńskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-3382-0155 Dziedziny badań: nauczanie języka angielskiego i chińskiego przyszłych tłumaczy pisemnych/ustnych, translatoryka itp. DOI: doi.org/10.35321/all91-06 LITEWSKO-UKRAIŃSKI RÓWNOLEGŁOŚCI JĘZYKOWE: ETYMIOLOGICZNY ZWIĄZEK I TYPOLOGICALSIMILARITY OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 148 Acta Linguistica Lithuanica XCI Paralele języka litewskiego i ukraińskiego: etimologinisryšysirtipologinispanašumas ADNOTACJA Artykuł ma na celu potwierdzenie ważnej hipotezy dotyczącej istnienia odrębnych paralel w językach litewskim i ukraińskim. Brak wspólnego arealu dialektów bałtyckich i słowiańskich. Wyłączność boundariesofbothlanguageswithstrikingcorrespondencesatdifferentlevelsindicates thepreservationofcommonlingualrelicsoftheeraofancientcontactsbetweenspeakers litewsko-ukraińskich izoglos, Słowian wschodnich i przodków współczesnych Litwinów na terytorium whichdonotextendtootherlanguagesoftheBalticandSlavonicgroupsoftheIndoEuropeanlanguagefamily,ismostlikelytheresultofcloselingualinteractionbetweenthe wyznaczonym przez sieć rzeczną dopływów Dniepru w jego górnym biegu. Niektóre relikty okazały się językami potomnymi starożytnych dialektów. Wstępne gromadzenie danych i analiza językowa pokazują, że resistanttoevolutionaryprocesses,duetowhichthey“survived”toourtimeaspartofthe bardzo bliskie strukturalno-etymologiczne zbieżności występują na kilku poziomach systemów języka litewskiego i ukraińskiego, a mianowicie leksykalnym, słowotwórczym i tekstowym — bliskie analogie tekstowe na poziomie frazeologicznym wśród dowodów rozwoju wspólnych innowacji wprowadzonych przez przodków (phraseswithageneticallycommoncomposition).Theauthorsincludetypologicallyvery użytkowników mowy litewskiej i ukraińskiej, które prawdopodobnie opierają się na wspólnych modelach semantyczno-semiotycznych wygenerowanych przez SŁOWA KLUCZOWE: słownictwo, słowotwórstwo, etymologia, tekst, frazeologia, commonculturalexperiencesofthetwoethnicgroupsintheprocessofcontacts. litewski, ukraiński. ANOTACJA Straipsnyje siekiama patvirtinti svarbią hipotezę dėl atskirų paralelių egzistavimo w językach litewskim i ukraińskim. Brak granic wspólnego obszaru występowania obu języków oraz wyraźne odpowiedniki na różnych poziomach językowych wskazują, że zachowały się wspólne relikty językowe z epoki kontaktów osób mówiących dialektami prabałtyckimi i prasłowiańskimi. Grupy izoglosųišskirtinumas,neapimantiskitųindoeuropiečiųkalbųšeimosbaltųirslavųkalbų litewsko-ukraińskie są najprawdopodobniej rezultatem ścisłych interakcji językowych między Słowianami wschodnimi a przodkami współczesnych Litwinów na ich wcześniejszym terytorium, ograniczonym siecią rzek górnego biegu dopływów Dniepru. Niektóre relikty okazały się odporne na ikišiųlaikųkaipsenųjųtarmiųpalikuoniųkalbųdalis.Preliminariųduomenųrinkimas procesy ewolucyjne, dlatego przetrwały, a ich analiza lingwistyczna wskazuje, że niezwykle ścisłe przecięcia strukturalno-etymologiczne są reprezentowane na kilku poziomach systemów języków litewskiego i ukraińskiego: leksykalnym, słowotwórczym oraz tekstowym (frazy o genetycznie  Straipsniai / Articles 149 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity wspólnej strukturze). Typologicznie bardzo bliskie analogie tekstowe na poziomie frazeologicznym autorzy zaliczają do wspólnych innowacji używanych przez przodków osób mówiących po litewsku i ukraińsku, będących dowodami rozwoju, które prawdopodobnie opierają się na wspólnych modelach semantyczno-semiotycznych, stworzonych w procesie kontaktów wynikających ze wspólnego doświadczenia kulturowego obu grup etnicznych. KLUCZOWE SŁOWA: słownictwo, słowotwórstwo, etymologia, tekst, frazeologia, litewski, ukraiński. 1. WPROWADZENIE 1.1. Systemowe zbieżności w językach pokrewnych zwykle nie ograniczają się do jednej warstwy: im wyższy stopień pokrewieństwa genetycznego języków, tym większe znaczenie thenumberoftheirsubsystemsthatrevealasingleprincipleoforganization. And,ofcourse,theclosestrelationshipoflanguagesdeterminesthespecific ma ich wspólne słownictwo, tj. obecność w ich leksykonach pełnych analogów leksykalnych ze wspólnym rdzeniem i/lub afiksami. Widać to na przykładzie języków romańskich (zwłaszcza w ich najdawniejszym stanie) oraz języków dwóch gałęzi grupy aryjskiej – staroirańskiej i staroindoaryjskiej, wykazujących znaczne podobieństwo struktury gramatycznej i słownictwa. Podobna sytuacja występuje w przypadku języków słowiańskich i bałtyckich, których paradygmaty gramatyczne, leksykon, morfologia wyrazów, morfemika (repertuar morfemów rdzeniowych i funkcyjnych), kilka modeli słowotwórczych oraz semantyka są często powiązane jak „bliźnięta”. Jest to oczywiste nawet w świetle rezultatów ewolucji fonetycznej (np. kontrakcji dyftongów, odzwierciedlenia PIE *) i morfologicznej, która oddaliła od siebie te języki. Zjawisko to w językoznawstwie porównawczo-historycznym tradycyjnie wyjaśnia się w ramach kilku teorii, z których główne to: 1) teoria słowiańsko-bałtyckiej lub bałtosłowiańskiej jedności językowej/prajęzyka (omówienie zob. w pracach Augusta Schleichera, Reinholda Trautmanna, Jana Otrębskiego, Władimira Georgiewa, Vytautasa Mažiulisa, Jonasa Kazlauskasa, Rainera Eckerta i innych); 2) teoria powstania języka słowiańskiego z peryferyjnych dialektów języka bałtyckiego (Wiaczesław Ws. Iwanow, Władimir N. Toporow, Wiktor W. Martynow, Tadeusz Lehr-Spławiński); 3) teoria niezależnego rozwoju i wtórnego zbliżenia użytkowników języków prasłowiańskiego i prabałtyckiego (Jānis Endzelīns, Oleg N. Trubaczow). Bez wątpienia system bliskich odpowiedniości między językami słowiańskimi i bałtyckimi nie może być rozpatrywany w sposób uproszczony i bezpośredni, ponieważ podobieństwo systemowe kształtuje się pod wpływem kilku czynników – wspólnego dziedzictwa indoeuropejskiego oraz wspólnych innowacji podczas kontaktów arealnych. Okoliczność ta OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 150 Acta Linguistica Lithuanica XCI sama skłania nas do mówienia o konwergencji języków obu grup i powstawaniu w różnym czasie nowych wspólnych formacji. Jednak poszczególne języki obu grup. Jest to już bezpośrednia wskazówka starożytnych relacji dialektalnych epoki praindoeuropejskiej, a the common elements of the lexical systems within Slavonic and Baltic are distributed unevenly, i.e. they often connect not all, but only także dialektów prasłowiańskich i prabałtyckich. Ślady dawnej mapy arealnych kontaktów bałtosłowiańskich pomagają wyjaśnić zróżnicowanie dialektalne obu prajęzyków, por. na timeoftheBalto-Slavonicinteraction,whichdidnothavea“frontal”character, coveringalldialectsatonce,butlocalspecificity,sinceitaffectedonlyapart przykład odrębne izoglosy łączące język słoweński z językami bałtyckimi (Bezlaj 1966–1968). Przykłady tego typu zob. także: (Trautmann 1923; Anikin 1998), a także nowsze opracowanie (Iliadi 2023 z istotnymi niuansami konfiguracji izoglos). 2.1. Należy zauważyć, że nie tylko jednostki ukształtowane w epoce kontaktów między użytkownikami obu prajęzyków mają charakter systemowy. Można z pełnym przekonaniem mówić o wspólnym (i dość dawnym!) dziedzictwie słowiańsko-bałtyckim z epoki interakcji między poszczególnymi językami obu grup, por. na przykład izoleksy w językach Słowian pomorskich, Kaszubów i Prusów staropruskich (Labuda 1974; PopowskaTaborska 1991), ujawniające złożony charakter dawnych relacji bałtycko-słowiańskich, a także przykłady białorusko-litewskich związków leksykalnych (Čekman 1972). Jednak w przypadku języków Słowian bałtyckich i Bałtów wszystko jest jasne: ich obszary zamieszkania sąsiadują ze sobą, a konsekwencją kontaktów historycznych były wspólne innowacje w ich mowie. Natomiast problem stwarzają paralele litewsko-ukraińskie, niezwykłe z tego względu, że występują w językach, których obszary nie mają wspólnych granic, dlatego nasuwa się całkowicie uzasadnione pytanie o warunki ich powstania. Niektóre z tych podobieństw mogą sięgać czasów najdawniejszych kontaktów między Bałtami, przodkami osób mówiących współczesnym językiem litewskim, a Prasłowianami, których dialekty znacznie później uczestniczyły w genezie dialektów języka ukraińskiego. W dużej mierze idea ta odnosi się do przypadków genetycznej tożsamości leksemów rdzeniowych (ukraińskie па: litewskie opà; zob. niżej) lub do derywatów od etymonu występującego wyłącznie w wyrazie rdzeniowym u Słowian i Bałtów (por. ukraińskie язк-ар: litewskie ežgỹs, ežegỹs; zob. niżej). Jednak większość badanych poniżej paralel litewsko-ukraińskich lub ukraińsko-litewskich na różnych poziomach języka, jak nam się wydaje, odtwarza rezultaty interakcji językowej między dawną ludnością wschodniosłowiańską a bałtycką grupą etniczną, bliską językowo Litwinom, na terytorium Artykuły / Articles 151 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Górnego Dniepru. Mamy na myśli kontakty z epoki, której górna granica znajduje odzwierciedlenie w staroruskich kronikach. Sam fakt komunikacji między Słowianami dnieprzańskimi a odłamem plemienia litewskiego potwierdza pośrednio nie tylko to, że dla ukraińskich jednostek językowych (dziedzictwa staroruskiego) istnieją wyłącznie paralele litewskie. Na jego korzyść świadczy również bałtyckie podłoże hydronimiczne regionu Dniepru, wyjaśniane wyłącznie danymi języka litewskiego. W literaturze onomastycznej takie hydronimy przypisuje się „reliktowi bałtyckiego dialektu typu wschodniolitewskiego lub, szerzej, auksztaickiego” (Nepokupnyj 1981: 76). Podkreślamy, że problem identyfikacji dziedzictwa tych odrębnych kontaktów nie został dotąd szczegółowo opracowany, choć jest to konieczne w proponowanym badaniu. theinterestsofcomparative-historicalgrammar,lexicology,andtheetymology oftheBalticandSlavoniclanguages,whichemphasizestherelevanceofthe 2. CEL I ZADANIA Głównym celem proponowanego badania jest, naszym zdaniem, praktyczne uzasadnienie problemu związanego ze wspólnym dziedzictwem językowym litewskiego i ukraińskiego, które odróżnia je od innych języków grup bałtyckiej i słowiańskiej. Założony cel zostaje osiągnięty poprzez rozwiązanie kilku zadań naukowych: 1) wyodrębnić poszczególne paralele etymologiczne w językach litewskim i ukraińskim; 2) wykryć integralność litewskich i ukraińskich derywatów utworzonych zgodnie ze wspólnymi dla nich modelami słowotwórczymi (z genetycznie identycznymi afiksami); 3) wyodrębnić genetycznie identyczne jednostki tekstowe – połączenia wyrazowe, które mają etymologicznie wspólny skład i zbliżoną semantykę w językach litewskim i ukraińskim (w tym ogół frazemów z etymologicznie identycznymi komponentami oraz zbliżoną/identyczną treścią ideologiczną w obu językach); 4) wyodrębnić typologicznie wspólne litewsko-ukraińskie paralele frazeologiczne ilustrujące zbliżony kontur semantyczny. OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 152 ActaLinguisticaLithuanicaXCI 3. MATERIALANDRESEARCH METODOLOGIA Materiał badawczy wyekscerpowano ze źródeł leksykograficznych języków litewskiego i ukraińskiego (słowników słownictwa literackiego i dialektalnego, słowników frazeologicznych oraz, w mniejszym stopniu, z materiałów folklorystycznych, słowników onomastycznych i zabytków piśmiennictwa), stosując wybór ciągły. Metody zastosowane w proponowanym badaniu są następujące: etymologiczna (w celu wyjaśnienia genezy jednostek leksykalnych i ich pierwotnej morfologii), porównawczo-historyczna (w celu ustalenia genetycznej tożsamości porównywanych form w obu językach, zrozumienia wspólnych dróg ich łącznego rozwoju i rekonstrukcji prototypów), a także metoda typologii językowej (w celu wyjaśnienia ogólnych prawidłowości rozwoju struktury i semantyki etymologicznie heterogenicznych jednostek w językach litewskim i ukraińskim oraz opisania typologicznego podobieństwa w semantyczno-ideologicznym konturze frazemów obu języków). Zastosowana w badaniu procedura analityczna opiera się ogólnie na metodach naukowych stosowanych w etymologii, pracach nad diachronicznym słowotwórstwem i semazjologii porównawczej. Logika i kolejność ich zastosowania wynikają z opracowania materiału w następnej części. W tym miejscu chcielibyśmy podkreślić kilka istotnych metodologicznie kwestii, które odpowiadają wyżej postawionym zadaniom. 1. Obecność odrębnych pełnoleksykalnych (z jednorodnością części rdzeniowej i afiksalnej) analogów w języku litewskim i ukraińskim, charakteryzujących się brakiem odpowiedników poza oboma tymi językami, jest interpretowana jako produkt interakcji językowej między niektórymi użytkownikami staroruskich dialektów a zachowanymi przez nich (umownie) starożytnymi dialektami bałtyckimi typu auksztaickiego. Nie należy jednak odrzucać możliwości odtwarzania w takich izoleksach starszych relacji językowych między niektórymi dialektami prasłowian i prabałtów. Z czasem korpus ten nieco się rozszerzył wskutek wprowadzenia do obiegu authorsoftheproposedarticlerealizethattheareaofsomeparallelsmaybe naukowego nowych danych dialektalnych z innych języków obu grup. Należy zauważyć, że wyłączność izoleks jest faktem do czasu udowodnienia czegoś przeciwnego. Ponadto analogów identycznych z ukraińskimi należy oczekiwać, ponieważ górna część dorzecza Dniepru an important diagnostic criterion for exclusivity is the absence of Russian jest również obszarem dialektów rosyjskich. 2. Przypisujemy powstanie wspólnym modelom słowotwórczym lub ich semantyce leks emów, jednostkom frazeologicznym, które nie mają etymologicznie wspólnego rdzenia, lecz zawierają typologicznie identyczny lub bliski wzorzec activation(revitalization)duringclose,long-termcommunicationtotheresults ofseparatelanguagecontactsbetweenthelanguagesmentioned. Artykuły / Articles 153 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity 3. W ramach kontaktów oba starożytne dialekty wykształciły wspólne elementy tekstu (rytualne, mitologiczne, prawne), jeśli uwzględniamy leksemy frazeologiczne. Do unitsasarchaiclegalregulations)–wordcombinationsbuiltfromhomogeneous przykładów tekstu należącego do tego typu zaliczamy wyrażenia stałe z tymi samymi symbolami obrazowymi, wyrażone przez słowa genetycznie tożsame dla języków bałtyckich i słowiańskich. 4.Inacertainsense,theresultsofseparatecontactscanalsobemanifestedin semantyczny. Prawdopodobnie powstały one według pewnych wspólnych wzorców semantycznych. 4. ANALYSISOFTHEMATERIAL 4.1. Leksykalne „dub­lety” (tożsamości całych leksemów) lit. draũgalas : ukr. другóлик lit. draũgalas ‘towarzysz’ – derywat z formantem -alas od draũgas odpowiada potocznemu ‘friend’, ‘pal’ (Smoczyński 2019: 332). This Lithuanian word in Ukrainian другóлик ‘kumpel’, utworzonemu za pomocą przyrostka -ик-, dodanego do tematu archaicznego *другол (por. także współczesne nazwisko Друголюк = *Другол-), gdzie -ол- (prasłowiańskie -olъ) historycznie odpowiada lit. -alas(Sławski1974:109). Lit. ilga- : ukr. довго- (w złożeniach) lit. ilgabùrnis „mający długie usta (wargi)”, „o podłużnej twarzy” (LKe1) ~ ukr. *довгобéрний; odtworzone z uwzględnieniem współczesnego nazwiska Довгобéрний złożenie jest etymologicznie identyczne z (Odesa).Asinallotherexamplesconsideredhere,bothpartsoftheUkrainian częściami litewskiego. Przykład ukraiński jest interesujący, ponieważ może zawierać wschodniosłowiańskie odbicie prasłowiańskiego *bъrna „warga”, którego zasięg geograficzny, według ESSJ, jest limitedtotheSouthSlavoniclanguages(ESSJIII130); Lith. ilgagavis ‘long-headed’ ~ Ukr. довгоголóвий ‘the same’ (used, for example, when tracing the Latin Cenchrus longispinus Fernald = Ценхрус довгоголовий); 1 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ilgaburnis?i=0e187e4a-f7b7-4c3f-bf2c51218035453e [dostęp: 30.08.2024]. OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 154 Acta Linguistica Lithuanica XCI lit. ilgakãsis „długowłosy, o długim warkoczu” ~ ukr. dial. довгокóсий (chociaż w tym przypadku konfiguracja izoglos jest nieco bardziej złożona: litewsko-ukraińsko-południowosłowiańska, por. serb. i chorw. dugòkos „ten, kto ma długie włosy”, bułg. дългокóс,Macedonianдолгокос(Sławski,ed.,1979:264withoutUkrainianword); Lith.ilgavinis‘long-haired’(LKe2)~Ukrainianдовговóвний‘thesame’. Lit. klpa : ukr. [чоўп] Lit. klpa ‘pętla powstała po skrzyżowaniu lub połączeniu końców sznura’, ‘strzemię’, ‘zgięcie’ (LKe3) ~ ukr. dial. podol. [чоўп] ‘pętla’ w wyrażeniu stałym зачоўпти чоўп = zawiązać pętlę (o nici z igłą) (Brods’ka 1979: 35), por. prasłow. *čьlpti ‘tkać’, porównywalne z lit. klpoti ‘robić pętle’, ‘plątać się’, klpa ‘pętla’ (ESUM VI 337). Lit. nerūnė : ukr. нерúнь Lit. nerūnė ‘roślina wodna (Lemanea)’ (LKe4) ~ ukr. dial. czernih. нерúнь ‘strzałka wodna Sagittária’ (Dialektolohična anketa nr 57, 2015). V. N. Toporov słusznie wiąże wyraz litewski, między innymi z innymi formami pokrewnymi w językach słowiańskich i bałtyckich, z lit. nérti ‘nurkować’, słowiańskimi nazwami otworu, dołu, sadzawki zaczynającymi się od норoraz dalej – z praindoeur. *ner-/*nor- (Toporov 2010a: 204, 205). Leksem ukraiński odtwarza prasłow. dialektalne *nerynь, zachowując wokalizm e, podobnie jak w korelatywnym czasowniku *nerti, *nьrǫ, w przeciwieństwie na przykład do ros. норúца ‘wieloletnia roślina zielna (Scrophularia nodosa)’. Jest zatem pełnym (pod względem morfologicznym i ablautowym) odpowiednikiem lit. nerūnė. W sprawie formacji sufiksalnej zob. Sławski 1974: 140–141 (por. zwłaszcza tezę Emile’a Benveniste’a o związku między praindoeur. -ūn-ā-, wspólnobałtyckim -ūnii tocharskim -ūne) (Ambrazas 1993: 149–150;2000:159). Lit. neškas : ukr. несéць Lit. neškas ‘tragarz’ (LKe5) ~ ukr. dial. несéць ‘to samo’ (ESUM IV 77: brak dokładnego litewskiego odpowiednika). Derywaty od etymologicznie identycznych 2 6125f8dcea8f [dostęp: 30.08.2024]. 3 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/kilpa?i=07020bef-9484-4c14-a2cb807382b8beb9 [dostęp: 30.08.2024]. 4 Dostępne pod adresem: 46b5-ab5e-420948e212de[accessed30.08.2024].  5 Available at: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ne%c5%a1ikas?i=ed642f76-f0a3-41cfhttps://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ner%c5%abn%c4%97?i=3d5def6d-61b5a1dc-c250300a7c98 [dostęp: 30.08.2024]. Straipsniai / Artykuły 155 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity czasowników nèšti ‘nieść’: нестú ‘to samo’ (w kwestii pokrewieństwa zob.: ESSJ XXV 19–22; Smoczyński 2019: 1114–1115), utworzone zgodnie ze wspólnym modelem słowotwórczym z formantem -kas : -ьcь. Lit. pusbrolis : staroukraińskie Полбрáтъ litew. pusbrolis ‘kuzyn’ ~ pus- ‘pół-, pół-’ + brólis ‘brat’ (Lyberis 1971: 618) (dosłownie – ‘półbrat’) ~ staroukraińskie Полбрáтъ – Vterinus frater (Лексікон словено-латинский autorstwa Epifanija Sławineckiego i Arseniusza Koreckiego-Satanowskiego) (Leksykony 1973: 486), tj. „półbrat”. Pozostałość dawnego systemu oznaczania stopnia pokrewieństwa między braćmi (por. pogląd Anatolija P. Nepokupnego, że „Słowianie również mieli taki sam [jak Litwini i Łotysze] „półbraterski” system oznaczania pokrewieństwa, lecz zanikł on, pozostawiając po sobie jedynie pojedyncze relikty” (Nepokupnyj 1979: 91), którego echem jest ukraiński dialektalny wyraz *півсестра, zachowany we współczesnym nazwisku Півсестрин (Sumy). starożytne litew. (?) *šovēj(a)s/*sovēj(a)s : słow. *savějьnikъ Bałtycki (starożytne litew.?) *šovēj(a)s/*sovēj(a)s jako termin rytualny rekonstruuje się z uwzględnieniem imienia Совии: tak nazywał się legendarny „twórca i krzewiciel” obrzędu kremacji wśród ludów pogańskich, którego historia została opisana we wstawce sporządzonej w 1261 r. przez kopistę rosyjskiego przekładu „Kroniki” Jana Malalasa. W istocie jest to nom. agent. od czasownika *šauti/*sauti ‘kłuć’, ‘popychać’, ‘poruszać’, ‘rzucać’ ~ słow. *sovati, *suti, praes. *sujǫ. Por. zwroty litew. šáuti & ugns, krósnis, łot. šāut & ugns, krāsns ‘włożyć (wepchnąć) do ognia, do pieca’ (Toporov 1985: 102; więcej szczegółów zob.: ibid.: 101–104; Toporov 2010b: 386–390). Ukraiński odpowiednik tego wyrazu poświadczony jest w dialekcie (dialektach stepowych) jako савійник ‘hak (do żeliwnego kotła)’, ‘łopata do wypieku chleba’ (Dialektolohična anketa no. 17, 2015), z przedłużeniem samogłoski rdzennej (*a < *ō), rzadkim w słowiańskich reprezentantach tego gniazda etymologicznego. W przeciwieństwie do leksemu bałtyckiego występuje tu bardziej archaiczna, świecka semantyka, oddzielająca słowiański termin techniczny od języka rytuału: słow. ‘widelec piecowy’, ‘blacha do pieczenia, forma do pieczenia’ (= urządzenie, za pomocą którego przedmiot umieszcza się w ogniu) obok bałt. ‘kapłan, który umieszcza przedmiot rytualny w ogniu’. Jednakże korelacja strukturalna form litewskiej i ukraińskiej *šovēj(a)s / *sov-ēj(a)s VS prasłowiańskie *sav-ěj-ьnikъ. showsasimplermorphologyoftheformerwithaword-formationcomplication (suffixal innovation in -ьn-ikъ) of the latter, cf. Baltic (Old Lithuanian?) OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 162 Acta Linguistica Lithuanica XCI łubie lipowej’ kontynuuje prasłowiańskie *lǫt-ъkъ < *lǫtъ ‘len’, ‘gałązka, kora, łyk lipowy’, ‘kij, drąg lipowy’ (ESSJ XVI 152). Tutaj лутóк jest użyte eufemistycznie – ‘trumna wykonana z drewna lipowego’. Prasłowiańskie słowo *lǫtъ wiąże się z alternacją e : o – z litew. lentà ‘deska’ (ibid.: 152; Smoczyński 2019: 900), podczas gdy słowiańskie *bělъ (ukr. білий) łączy się z litew. báltas (Fraenkel 1962: 32; ESSJ II 79–81). W ten sposób jednolity poetycki obraz białej deski (trumny, łoża śmierci) w tekstach litewskich i ukraińskich lamentacji ucieleśnia się za pomocą synonimicznych konstrukcji przydawkowych łoża śmierci, trumny w języku ukraińskim; należy porównać go z wyrażeniem dialektalnym (wschodnim) чотири (читирі) дошки збирати; чотири (читирі) дошки найти (V. Užčenko, D. compositionofwhichintheselanguagesisgeneticallyidentical. Regardingtheplayingofthenameoftheboardasaeuphemisticdesignation Užčenko 2013: 182). 2. Jednostki frazeologiczne z genetyczną tożsamością jednego z komponentów. Kategoria ta jest również reprezentowana przez jednostki frazeologiczne z komponentami jądrowymi – nazwami oka i serca, które są etymologicznie identyczne w języku litewskim i słowiańskim: litew. Dingti iš akių (Galnaitytė et al. 1989: 76) : ukr. зникнути з очей (litew. diñgti ‘zniknąć’, ‘przeminąć’ : ukr. знúкнути & litew. iš : ukr. з) = ukryć się, zniknąć; litew. Iš (nuo) senų senovės (od/zamierzchłych czasów, od niepamiętnych czasów, od dawnych dni; Galnaitytė et al. 1989: 125; Lyberis 1971: 657) : ukr. з давніх давен. Bardzo bliskie podobieństwo typologiczne: litew. sẽnas ‘stary’ + senóvė ‘starożytność’, ‘antyczność’ wraz z tautologicznym ukraińskim przym. w l.mn. давній ‘stary’ + rzecz. w l.mn. *давна „starożytność”; Lit. Po akių (akimis) (przed oczami, przed oczami; Galnaitytė et al. 1989: 271) : ukr. на очах (V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 121); Lit. Ržti akį (przyciągać wzrok; Galnaitytė et al. 1989: 282) : ukr. kłuć w oko (oczy) (stand out sharply, be noticeable), por. „Z daleka ta mieszanina stylów raziła око,псувалаархітектурнийансамбль.Алезблизькатібудинкивиросталив w całym majestacie i pięknie” (V. Kucher) (Horox6); Lit. Ryti akimis (pożerać kogoś wzrokiem, mieć kogoś/coś na oku, wpatrywać się w kogoś/coś; Galnaitytė et al. 1989: 283) : ukr. їсти (жерти) очима (оком) [кого, що] (patrzeć na kogoś natarczywie i uważnie, okazując określone uczucie; V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 120); Lit. Spausti širdį ( ściskać serce, dusza (serce) boli; Galnaitytė et al. 1989: 290) : ukr. серце стисло (lit. suspáusti „ściskać”, „naciskać” : ukr. стискáти, стúснути „to samo”); 6 Dostępne pod adresem: https://goroh.pp.ua [dostęp: 23.08.2024]. Straipsniai / Artykuły 163 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Lit. Širdis plyšta (serce (dusza) rozdziera się (na kawałki); Galnaitytė et al. 1989: 306) : ukr. серце крається (ktoś cierpi, jest udręczony, zmartwiony), (роз)краяти (різати) серце (doświadczać/powodować udrękę psychiczną; V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 167) (plýšti ‘pękać’, ‘rozszczepiać się’, ‘rozrywać się’, ‘roz­dzierać’: крається ‘jest rozdarte’, ‘rozszczepia się’, ‘jest cięte’); Lit. Šuns akis turėti (w oczach nikogo nie ma wstydu; ani wstydu, ani sumienia; Galnaitytė et al. 1989: 308) : ukr. очі у Сірка позичати, очей у Сірка (Рябка) позичати (utracić poczucie wstydu, własną godność; V. Užčenko, D. Užčenko 1998: 122), gdzie Сірко/Рябко są uogólnionymi nazwami szarego lub pstrego psa podwórzowego, często używanymi jako przezwiska. W rezultacie występuje niemal całkowita zbieżność zarówno treści ideologicznej frazemu jako całości, jak i semantyki jego komponentów w języku litewskim i ukraińskim: lit. šuõ, šuñs ‘pies’, ‘psi’ : ukr. Сірко/Рябко = pies, psi & akis : око & turti ‘mieć’, ‘posiadać’, ‘trzymać’ : ukr. позичати ‘brać (dla siebie)’, ‘pożyczać’; Lit. Varna nenešė kaulo (= wcale nie było; Fe7) : ukr. куди ворон кісток не заносить (V. Užčenko, D. Užčenko 2005: 56, 78). Jednak przy ogólnym ucieleśnionym obrazie mitopoetyckim ukraiński analogon (prasłow. *vornъ, *vorna : lit. vanas, várna) ma nadal nieco inne znaczenie: tutaj, w przeciwieństwie do języka litewskiego, aktualizuje się nie brak rezultatów wydarzenia (visai nebuvo), lecz nieokreśloność miejsca i kierunku. Na zakończenie należy odnotować jeszcze jedną zgodność tekstową, mianowicie lit. Perkūno ąžuolu : starorus. (Galicja) Пероуновъ дубъ w mitologemie o dębie boga grzmotów (Najwyższego Boga Słowian i Bałtów), którego nazwa jest etymologicznie identyczna i strukturalnie bliska u Litwinów i Słowian, por. : Lit. „Dębem Perkūnasa nazywany w pastwiskach wsi Bėdos w okręgu kupiskim. Pień dużego dębu z wydrążonym środkiem. Z tego powodu jest tak nazywany, kadyragriausmosudaužytas”(Balys1937:163,197)alongwithOldRussian. “АѿтоигорыдоПерѹнова ДѹбагорѣСкломь.аѡтъПерѹноваДѹба до Бѣлыхъ береговъ” w „Przywileju Lwa Daniłowicza, księcia halickiego, dla biskupstwa przemyskiego”, 1302 (alovannaja gramota 1854: 317; więcej zapisano w języku, który później detailsonthismythologem,seeIvanov,Toporov1974:14–16).Thecharterwas stał się podstawą niektórych dialektów południowo-zachodnich Ukrainy. 7 Availableat:https://www.lietuviuzodynas.lt/frazeologizmai/Varna[accessed23.08.2024]. OLEKSANDRAV.POPOVA,OLGAA.KOPUS,OLEKSANDRAO.MORHUN 164 Acta Linguistica Lithuanica XCI zaklęcia lecznicze (magiczne) i 4.4. Typologicalanalogiesatthetextlevel Typologicallysimilarmaterialisfoundinfolkloretextsoffuneralrituals, frazeologia. 1. Lit. „A moja mateczka budowała ojcowiznę z białych desek bez szyb 1882: 281) : Ukr. Czernihów „Jaka twoja dróżka smutna i niewesoła! langelių, be durelių: nematysi saulelės užtekant nei saulelės nusileidžiant”(LD / Яка твоя хаточка темна та невидная,/Що нї дверичок, нї оконечка, нї sprawiedliwego słoneczka…”, (Podole) „Jakiego domku sobie zażyczyłeś – / Czy ty nie мав у чім жити? / Маленької, новенької – Без дверец і віконец, / Щоби сонце не загріло і вітер не завіяв, / Без лавичок, без поличок” (Svencickyj 1912: 37, 65). Można przytoczyć przysłowie z pełniejszym zestawem leksykalnym, wyznaczające pragmatyczny i symboliczny kontur tekstu oraz konceptualnie utożsamiające je z Lithuanian,cf.Lviv(intheformerRavskydistrict)“Мій господарейку. […] Чи ти не мав свої хатинойки? / А там тобі збудували такую малейкую, що в нї нема анї дверойків, анї воконяйків, що там навіт вітер не завіє, анї сонце не загріє” (Svencickyj 1912: 63). Thus,wehaveverysimilartextcontours:Lith.[budavoja]&[tėviškėlę baltų lentelių jako eufemistyczną nazwę trumny (= ojcowski dom wykonany z białych desek)] & [be langelių] & [be durelių] & [saulelė] VS ukr. [збудували] & są podobne pod pewnymi względami: 1) [хатка, хаточка, хатинойка] & [Без дверец, дверичок, дверойків] & [Без віконец, оконечка, воконяйків]&[сонечко, сонце].Bothtextmatrices słońce, które nie wschodzi ani nie zachodzi dla zmarłego (litewski) i nie ogrzewa (ukraiński); 2) użycie nazw pojęć wspierających lamentację wyłącznie w formie zdrobniałej z przyrostkami -el2. Lit. Ėjo Kristus per ciltų ir nulūžo lieptas ir inkrito Kristaus koja. Nuėjo Kristus sveikas, (Lithuanian)VS-к-/-оч-к-/-еч-к-, -ьц-, -ой-к- (-яй-к-)(Ukrainian). neskauda koja, taip tegu neskauda Jonui (ligonio vardas arba plaukų spalva). – Chrystus szedł po moście, a poprzeczka się złamała i noga Chrystusa stała się кровь угамоваєтця (Efimenko, red., 1874: 14). 3. Lit. Krew ognista, kwiat paproci. Aprimo upė. Niech ta krew przestanie płynąć. – stuck. Christ went healthy, his leg didn’t hurt, so let Jonas’s (name or hair colour of the sick person) not hurt either(Balys1951:72,no.477):Ukr.:Ишов Христос, ступив на трость, трость уламалась, кровь угамовалась, цвето цветаєтьця, Ognista krew, czerwony kwiat paproci. Rzeka się uspokoiła. Niech ta krew przestanie płynąć (Balys 1951: 76, nr 503, Švenčionys) : ukr. Вогняна кров, region charkowski (Hromko 2008: 42). червона папороть. Вгамовалась річка. Нехай буде клята кров, котра тече, 4. Zwróćmy uwagę na litewskie i ukraińskie jednostki frazeologiczne zawierające wyrażenie рябий кінь („srokaty koń”) : margas arklys – dość rzadkie umaszczenie, a zatem rzucające się Artykuły / Articles 165 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity w oczy i niejednoznaczne pod względem stosunku ludzi do niego, por. litewskie wierzenie, że „dziewczyna wyjdzie za mąż, gdy srokaty koń przetnie jej drogę” (Nepokupnyj 1979: 135). Por. lit. Nusišauksi kaip margas arklys (ściągniesz na siebie nieszczęście, jak srokaty koń) : ukr. dial. Połtawa Побачив рябого коня – завтра празник буде (ibid.: 135), сон рябої кобили – o nonsensach. 5. Frazeologizmy odwołujące się do mitopoetyckiego obrazu deptania trawy jako życia: lit. dial. Dar ilgai žolę mins senis (= starzec będzie długo deptał trawę, tj. „żyć”) : ukr. dial. Czernihów Йому довго трави не топтати (tj. nie będzie długo żył) (Nepokupnyj 1979: 158). Por. także dialektalne wyrażenie вже мен’і с’віжойі дерн’і не топтати = „nie dożyję wiosny” (Onyškevyč 1984: 209), (wschodnie) скоро не буде роси топтати „komuś niewiele już życia zostało” (V. Užčenko, D. Užčenko 2013: 430), (zachodnie) мураву топтати (V. Užčenko, D. Užčenko 2005: 142) = żyć. 6. Obraz Księżyca jako rogatego pasterza owiec w zagadkach: lit. Laukas nematuotas, avys neskaitytos, piemuo raguotas – „Pole jest bezkresne, owiec niezliczona liczba, pasterz ma rogi”; Pievos nematuotos, avys neskaičiuotos, piemuo raguotas – „Łąki nie są zmierzone, owiec się nie liczy, pasterz ma rogi” (Niebo, gwiazdy i Księżyc) (Laurinkienė 2019: 298) : ukr. Поле не зміряне, бидло не злічене, пастух рогатий (Księżyc, niebo i gwiazdy) (Nomys 1993: 637), Один пастух багато овець пасе (Księżyc i gwiazdy); Аж до раночку вночі / Dziadekпастух овець лічив. / Вийшло сонечко з-за гаю… / Де вони тепер – не знає (Księżyc i gwiazdy) (Zahadky8). 7. Zoomorficzny obraz Księżyca jako łysego byka/wołu/kon wejrzącego przez bramę (w zagadkach): Lit. Laukas jautis pro vartus žiūri – „Łysy wół patrzy przez bramę” (Księżyc) (Laurinkienė 2019: 298) : ukr. Лисий віл через ворота дивицця (Księżyc) (Nomys 1993: 637). Por. lit. laũkas „z białą łysiną przez bramę” (Księżyc) (Laurinkienė 2019: 298) : ukr. spot(mark)ontheforehead’; Lith.Laukas arklys pro vartus žiūri–‘Thebaldhorseislookingthrough Лисий кінь у ворота загляда (Miesiąc) (Nomys 1993: 637). „trzy góry, wół ryczy” (Burza) (Laurinkienė 2019: 299) : ukr. Ревнув віл за сто гір, за сто річок, за сто пічок… 8. A zoomorphic image of a thunderstorm/storm as a bull/ox roaring behindthemountains:Lith.Už trijų kalnų jautis baubia(Perkūnija)–‘Behind (Grzmot, a także dzwon) (Nomys 1993: 638). 8 Dostępne pod adresem: https://dovidka.biz.ua/zagadki-pro-misyats/ [dostęp: 23.08.2024]. OLEKSANDRA V. POPOVA, OLGA A. KOPUS, OLEKSANDRA O. MORHUN 166 Acta Linguistica Lithuanica XCI 5. ZAKOŃCZENIE Wydaje nam się, że w gramatyce porównawczej języków bałtyckich i słowiańskich dość wyraźnie zarysowują się kontury rozdziału obejmującego pradawne wyłączne relacje między obiema grupami dialektów na tle pozostałych. Powyższy materiał z pewnością zostanie w przyszłości doprecyzowany pod względem charakterystyki arealnej i całkiem możliwe, że geografia niektórych paralel zostanie rozszerzona. Jednak nawet pozostałe fakty, rozpatrywane łącznie, bardzo prawdopodobnie okażą się wystarczającą podstawą do opracowania teorii kontaktów językowych tego rodzaju. W każdym razie zarysowaliśmy jedynie program prac w węższym kierunku językoznawstwa bałtosłowiańskiego, wskazując najbardziej obiecujące kierunki badań, których wyniki zależą całkowicie od ilości i jakości zgromadzonych danych. Na przykład bardzo interesująca jest kwestia, dlaczego ukraińskie paralele etymologiczne do jednostek litewskich odnotowuje się nie na obszarze pradawnych kontaktów między Słowianami wschodnimi a przodkami Litwinów nad górnym Dnieprem, lecz na ogół daleko poza jego granicami. Zadanie identyfikacji korelatów etymologicznych na poziomie leksykalnym ujawnia pewne tematyczne „rozmycie” odpowiedniości, ich przynależność do dużej liczby grup tematycznych. Jednak w tej różnorodności tematycznej można dostrzec kilka ważnych kwestii. Po pierwsze, są to elementy ogólnej terminologii społecznej (lit. draũgalas : ukr. другóлик; lit. pusbrolis : st. ukr. Полбрáтъ), po drugie, warto podkreślić kilka terminów technicznych (staro-litewski (?) *šovēj(a)s/*sovēj(a)s : słow. *savějьnikъ; lit. klpa : ukr. [чоўп]; lit. virb tvorà : ukr. werbówa tvar), które nie należą do najważniejszego słownictwa terminologicznego (najstarszego korpusu podstawowej terminologii rzemieślniczej i innej), będąc nazwami drugorzędnych detali, co wskazuje na ich późne pochodzenie. Po trzecie, istnieje znaczna liczba wspólnych innowacji w dziedzinie nomenklatury geograficznej. Cały szereg wspólnych neologizmów leksykalnych stanowią derywaty prefiksalne skonstruowane według jednego modelu (lit. bè- : possiblypartlyarisingasaresultofloantranslation(bothBalto-Slavonicand Slavonic-Baltic)basedongeneticallycommonbuildingmaterial(roots,affixes). ukr. без-; lit. š- : ukr. з-, с-). Jest to pod względem semantycznym dość różnorodny materiał, lecz ukazuje jedność bałtycko-słowiańską w użyciu wspólnych metod morfologicznej derywacji rzeczowników i czasowników. Wielość paralel (można o niej mówić nawet na podstawie dalece niepełnego materiału słownikowego) wskazuje nie na sporadyczne użycie etymologicznie wspólnych prefiksów, lecz na jego systemowość, co również świadczy o stosunkowo późnej chronologii kontaktów, których rezultatów nie zatarły jeszcze późniejsze procesy ani innowacje w języku litewskim i ukraińskim. Straipsniai / Artykuły 167 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity Analogii tekstowych, które wykazują ten sam skład etymologiczny w języku litewskim i ukraińskim, dostarczają przede wszystkim jednostki frazeologiczne, utrwalone połączenia wyrazowe o podobnym lub identycznym ładunku ideologicznym. Warto zauważyć, że nawet ograniczony wybór jednostek frazeologicznych z udziałem dwóch leksemów jądrowych zaangażowanych w system skojarzeń i znaczeń kulturowych (lit. akis : ukr. око; lit. širdis : ukr. серце) ujawnia nie tylko wspólne elementy późnego tekstu bałto-słowiańskiego; praktycznie identyczna treść ideologiczna wyrażeń w obu językach (por. lit. akis į akį : ukr. віч на віч; lit. už akių : ukr. dial. уз очі; lit. imti į širdį : ukr. |йн’ати в |серце) ukazuje znaczną głębię interakcji kulturowej, która okazała się tak istotna, że przetrwała do czasów współczesnych (por. w szczególności przykłady elementarnych regulacji prawnych: lit. sàvo báldu : ukr. св|оїм |боўдом). Często taką stabilność tłumaczy się również stosunkowo późnym wiekiem kontaktów (w skali historii języka tysiąc lub nieco więcej lat to bardzo względna starożytność). Tę samą sytuację potwierdzają wspólne elementy tekstów należących do innych gatunków. Litewsko-ukraińskie analogie typologiczne raczej nie są przypadkowe, przede wszystkim ze względu na ich systemowy charakter, który zazwyczaj jest konsekwencją kształtowania wspólnych doświadczeń kulturowych (aż po najdrobniejsze niuanse semiotyczne) za pomocą identycznych modeli semantycznych. Nawet podobne teksty zaklęć, skoncentrowane na fabule i obrazie, w których pojawiają się postacie doktryny chrześcijańskiej, mogły powstać wcześnie w obu językach na podstawie wspólnej pogańskiej tradycji zaklinania, a następnie równie wcześnie doświadczyć wpływu chrześcijaństwa. Planowane perspektywy rozwoju dawnych bałto-słowiańskich relacji językowych, odtworzone w litewsko-ukraińskich odrębnych paralelach, przy należytej uwadze poświęconej materiałowi, mogą dostarczyć obfitego materiału do uogólnień teoretycznych. REFERENCES AmbrazasSaulius1993:Daiktavardžių darybos raida 1: Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai,Vilnius:Moksloirenciklopedijųleidykla. AmbrazasSaulius2000:Daiktavardžių darybos raida 2: Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai,Vilnius:Moksloirenciklopedijųleidybosinstitutas. Anikin Aleksandr E. 1998: Аникин, Александр Е. Этимология и балтославянское лексическое сравнение в праславянской лексикографии.Материалы для балто-славянского словаря [Ètimologijaibalto-slavjanskoeleksičeskoesravneniev praslavjanskojleksikografii.Materialydljabalto-slavjanskogoslovarja],вып.[vyp.]1 (*a- – *go-),Новосибирск:РАН.СО;Институтфилологии[Novosibirsk:RAN.SO; Institutfilologii]. OLEKSANDRAV.POPOVA,OLGAA.KOPUS,OLEKSANDRAO.MORHUN 168 ActaLinguisticaLithuanicaXCI Balys Jonas 1937: Perkūnas lietuvių liaudies tikėjimuose. – Tautosakos darbai 3, 149–238. Balys Jonas 1951: Liaudies magija ir medicina, Bloomington, Indiana: Lietuvių tautosakoslobynasII. Baronas Jonas 1967:Rusų–lietuvių kalbų žodynas / Русско–литовский словарь [Russko–litovskijslovar’] 1,sudarytas,panaudojantspausdintąirrankraštinęmedžiagą, kuriąsurinkoJ.Baronas,par.V.Baronas,V.Galinis,Vilnius:Mintis. BezlajFrance1966:Einigeslovenischeundbaltischelexischeparallelen.–Linguistica 8(1),63–81. Brods’ka Kateryna A. 1979:Бродська,КатеринаА.Усталенівисловивмові народних промислів [Ustaleni vyslovy v movi narodnych promysliv]. – Сборник материалов научной конференции студентов КГПИ им. А. С. Пушкина [Sbornik materialov naučnoj konferencii studentov KGPI im. A. S. Puškina], Кировоград: КГПИ[Kirovograd:KGPI],33–35. BūgaKazimieras1958:Rinktiniai raštai1,Vilnius:Politinėsirmokslinėsliteratūros leidykla. ČekmanValerijN.1972:Чекман,ВалерийН.Кпроблемелитовско-белорусских лексических связей [K probleme litovsko-belorusskich leksičeskich svjazej]. – Baltistica8(2),147–156. Dialektolohičnaanketa2015:Діалектологічна анкета( відповіді)[Dialektolohična anketa (vidpovidi)], укл. Т. В. Громко [ukl. T. V. Hromko], Кіровоград: БВ [Kirovograd:BV]. EfimenkoPetrS.,ed.1874:Ефименко,ПетрС.,ред.Сборник малороссийских заклинаний [Sbornik malorossijskich zaklinanij], Москва: Университетская типография[Moskva:Universitetskajatipografija]. EndzelīnsJānis1971:Darbu izlase četros sējumos1,Riga:Zinātne. ESSJ II –Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]2(*bez–*bratrъ),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва:Наука [Moskva:Nauka],1975. ESSJ III –Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]3(*bratrьcь–*cьrky),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва: Наука[Moskva:Nauka],1976.  Straipsniai / Articles 169 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity ESSJ IV –Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]4(*čaběniti–*děl’a),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва: Наука[Moskva:Nauka],1977. ESSJ VI –Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]6(*e–*golva),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва:Наука [Moskva:Nauka],1979. ESSJ IX –Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]9(*jьz–*klenьje),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва:Наука [Moskva:Nauka],1983. ESSJXIII–Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]13(*kroměžirъ–*kyžiti),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва: Наука[Moskva:Nauka],1987. ESSJXV–Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]15(*lětina–*lokačь),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва: Наука[Moskva:Nauka],1988. ESSJXVI–Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]16(*lokadlo–*lъživьcь),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва: Наука[Moskva:Nauka],1990. ESSJXIX–Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond]19(*męs(’)arь–*morzakъ),ред.O.H.Трубачёв[red.O.N.Trubačiov],Москва: Наука[Moskva:Nauka],1992. ESSJXXV–Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ѐtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 25 (*neroditi – *novotьnъ(jь)), ред. O. H. Трубачёв [red. O. N. Trubačiov], Москва:Наука[Moskva:Nauka],1999. ESUM I – Етимологічний словник української мови1(А–Г) [Etymolohičnyj slovnykukrajinskojimovy1(А–G)],ред.О.С.Мельничук[red.O.S.Mel’nyčuk], Київ:Науковадумка[Kyjiv:Naukovadumka],1982. OLEKSANDRAV.POPOVA,OLGAA.KOPUS,OLEKSANDRAO.MORHUN 170 ActaLinguisticaLithuanicaXCI ESUMIII–Етимологічний словник української мови3(Кора–М)[Etymolohičnyj slovnykukrajinskojimovy3(Kora–M)],ред.О.С.Мельничук[red.O.S.Mel’nyčuk], Київ:Науковадумка[Kyjiv:Naukovadumka],1989. ESUM IV –Етимологічний словник української мови4(Н–П) [Etymolohičnyj slovnykukrajinskojimovy4(N–P)],ред.О.С.Мельничук[red.O.S.Mel’nyčuk], Київ:Науковадумка[Kyjiv:Naukovadumka],2003. ESUM V –Етимологічний словник української мови5(Р–Т) [Etymolohičnyj slovnykukrajinskojimovy5(R–Т)],ред.О.С.Мельничук[red.O.S.Mel’nyčuk], Київ:Науковадумка[Kyjiv:Naukovadumka],2006. ESUM VI –Етимологічний словник української мови6(У–Я) [Etymolohičnyj slovnykukrajinskojimovy6(U–Ja)],ред.О.С.Мельничук[red.O.S.Mel’nyčuk], Київ:Науковадумка[Kyjiv:Naukovadumka],2012. FraenkelErnst1962:Litauisches etymologisches Wörterbuch1,Heidelberg,Göttingen: CarlWinterandVandenhoeck&Ruprecht. FraenkelErnst1965:Litauisches etymologisches Wörterbuch2,Heidelberg,Göttingen: CarlWinterandVandenhoeck&Ruprecht. Fe–Frazeologizmų žodynas, par. I. Ermanytė,O.Kažukauskaitė, G. Naktinienė, Z. Šimėnaitė, A. Vilutytė, red. J. Paulauskas, Lietuvių kalbos institutas, 2001, e.variantas.Availableat:https://www.lietuviuzodynas.lt/frazeologizmai. GalnaitytėElzė,PikčilingisJuozas,SivickienėMarija1989:Mokyklinis lietuvių–rusų kalbų frazeologijos žodynas,Kaunas:Šviesa. Horox –Горох.Фразеологія[Horoch.Frazeolohija],availableonline.Availableat: https://goroh.pp.ua. HrinčenkoBorysD.1958:Грінченко,БорисД.Словарь української мови1(А– Ж)[Slovar’ukrajinskojimovy1(A–)],Київ:Вид-воАНУРСР[Kyjiv:Vyd-voAN URSR]. Hromko Tetjana V. 2008: Громко, Тетяна В. Діалектологічно-фольклорні матеріали говірок Центральної України[Dialektolohično-fol’klornimaterialyhovirok Central’nojiUkrajiny],Кіровоград:БВ[Kirovograd:BV]. Hromko Tetjana V. 2017:Громко,ТетянаВ.Матеріалидословникаговірок української мови [Materialy do slovnyka hovirok ukrajinskoji movy]. – Наукові записки [Naukovi zapysky], вип. [vyp.] 160, сер. Філологічні науки: Studia semasiological [ser. Filolohični nauky:Studia semasiologica],Кропивницький: РВВ ЦДПУім.В.Винниченка[Kropyvnytsky:RVVCDPUim.V.Vinničenka],239–253.  Straipsniai / Articles 171 Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity IliadiOleksandrI.2013:Іліаді,ОлександрІ.ЗономастичногоархівуІнституту української мови НАНУ [Z onomastyčnoho archivu Instytutu ukrajinskoji movy NANU]. – Studia linguistica et juridica. 2012–2013: зб. наук. праць / відп. ред. О.І.Іліаді[zb.nauk.prac’/vidp.red.O.I.Iliadi],Кировоград:КІРоЛ[Kirovograd: KIRoL],137–149. Iliadi Aleksander I. 2023:Slavo-IranicaII:CompoundWordswithSlav.*slav-, *slux-:Iran.*śraa-,*śrauša-,*śrūta-(againstBalticandGermanicBackground).– Acta Linguistica Lithuanica89,39–74. Ivanov Vjačeslav V., Toporov Vladimir N. 1974:Иванов,ВячеславВ., Топоров,ВладимирН.Исследования в области славянских древностей (Лексические и фразеологические вопросы реконструкции текстов) [Issledovanija v oblasti slavjanskichdrevnostej(Leksičeskieifrazeologičeskievoprosyrekonstrukciitekstov)], Москва:Наука[Moskva:Nauka]. KregždysRolandas2012:Крегждис,Роландас.Данныекреконструкциибалтославянскогопохоронногообряда:кашуб.donota‘молоко’(лексико-семантические параллели балто-славянского ареала) [Dannye k rekonstrukcii balto-slavjanskogo pochoronnogoobrjada:kašub.donota‘moloko’(leksiko-semantičeskieparallelibaltoslavjanskogoareala)].–Studia mythologica slavica15,217–230. Labuda Gerard 1974:Zestosunkówjęzykowychkaszubsko-pruskich.–Słowianie w dziejach Europy: studia historyczne ku uczczeniu 75 rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej profesora Henryka Łowmiańskiego: tom przygotowany przez Jerzego Ochmańskiego,Poznań:WydawnictwoUniwersytetuim.A.Mickiewicza,75–83. Laurinkenė Nijolė 2019: Лауринкене, Нийоле. Мифологический образ неба вбалтийской традиции [Mifologičeskij obraz nebav baltijskoj tradicii]. –Балтославянские исследования [Balto-slavjanskie issledovanija] 20: сборник научных трудов– [sbornik naučnych trudov], Москва: ООО «Буки Веди» [Moskva: OOO “BukiVedi”],292–316. LD1882–Lietùviškos dájnos užrašýtos par Antáną Juškevičę Velůnos apìgardoje iš žodžiu Lietùviu dajninįnku ir dajninįkiu/Литовскiя народныя песни, записанныя Антоном Юшкевичем в окрестностях Велёны со слов литовских певцев и певиц [Litovskija narodnyja pesni, zapisannyja Antonom Juškevičem v okresnostjach Veliony so slov litovskichpevcevipevic]3:Daina 1024–1569,Казань,тип.Имп.ун-та[Kazan’,tip. Imp.un-ta]. Leksykony 1973:Лексикони Є. Славинецького та А. Корецького-Сатановського (Пам’ятки української мови XVII ст. Серія наукової літератури), підготував до видання В. В. Німчук [LeksykonyÈ.Slavynec’kohotaA.Korec’koho-Satanovs’koho