Nijolė Tuomienė. Kalba ir tapatybė Pietryčių Lietuvos ir Baltarusijos paribiuose (XX a. II pusė – XXI a. pradžia). 1 dalis

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–10 Contents link / Link do treści ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Janina Švambarytė-Valužienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł w otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2024-11-28. Accepted: / Przyjęto: 2025-01-21. 1 Nijolė Tuomienė JĘZYK I TOŻSAMOŚĆ NA POGRANICZU POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ LITWY I BIAŁORUSI (2. POŁOWA XX W. – POCZĄTEK XXI W.). CZĘŚĆ 1 Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2023, 259 s. DOI https://doi.org/10.35321/e-pub.68.paribio-kalbos-tapatybe ISBN-978-609-411-357-4 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: – Kierunki badań naukowych: dialektologia, leksykografia i leksykologia gwar języka litewskiego, analiza wyrażeń gwarowych w źródłach pisanych, socjolingwistyka. https://doi.org/10.35321/all92-13 Książka o meandrach tożsamości osób posługujących się kilkoma językami Badanie języka i tożsamości przeprowadzone przez Nijolė Tuomienė dotyczy tego, jak wszczepione antywartościowe podejście do języka kształtuje podatną na zranienie osobowość; jak ten zraniony człowiek, mieszkając na stałe w swojej wsi, jest wirtualnie „przenoszony” z państwa do państwa, tzn. wielokrotnie okupowany we własnym kraju, jak całe pokolenia odczuwają / przeżywają te destrukcyjne czynniki; jak czas egzystencjalny, mający / mający niegdyś swój magazyn – język, buduje / niszczy poczucie własnej wartości mówiącego; jak w końcu straumatyzowany i uśmiercany język umiera i jak nieuchronnie jego miejsce zajmuje inny lub nawet kilka innych języków. Autorka, jak zaznaczono również w tytule książki, skupiła swoją uwagę na okresie od drugiej połowy XX wieku do początku XXI wieku. Traktowanie głównych problemów wiąże badania Nijolė Tuomienė przede wszystkim z koncepcją Haliny Turskiej (1995 [1939]) i Valerijusa Čekmonasa (2017), wiele 2 podobieństw można dostrzec w porównaniu z pracami Petra Gaučasa, Vaclovasa Miliusa, Aloyzasa Vidugirisa, Tamary Sudnik, Kazimierasa Garšvy, Laimy Grumadienė, Ireny Adomavičiūtė i innych badaczy pogranicza bałtycko-słowiańskiego. Innymi słowy, Nijolė Tuomienė bez wątpienia należy do nurtu rozwijającego koncepcję Haliny Turskiej. Monografia ukazuje złożoną współczesną sytuację językową na południowo-wschodnim skraju Litwy i w północno-zachodniej Białorusi (rejon waranawski). To właśnie historia tego ostatniego obszaru, bardziej niż jakiegokolwiek innego, ukazuje zdolność Litwinów, którzy w ciągu życia jednego lub dwóch pokoleń znaleźli się nawet pod kilkoma okupacjami i pozostali w otoczeniu ludności innych narodowości, do przystosowania się, aby przetrwać. Ślad tego doświadczenia jest przekazywany z pokolenia na pokolenie aż do dziś. Dlatego uważam, że praca naukowa Tuomienė mogłaby nosić podtytuł – Monografia losów, powstała dzięki letniemu przemierzeniu najczęściej już tylko byłych litewskich wysp na Białorusi i sąsiednich punktów pogranicza południowo-wschodniej Litwy, zarejestrowaniu i uważnym wysłuchaniu ponad 160 godzin nagrań językowych, zapoznaniu się z ankietami socjolingwistycznymi respondentów oraz 1 przeglądowi wielojęzycznej literatury naukowej. Obszerny materiał badawczy, zebrany w 21 punktach Atlasu języka litewskiego (dalej – LKA), obejmuje okres ponad 70 lat (II połowa XX w. – 2. dziesięciolecie XXI w.), jednak główna uwaga skupia się na czasach nam współczesnych lub niemal współczesnych. Historycznie Litwa XX w. jest państwem o przerysowanych granicach: część jej terytorium przypadła Białorusi, miało miejsce kilka okupacji (w latach 1920–1939 polska, po II wojnie światowej – radziecka). Ukształtowana i przez długi czas wdrażana ideologia „obrzeży byłej ojczyzny Polski”, która „w ciągu ostatnich trzydziestu lat przekształciła się w otwarte krzewienie polskości”, izolowała mieszkańców obrzeży południowo-wschodniej Litwy od społeczeństwa litewskiego (s. 7). Białoruskie wyspy litewskie od dwujęzyczności litewskich gwar i gwary białoruskiej (poprostu) miały przejść do języka rosyjskiego, który stał się językiem państwowym. W monografii autorka szczegółowo i wnikliwie przedstawia, jak na południowo-wschodniej Litwie (obecny samorząd rejonu solecznickiego) i w północno-zachodniej Białorusi (obecny rejon werenowski) od początku XX wieku stopniowo i konsekwentnie niszczono / zanikały miejscowe litewskie gwary zaliczane do gwar południowoi wschodnioaukštaitskich. Metoda geografii lingwistycznej stosowana do XXI wieku na badanych obszarach językowych tylko częściowo nadawała się do rozwiązywania problemów postawionych przez autorkę: fakty rejestrowano, lecz metoda ta nie umożliwiała wyjaśniania przyczyn zmian językowych. Dlatego, stosując starą metodę, wcześniejsi językoznawcy litewscy byli po prostu zmuszeni oceniać tendencje wzajemnego oddziaływania języków lub utratę istotnych właściwości językowych, zaobserwowane odchylenia, jako przypadek, jako odstępstwa od logicznego przebiegu procesu, przez co pojawiała się nie tylko pokusa, lecz wręcz konieczność wyeliminowania ich z badań. Zmieniającą się sytuację językową poza granicami Litwy jako pierwsi opisali Eduardas 2 Volteris (Eduards Volters) i Olafas Brokas (Olaf Broch). Badacze z lat 90. XX wieku stwierdzili, że w położonych obok siebie przygranicznych rejonach – werenowskim i solecznickim – 1 Opisy przedstawiono na s. 223–259, natomiast 256 pozycji bibliograficznych wskazano na s. 151–169. 2 Metodę geografii lingwistycznej jako pierwsi zastosowali badacze tego regionu: Kazys Morkūnas, Zigmas Zinkevičius, Jadvyga Kardelytė i in., natomiast o zaobserwowanych zmianach gwar pisa­li Aloyzas Vidugiris, Laima Grumadienė, Kazimieras Garšva, Vytautas Kardelis i in. 3 W życiu codziennym gwary litewskie nie są już używane. Według językoznawców XXI w., wobec 3 braku naturalnej ciągłości, w punktach peryferyjnych LKA powstają warunki do umocnienia się ogólnego języka litewskiego (bk). Główną przeszkodą w jego używaniu w południowo-wschodniej części Litwy i na granicy z Białorusią jest język litewski, który utraciwszy podstawowe funkcje, „stopniowo wypierany jest z aktywnego użycia, zastępowany innym językiem (lub innymi językami)” (12). Dlatego spośród 17 punktów LKA na terytorium peryferyjnym Litwy tylko 7 jest żywotnych, 2 – żywotne i mieszane, a 8 – zanikających. Pozostałe na terytorium Białorusi 4 punkty LKA są zanikłe, z wyjątkiem wciąż zanikającego punktu Pelesa. Autorka oparła badanie na socjolingwistycznym i lingwistycznym materiale dwóch wspomnianych obszarów językowych: nie tylko języka litewskiego, lecz także miejscowej gwary białoruskiej i miejscowego języka polskiego, jak również materiałach dotyczących używanych tam odmian literackich języka białoruskiego i rosyjskiego, zgromadzonych od Od 1964 do 4 2017 roku. Monografia jest cenna ze względu na umiejętne zastosowanie jakościowej metody badawczej do dwóch różnych, a zarazem podobnych przygranicznych i pogranicznych obszarów językowych. Zastosowano różnorodne socjolingwistyczne metody badania respondentów, ujawniające zarówno zachowania osoby badanej, jak i zachodzące procesy językowe uwarunkowane czynnikami ekonomicznymi, społecznymi, politycznymi itp. Celowa informacja z etnolingwistycznej obserwacji sytuacji została przekazana za pomocą rozmowy grupowej, wywiadu pogłębionego i częściowo ustrukturyzowanego. Jest przydatna do badania postaw językowych i kulturowych respondentów oraz ich sposobu myślenia, tj. do zastosowania 5 etnolingwistycznej metody analizy danych. Podane przez respondentów przykłady wielojęzycznych wypowiedzi są transkrybowane. Przedmiot badań zainspirował również powstanie słowniczka stosowanych terminów, ułatwiającego zrozumienie tekstu monografii. Rozumienie przez przedstawicieli litewskich gwar, czym jest osoba miejscowa i niemiejscowa, różni się od analogicznych terminów przygranicznych / pogranicznych. Na południowym wschodzie Litwy miejscowy / niemiejscowy ma inne znaczenie [„tam, dalej na Litwie, ta nasza «miejscowość» jest niezrozumiała” (s. 109)]. Tutaj język, jako komponent tożsamości etnicznej, w ciągu ponad stulecia zmieniano trzykrotnie: od 1920 roku przymusowo wymagano języka polskiego (obok litewskiego i białoruskiego); od 1945 roku – rosyjskiego (obok polskiego, białoruskiego i litewskiego), od 1988 roku przywrócono język litewski (obok rosyjskiego, polskiego i białoruskiego). Dlatego sytuację językową pogranicza należy badać zarówno uważnie, jak i roztropnie. Języki XX w. 3 Dwujęzyczność i wielojęzyczność mieszkańców pogranicza od 1972 roku do dziś akcentowana jest w publikacjach zarówno badaczy języka litewskiego, jak i języków lub dialektów słowiańskich. 4 Czas trwania nagrań dźwiękowych – 166 godzin, dane socjolingwistyczne – wypełnione ankiety mieszkańców (kwestionariusze). Przepytano i (lub) nagrano 89 wielojęzycznych respondentów starszego, średniego i młodszego pokolenia. Nagrania dźwiękowe zebrano ze wszystkich 17 punktów LKA na pograniczu południowo-wschodniej Litwy (łącznie 70 godz.). Teksty nagrano w dwóch różnych okresach: w latach 1964–1990 zarejestrowano 34 godz. nagrań dźwiękowych w gwarach południowoaukštaitijskich i wschodnioaukštaitijskich wileńskich; w latach 2011–2013 – 36 godz. nagrań dźwiękowych z punktów rejonu solecznickiego (31 godz. w lokalnych językach słowiańskich, tylko 5 godz. – w gwarze litewskiej i niegwarowym wariancie języka litewskiego). Na Białorusi, na obszarze występowania gwar południowoaukštaitijskich, dane języka żywego zbierano w kilku etapach (łącznie 96 godz. nagrań): w latach 1995–2007 zarejestrowano 58 godz. tekstów w gwarze litewskiej, a w latach 2011– 2017 – 34 godz. tekstów (9 godz. w gwarze litewskiej i 25 godz. w lokalnych językach białoruskim i polskim, tylko w języku rosyjskim i standardowym języku białoruskim – 4 godz.). 5 Przykłady gwarowe wschodnioi południowoaukštaitijskie podaje się w kopenhaskiej transkrypcji fonetycznej. Przykłady gwar białoruskich i lokalnego języka polskiego zapisano w uproszczonej transkrypcji stosowanej w publikacjach naukowych slawistów i innych językoznawców. Cytowane przykłady przepisuje się również w bk, w nawiasach podając znaczenie różniących się wyrazów. 4 Aktualne również dziś są myśli prekursora lingwistyki kontaktów Walerego Czekmona, że południowo-wschodnia Litwa potrzebuje „piśmiennej analizy historii Polaków na Litwie, jej poznania i właściwego traktowania” oraz że rezultaty procesu kontaktów językowych zależą „od podobieństwa języków i ich prestiżu społecznego” (s. 39). Aż do XXI wieku nie zaszły żadne istotne zmiany samoświadomości. Kristina Rutkovska, która badała polskojęzycznych mieszkańców Litwy, ustaliła, że w regionie przygranicznym nie ma osób jednojęzycznych, dominuje dwujęzyczność lub mieszane środowisko językowe. Na przełomie wieków przejawy gwar języka litewskiego na południowo-wschodnim krańcu Litwy obserwuje się w 9 (z 17) punktach LKA. W nich lepiej lub gorzej zachowały się cechy charakterystyczne dla dialektu południowoaŭksztockiego (występuje cekanie i dzakanie; zwężane są ą, ę; dwugłoski an, am zachowują się w pełni). Miejscowości pozostałych 8 punktów LKA uległy slawizacji, mieszkańcy rozumieją język litewski, ale nie potrafią już nim mówić. Do końca XX wieku sytuacja była inna: na południowo-wschodnim pograniczu Litwy i Białorusi informatorzy starszego i częściowo średniego pokolenia mówili gwarą, jedynie młodzież przejęła języki słowiańskie. Badania wielojęzyczności południowo-wschodniej Litwy z ostatnich lat pokazują, że mówienie po litewsku, rosyjsku, polsku lub białorusku ma charakter sytuacyjny. Ta wielojęzyczność regionu jest na nowo oceniana przez przedstawicieli różnych pokoleń – ma być zaletą. A to podejście, po zastosowaniu przez współczesnych litewskich językoznawców kryterium kontekstu geograficznego wobec południowo-wschodniej Litwy, okazuje się niezmienne już od stulecia: „choć język litewski jest państwowy i jego używanie jest obowiązkowe w instytucjach państwowych, dominującym językiem codziennej komunikacji w regionie jest jednak polski” (s. 42). Na południowo-wschodniej Litwie obserwuje się tendencję, że „polski język literacki wypiera z publicznego użycia gwarę” nie tylko litewską, lecz także białoruską (s. 43). Sowietyzacja okresu radzieckiego, która wychowała rosyjskojęzyczne średnie i młodsze pokolenia, jakby zmienia ich 6 stosunek – język rosyjski nie jest już uważany za prestiżowy. Umożliwiłoby to torowanie drogi państwowemu językowi litewskiemu, lecz wciąż żywe jest także historyczne zamieszanie: „[T]am była Litwa, a tutaj jest Polska. Mieszkają tu Polacy. Dziadek opowiadał, że od dawien dawna wszyscy tutaj mówili po polsku, nikt po litewsku (nie mówił)” (s. 80). Historycznie południowo-wschodnia Litwa i litewskie wyspy na Białorusi należały zarówno do Wielkiego Księstwa Litewskiego, jak i do Rzeczypospolitej Obojga Narodów – Rzeczypospolitej, a także do Imperium Rosyjskiego i Związku Radzieckiego. W sensie lokalnym wszystkie ziemie należą do zamieszkujących je autochtonicznych Litwinów, natomiast w sensie politycznym mieszkańcy regionu pogranicza „wędrowali” z państwa do państwa” (s. 66). Respondenci opowiadają: „[T]ata mówi: trzeba uciekać, nie przeżyjemy, no, trzeba gdzieś jechać. <...> A tak zostaliśmy już my i przeżyliśmy, dorastaliśmy i teraz żyjemy, modlimy się po palajsku (po polsku), po białorusku (po białorusku) rozmawiamy” (s. 66). Ponieważ po I wojnie światowej nie pozostały granice państw utworzonych na zasadzie narodowej, wówczas pojawiła się niechęć do uznania swojej przynależności do jednego czy drugiego narodu, która uformowała termin tutejszy (tutejszość) – człowiek mówiący różnymi językami, ale akcentujący jedynie miejsce zamieszkania, tj. związek z geografią: „Przy Polakach zostaliśmy bez własnego języka, bez litewskich mszy. Pamiętam, mój ojciec nie chodził na polskie msze. <...> Szkoły zrobili polskie, no, a potem rosyjskie <...>. Nie umieliśmy czytać ani pisać po litewsku. Tak jak dorastałem. Po gudsku jeszcze mało kto mówił. Potem język się zmienił, już wszyscy nauczyli się (białoruskiego). Ludzie pozostali ci sami. Ojciec 6 Przykład z Turgiel, samorządu rejonu solecznickiego. 5 mówi po litewsku (językiem), a syn już po polsku <...>” (s. 70). Tutejszość jest rozumiana jako taktyka oporu kulturowego, a dla miejscowych mieszkańców pogranicza wiąże się z samoobroną poprzez dostosowywanie się do wciąż nowych okoliczności społecznych i politycznych: „[O]bcy przyszli i wszystkich nas zapisali jako Polaków (w paszporcie)”, „[Z]naliśmy różne języki, ale nie staliśmy się Polakami ani Rosjanami” (s. 71–72). W monografii podkreśla się, że tradycyjne podstawy kształtowania tożsamości narodowej (terytorium polityczne, język ojczysty, wyznawana religia) zostały stłumione: „[N]arodowość, obyczaje, a także prawo do wyboru tego wszystkiego w całym regionie pogranicza często należały do innych – obcych przybyszów” (s. 73). Miejscowi mieszkańcy byli nieustannie poniżani i karani przez przybyszów, np. Litwinom pracującym w kołchozie nie wypłacano pieniędzy, naśmiewano się z nich na różne sposoby [„Mówią: my cię wychowamy na nowo (przewychowamy).“ (s. 77)]; [„Chodziłam do pracy każdego dnia, a on tego nie zapisał. <...> Odpowiedział mi gniewnie: głośno krzyczysz, Litwinko, nie przydzielono ci.“ (s. 78)]. Uzyskanie „statusu miejscowego mieszkańca“ było konieczne dla Litwinów mieszkających po obu stronach granicy, chociaż, jak powiedziała respondentka urodzona na Białorusi i mieszkająca w Ša čininkach, „[C]óż ze mnie za Polka, skoro nie znam języka polskiego. Mówię językiem mieszanym. A moje dzieci mówią już po rosyjsku, wnuki – po litewsku“ (s. 77). Pod względem wyznaniowym mieszkańcy południowo-wschodniej Litwy i białoruskich wysp są endogamiczni, lecz modlą się po polsku nawet wtedy, gdy msza odprawiana jest po litewsku, tzn. kryterium wyznaniowe określa również zasady używania języka. Autorka wspomina, że miejscowi Litwini w Ramaškónys (Białoruś) po każdej okupacji dążyli do odzyskania praw języka litewskiego 7 przede wszystkim w kościele i w szkole, lecz twierdzono, że Polak i katolik to synonimy, a „polskość „sama z siebie“ wynika z bycia katolikiem“ (s. 88). Jedyna wspólnota religijna, którą przez wszystkie lata okupacji była rodzina, nie oparła się polonocentryzmowi (pozostałości interpretacji polskiej historiografii okresu międzywojennego). Przynależność wyznaniowa, jako kryterium identyfikacji wspólnoty, nadal pozostaje aktualna (na Litwie msze odprawiane są w języku polskim i litewskim, a na Białorusi – w języku polskim i białoruskim). Młode pokolenie nie posiada jeszcze modelu religijno-narodowego. Do dziś przejęta z okresu powojennego postawa, wynikająca ze słabej tożsamości narodowej mieszkańców, stworzyła warunki do „jednoznacznego utożsamiania się z dowolną narodowością i bycia motywowanym do działania po stronie dowolnego kraju” (s. 91). Autorka nazywa ten okres ograniczonym procesem kształtowania się / nieukształtowania się tożsamości narodowej? procesem. Różne czynniki determinujące komunikację i zmianę kodów mieszkańców pogranicza / peryferii (możliwość uczestniczenia w rozmowie lub świadome dążenie do odrębności poprzez używanie języka dominującego), były jednym z warunków powstania dwu- / wielojęzyczności. Różne pokolenia rodzin południowo-wschodniej Litwy porozumiewają się w różny sposób: mąż z żoną – po rosyjsku, ojciec z dziećmi – po rosyjsku i poprostu, matka – po polsku i poprostu, dzieci między sobą – po litewsku. Podobnie jest na wyspach Białorusi, tyle że dzieci z przyjaciółmi rozmawiają poprostu i po rosyjsku. Starsze pokolenie pamięta, że „[N]ierzadko rozmowy urywały się z powodu napięcia powstałego wskutek niechęci do języka litewskiego lub osób narodowości litewskiej” (s. 95). 7 Stereotyp ten odzwierciedla założenia ideologii szlachty (arystokracji WKL), opartej na przeciwstawieniu chrześcijanie / poganie. 6 Lokalność jest właściwa także etnicznej części Białorusi, z którą ludzi łączyły / nadal łączą? zarówno język, jak i bliskie więzi pokrewieństwa. Jedynie sytuacja językowa pozostałych wysp litewskich, zaliczanych do gwar peryferyjnych, jest niepomyślna: „będąc odizolowane, szczególnie łatwo ulegają wpływom języków słowiańskich” i utraciły nie tylko słownictwo charakterystyczne dla gwar, lecz także prestiż języka litewskiego (s. 44). Badacze wspólnych kompleksowych ekspedycji slawistów i lituanistów (które odbyły się w latach 1974, 1976, 1986) doszli do wniosku, że „[J]ęzyk litewski, niegdyś będący najważniejszym językiem mieszkańców tego regionu, wraz z rozpoczęciem asymilacji Litwinów stopniowo stał się językiem domowym i rodzinnym, a miejscami przestał być w ogóle używany. Gwara białoruska po prostu stopniowo wyparła język litewski także z rodziny” (s. 45). Starsi mieszkańcy pogranicza, określający siebie jako miejscowi, tutejsi, tutejszy, nie potrafią powiedzieć, kim właściwie są. Respondenci 8 utożsamiający się wyłącznie z geografią, posługujący się mieszaniną języków polskiego, rosyjskiego, białoruskiego i litewskiego, nie mają wyraźnie ukształtowanej tożsamości narodowej. Punkt Pelesa znajdujący się na Białorusi, w którym w środowisku niepublicznym i w kościele posługiwano się językiem litewskim, a młodzież uczono litewskiego w szkole (zamkniętej w 2023 roku), znalazł się w pozycji punktu zanikającego. Miejscowi mieszkańcy są zmuszeni dostosować się językowo. Mieszkając w niewielkich społecznościach wiejskich (Nočià, Pelesà, Ramaškónys, Ródūnia) na Białorusi, Litwini nie wytrzymali ogromnej i długotrwałej presji większości słowiańskojęzycznej. Zanik języka wiąże się z jego statusem: na etnicznych terytoriach Litwy język litewski nigdy nie był językiem oficjalnym ani publicznym i nie prowadzono w nim żadnej oficjalnej dokumentacji. W monografii opisano związki przetrwania języka z asymilacją kulturową wspólnoty. W rezultacie stopniowo tracone swoiste cechy są zastępowane narzucanymi tradycjami „bardziej prestiżowymi”, „wyższego poziomu”, „bardziej kulturalnymi”. Ludzie świadomie i nieświadomie dostosowują się do nowych obyczajów i nowego języka / nowych języków, stając się dwujęzyczni. Później, gdy w codziennym życiu dominuje drugi, wyuczony język, ludzie przechodzą od dwujęzyczności do jednojęzyczności. Autorka książki analizuje, jak na badanych obszarach pogranicza i peryferii, zwłaszcza na litewskich wyspach na Białorusi, asymilacja kulturowa była prowadzona „z góry”, tj. poprzez naciski miejscowej administracji, oświatę i Kościół. Np.: w czasach sowieckich Litwini z południowo-wschodniego pogranicza Litwy i jej terytoriów etnicznych nie mogli posyłać swoich dzieci do litewskich szkół, ponieważ takich szkół nie było (albo znajdowały się zbyt daleko od miejsc zamieszkania). Natomiast rodzice, którzy uczęszczali do polskich i rosyjskich szkół, wynarodowili się i nie starali się nauczyć swoich dzieci języka litewskiego. W ten sposób „język ten stał się niesłyszalnym reliktem przeszłości, niezaspokajającym codziennych potrzeb życiowych młodych ludzi” (s. 60). W okolicach Szyrwin i Woranowa Litwini stali się mniejszością etniczną i ich status nie zmienił się do dziś [stwierdzenie „jeżeli katolik – to i Polak” (s. 61) w ogóle zaprzeczało obecności Litwinów w badanych okolicach]. O tym, jak tożsamość etniczną „formowały” oddziały Armii Krajowej prześladujące Litwinów, respondentka z Ramaškoni opowiada: „podpisał się jako Polak. <...> Polak, ale mówi po litewsku. <...> Uważali go za nieprawdziwego Polaka. <...> Następnym razem przyjdziemy, mówi, jak pomożemy 8 Twierdzenie, że polska tożsamość etniczna i narodowa w Wilnie i okolicach wyraża się silniej i aktywniej niż w mieście i rejonie solecznickim, jest wątpliwe, ponieważ dane statystyczne wskazują na coś innego. Według danych spisu ludności Litwy z lat 2021 i 2022, w samym rejonie solecznickim jako Polacy zapisało się/zostali zapisani (?) 79,5 proc. mieszkańców. 7 ciebie na tej ławce. I wiesz, takim szompalu (metalowym prętem), mówi, jak ci przyłożymy, to będziesz wiedział, kim być” (s. 62). Świadome i konsekwentne slawizowanie mieszkańców prowadzono na szczeblu państwowym: jeśli narodowość rodziców nie była wpisana w akcie urodzenia, tych obywateli zapisywano jako osoby narodowości polskiej. Tuomienė ocenia przełączanie kodów nie tylko jako zjawisko lingwistyczne, lecz także społeczne, psychologiczne, a nawet praktyczne, dostrzegalne na poziomie fonetycznym, leksykalnym oraz frazy lub zdania, a także dyskursu. Przełączanie kodów wiąże się albo z chęcią solidaryzowania się z grupą społeczną, albo z wyróżnienia się z niej (podkreślając status społeczny, elitarność), albo – w związku ze zmianą tematu rozmowy. Przykłady dwui wielojęzyczne sugestywnie i przekonująco ilustrują teoretyczne twierdzenia dotyczące zmiany kodów. Zdaniem autorki, badając zmianę kodów i ogólnie używanie języka / języków w różnych dziedzinach, najbardziej odpowiednie dla badania jest sześć funkcji zmiany kodów ustalonych przez naukowców Renė Apelį i Pietera Muiskena (Appel, Muysken 2005: 118). W zbadanych wielojęzycznych społecznościach południowo-wschodniej Litwy i północno-zachodniej Białorusi autorka odnotowuje zmianę czterech języków – czterech kodów. Ustalono, że w mowie informatorów należących do trzech pokoleń mieszkańców – starszego, 9 średniego i młodszego – zmiana kodów pełni pięć funkcji: referencyjną, dyrektywną, tożsamościową, metaforyczną i metalingwistyczną. Autorka ustaliła związek między używaniem poszczególnych kodów a narodową i obywatelską tożsamością mieszkańców. Wszyscy rozmówcy w przypadku zmiany kodów najczęściej wtrącali / przechodzili na jeden język – białoruską gwarę poprostu. Zdaniem badaczki na częstotliwość przechodzenia na tę gwarę mogły wpływać środowisko (pogranicze z Białorusią), wiek mieszkańców, rzadziej – wykształcenie. Autorka szczegółowo opisuje każdą z analizowanych funkcji zmiany kodów: funkcja referencyjna jest wykorzystywana w celu doprecyzowania wyrażenia przekazywanych myśli lub odpowiednika słowa. Funkcję zarządzającą zmiany kodów rozpoznaje się wówczas, gdy mówiący dostosowuje się do języka używanego przez rozmówcę, aby włączyć go do komunikacji (jest ona częstsza w rozmowach przedstawicieli średniego i młodszego pokolenia niż wśród osób starszych, ponieważ ci ostatni nie zawsze są skłonni zmieniać kod). Rozmowy prowadzone naprzemiennie w dwóch językach – w gwarze litewskiej i białoruskiej gwarze poprostu – autorka książki ocenia jako przejawy funkcji tożsamościowej, tj. oznakę tutejszości. W trakcie dyskursu, wtrącając jedno lub kilka słów z innego języka do podstawowego języka dialogu, dąży się do podkreślenia, uwydatnienia istoty wypowiedzi lub nadania jej dodatkowego odcienia semantycznego (funkcja metaforyczna). Autorka dostrzega przykłady metajęzykowej funkcji zmiany kodów w rozmowach mieszkańców, gdy omawiają oni specyfikę języków swojego regionu, funkcje języków używanych w miejscowościach rodzinnych, określają znaczenia poszczególnych słów, interesują się podobieństwami i różnicami tych znaczeń. Opis badania funkcji zmiany kodów zawarty w monografii, jako perspektywiczny i nowoczesny sposób ukazania roli języka lub języków we współczesnym wielokulturowym i wielojęzycznym społeczeństwie, mógłby być szerzej stosowany w pracach lingwistycznych. Można zatem stwierdzić, że za pomocą wyników tego rodzaju badań autorka dąży do zmiany negatywnej oceny zmiany języków, która wcześniej dominowała w językoznawstwie. Jedno jest jasne: komunikowanie się w środowisku wielojęzycznym wymaga od uczestników komunikacji praktycznego i umiejętnego (do)stosowywania języków oraz kreatywnego i swobodnego korzystania z różnorodnych zasobów językowych. Sądzę, że dalsze badania naukowe Tuomienė, związane z 9 Poetycka funkcja zmiany kodów ze względu na brak przykładów w pracy nie jest analizowana. 8 Zmiana kodów i zachowania językowe młodego pokolenia regionów pogranicznych Litwy w środowisku wielojęzycznym byłyby bardzo perspektywiczne. Autorka książki akcentuje zmiany sytuacji językowej zachodzące na przełomie wieków, ponieważ w XX w. (w latach 60.–80.) w komunikacji niepublicznej dominowały języki litewski i białoruski, natomiast w XXI w. (w pierwszej i drugiej dekadzie) są one zastępowane wyłącznie przez języki słowiańskie. Dlaczego tak się stało, respondenci wyjaśniają: „<...> była władza rosyjska, później litewska, a potem zajęli nas Polacy. Wybuchła wojna i przyszli Sowieci. Potem – znowu Litwini. To w jakim państwie żyliśmy? Jeśli w ciągu mniej więcej stu lat była tu Litwa, Polska, Związek Radziecki i Białoruś, teraz – znów Litwa <...>. Na przykład za całego życia mojego ojca władza zmieniała się sześć razy. I za każdym razem nowa władza pyta ludzi: kim wy właściwie jesteście? Kim ty właściwie jesteś? Ludzie zrozumieli, że najlepiej powiedzieć, że jestem miejscowy. I tyle. Jestem tutejszy (lit. jestem miejscowy)“ (s. 108). Na białoruskich wyspach, zdaniem autorki, sytuacja językowa jest inna: „[T]u już niewielu mówi po litewsku. Nie ma, nie mamy z kim rozmawiać. Młodzi nie umieją, gudaują (mówią po białorusku), już tylko po białorusku, po rosyjsku. Język litewski nie jest im potrzebny” (s. 118). Od lat 70. XX wieku młodsze pokolenie nie mówi już po litewsku. Opis śmierci języka przedstawiono poprzez bardziej konsekwentną analizę zmiany kodów w mikroareale Ramaškoni (Białoruś). Wyodrębnione przez autorkę etapy asymilacji (nacisk na wspólnotę, by mówiła w języku dominującym, dwu­języczność mieszkańców oraz utożsamianie się młodego pokolenia z innym językiem) powoli wypierały język litewski z użycia. Mieszkańcy starszego pokolenia, którzy na początku XX wieku nadal mówili po litewsku, nie przekazali go pokoleniu średniemu i młodszemu. Język litewski został wyparty z prywatnego środowiska domowego na dwa sposoby: rodzice rozmawiali między sobą po litewsku, a z dziećmi – poprostu [„Starzy się schodzą, bywało, to dudena (mówią) po litewsku.”] Opowiada różne rzeczy, a my, dzieci, już nic nie rozumiałyśmy, co ci starcy mamroczą (mówią). My, dzieci, nic nie rozumiałyśmy, z nami już rozmawiano po prostu“] (s. 135). Status języków zmieniał się: dialekt białoruski umacniał się do lat 20. XX wieku, a od 1920 do 1939 roku, po zajęciu przez Polskę Wileńszczyzny i części północno-zachodniej Białorusi, dominował język polski. I funkcje języka litewskiego przejął język polski, którego używanie upowszechniły Kościół, otwarte polskie szkoły podstawowe, wprowadzenie obowiązkowej nauki początkowej oraz stanowisko władz (język był środkiem komunikacji z władzami), np.: „[B]óg nie umie inaczej, tylko po polsku“; „[P]rzez dwadzieścia lat Polacy wbijali do głów, że język litewski jest niekulturalny, język ateistów. Bóg nie wysłucha modlitw po litewsku“ (s. 137–138). Dzieci posyłano do polskich szkół [„Kiedy otworzyły się szkoły, schodzimy się, stajemy, tworzymy swoje kółko i rozmawiamy po litewsku. A wtedy inni pokazują palcami: to Litwini, psia ich krew“ (s. 140)]. Białoruski język po prostu i język polski świadomie uważano za dwa warianty tego samego języka. Od połowy XX w. świadomość litewskiej tożsamości narodowej uległa wzmocnieniu: chciano nauczyć się ogólnego języka litewskiego, jednak etniczne samookreślenie mieszkańców mikroobszaru Ramaškoni zawsze zależało od władz, które ukształtowały opinię, że język litewski jest „lichym wiejskim językiem”; „brzydko mówimy po litewsku”; „zepsuty język litewski”; „[Nasz] język jest brzydki, jakby z jakiegoś przydrożnego rowu”; „wstrętny język”; „żmudzki (żmudzki) dialekt” (s. 143–144). Nie oceniano go również pozytywnie: „lie. ludzie nie chcą, żeby w kościele ktoś rozmawiał z 9 nimi prostym językiem, żeby zwracali się do księdza tak, jak do krowy” (s. 144). Na utratę prestiżu litewskich gwar / języka wpłynęły stosunki nie tylko z gwarą białoruską wprost, lecz także z językiem polskim: „oba te języki – zarówno litewski, jak i białoruski – były celowo przeciwstawiane językowi polskiemu, postrzeganemu jako język «wyższej kultury», bardziej prestiżowy (w niedawnej przeszłości)” (s. 145). Na południowo-wschodnim pograniczu Litwy i północno-zachodniej Białorusi mieszkańcy pozostali ci sami, lecz (w wyniku asymilacji kulturowej miejscowej ludności, prowadzonej poprzez administrację, oświatę i Kościół) stali się dwu- / wielojęzyczni. Tożsamość mieszkańców pogranicza zmieniała się od nieokreślonej pod względem narodowym do utożsamiania się jednocześnie z kilkoma grupami narodowymi. Tutejszość (lokalność) była sposobem przeciwstawienia się naciskom politycznym i społecznym oraz innemu systemowi tożsamości językowej. Chociaż w XXI w. młodzież południowo-wschodniej Litwy rozumie znaczenie wykształcenia, interesuje się kwestiami narodowości i etniczności, chciałaby wiązać swoją przyszłość z Litwą i zrezygnować z modelu tutejszości, nie stworzyła jeszcze własnego [„moja narodowość jest międzynarodowa” (s. 81)]. Na Białorusi język litewski wymarł, dominuje język rosyjski, który stał się językiem państwowym. Językowi polskiemu przypadła funkcja wyznaniowa. Podsumowując część 1 monografii Język i tożsamość na pograniczu południowo-wschodniej Litwy i Białorusi (II połowa XX w. – początek XXI w.), można stwierdzić, że praca wykonana przez Nijolė Tuomienė jest ważna i aktualna z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze, w książce podsumowano i krytycznie omówiono dotychczasowe prace i badania dotyczące obszarów badanych przez autorkę, a także oceniono ich metodologię. Po drugie, zaproponowano nowy socjolingwistyczny model badania pogranicza i obszaru intensywnych kontaktów językowych. Wartość tej monografii naukowej zwiększa również fakt, że nie jest ona wyłącznie lingwistyczna czy socjolingwistyczna – to praca interdyscyplinarna. Autorka opiera swoje badania nie tylko na pracach językoznawców czy socjolingwistów, lecz także na badaniach socjologów, kulturoznawców i historyków, ponieważ analizowane są nie tylko fakty językowe czy socjolingwistyczne, ale uwzględnia się również konteksty historyczne, kulturowe, społeczno-kulturowe i polityczne. Istotne jest to, że na oba badane obszary spogląda się „z obu stron”, tj. na niegdyś jednolity obszar języka litewskiego, bez sztucznego dzielenia go na Litwę i Białoruś. Na wartości nowości, aktualności i oryginalności monografii zyskuje również fakt, że autorka opiera się na wielojęzycznych autentycznych nagraniach dźwiękowych, włączając do badań materiały z socjolingwistycznych wywiadów z miejscowymi mieszkańcami. Należy wspomnieć, że autorka książki sama pochodzi z białoruskiej wyspy języka litewskiego, dlatego rozumie badaną sytuację i może ją oceniać nie tylko na podstawie zebranych materiałów, lecz także opierając się na autentycznym doświadczeniu. Po zamknięciu książki można śmiało powiedzieć, że postawiony w monografii cel – na podstawie danych empirycznych ukazać okoliczności wycofywania się / zaniku języka litewskiego z pogranicza południowo-wschodniej Litwy i wysp etnicznych Litwinów na Białorusi, ustalić socjolingwistyczne i etnolingwistyczne przyczyny zmiany językowej oraz zbadać przełączanie kodów stosowane przez dwu- / wielojęzycznych ludzi mieszkających / mieszkających niegdyś w miejscowościach pogranicznych, jego typy i funkcje – został zrealizowany i stanowi nowe spojrzenie na historię naszego języka oraz rozwój socjolingwistyczny. Dzisiejsza sytuacja języka litewskiego na południowo-wschodnim pograniczu Litwy niestety nie napawa wielkim optymizmem: w odrodzonym Państwie Litewskim, istniejącym już od ponad trzydziestu lat, „tutejszość” nadal istnieje. Do dziś obserwujemy „największe wojny” wciąż toczące się w duszach / sercach. Jak długo jeszcze potrwa, zanim uświadomimy sobie, że każdy człowiek pogranicza / peryferii,