Motinystė lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje (remiantis žodžio mama asociacijomis ir žodžių motiniškas, -a, motiniškai junginiais)

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–18 Contents link / Link do spisu treści ISSN 2669-218X (online / elektroniczne) Copyright © 2025 Silvija Papaurėlytė-Klovienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł w otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i powielanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznania autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-04-18. Accepted: / Przyjęto: 2025-05-13. 1 MACIERZYŃSTWO W OBRAZIE ŚWIATA JĘZYKA LITEWSKIEGO (NA PODSTAWIE ASOCJACJI ZE SŁOWEM MAMA ORAZ POŁĄCZEŃ WYRAZOWYCH MOTINIŠKAS, -A, MOTINIŠKAI) Motherhood in the Worldview of the Lithuanian Language (Based on the Associations of the Word mama (En. Mom) and the Compounds of the Words motiniškas, -a (En. Motherly), motiniškai (En. in a Motherly Way) SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: silvija.klovie[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-2538-9502 Kierunki badań naukowych: etnolingwistyka, językoznawstwo porównawcze, lingwistyka kognitywna, kulturoznawstwo lingwistyczne. https://doi.org/10.35321/all92-06 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule opisano część treści konceptu MOTKA należącego do językowego obrazu świata Litwinów. Na podstawie wyników analizy pola skojarzeniowego słowa mama, wszystkich form przymiotnika motiniškas, -a oraz połączeń przysłówka motiniškai podjęto próbę podsumowania, jak w językowym obrazie świata Litwinów postrzegana jest matka, a także jakie modele zachowania są dla niej charakterystyczne. Twierdzenia zawarte w artykule opierają się na analizie wyników eksperymentu swobodnych skojarzeń oraz przykładów z Korpusu współczesnego języka litewskiego opracowanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Przedstawione w artykule badanie dostarcza informacji o treści konceptu MOTKA i uzupełnia dotychczasową wiedzę o specyfice kategoryzacji świata w językowym obrazie świata Litwinów. SŁOWA KLUCZOWE: językowy obraz świata, koncept, matka (mama), matczyny, po matczynemu. ABSTRAKT Artykuł opisuje część treści pojęcia MOTINA (ang. MOTHER), należącego do litewskiego obrazu świata. Wykorzystując wyniki analizy pola skojarzeniowego słowa mama (ang. mom), wszystkich form przymiotnika motiniškas, -a (ang. motherly) oraz połączeń przysłówka motiniškai (ang. in a motherly way), w artykule podjęto próbę podsumowania postrzegania tego, czym jest matka w językowym obrazie świata Litwinów, a także typowych dla niej wzorców zachowania. Podstawę artykułu stanowią analiza wyników eksperymentu swobodnych skojarzeń 2 oraz analiza przykładów z podręcznika współczesnego języka litewskiego, opracowanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Badania przedstawione w artykule dostarczają informacji o treści pojęcia MOTINA (ang. MOTHER) i poszerzają dotychczasową wiedzę o osobliwościach kategoryzacji świata w obrazie świata Litwini. KEYWORDS: language world view, concept, mother (mom), motherly, in a motherly way. ĮVADINĖS PASTABOS Kalbos pasaulėvaizdžio tyrimai nuolat išlieka aktualūs, nes kalba, kurios vartojimo opierają się na przykładach, zmieniają się i przeobraża się również właściwy użytkownikom języka sposób postrzegania świata. Procesy te wzajemnie na siebie oddziałują, dlatego pełny opis obrazu świata właściwego danemu językowi nie może i nigdy nie będzie celem pracy językoznawców – nieustannie powstają nowe teksty, które zarówno odzwierciedlają zmiany w postrzeganiu świata, jak i same mogą na nie wpływać. Dążąc do opisania fragmentu obrazu świata utrwalonego w języku, celowe jest określenie zakresu analizowanego materiału językowego oraz okresu, z którym wiąże się jego powstanie, a na tej podstawie doprecyzowanie granic opisywanego obiektu. Badania oparte na materiale Narodowego Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, na przykładach zbliżonych do języka codziennego, zaczerpniętych z dyskursu elektronicznego, który często jest maksymalnie zbliżony do języka mówionego, aktualizują fragment 1 językowego obrazu świata – informacje o przedmiocie i zjawisku, procesie, istniejące w świadomości użytkownika, tj. dostarczają informacji o odpowiednim koncepcie i jego treści w językowym obrazie świata. Celem badania przedstawionego w artykule jest opisanie części treści konceptu MATKA, związanego z językowym obrazem świata języka litewskiego, z wykorzystaniem materiału różnego rodzaju. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) zgromadzić różnego rodzaju materiał językowy odzwierciedlający różnorodność treści konceptu – pole skojarzeń słowa mama oraz przykłady użycia wszystkich form przymiotnika motiniškas, -a i przysłówka motiniškai znajdujące się w Narodowym Korpusie Współczesnego Języka Litewskiego; 2) wykorzystując metody analizy odpowiednie dla materiału językowego, przedstawić częściowe wnioski; 3) podsumować wnioski cząstkowe i w ten sposób częściowo opisać treść konceptu MATKA. W badaniu zastosowano metody opisową, interpretacji, analizy konceptualnej oraz eksperymentu swobodnych skojarzeń. Stan badań nad zagadnieniem Matka, mama to jedne z wyrazów wskazujących na więź pokrewieństwa w języku litewskim. W litewskim językoznawstwie nazwy pokrewieństwa analizowano w różnych aspektach. 1 Według Asty Ryklienė do języka mówionego zbliża dyskurs elektroniczny to, że tekst najczęściej jest publikowany w nieprzeredagowanej formie, a język charakteryzuje spontaniczność, eliptyczność i kontekstowość. W dyskursie elektronicznym wyrazy i wyrażenia są skracane, obfituje leksyka nieoficjalna, przeważają zaimki pierwszej i drugiej osoby. Autorka uzasadnia swój wniosek, że język używany w komunikacji internetowej znacznie różni się od języka pisanego i ma cechy zbliżające go do odmiany języka mówionego (szczegółowo zob. Ryklienė 2000: 99–107). 3 W rozprawie doktorskiej Rūty Buivydienė przedstawiono wyczerpujący obraz nazw pokrewieństwa w języku litewskim, omówiono użycie i pochodzenie tych nazw oraz główne prawidłowości rozwoju systemu nazw pokrewieństwa (Buivydienė 1992). Istnieją prace, w których omawiane są nazwy relacji pokrewieństwa związane z jedną z płci (Buivydienė 2000; Kačiuškienė i in. 2008: 28–40; Kačiuškienė, Vikrauskaitė 2010: 46–54). Antanas Sabaliauskas w pracy Lietuvių kalbos leksika pisze, że słowo motina należy do starego słownictwa indoeuropejskiego. Słowo wspólne wszystkim językom indoeuropejskim, wiązane ze słowem *ma z języka dziecięcego (Sabaliauskas 1990: 20–21). Dainius Razauskas (2002) analizuje etymologię słowa moja (czyli określenia matki wyrażającego brak szacunku). O terminach pokrewieństwa tata, mama pisze również i wiąże je z językiem dziecięcym Juozas Jurkėnas (2011). Interesujących spostrzeżeń dostarczają prace o charakterze interdyscyplinarnym. Gabija Bankauskaitė-Sereikienė analizuje artykuły i reklamy drukowane w czasopismach z lat 1920–1940: Naujoji Romuva, Moteris, Naujas žodis, przeznaczone dla kobiet. Autorka stwierdza, że wówczas tradycyjna część społeczeństwa oczekiwała, aby kobieta była skromna, cnotliwa, pobożna, zdrowa, obdarzona naturalnym pięknem, pielęgnowała tradycje i, oczywiście, była matką. Taki wizerunek został przedstawiony w gazecie Moteris wydawanej przez Litewskie Katolickie Towarzystwo Kobiet (Bankauskaitė-Sereikienė 2012: 71–85). Gintarė Kavaliūnaitė-Amelyushkina prawie dwie dekady temu przeprowadziła badanie, którego celem było zbadanie wizerunku macierzyństwa w litewskich mediach. Na podstawie materiałów z czasopism Tavo vaikas, Mamos žurnalas i Mažylis badaczka stwierdza, że w ówczesnych mediach dominował tradycyjny patriarchalny wizerunek, którego istotą było nakłanianie kobiety do poświęcenia kariery i ambicji zawodowych dla rodziny oraz skupienia się wyłącznie na troskach rodzinnych. Ze względu na instynkt macierzyński kobiety lepiej niż mężczyźni mogą opiekować się dziećmi, dlatego każda kobieta powinna pragnąć macierzyństwa. Autorka badania zauważa, że w ówczesnym dyskursie wirtualnym, tj. w internecie, wizerunek matki nie był już tak jednolity; zaczęły pojawiać się inne poglądy – mówiono o kobiecie wątpiącej w swoje decyzje i odczuwającej rozbieżność między tradycyjną rolą a rzeczywistością (Kavaliūnaitė-Amelyushkina 2006: 42–52). Podobne kwestie omawiane są również w pracach, których uwaga koncentruje się na tematyce macierzyństwa w literaturze litewskiej. Analiza Karoliny Slotvinskiej opiera się na twórczości Vandy Juknaitė. Badaczka dochodzi do wniosku, że pisarka nie przedstawia wyidealizowanego obrazu, ponieważ w twórczości Juknaitė matka jest charakteryzowana za pomocą kontrastów. Jest ona jednocześnie silna i słaba, odważna i nieśmiała. Więzi matki z dzieckiem są wyjątkowo silne (Slotvinska 2021: 308–317). Žydronė Kolevinskienė stwierdza, że w prozie litewskiej najbardziej rozpowszechniony jest obraz matki, która poświęca się dla dzieci i męża, jest łagodna i dobra. Czytelnikowi stawiane są pytania, czy macierzyństwo jest wartością, czy kobieta z natury powinna posiadać instynkt macierzyński (Kolevinskienė 2008: 96–104). Artykuł Karoliny Slotvinskiej i Kristiny Rutkovskos poświęcony litewskiemu obrazowi MATKI opiera się na danych z ankiet przeprowadzonych wśród studentów; jego celem było ujawnienie 4 stereotypowych cech matki: określenie, co oznacza słowo matka, z czym się ona kojarzy, jakie cechy są dla niej charakterystyczne, jaką rolę matka odgrywa w życiu dziecka (Slotvinska, Rutkovska 2020). Szczegółowa analiza pojęcia MATKA została przedstawiona w monografii Ireny Smetonienė, Mariusa Smetony i Kristiny Rutkovskiej Ziemia. Matka. Chleb (Smetonienė i in. 2021), opartej na metodologii lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, stworzonej przez Jerzego Bartmińskiego i jego uczniów. Autorką części poświęconej obrazowi matki jest Kristina Rutkovska. Opierając się na źródłach Słownika języka litewskiego, słownikach gwarowych, słownikach współczesnego języka, źródłach folklorystycznych, przykładach dyskursu religijnego, literackiego i publicystycznego oraz materiałach ankietowych, badaczka opisuje bazowe pojmowanie matki. Podsumowuje się, że w językowym obrazie świata Litwinów zazwyczaj utrwala się, iż matka jest dobra, szczera, troskliwa, kocha i otacza opieką własne dzieci (Smetonienė i in. 2021: 290). W Słowniku asocjacji słownych języka litewskiego Simony Steponavičienė (Steponavičienė 1986) nie przedstawiono pól asocjacyjnych słów mama i matka, dlatego pole asocjacji słowa mama wykorzystane w badaniu zaprezentowanym w artykule jest pierwszą próbą podsumowania asocjacji słownych wywoływanych przez to słowo. Teoretyczna podstawa badania Jeżeli eksperyment asocjacji słownych jest przeprowadzany poprawnie, tzn. wszyscy respondenci, otrzymawszy listę bodźców i instrukcję, aby bez długiego zastanawiania się obok każdego słowa zapisali pierwsze słowo lub zdanie, które przyszło im na myśl, rzeczywiście tak robią, to wyniki eksperymentu ujawniają te informacje, które w językowym obrazie świata są związane z obiektem rzeczywistości pozajęzykowej, innymi słowy, ujawniają część treści konceptu realnie istniejącej w świadomości ludzi. Ponadto asocjacje słowne mogą pomóc określić model opisu konceptu. W językoznawstwie wymienia się kilka typów konceptów. Istota każdego typu opiera się na odmiennym sposobie reprezentowania informacji, który zależy od specyfiki obiektu rzeczywistości pozajęzykowej: 1) obrazy myślowe (są to konkretne obiekty postrzegane wzrokiem, na przykład chmura); 2) schematy (przypominają obraz, zawierają mniej szczegółów, akcentowany jest charakter przestrzenny, na przykład droga); 3) hiperonimy (nie są obrazowe, można je scharakteryzować poprzez wskazanie relacji logicznych, na przykład ssaki); 4) schematy typowe (poszczególne szczegóły są połączone w całość, przypomina to kadr filmowy, do którego trafia wszystko, co jest typowe i ważne w określonych okolicznościach, na przykład salon fryzjerski); 5) scenariusze (charakter fabularny, przypomina tytuł serii stereotypowych działań, na przykład zazdrość) (Babuškin 1996: 19–95). Gdy koncept nie ma wyraźnego związku z jednym z typów, uznaje się go za kalejdoskopowy. Doprecyzować, z którym lub z którymi ze wspomnianych typów można powiązać koncept, można po przeanalizowaniu jak największej liczby przykładów różnego typu. Przymiotniki motiniškas, -a oraz przysłówek motiniškai wybrano do analizy omawianego konceptu, kierując się podejściem do kategoryzacji świata, bliskim językoznawstwu kognitywnemu, jej odzwierciedleniem w języku oraz dążeniem do ujawnienia, jak w językowym obrazie świata Litwinów postrzegana jest 5 typowa matka i właściwe jej zachowanie, innymi słowy, jakie informacje można wiązać z treścią konceptu MATKA. Przyrostek -iškas, zgodnie z Gramatyką współczesnego języka litewskiego, wskazuje na podobieństwo do rzeczy określonej słowem podstawowym (DLKG 1994: 207). W gramatyce stwierdza się, że podobieństwo może być zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. „[P]rzymiotniki odrzeczownikowe z przyrostkiem -iškas często mają znaczenie przenośne, tj. oznaczają nie „jaki jak co”, lecz „jaki jak czyj”, np.: anielski głos, <...> wymowa aukštaitiska, <...> braterskie powitanie, <...> matczyna troska” (tamże). Rozwijając tę myśl, można dodać, że w przypadkach, gdy słowami podstawowymi odrzeczownikowych przymiotników z przyrostkiem -iškas są nazwy osób, różnica między „jaki jak co” a „jaki jak czyj” jest niewielka. Tym bardziej że w samej Gramatyce współczesnego języka litewskiego stwierdza się, że „do przenośnego znaczenia podobieństwa zbliżone jest inne znaczenie tych przymiotników – «charakterystyczny, zwyczajny, przypisywany przedmiotowi wyrażonemu słowem podstawowym, związany z tym przedmiotemׅ»“. Przytoczony w gramatyce przykład motiniškas rūpestis można zrozumieć, skupiając uwagę na dwóch aspektach: jest to troska, która jest charakterystyczna dla matek; troska, która przejawia się tak, jak przejawia się troska matek. Taki sam pogląd przyjmuje się również w Praktycznej gramatyce ogólnego języka litewskiego (PBLKG 2024: 431–432). Połączenia wyrazowe z motiniškas, -a i motiniškai są powiązane jedną kategorią, której centrum stanowi nazywanie słowem motina; relacja ta jest zarazem cechą łączącą wszystkich różnych członków kategorii. Do kategorii macierzyńskości, oprócz innych informacji, można przypisać wszystko, co w językowym obrazie świata może być opisane słowami motiniškas, -a, motiniškai, innymi słowy — wszystko, czemu użytkownicy języka przypisują wewnętrzne lub zewnętrzne podobieństwo do analogicznej sytuacji, w której występuje matka, albo dostrzegają, że przedmiot, proces, właściwość etc. są charakterystyczne, zwyczajne, przypisywane matce, 2 związane z matką. Żadna kategoria nie jest tożsama z konceptem, ale może być wykorzystywana jako źródło informacji w celu opisania konceptu. Zgodnie z tym poglądem należy stwierdzić, że różne przedmioty i zjawiska rzeczywistości pozajęzykowej związane z kategorią macierzyńskości, przy zmianie kierunku spojrzenia na przykłady użycia języka, ujawniają, jaka jest (albo jaka, jak się oczekuje, powinna być) matka, jakie działania i sposób ich wykonywania są dla niej charakterystyczne. Siekiant tikslesnių analizės rezultatų pasirinkta skirtinga tiriamoji medžiaga, t. y. žodžio mama asociacijų laukas, visų būdvardžio motiniškas, -a formų, prieveiksmio motiniškai vartojimo pavyzdžiai. Kitaip tariant, laisvųjų asociacijų eksperimento rezultatų analizę papildo konceptualioji analizė. Laikomasi nuomonės, kad skirtingų metodų ir skirtingos kalbinės medžiagos, apibūdinančios tą patį nekalbinės tikrovės objektą, derinys suteikia galimybę išsamiau atskleisti koncepto turinį. Žodžiai motina, mama, motiniškas, -a ir motiniškai 2 Tarp kategorijos ir koncepto lygybės ženklas negali būti rašomas, tačiau koreliacijos esama: konkretūs kategorija ir konceptas siejami su tuo pačiu tikrovės fragmentu. Konceptas yra informacija apie tikrovės objektą, esanti kalbos vartotojų sąmonėje, o kategorija yra pasaulio sutvarkymo kalbos vartotojų sąmonėje rezultatas. Kategorija apima platesnį nekalbinės tikrovės lauką, koncepto turinys labiau orientuotas į kalbą, kalbinę raišką, plg. galima kalbėti apie motinišką rūpestį, žvilgsnį, prisilietimą ar globą (tai yra motiniškumo kategorijos aktualizacijos pavyzdžiai), bet kalbėdami apie tai, ką kalbos vartotojai vadina motina, kokia yra motina, koks santykis su ja (Vaikinas motina vadino jį užauginusią moterį. Motina kantriai laukia. Nepakeičiamas kaip motinos meilė.) dėmesį sutelkiame į koncepto MOTINA turinį. 6 verbalizuoja tą patį konceptą, bet visų žodžių vartojimo kontekstai ir tų kontekstų nulemtas prasminis krūvis tikrai nėra vienodi. Słowo motina, pisząc o emocjonalnej, estetycznej, etycznej i innej ocenie wyrazu językowego, Kazimieras Župerka określa jako wyróżniane w sposób szczególny, doniosłe. Takie i podobne słowa (Župerka, opierając się na zgromadzonym materiale, wymienia słowa motina, Lietuva, tėvynė, Velykos) nazywa się także wysokimi, szlachetnymi, niezwykle pięknymi i znaczącymi (Župerka 2012: 196). Wynika z tego, że podobna treść i sfera użycia wiążą się również ze słowem motiniškai. Na uwagę zasługuje fakt, że zgodnie z wynikami badań K. Rutkowskiej użytkownicy języka przypisują słowu motina zupełnie inny ładunek emocjonalny, odmienny od tego, który opisuje Župerka: „[P]rzede wszystkim rozróżniłabym „mamę” od „matki“. „Matka” kojarzy mi się z surowością, chłodnymi relacjami między matką a jej dziećmi. Z jakiegoś powodu wyobrażam ją sobie jako starą, w chustce na głowie, pomarszczoną, taką, jaką czasami przedstawia się ją w litewskich baśniach ludowych. „Mama”, przeciwnie, jest młoda, ciepła, niebudząca „strachu”, ma bliższą relację ze swoimi dziećmi. <...> „Matka” kojarzy się po prostu z osobą, która kiedyś urodziła „motina“ nevadinu. Šiltesnis ir mielesnis žodis yra „mama“. „Motina“ man atrodo šiurkštus ir nemielas žodis“ (Smetonienė ir kt. 2021:146). Santykį tarp žodžių motina ir mama galima apibūdinti kaip santykį tarp siauresnės ir dziecko. Savos mamos nigdy nie są treścią o szerszym zakresie: matka jest pojmowana szerzej, bardziej abstrakcyjnie, to znaczy jest nazwą więzi pokrewieństwa, natomiast mama jest ukierunkowana na konkretną, rzeczywistą osobę znajdującą się obok użytkownika języka, dlatego można stwierdzić, że bardziej nadaje się do wyrażania osobistej relacji. Oba słowa nazywają ten sam obiekt rzeczywistości pozajęzykowej – kobietę w relacji do jej własnego dziecka, a zatem są związane z tym samym konceptem. Ze względu na związek słowa matka ze stylem wyższym do nazwania konceptu wybrano właśnie je. W celu przeprowadzenia badania przedstawionego w artykule wykorzystano różnorodny materiał językowy, aby porównać i opisać, w jakim stopniu korelują ze sobą wnioski sformułowane na podstawie analizy materiału o niejednorodnym charakterze, częściowo związanego z różnymi dyskursami, potencjalnie charakteryzującego się odmiennym ładunkiem emocjonalnym, lecz ujawniającego treść tego samego konceptu. Dobór materiału badawczego i metodologia badania W eksperymencie asocjacji słownych, którego wyniki wykorzystano podczas badania przedstawionego w artykule, wzięło udział prawie 600 studentów różnych programów studiów (z grup kierunków studiów z zakresu nauk humanistycznych, inżynierii, nauk społecznych i nauk o wychowaniu) z Szawli i Wilna, dla których język litewski jest językiem ojczystym. Ponieważ eksperyment asocjacyjny uznaje się za wiarygodny w przypadku, gdy wzięło w nim udział co najmniej 30 respondentów, mając na uwadze eksperyment swobodnych asocjacji, na którym opiera się część przedstawionego badania, można stwierdzić, że jego wyniki są wiarygodne. Wiek uczestników eksperymentu – 17–35 lat. Studentom przedstawiono listę 100 bodźców, wśród których znajdowało się między innymi słowo mama, i poproszono ich, aby bez długiego zastanawiania się obok każdego słowa zapisali pierwsze słowo, wyrażenie lub zdanie, które w tym momencie przyszło im do głowy. Podkreślono, że wszystkie odpowiedzi są dobre, zostaną 7 one wykorzystane wyłącznie do pracy naukowej z zakresu językoznawstwa. Eksperyment przeprowadzono w latach 2010–2020. Oznacza to, że osoby uczestniczące w eksperymencie są obecnie pokoleniem w wieku produkcyjnym, tworzącym życie kraju, podejmującym decyzje i prawdopodobnie wychowującym własne dzieci. Wśród wyników eksperymentu jest wiele przypadków, gdy jednakowych odpowiedzi jest kilkadziesiąt. Liczne jednakowe reakcje na bodźce odzwierciedlają właściwy przedstawicielom naszej kultury sposób postrzegania świata. Analizuojant bet kurio žodžio asociacijų lauko turinį pirmiausiai darytina prielaida, kad dalis asociacijų yra nulemtos ir kalbos sistemos, ir tikrovės daiktų ar reiškinių ryšių, dalis – labiau grindžiama ryšiais nekalbinėje tikrovėje. Dar vienas asociacijų tipas, kuris labai Wartościowe w opisie specyfiki obrazu świata właściwego dla konkretnego języka, utrwalonego w języku, są teksty precedensowe. Ścisłe rozgraniczenie, że jedne skojarzenia są wyłącznie wynikiem systemowości języka, a inne – wyłącznie aktualizacją relacji między przedmiotami i zjawiskami rzeczywistości, nie jest celowe ani logiczne, ponieważ język jest przecież odzwierciedleniem rzeczywistości, dlatego systemowość języka nie jest rezultatem samym w sobie, lecz częściowo koreluje z samą rzeczywistością pozajęzykową. Bardziej uzasadnione jest stwierdzenie, że część skojarzeń dowolnego słowa może mieć wyjaśnienie w systemie języka, a część takiego 3 wyjaśnienia nie ma. Do pierwszej grupy zalicza się skojarzenia paradygmatyczne, uwarunkowane miejscem słowa-bodźca w systemie języka, oraz syntagmatyczne, tj. takie, które motywuje zdolność bodźca do tworzenia połączeń wyrazowych i zdań o odpowiedniej 4 treści. Kolejną część badanego materiału stanowią przykłady aktualizacji kategorii macierzyństwa – połączenia wszystkich form przymiotnika motiniškas, -a oraz przysłówka motiniškai, zebrane z Korpusu współczesnego języka litewskiego. Ogółem oparto się na 550 przykładach, a do zilustrowania tez artykułu wykorzystano 87 przykładów. Przykłady użycia przymiotników i przysłówka sklasyfikowano na podstawie zaproponowanej przez Leonida O. Černeikę klasyfikacji świata na rzeczy konkretne i abstrakcyjne, czyli na te, które są postrzegane za pomocą narządów zmysłów (wzroku, słuchu, dotyku, węchu), oraz na te, których percepcja zachodzi wyłącznie w świadomości człowieka, tzn. w których istnienie po prostu się wierzy. Według tego uczonego jego klasyfikacja jest uniwersalna i obejmuje absolutnie wszystkie obiekty przyrody nieożywionej i ożywionej (więcej na ten temat zob. Černeiko 1997). W toku klasyfikacji okazało się, że różnorodność obiektów określanych jako motiniška i wiązanych z kategorią macierzyństwa jest ograniczona, dlatego klasyfikację L. O. Černeiki uproszczono i dostosowano do analizowanej kategorii. L. O. Černeiko wyróżnia obiekty materialne (wśród zdań zebranych na potrzeby niniejszego badania nie ma takich przykładów); a także obiekty niematerialne. W przypadku niniejszego badania obiektami niematerialnymi są dane i rezultaty działalności; na nich koncentruje się uwaga. 3 Mamy na myśli podejście do języka bliższe językoznawstwu synchronicznemu. 4 Również w takim przypadku nie można się obejść bez związku z rzeczywistością pozajęzykową, ponieważ związki syntagmatyczne między słowami są możliwe dlatego, że w rzeczywistości pozajęzykowej istnieje związek między rzeczami lub obiektami, które te słowa nazywają. 8 BADANIE Analiza pola asocjacyjnego słowa mama Paradygmatyczne asocjacje słowa mama ujawniają jego miejsce wśród innych nazw pokrewieństwa. Wraz z tatą (67 (28; 39) (jest to zdecydowanie najczęstsza asocjacja) 5 lub ojcem 12 (2; 10), tatusiem 1 (0; 1) mama stanowi podstawę tradycyjnie pojmowanej rodziny 16 (6; 10), są 6 rodzicami 3 (1; 2). Byli respondenci, którzy na bodziec zareagowali nim samym (mama 10 (8; 2), słowem matka 6 (1; 5) lub zdrobniałymi i pieszczotliwymi wariantami mamusia 2 (0; 2), mamutka 1 (0; 1), przekazującymi jeszcze cieplejszy stosunek do mamy. Odpowiedzi dziecko 3 (2; 1), syn 1 (0; 1) potwierdzają przekonanie, że za mamę zwykle uważa się kobietę, która ma i wychowuje dziecko. Ponieważ w artykule przedstawione badanie jest ukierunkowane na opis treści konceptu, wszystkie pozostałe asocjacje zostaną omówione, przyjmując za punkt wyjścia nie charakterystyki słów jako jednostek języka, lecz skupiając uwagę na informacji w nich zakodowanej. Charakterystyka matki i stosunek do niej W polu asocjacji słowa mama mniej uwagi poświęca się jej wyglądowi, a więcej zachowaniu, stosunkowi do ludzi i świata. Wspomniano zaledwie o kilku cechach zewnętrznych. Mama jest mała 1 (0; 1) i blond 1 (1; 0), ma warkocz 1 (1; 0), nosi okulary 1 (0; 1). Jak widać, w naszej świadomości ludzie blond są silniej kojarzeni z pozytywną oceną – taka, na podstawie eksperymentu asocjacyjnego, jest również córka (więcej o asocjacjach słowa córka zob. Papaurėlytė-Klovienė 2024: 9–32). Reakcje te odnotowują obiektywnie postrzegane cechy. Subiektywną reakcją związaną z wyglądem jest słowo piękna 1 (0; 1). Równie subiektywne są charakterystyki usposobienia człowieka: łagodna 4 (3; 1), szczera 1 (1; 0), naiwna 1 (0; 1), zła 1 (0; 1). To, co dla jednej osoby jest piękne lub szczere, dla innej może wydawać się przeciwne, dlatego nie można uogólniać, że wszystkie mamy są czułe, szczere, naiwne lub złe. Należy zaznaczyć, że niemal wszystkie skojarzenia wskazują na pozytywną ocenę; opisywana w ten sposób osoba nie stanowi zagrożenia ani przynajmniej nie powoduje dyskomfortu u osób komunikujących się z nią. Wyjątkiem może być słowo zła. Typowe opisy charakteru mamy są nierozerwalnie związane z opisem relacji z nią, przedłużają go i uzupełniają. Wszystkie reakcje ujawniające relację podmiotu z mamą wskazują na wspomnianą już pozytywną ocenę i pozytywne emocje wobec niej. Charakter emocji i zróżnicowany stopień bliskości relacji ukazują różne słowa podane przez respondentów: szacunek 4 (0; 4) – autorytet 2 (2; 0) – ciepłe uczucia 1 (0; 1) – najważniejsza 1 (0; 1) – miłość 60 (31; 29), kocham 20 (7; 13), kochać 1 (0; 1), kochamy 1 (0; 1), ukochana 1 (1; 0), ukochana osoba 2 (1; 1) itp. Część respondentów zareagowała przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym: najdroższa 5 (2; 3), najlepsza 4 (2; 2); najukochańsza 3 (2; 1), najbliższa 2 (2; 0), najdroższy człowiek 1 (1; 0), najlepszy człowiek 1 (1; Tutaj i dalej liczba przed nawiasem wskazuje, ile osób ogółem podało taką reakcję, pierwsza liczba w 5 nawiasie pokazuje, ile z nich stanowią kobiety, druga – ilu mężczyzn. 6 Mniejsza liczba reakcji na ojca jest najprawdopodobniej uwarunkowana tym samym stosunkiem emocjonalnym (por. tatuś i ojciec), o którym wspomniano, omawiając ładunek znaczeniowy słów mama i matka. 9 0), najbardziej ukochany człowiek 1 (1; 0), sama najlepsza 1 (0; 1). Takie reakcje również 7 oznaczają graniczne natężenie uczuć i mogą być traktowane jako przesłanka wzajemnego pozytywnego stosunku. Stosunek emocjonalny określany jest również za pomocą możliwości przenoszenia nazw. Podstawa przenoszenia nazwy jest bliska metaforom synestezyjnym: ciepło 29 (16; 13), słońce 1 (1; 0), złoto 1 (0; 1), klejnot 1 (1; 0), ciepła 2 (1; 1), bogactwo 1 (1; 0). Dominują dwa kierunki – światło i ciepło (które w naszej strefie klimatycznej są oceniane jako pożądane warunki, zapewniające bezpieczeństwo i komfort), wymieniane są wartości materialne – klejnoty, bogactwo i złoto. Takie sposoby wyrażania powtarzają pozytywną ocenę mamy odnotowywaną za pomocą innych określeń i definiują charakter więzi. Nazwy działań charakterystycznych dla mamy, odnotowane w polu skojarzeń Słowa mama, można umownie podzielić na określające działania aktywne i nieaktywne. Aktywnymi działaniami nazywa się takie, które mają nie tylko wyraźny obiekt, lecz także rezultat postrzegalny za pomocą zmysłów – czasami również materialny. Do takich zalicza się prace, obowiązki lub zobowiązania mamy w gospodarstwie domowym. Mama jest kobietą, która rodzi dzieci. Ujawnia to odpowiedź zarówno kobiet, jak i mężczyzn: rodząca 10 (2; 8). W językowym obrazie świata utrwala się, że mama odpowiada za to, by dom był uporządkowany (porządek 2 (0; 2) i żeby było co jeść (jedzenie 2 (1; 1), jeść 2 (0; 2), kolacja 1 (0; 1). Użytkownicy języka widzą mamę pracującą, lecz wymieniono zaledwie dwie nazwy konkretnych zawodów: pracuje 1 (0; 1), wychowawczyni 1 (1; 0); nauczycielka 1 (0; 1). To naturalne, że respondenci wymieniają zawody tradycyjnie kojarzone z kobietami. Matka jest postrzegana jako ta, która od samego urodzenia dzieci codziennie znajduje się najbliżej nich, a zwłaszcza wtedy, gdy dzieciom (i najprawdopodobniej nie tylko im) potrzebna jest pomoc: opieka 1 (0; 1), pieluchy 1 (0; 1), lekarstwa 1 (0; 1). Obowiązek i (lub) po prostu wybór bycia bliżej dzieci koreluje z mnogością tak zwanych działań nieaktywnych. Określenie działanie nieaktywne jest częściowo sprzeczne, dlatego należy doprecyzować, że większość takich czynności trudno sobie wyobrazić jako zachodzące tu i teraz, mające konkretny i postrzegalny zmysłami rezultat. Takie czynności są ciągłe, nie mają konkretnego początku ani końca, są raczej odbierane emocjonalnie jako wyraz wzajemnej relacji, a ich rezultat jest odczuwany albo nie. Matka przede wszystkim jest osobą, której dziecko nie jest obojętne; respondenci określają taką relację różnorodnie: troska 14 (9; 5), troskliwa 9 (4; 5), troszczy się 3 (0; 3). Charakterystyki łączy motyw nieobojętności, troski, przywiązania i pomocy: pocieszenie 2 (1; 1), opiekunka 1 (0; 1), kocha 1 (0; 1), schronienie 1 (0; 1), obrończyni 1 (1; 0). Należy zwrócić uwagę na to, że wyniki eksperymentu swobodnych skojarzeń pokrywają się z aspektami obrazu współczesnej kobiety opisanymi w artykule Slotvinskiej i Rutkovskiej. Badaczki podsumowują opinie studentów, którzy odpowiedzieli na pytanie ankietowe o prawdziwą matkę, że matka jest tą, która wychowuje, hoduje, troszczy się, kocha, tzn. ważne są społeczny i 7 O obfitości superlatywów związanych z tym tematem wspomina również K. Rutkovska, która opisała pojmowanie matki (Smetonienė i in. 2021: 146). 16 nie są również wyczerpujące, lecz są typowe dla tego obiektu rzeczywistości pozajęzykowej, z którym wiąże się omawiany koncept. A zatem koncept MATKA ze swej natury jest najbliższy typowym schematom, łączącym poszczególne szczegóły w całość i utrwalającym to, co typowe. LITERATŪRA Babuškin Anatolij P. 1996: Tipy konceptov v leksiko-frazeologičeskoj semantike jazyka [Types of Concepts in Lexical and Phraseological Semantics of Language], Voronež: Izdatelstvo Voronežskogo gosudarstvennogo universiteta. Bamberg Michael 1997: Emotion talk(s): The Role of Perspective in the Construction of Emotions. – The Language of Emotions: Conceptualization, Expresion and Theoretical Foundation, eds. S. Niemeier, R. Dirven, Amsterdam: J. Benjamins, 209–225. Bankauskaitė-Sereikienė Gabija 2012: Moters, įvaizdis Pirmosios Lietuvos Respublikos periodikoje [The Image of the Woman in the Periodicals of the First Republic of Lithuania]. – Respectus Philologicus 21(26), 71–85. Biedermann Hans 2002: Naujasis simbolių žodynas [New Symbol Dictionary], Vilnius: Mintis. Buivydienė Rūta 1992: Lietuvių kalbos vedybų giminystės pavadinimai: daktaro disertacija [Lithuanian Marriage Kinship Names: Doctoral Dissertation], Vilnius: Vilniaus universitetas. Buivydienė Rūta 2000: Lie. skeiris ‘našlys’? [Lith. skeiris ‘widower’?] – Baltistica 35(2), 215– 218. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/baltistica.35.2.571. Černeiko Leonid O. 1997: Lingvo-filosofskij analiz abstraktnogo imeni [Linguistic and Philosophical Analysis of an Abstract Name], Moskva: MGU. DLKG 1994: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika [Grammar of the Modern Lithuanian Language], red. V. Ambrazas, 2-asis patais. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Jurkėnas Juozas 2011: Viena specifinė antroponimų grupė [One Specific Group of Anthroponyms]. – Baltų onomastikos tyrimai 2, sud. G. Blažienė, A. Ragauskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 144–157. Kačiuškienė Genovaitė, Švambarytė-Valužienė Janina, Kruopienė Irena 2008: Moteriškos lyties asmenų pavadinimai lietuvių kalboje [Feminine Names in Lithuanian]. – Valoda dažādu kultūru kontekstā, Daugavpils: Daugavpils universitāte, 28–40. Kačiuškienė Genovaitė, Vikrauskaitė Jurgita 2010: Vyriškos lyties giminystės ryšius apibūdinantys asmenų pavadinimai Joniškio šnektose [Terms of Male Persons of Kinship in Joniškis Subdialects]. – Valoda dažādu kultūru kontekstā, Daugavpils: Daugavpils universitāte, 46–54. Kavaliūnaitė-Amelyushkina Gintarė 2006: Motinystės įvaizdis Lietuvos žiniasklaidoje [Representation of Motherhood in Lithuanian Media]. – Lyčių studijos ir tyrimai 2, 42–52. 17 Kolevinskienė Žydronė 2008: Motinystės diskursas lietuvių prozoje: Lauros Sintijos Černiauskaitės „Kvėpavimas į marmurą“ [Discourse of Motherhood in Lithuanian Prose: “Breathing into Marble” by Laura Sintija Černiauskaitė]. – Acta humanitarica universitatis Saulensis. Vaikas lietuvių ir pasaulio kultūrose 5 (2007), Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla, 96–104. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2004: Liūdesio konceptas lietuvių ir rusų kalbose: daktaro disertacija [The Concept of Sadness in Lithuanian and Russian Languages: Doctoral Dissertation], Vilnius: Vilniaus universitetas. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2024: Žodinės asociacijos kaip informacijos apie konceptą šaltinis (remiantis žodžių DUKRA ir SŪNUS asociacijų laukais) [Verbal Associations as a Source of Information about a Concept (Based on the Association Fields of the Words DAUGHTER and SON)]. – Bendrinė kalba 97, 9–32. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97. PBLKG 2024: Praktinė bendrinės lietuvių kalbos gramatika [Practical Grammar of Standard Lithuanian], A. Balčiūnienė, A. Drukteinis, R. Kazlauskaitė, J. Vaskelienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Razauskas Dainius 2002: Mat maja: razmyšlenija po povodu dvuch litovskich omonimov: mója “mat” и moja “mach” [Mother Maya: Speculations Concerning Two Lithuanian Omonyms: mója “mother” and moja “a wag”]. – Balto-slavjanskie issledovanija 15, 279–333. Ryklienė Asta 2000: Rašytinės lietuvių kalbos ir elektroninio diskurso palyginimas: dažniausi žodžiai ir žodžių formos bei prasminės žodžių formos [Comparison of Written Lithuanian and Electronic Discourse: Most Common Words and Word Forms and Semantic Word Forms]. – Darbai ir dienos 24, 99–107. Sabaliauskas Algirdas 1990: Lietuvių kalbos leksika [Lithuanian Language Lexis], Vilnius: Mokslas. Slotvinska Karolina 2021: Obraz matki w wybranych utworach Vandy Juknaitė [Picture of Mother Based on Selected Writings of Vanda Juknaitė]. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 2: Liaudiškasis, tautinis, daugiatautis ir daugiakultūrinis paveldas, sud. K. Rutkovska, S. Niebrzegowska-Bartmińska, Vilnius, Liublinas: Vilniaus universiteto leidykla, 308–317. DOI: https://doi.org/10.15388/VLLP.2021.19. Slotvinska Karolina, Rutkovska Kristina 2020: Lietuviškas MOTINOS paveikslas remiantis anketinių apklausų duomenimis [Lithuanian Image of MOTHER Based on Survey Data]. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 1: Teorinės prielaidos ir interpretacijos, sud. K. Rutkovska, S. Niebrzegowska-Bartmińska, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 326–336. Smetonienė Irena, Smetona Marius, Rutkovska Kristina 2021: Žemė. Motina. Duona [Earth. Mother. Bread], Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. 18 Steponavičienė Simona 1986: Lietuvių kalbos žodinių asociacijų žodynas [Dictionary of Lithuanian Verbal Associations], Vilnius: Mokslas. Uryson Jelena V. 1995: Fundamentalnyje osobennosti čeloveka i naivnaja “anatomija” [Fundamental Human Characteristics and Naive “Anatomy”]. – Voprosy jazykoznanija 6, 3–21. Župerka Kazimieras 2012: Metalingvistika. Nekalbininkų kalbotyra [Metalinguistics. Linguistics of Non-Linguists], Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Motherhood in the Worldview of the Lithuanian Language (Based on the Associations of the Word mama (En. Mom) and the Compounds of the Words motiniškas, -a (En. Motherly), motiniškai (En. in a Motherly Way) PODSUMOWANIE Niniejsze badanie ma na celu opisanie części treści konceptu MATKI związanej z obrazem świata języka litewskiego za pomocą wyników analizy pola asocjacyjnego słowa mama (ang. mom), analizy wszystkich form przymiotnika motiniškas, -a (ang. motherly) oraz wyników analizy połączeń przysłówka motiniškai (ang. in a motherly way). Podsumowując wyniki analizy pola asocjacyjnego, stwierdzono, że zgodnie z materiałem dotyczącym litewskiego obrazu świata matka jest osobą, która rodzi dziecko, opiekuje się nim, troszczy się o nie, kocha je i chroni. Z analizy kontekstów słów motiniškas, -a i motiniškai można wyciągnąć te same wnioski. Typowe zachowanie matki jest determinowane przez prymat elementu emocjonalnego i przejawia się w postaci miłości, opieki, troski i współczucia. Informacje, które zgodnie z analizą materiału językowego wiążą się z pojęciem MOTHER w litewskim językowym obrazie świata, stanowią dorozumiany lub eksplicytny wyraz relacji z matką: użytkownicy języka albo bezpośrednio opisują swój stosunek do jednego z rodziców, albo kodują go w innych słowach. KONCEPT MATKA jest najbliższy typowym schematom, które łączą poszczególne szczegóły w całość i ujmują to, co typowe.