The Radziwiłłs and Their Horses: Hipponyms in 17th- and 18th-Century Inventories of the Magnate Family’s Herds

Acta Linguistica Lithuanica 2025, tom 92, s. 1–23 Nuoroda į turinį / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (internetu / elektroninis) Prawa autorskie © 2025 Kamil Frejlich. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i wykorzystywanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-01-31. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-04-18. 1 RADZIWIŁŁOWIE I ICH KONIE: HIPONIMY W INWENTARZACH XVIII XVIII-WIECZNYCH STAD RODZINY MAGNACKIEJ STADA Radziwiłłowie i ich konie: nazwy koni z XVII i XVIII wieku w inwentarzach stad rodziny magnackiej KAMIL FREJLICH Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie E-mail: [email protected] ID ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9142-8886 Obszary badań: historia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, relacje między ludźmi a zwierzętami, historia społeczna, historia kultury, metodologia historii. https://doi.org/10.35321/all92-03 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE Artykuł analizuje hiponimy (nazwy własne koni) odnotowane w inwentarzach stad rodziny Radziwiłłów w XVII i XVIII wieku, zlokalizowanych głównie w Wielkim Księstwie Litewskim. Zidentyfikowano łącznie 434 jednostki leksykalne, w tym 106 form żeńskich i 328 męskich. Analiza tych nazw ujawnia, że nie były one przypadkowe, lecz stanowiły część celowego systemu nazewniczego. Nazwy odnosiły się do różnych cech zwierząt, w tym ich wyglądu, zachowania i prawdopodobnie miejsc pochodzenia. Niektóre nazwy w przypadku klaczy wiązały się z „kobiecością” i pięknem, podczas gdy te nadawane ogierom często odnosiły się do walki, odwagi i urzędów. Mitologia grecka i rzymska stanowiła istotne źródło inspiracji dla wielu hiponimów, podczas gdy inne wywodziły się od nazw gatunków zwierząt. Wiele z nich wiązało się również z szeroko rozumianym światem muzułmańskim. Wśród nazw najczęściej reprezentowane były języki polski, turecki i włoski. Autorzy źródeł prawdopodobnie pisali wyłącznie po polsku i nie byli dobrze wykształceni, co może wyjaśniać napotkane zniekształcone formy. SŁOWA KLUCZOWE: Radziwiłłowie, hiponimy, konie, zoonimy, inwentarze. 2 ANOTACJA W artykule analizowane są nazwy koni zapisane w inwentarzach stad należących do rodu Radziwiłłów, znajdujących się w XVII–XVIII w. głównie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Łącznie znaleziono 434 jednostki leksykalne (w tym 106 form żeńskich i 328 form męskich). Analiza nazw wykazała, że nie były one nadawane przypadkowo, lecz stanowiły część przemyślanego systemu nazw. Nazwy koni odnosiły się do różnych cech zwierząt, w tym ich wyglądu, zachowania i być może miejsca pochodzenia. Niektóre nazwy klaczy wiązały się z „kobiecością” i pięknem, natomiast nazwy ogierów – z walką, odwagą i służbą. Mitologia grecka i rzymska była ważnym źródłem inspiracji dla wielu imion koni, inne imiona wywodziły się z nazw gatunków zwierząt. Pojawiały się także imiona związane z szeroko rozumianą rzeczywistością świata muzułmańskiego. Języki, z których wywodziły się imiona, to najczęściej polski, turecki i włoski. Dla autorów spisów język polski był bodaj jedynym językiem, w którym mogli pisać, ponadto nie byli oni wykształceni, dlatego zdarzały się zniekształcone formy zapisu imion. SŁOWA KLUCZOWE: Radziwiłłowie, imiona koni, konie, zoonimy, inwentarze. WPROWADZENIE Istnieje kilka gatunków innych niż ludzie, które używają określonych sekwencji dźwięków do zwracania się do przedstawicieli własnego gatunku, co zaobserwowano między innymi u afrykańskich słoni leśnych (Pardo et al. 2024). Ludzie mają jednak zwyczaj nazywać nie tylko innych ludzi, lecz także przedstawicieli innych gatunków; praktykę tę można prześledzić aż do czasów Starego Państwa w Egipcie. Funkcje współczesnych zoonimów Janusz Strutyński określił jako: posesywną (wskazującą na własność osoby, która nadaje zwierzętom nazwy), różnicującą (odróżniającą jedno zwierzę od drugiego) oraz fatyczno-konatywną (stosowaną u niektórych gatunków w celu nawiązania kontaktu ze zwierzętami, wywołania ich reakcji itp.) (Strutyński 1996: 104–106). Twierdziłbym również, że pełnią one funkcję emotywną. Chociaż zoonyms historycznych nie można przypisywać tych samych funkcji we wszystkich kontekstach, niewątpliwie stanowią one ważny element pozwalający zrozumieć, jak niegdyś traktowano, ceniono i postrzegano zwierzęta, a tym samym służą jako źródło do historii relacji człowiek–zwierzę. Ponadto reprezentują warstwę żywego języka, która wiele mówi o samych ludziach, w tym o przemianach kulturowych. Na przykład we współczesnych kontekstach obserwuje się, że zoonyms pozostają pod wpływem kultury popularnej i bieżących wydarzeń (Strutyński 1996: 90–102; Duszyk 2011: 276–280). Dotychczasowe badania nad zoonimami w Rzeczypospolitej Obojga Narodów nie były dostatecznie rozwinięte. Opublikowano kilka artykułów na temat nazw bydła w Królestwie Polskim w XVII–XVIII wieku (Mytlakowski 1889; Pawlik 1922; Zborowski 1922; Warchoł 1961; Bubak 1974–1977) oraz w księstwie siewierskim w XVIII wieku (Pluta 1988). Przeanalizowano również nazwy psów używanych do polowań, odnotowane przez wojewodę poznańskiego Jana Ostroroga (1565– 1622) (Ziembicki 1934; Smetona, Smetonienė 2017). Dostępne są również pewne dane dotyczące imion psów używanych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku, przed unią lubelską (Ragauskienė 2010: 34), oraz w drugiej połowie XVIII wieku (Frejlich 2025). Chociaż współczesne hipponimy w językach słowiańskich są szeroko opracowane (Warchoł 2007: 119–268), przykłady z epoki wczesnonowożytnej są słabo reprezentowane w literaturze naukowej (zob. na przykład trzy XVIII-wieczne imiona koni z księstwa siewierskiego w: Pluta 3 1988). Można jednak wskazać artykuł Jewgieniji N. Warnikowej, która przeanalizowała hipponimy odnotowane głównie w inwentarzach monasterów wołogodzkich, obejmujące łącznie 430 form z XVI–XVIII wieku (Varnikova 2020). Marina Castiglione z kolei przeanalizowała 164 hipponimy związane ze stajniami szlacheckiej rodziny Moncada w środkowej Sycylii na przełomie XVI i XVII wieku (Castiglione 2021). Ogólnie zły stan badań nad historycznymi hipponimami można przypisać ich rzadkości w materiałach źródłowych. Zauważono na przykład, że nie występują one w późnośredniowiecznych miejskich księgach rachunkowych (Meiers 2019: 23). Bogdan Walczak stwierdził, że występują one bardzo rzadko w polskich materiałach źródłowych (Walczak 1996: 149–150). Niemniej źródła XVIII-wieczne z terenów Polski zawierają przykłady nieznane dotąd badaczom (Charczowski I: 11; Charczowski II: 43). Prawdziwe bogactwo takich nazw występuje jednak w materiałach dotyczących jednej z najbardziej wpływowych rodzin magnackich Wielkiego Księstwa Litewskiego – Radziwiłłów. 1. ŹRÓDŁA I STRATEGIE BADAWCZE Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie przechowuje obszerny zbiór znany jako Archiwum Warszawskie Radziwiłłów, który został przewieziony z Nieświeża do Warszawy w latach 1919 i 1923 (Lewandowska 2008: 632–654). Znaczną część zbioru stanowią różnego rodzaju inwentarze, zarówno dóbr, jak i ruchomości. Dowiedziono już, że inwentarze radziwiłłowskie są cennym i wieloaspektowym korpusem źródeł, który można wykorzystywać do badań nie tylko nad historią kultury materialnej (co wydaje się oczywiste), lecz także nad historią życia codziennego, mentalności oraz historią społeczną i kulturową (Augustyniak 2003), a także nad historią nieantropocentryczną, w tym historią zwierząt (Frejlich 2025). Należy zauważyć, że inwentarze różnych dóbr należących do szlachty były już wykorzystywane w historycznych badaniach socjolingwistycznych. Na przykład Zigmas Zinkevičius wykorzystał tego rodzaju dokumenty do analizy antroponimii i demografii w wybranych osadach siedemnastowiecznej Litwy, w tym w Wace, należącej do Bogusława Radziwiłła. Doprowadziło go to do wniosku, że ich ludność była w przeważającej mierze etnicznie litewska (Zinkevičius 1997). Inwentarze zarówno dóbr, jak i ruchomości stanowią cenną podstawę analiz socjolingwistycznych, ponieważ odzwierciedlają język używany w praktyce, mimo że nie w tym celu zostały sporządzone. W analizowanym zbiorze inwentarzy Radziwiłłów znajduje się około 90 rejestrów różnych zwierząt należących do rodziny w XVII–XVIII wieku, w tym psów, bydła, owiec i wielbłądów. Większość z nich dotyczy jednak koni – około 70, z czego tylko 10 zawiera jakiekolwiek hiponimy. Wszystkie rękopisy zostały napisane po polsku (zob. Ilustracja 1). Hiponimy pochodzą z lat 1612–1742. Stada, w których używano tych nazw, należały do trzech członków rodu Radziwiłłów: Krzysztofa (1585–1640), hetmana polnego (później wielkiego) litewskiego i wojewody wileńskiego (Inv. XXVI-17; Inv. XXVI-39; Inv. XXIX-249); Bogusława (1620–1669), wielkiego chorążego litewskiego i wielkiego 4 koniuszego litewskiego (Inv. XXVI-767); oraz Michał Kazimierz (1702–1762), który później został wojewodą wileńskim i hetmanem wielkim litewskim (Inv. XXVI-192; Inv. XXVI-261; Inv. XXVI-277; Inv. XXVI-320; Inv. XXVI-809; Inv. XXVI-988). Większość hiponimów występujących w źródłach wiąże się z pierwszym z tych magnatów. Imiona koni ze źródeł XVIII-wiecznych stanowią zaledwie około jednej dziesiątej całości. Analizowane dane pochodzą przede wszystkim ze stad zlokalizowanych na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego (Ageniškis, Astashyn, Belitsa, Berazavets, Dzyalyatsichy, Jašiūnai, Kapyl, Karelichy, Koydanava, Lyubcha, Naujamiestis, Nyasvizh, Papilys, Radviliškis, Slutsk, Usa, Vilnius, Vyžuonos, Zhuprany), ale także z należących do Królestwa Polskiego regionów Wołynia (Olyka, Radyvyliv, Rokhmaniv, Tsuman) i Podlasia (Orla), a także z zależnego Księstwa Kurlandii i Semigalii (Kuldīga). Uzasadnione jest posługiwanie się imionami koni ze stad Radziwiłłów na wszystkich tych terytoriach, ponieważ materiał źródłowy dowodzi, że zwierzęta były przewożone między poszczególnymi miejscowościami. Oznacza to, że powtarzające się hiponimy mogą niekiedy odnosić się do tego samego zwierzęcia. Na przykład w 1735 roku w Rokhmaniv wspomniano ogiera o imieniu Karaś, a w następnym roku pojawił się on w Tsuman, a także został przewieziony z Olyki do Nyasvizh (Inv. XXVI-261: 1; Inv. XXVI-277: 1; Inv. XXVI-988: 1). W dalszej części tekstu wymieniam wszystkie odnalezione imiona koni, kategoryzując je na żeńskie i męskie. Rozróżnienie to jest istotne, ponieważ rodzaj gramatyczny był zwykle używany do charakteryzowania zwierzęcia, nawet w przypadkach niejednoznacznych. Na przykład w jednym z późniejszych inwentarzy Radziwiłłów z 1765 roku (Inv. XXVI-883: 1) wspomniano o dwóch koniach „hermafrodytach”, jednak określono je jako „ogier <…> armofrodyt”. Jednak w wielu przypadkach rodzaj zwierzęcia nie jest określony w analizowanych źródłach. W takich przypadkach wybrałem najbardziej prawdopodobny rodzaj na podstawie rodzaju gramatycznego i znaczenia imienia. Niektóre formy nie są jednak od razu oczywiste. Na przykład Katona – które ze względu na swoją formę gramatyczną wydaje się imieniem żeńskim – okazało się imieniem ogiera. Nie wszystkie hiponimy były łatwe do odczytania, a w niektórych przypadkach pisarze zniekształcali pewne formy. Ponadto zdarzały się przypadki, w których nie było jasne, czy dane słowo odnosiło się do nazwy własnej, czy do cechy konia, takiej jak jego wygląd, usposobienie lub pochodzenie. Było to szczególnie trudne w przypadku form żeńskich, ponieważ autorzy inwentarzy często charakteryzowali klacze za pomocą przymiotników, z których niektóre mogły być używane jako hiponimy. Niemniej jednak udało mi się zidentyfikować 434 jednostki leksykalne (106 form żeńskich i 328 form męskich), które niewątpliwie — lub w niektórych przypadkach z największym prawdopodobieństwem — były używane jako hiponimy. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie zasad konwencji nazewniczej koni w stadach Radziwiłłów. Nie pomijając zawartych w nich informacji o koniach (takich jak płeć i cechy), należy uznać, że nazwy te były tworzone i używane przez ludzi. W związku z tym analizuję również aspekty historii ludzkości, które owe nazwy ujawniają. 5 Aby osiągnąć te cele, wszystkie formy zostały wymienione, a następnie poddane analizie. Szczególnie interesuje mnie ich etymologia, ze szczególnym uwzględnieniem ustalenia języka pochodzenia, a także ich semantyka. Kategoryzuję je w polach semantycznych i próbuję wywnioskować motywacje stojące za użyciem tych konkretnych form jako hiponimów. Prowadzi to do wniosków na temat twórców i użytkowników nazw – ich mentalności i horyzontów intelektualnych. W tekście stosuję analizę jakościową. Podejście to jest uzasadnione próbą odpowiedzi na pytania, w jaki sposób konie były nazywane i dlaczego wybierano te nazwy. Materiał źródłowy jest prawdopodobnie niekompletny (jest prawdopodobne, że wiele więcej koni miało imiona, lecz ich nie odnotowano), a niektóre z napotykanych form budzą wątpliwości, jak wspomniano powyżej. Ponadto nie zawsze możemy mieć pewność, czy powtarzająca się nazwa odnosi się do tego samego, czy do różnych zwierząt. Z tych powodów powstrzymałem się od określania częstotliwości występowania poszczególnych hipponimów lub ich grup, ponieważ wyniki byłyby prawdopodobnie wysoce wątpliwe. 2. HIPPONIMY Nazwy wymieniono poniżej w porządku alfabetycznym, w mianowniku. Zachowano oryginalną pisownię. Wszystkie warianty hiponimów (w tym błędne zapisy) podano, oddzielając je ukośnikami; najdokładniejszą formę umieszczono jako pierwszą. Wszystkie źródła podano w nawiasach kwadratowych i uporządkowano chronologicznie. Różne hiponimy oddzielono średnikami. Hiponimy żeńskie: Aisie (Inv. XXIX-249: 3); Antea (Inv. XXIX-249: 3); Arachna (Inv. XXVI-261: 4) / Rachna (Inv. XXVI-809: 6, 8); Ariadna (Inv. XXIX-249: 3; Inv. XXVI-809: 8) / Aryiadna (Inv. XXVI-261: 4) / Aryanna (Inv. XXVI-809: 6); Armida (Inv. XXIX-249: 3); Artemissia (Inv. XXVI-261: 4) / Archamissa (Inv. XXVI-809: 6, 8); Aspra (Inv. XXIX-249: 3); Astrea (Inv. XXVI-809: 8); Atalanta (Inv. XXVI-17: 50, 83, 89, 94; Inv. XXIX-249: 3; Inv. XXVI192: 1) / Atalianta (Inv. XXVI-17: 75) / Athalanta (Inv. XXVI-17: 40) / Atalantas (Inv. XXVI-809: 8); Badessa (Inv. XXIX-249: 4); Baszanka (Inv. XXVI-17: 28, 31–32, 49, 63, 65, 67, 72– 75, 83, 94, 101, 107) / Baszantka (Inv. XXVI-17: 20, 23–24, 60); Beladona (Inv. XXVI-17: 22, 29, 48–49, 60, 66, 75, 97, 108) / Belladona (Inv. XXVI-17: 27, 31–32, 69, 83, 101; Inv. XXIX-249: 1, 4) / Bella donna (Inv. XXVI-17: 40) / Beliadona (Inv. XXVI-17: 75) / Belatona (Inv. XXVI-17: 14); Bekulsza (Inv. XXVI-17: 28, 30, 32, 48, 66–68, 71, 83, 87) / Biekulsza (Inv. XXVI-17: 60, 107); Bellona (Inv. XXVI-192: 1; Inv. XXVI-809: 8); Betta (Inv. XXIX249: 4); Białogrodka (Inv. XXVI-17: 23, 27, 29–30, 49, 53, 56, 60, 68, 72, 76, 82–83, 89, 94, 101, 105); Bisua (Inv. XXIX-249: 4); Blanka (Inv. XXVI-17: 102); Brodka (Inv. XXVI-17: 37, 84); Camilla (Inv. XXIX-249: 5); Ceres (Inv. XXVI-261: 4) / Cyrys (Inv. XXVI-809: 6, 8); Cicalina (Inv. XXIX-249: 5); Ciciliana (Inv. XXIX-249: 5); Ciciluzsa (Inv. XXIX-249: 5); 6 Ciciscatina (Inv. XXIX-249: 5); Cinthia (Inv. XXIX-249: 5); Corutea (Inv. XXIX-249: 5); Czeszka (Inv. XXVI-17: 63); Dama (Inv. XXVI-17: 21, 23, 48, 65, 89, 94, 105; Inv. XXIX-249: 6); Dąmzella (Inv. XXIX-249: 6); Deka (Inv. XXIX-249: 6); Diana (Inv. XXIX-249: 6) / Dianna (Inv. XXVI192: 1) / Dyanna (Inv. XXVI-809: 8) / Dyianna (Inv. XXVI-261: 4); Dido (Inv. XXVI-809: 8); Dolatyczka (Inv. XXVI-17: 27, 29, 54, 57, 82) / Dolaticzka (Inv. XXVI-17: 72–73, 82); Dorinda (Inv. XXIX-249: 6); Dropka (Inv. XXVI-17: 32, 49, 83, 89, 95, 102, 106); Dryada (Inv. XXVI-809: 6, 8) / Dryiada (Inv. XXVI-261: 4); Emne (Inv. XXIX-249: 7); Farfarella (Inv. XXIX-249: 8); Fatima (Inv. XXVI-17: 101, 104); Fatma (Inv. XXIX249: 8); Flora (Inv. XXVI-192: 1; Inv. XXVI-809: 6, 8); Fortuna (Inv. XXVI-17: 20, 23, 32, 50, 60, 67, 69, 75, 83, 87, 91, 102; Inv. XXIX-249: 8); Garbata (Inv. XXVI-17: 72–73, 76, 82, 101); Giul (Inv. XXIX-249: 9); Gwiazda (Inv. XXVI-17: 63; Inv. XXIX-249: 9); Hasanka (Inv. XXVI-17: 27, 29, 31–32, 53–54, 56, 69, 76, 82–83, 89, 95, 105– 106) / Hasantka (Inv. XXVI-17: 24, 60) / Asanka (Inv. XXVI-17: 72); Io (Inv. XXVI-261: 4) / Iwa (Inv. XXVI-809: 6, 8); Irys (Inv. XXVI-809: 8); Juno (Inv. XXVI-192: 1; Inv. XXVI-261: 4; Inv. XXVI-809: 6, 8); Kadyn (Inv. XXIX-249: 13); Katonka (Inv. XXVI-17: 29, 54, 57, 63, 73, 76, 82, 107); Kawka (Inv. XXIX-249: 13); Kierime (Inv. XXIX-249: 13); Klorys (Inv. XXVI-261: 4) / Florys (Inv. XXVI-809: 6); Kmarica (Inv. XXIX-249: 2); Kornice (Inv. XXIX-249: 13); Korona (Inv. XXIX-249: 13); Kosata (Inv. XXVI-17: 63, 102, 105); Kosminka (Inv. XXVI-17: 63); Kusiade (Inv. XXIX-249: 13); Laura (Inv. XXIX-249: 14); Lątka (Inv. XXVI-17: 63); Lucca (Inv. XXIX-249: 14); Lucina (Inv. XXVI-192: 1) / Lucyna (Inv. XXVI-809: 8); Luna (Inv. XXVI-17: 27, 29, 50, 67, 101); Lysica (Inv. XXVI-17: 63); Łachewka (Inv. XXVI-809: 8); Ładna (Inv. XXVI-809: 7; Inv. XXVI-320: 4); Mała (Inv. XXVI-809: 7); Mamka (Inv. XXVI-17: 63); Marszałkowna (Inv. XXVI-17: 102); Martica (Inv. XXIX-249: 15); Menica (Inv. XXIX-249: 15); Misurka (Inv. XXVI-17: 24, 27, 29, 31–32, 49, 55, 60, 65, 67, 69, 72–73, 77, 82, 87, 95, 101) / Mysurka (Inv. XXVI17: 83); Musulmanka (Inv. XXVI-17: 101); Narcissa (Inv. XXIX-249: 16); Niszczycha (Inv. XXVI-17: 65, 67, 72–73, 75, 82, 101); Nizka (Inv. XXIX-249: 16); Nozderka (30, 32, 48, 60, 63, 66, 68, 73, 87, 101, 108) / Nasderka (Inv. XXVI-17: 83) / Nozdorka (Inv. XXVI-17: 82); Nozka (Inv. XXVI-17: 63); Orlianka (Inv. XXVI-17: 63); Ortega (Inv. XXIX-249: 17); Oszmianka (Inv. XXVI-17: 63); Pallas (Inv. XXVI-809: 8); Pandora (Inv. XXVI-192: 1; Inv. XXVI-809: 8); Panna (Inv. XXVI-17: 40, 103; Inv. XXIX-249: 1, 18); Paraska (Inv. XXVI-17: 90); Persa (Inv. XXVI-17: 32, 52, 56, 60, 72, 76, 82, 85, 89, 94, 105); Piękna (Inv. XXVI-809: 7; Inv. XXVI- 7 320: 4); Podlaszanka (Inv. XXVI-17: 63); Pomona (Inv. XXVI-192: 1; Inv. XXVI-809: 6, 8); Ponczoska (Inv. XXVI-17: 41); Prozerpina (Inv. XXVI-192: 1; Inv. XXVI-261: 4); Ilustracja 1. Inw. XXVI-39: 1 8 Ilustracja 2. Inw. XXVI-192: 1 9 Ilustracja 3. Inw. XXVI-277: 1 16 Warto zauważyć, że analizowane przez E. Varnikową przykłady rosyjskie w pewnym stopniu odnosiły się do tych samych pól semantycznych: wyglądu zwierząt, etnonimów, toponimów, urzędów, antroponimów oraz innych gatunków zwierząt. Nie były one jednak zapożyczone z innych języków (Varnikova 2020). Podobne były motywacje stojące za nazwami koni Moncadów na Sycylii, które również opierały się niemal wyłącznie na języku lokalnym, z jednym wyjątkiem łacińskim (Castiglione 2021). Ilustracja 4. Inw. XXIX-249: 23 17 Nie jest dokładnie jasne, jak przebiegał proces tworzenia hipponimów w stadach Radziwiłłów. Materiał źródłowy wskazuje jedynie, że czasami córki otrzymywały imiona po swoich matkach (Inw. XXVI-17: 27, 32). Jak omówiono w całej analizie, hiponimy wywodziły się ze słów w różnych językach, przy czym najczęściej używano polskiego, tureckiego i włoskiego. W przypadku postaci mitologicznych występują również przykłady z łaciny i starożytnej greki (prawdopodobnie za pośrednictwem łaciny). Przypadki nazw wywodzących się bezpośrednio z łaciny są rzadkie. Kilka przykładów można wywodzić od słów hiszpańskich – do wspomnianych wyżej form możemy dodać Chidalgo (← hidalgo ‘szlachcic’) i Ortega (nazwisko). Tylko jedna nazwa wydaje się pochodzić bezpośrednio z języka niemieckiego. Przykładem litewskim jest Brolis (‘brat’). WNIOSKI Hiponimy używane w stadach Radziwiłłów stanowią bogatą i zróżnicowaną grupę jednostek leksykalnych. Jak wykazano, nazwy te tworzą celowy system nazewniczy, który można również rozumieć w kontekście szerszych zjawisk historycznych i kulturowych. Obecność nazw koni odnoszących się do świata muzułmańskiego wyłącznie w inwentarzach z XVII wieku może mieć związek z polityczną i militarną historią Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w szczególności z konfliktami z Imperium Osmańskim i najazdami tatarskimi. Po traktacie w Karłowicach (1699) obawy te w dużej mierze zniknęły z krajobrazu historycznego, choć wcześniej miały istotne znaczenie dla mieszkańców państwa. Niezależnie od ich pochodzenia językowego wszystkie hiponimy zostały przefiltrowane przez system języka polskiego. Godnym uwagi przykładem jest fleksyjna forma Arachna zamiast pierwotnej nieodmiennej formy Arachne. Należy pamiętać, że wszystkie inwentarze zostały sporządzone w języku polskim, którym autorzy prawdopodobnie jako jedynym potrafili się posługiwać w piśmie. Fakt, że niektóre obce nazwiska przetłumaczono na język polski w Inv. XXIX-249 dodatkowo wspiera pogląd, że język polski odegrał kluczową rolę. Możliwe, że autorzy nie znali języków obcych, z których wywodziły się hipponimy, co może wyjaśniać, dlaczego niektóre z nich są zniekształcone. Autorzy inwentarzy prawdopodobnie nie byli dobrze wykształceni. Na przykład Inv. XXVI809 został prawdopodobnie spisany przez kogoś, kto miał niewielką wiedzę o mitologii lub nie znał jej wcale i zapisywał imiona postaci mitologicznych tak, jak je słyszał. Pomaga to wyjaśnić obecność zniekształconych form, takich jak Iwa, Rachna i Cyrys zamiast Io, Arachne i Ceres. Większość imion mitologicznych można przypisać czasom Michała Kazimierza Radziwiłła, który pobierał nauki z literatury klasycznej i sztuki (Kucharski 2022: 82–83, 92) i mógł odegrać rolę w tworzeniu tych hipponimów. Jasne jest, że niektóre imiona były z czasem używane dla różnych koni. Na przykład Skoczek odnotowano zarówno w latach 1620–1621, jak i 1735–1736. Nawet konie żyjące w tym samym 18 czasie mogły nosić to samo imię, o czym świadczy na przykład sytuacja z 1629 roku, kiedy to dwa zwierzęta nazwano Wezir, przy czym jedno z nich określono jako „stare” (Inv. XXVI-39: 1–2). Badania sugerują, że konie mogą reagować na pojedyncze słowa, pod warunkiem że są one używane konsekwentnie. Może to dotyczyć ich imion (Stachurska et al. 2024). Nie jest jednak jasne, jak – i czy w ogóle – analizowane hipponimy były używane w praktyce w stadach Radziwiłłów. Niektóre imiona, ze względu na swoją długość lub trudną fonetykę (np. Karakaszbasza), wydają się wysoce niepraktyczne w regularnym użyciu. Należy również zauważyć, że nie wszystkie konie należące do Radziwiłłów odnotowano z imionami. W rzeczywistości więcej zwierząt opisywano po prostu na podstawie ich cech fizycznych, takich jak „jeden koń gniady” (Inv. XXVI-310: 2), lub jedynie liczono (np. Inv. XXVI-445). Sugeruje to, że konie, których imiona odnotowano, były uznawane przez swoich właścicieli za bardziej wartościowe. Potwierdzają to dodatkowo inwentarze, które podkreślają genealogie zwierząt oraz stosowane strategie reprodukcyjne (najwyraźniej ilustruje to Inv. XXVI-17 – zob. także Ilustracje 2 i 3). Takie zwierzęta były prawdopodobnie postrzegane jako oznaki prestiżu, a nie jedynie jako siła robocza. Biorąc pod uwagę wyszukany charakter wielu hiponimów, zasadne jest przypuszczenie, że nazwy te pełniły podobną funkcję symboliczną. Ze względu na ich wyszukany charakter i obcą etymologię były one prawdopodobnie mniej praktyczne niż przykłady rosyjskie i włoskie analizowane odpowiednio przez E. Varnikową i M. Castiglione’a (Varnikova 2020; Castiglione 2021), chociaż we wszystkich trzech przypadkach hiponimy były motywowane w podobny sposób. Kwestia ta pozostaje jednak otwarta dla badań porównawczych, które wymagałyby dalszej eksploracji zasobów archiwalnych w poszukiwaniu dotąd nieznanych przykładów. Ponadto wartościowe byłoby porównanie hiponimów z innymi zoonimami. Na przykład, chociaż artykuł Kamila Frejlicha (2025) nie koncentruje się przede wszystkim na zoonimach, dostarcza on wglądu w nazwy psów należących do Radziwiłłów. Podobnie jak nazwy koni, były one również oparte na cechach zwierząt. Jednakże, w przeciwieństwie do hipponimów, odnosiły się one również do polowań, do których wykorzystywano psy, a także do dźwięków i instrumentów muzycznych, które przywoływały skojarzenia ze szczekaniem i wyciem. Bogactwo wczesnonowożytnych imion psów w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów, a potencjalnie także innych zoonimicznych form w różnych zespołach archiwalnych z tego okresu, pozostaje obiecującym obszarem dalszych badań. Jak wykazano powyżej, analiza hipponimów ze stad Radziwiłłów może prowadzić do wniosków dotyczących mentalności i horyzontów intelektualnych magnatów, a być może także ich otoczenia: ich fascynacji światem muzułmańskim (choć przynajmniej częściowo podsycanej przez zagrożenie militarne), zainteresowania mitologią klasyczną, nieco ekscentrycznego pociągu do języków obcych, przynależności do polskojęzycznego kręgu kulturowego oraz poziomu szacunku, jakim darzyli konie w swoich stajniach, najprawdopodobniej reprezentacyjne. Zniekształcenia form językowych pozwalają z kolei wnioskować o ograniczonym poziomie kompetencji kulturowej niższych rangą, lecz piśmiennych, sług Radziwiłłów. Bez wątpienia analogiczne badania, rzucające światło na różne aspekty historii społecznej i kulturowej, można by również przeprowadzić, wykorzystując inne przykłady. 19 SOURCES Charczowski I: Regestr porządku stajennego i rekwizytów różnych, tudzież koni stajennych <…> Pana Charczo[w]skiego, kasztelanica słońskiego, June 1774, Archiwum Państwowe w Przemyślu [further: AP Przemyśl], Archiwum Zamku Leskiego Krasickich [further: AZLK], no. 7. Charczowski II: Inwentarz, czyli zbiór rzeczy ruchomych <…> sukcessorów <…> Pana Władysława Charczowskiego, kasztelana słońskiego, 15 May 1775, AP Przemyśl, AZLK, no. 27. Inv. XXVI-17: [Registers of horses of Krzysztof Radziwiłł], 1612–1621, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [further: AGAD], Archiwum Warszawskie Radziwiłłów [further: AR], dz. XXVI, no. 17. Inv. XXVI-39: Rejestry koni jeznych, parep i cugów Je[g]o Ks[iążęcej] M[ości], które zostały przy mnie po odjeździe z Słucka Je[go] Ks[iążęcej] M[ości], 21 September 1629, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 39. Inv. XXVI-192: Regestr klacz stanowionych i zrzebięta pod sobą mających, 1726, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 192. Inv. XXVI-261: [Registers of herds], 1735, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 261. Inv. XXVI-277: Rejestr koni, które są odprowadzone z Ołyki do Nieświeża, 7 August 1736, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 277. Inv. XXVI-310: Opisanie stajni tudzież i ekwipażu J.O. Książęcia Imci, Olyka, 18 April 1741, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 310. Inv. XXVI-320: Szczepkowski Jan, Regestr specyfikowanych klacz w stadach trzech, źrzebiąt i źrzebców, after 28 June 1742, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 320. Inv. XXVI-445: Durucki Bereyter Aleksander, Tabella stad J.O. Ks[ię]cia Radziwiłła wojewody wileńskiego, hetmana wielkiego, 8 June 1755, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 445. Inv. XXVI-767: Regestr koni, które posłane są do Ks[ię]cia Je[g]o M[o]ś[c]i do Prus, 15 March 1658, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 767. Inv. XXVI-809: [Registers of mares], 1741, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 809. Inv. XXVI-883: Regestr stada klacz i ogierów oraz bydła rogatego i nierogatego z klucza pohoskiego przypędzonych, May–June 1765, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 883. Inv. XXVI-988: Regestr stanowionych klaczy w folwarku cumańskim za wolą J.O. Książęcia Imci Dobrodzieja, 1736, AGAD, AR, dz. XXVI, no. 988. Inv. XXIX-249: Regestr koni, jako teraz w kopylskiej stajni stoją, 12 September 1634, AGAD, AR, dz. XXIX, no. 249. 20 REFERENCES Augustyniak Urszula 2003: Inwentarze mienia radziwiłłowskiego z XVI–XVII wieku jako źródło do historii mentalności i życia codziennego – możliwości badań [The Inventories of Radziwiłł Property from the 16th–17th Centuries as a Source for the History of Mentality and Everyday Life – Research Perspectives]. – Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 51(2), 231–248. Bubak Józef 1974–1977: Nazwy zwierząt domowych z terenu Sądeczyzny w dokumencie z końca XVII wieku [The Names of Domestic Animals from the Sądeczyzna Region in a Document from the Late 17th Century]. – Rocznik Sądecki 15/16, 391–403. Castiglione Marina 2021: I cavalli di casa Moncada: un repertorio “di razza” di inizio Seicento [The Horses of the Moncada Family: A “Pedigree” Collection from the Early 17th Century]. – Rivista Italiana di Onomastica 27(2), 609–643. Duszyk Kinga 2011: Tendencje w kreowaniu współczesnych imion zwierząt na tle polskiej tradycji zoonimicznej [Trends in Creation of Contemporary Animal Names Against the Backdrop of Polish Zoonymic Tradition]. – Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica 6, 273–282. Internet Access: https://studialinguistica.uken.krakow.pl/article/view/5080. Frejlich Kamil 2025: Zwierzęta Radziwiłłów: Anny Luizy z Mycielskich i Michała Kazimierza „Rybeńki” (1754–1762) [Animals of the Radziwiłłs: Anna Luiza née Mycielska and Michał Kazimierz “Rybeńko” (1754–1762)]. – Miasto – społeczeństwo – kultura: studia ofiarowane prof. dr. hab. Andrzejowi Karpińskiemu w 75. rocznicę urodzin, eds. K. Frejlich, E. Kalinowski, E. Nowosielska, Warszawa: Instytut Historii PAN [in print]. Kucharski Adam 2022: Michał Kazimierz Radziwiłł „Rybeńko” jako uczeń [Michał Kazimierz Radziwiłł “Rybeńko” as a Student]. – Biuletyn Historii Wychowania 47, 79–99. DOI: https://doi.org/10.14746/bhw.2022.47.5. Lewandowska Dorota, ed., 2008: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym [The Central Archives of Historical Records in Warsaw. Guide to the Archival Holdings], Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Archiwum Główne Akt Dawnych. Meiers Fabienne 2019: Equestrian Cities: The Use of Riding Horses and Characteristics of Horse Husbandry in Late Medieval Urban Agglomerations. – The Horse in Premodern European Culture, eds. A. Ropa, T. Dawson, Berlin, Boston: De Gruyter, 13–26. Mytlakowski Władysław 1889: O nazwach krów na podstawie rękopisu z zeszłego wieku [On the Names of Cows Based on the Manuscript from the Last Century]. – Wisła 3(4), 901–906. Pardo Michael A., Fristrup Kurt, Lolchuragi David S., Poole Joyce H., Granli Petter, Moss Cynthia, Douglas-Hamilton Iain, Wittemyer George 2024: African Elephants Address 21 One Another with Individually Specific Name-Like Calls. – Nature Ecology & Evolution 8, 1353–1364. DOI: https://doi.org/10.1038/s41559-024-02420-w. Pawlik Stefan 1922: Nazwy krów w początkach XVIII wieku [The Names of Cows in the Early 18th Century]. – Lud 1(3–4), 203–209. Pluta Feliks 1988: Nazwy zwierząt domowych z XVIII wieku [The Names of Domestic Animals from the 18th Century]. – Wokół języka: rozprawy i studia poświęcone pamięci profesora Mieczysława Szymczaka, eds. M. Basaj, H. Borek, D. Buttler, B. Kreja, W. Lubaś, F. Pluta, S. Skorupka, T. Skubalanka, W. Śmiech, S. Urbańczyk, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 325–328. Ragauskienė Raimonda 2010: „Cave canem“: žmogus ir šuo Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XVI a. [“Beware of the Dog”: The Man and the Dog in the Grand Duchy of Lithuania in the 16th Century]. – Istorija 80(4), 21–49. Internet Access: https://www.vdu.lt/cris/entities/publication/6fb3ad32-719b-4f52-8b77-89afe5ea08c6. Smetona Marius, Smetonienė Anželika 2017: XVI–XVII a. šunų vardų motyvacija (remiantis J. Ostrorugo Nomenklatura ogarów) [The Motivation Behind Dog Names in the 16th– 17th Centuries (Based on J. Ostroróg’s Nomenclature of Hounds)]. – Lituanistica 63(3), 149–167. DOI: https://doi.org/10.6001/lituanistica.v63i3.3571. Stachurska Anna, Skowerska-Wiśniewska Anna, Kędzierski Witold, Tkaczyk Ewelina, Janicka Wiktoria, Łuszczyński Jarosław, Janczarek Iwona 2024: How Important is the Familiarity of a Human’s Voice in Teaching Horses a Novel Word? – Applied Animal Behaviour Science 273, 106231. DOI: https://doi.org/10.1016/j.applanim.2024.106231. Strutyński Janusz 1996: Urbozoonimia polska [Polish Urban Zoonymy], Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. Varnikova Evgenija N. 2020: Semantičeskie i slovoobrazovatelnye osobennosti kliček lošadej v istorii russkogo jazyka (po dannym perepisnych knig vologodskich monastyrej XVI – načala XVIII v.) [Semantic and Word-Formation Features of Horse Names in the History of the Russian Language (Based on the Data from the Inventories of Vologda Monasteries from the 16th to the Early 18th Century)]. – Voprosy onomastiki 17(1), 47– 83. DOI: https://doi.org/10.15826/vopr_onom.2020.17.1.003. Walczak Bogdan 1996: Polskie zoonimy historyczne [Polish Historical Zoonyms]. – Systemy zoonimiczne w językach słowiańskich, ed. S. Warchoł, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 147–158. Warchoł Stefan 1961: Nazwy własne krów w kilku zabytkach rękopiśmiennych małopolskich z końca XVII i XVIII wieku [Proper Names of Cows in Several Manuscript Monuments from Lesser Poland from the End of the 17th and 18th Centuries]. – Onomastica 7, 327– 351. 22 Warchoł Stefan 2007: Słownik etymologiczno-motywacyjny słowiańskiej zoonimii ludowej. Słowiańskie nazwy własne zwierząt domowych i udomowionych zwierząt dzikich w środowiskach wiejskich [Etymological and Motivational Dictionary of Slavic Folk Zoonymy. Slavic Proper Names of Domestic Animals and Tame Wild Animals in Rural Environments] 1: Bawoły. Byki. Konie. Woły [Buffaloes. Bulls. Horses. Oxen], Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Zborowski Juliusz 1922: Nazwy krów w XVIII wieku [The Names of Cows in the 18th Century]. – Lud 1(1), 56–60. Ziembicki Witołd 1934: Jana Ostroroga „Nomenklatura ogarów” [Jan Ostroróg’s “Nomenclature of Hounds”], Lwów: Drukarnia Księgarni Polskiej B. Połonieckiego. Internet Access: https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/showcontent/publication/edition/236265?id=236265. Zinkevičius Zigmas 1997: XVII a. dvarų inventoriai – Rytų Lietuvos antroponimikos ir demografijos šaltinis [17th-Century Manor Inventories – A Source for Eastern Lithuania’s Anthroponymy and Demography]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 63– 80. Internet Access: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/1344. Radvilos ir jų arkliai: XVII ir XVIII amžiaus žirgų vardai magnatų šeimos bandų inventoriuose STRESZCZENIE W artykule analizowane są imiona koni odnotowane w inwentarzach z lat 1612–1742, używane w stadach trzech magnatów z rodu Radziwiłłów: Krzysztofa, Bogusława i Michała Kazimierza. Stada te znajdowały się przede wszystkim w Wielkim Księstwie Litewskim, a także na Podlasiu, Wołyniu oraz w Księstwie Kurlandii i Semigalii. Łącznie ustalono 434 imiona, z których 106 miało formę żeńską, a 328 męską. W artykule wymieniono te imiona i przeprowadzono ich analizę jakościową. Wyniki analizy ujawniają przemyślany system nadawania imion. Imiona koni często wskazują na cechy zwierząt, w tym ich wygląd, zachowanie i prawdopodobnie miejsce pochodzenia. Ponadto kilka imion nadanych klaczom wiązało się z pojęciami „kobiecości” i piękna, natomiast imiona ogierów – z walką, odwagą i służbą. Mitologia grecka i rzymska stanowiła istotne źródło inspiracji dla imion, zwłaszcza imion koni rodzaju żeńskiego. Inne imiona wywodziły się od ogólnych nazw różnych gatunków zwierząt, szczególnie ssaków i ptaków. Wiele imion wiązało się również ze światem muzułmańskim; przy ich wyborze opierano się na nazwach stanowisk, tytułach, etnonimach, religii, imionach i nazwiskach postaci historycznych oraz ludzi. Na te okoliczności nadawania imion najprawdopodobniej wpłynęły stosunki polityczne i wojskowe między Rzecząpospolitą Obojga Narodów a Imperium 23 Osmańskim oraz jego relacje z Tatarami. Większość imion koni opiera się na słowach polskich, tureckich i włoskich, choć pojawiały się również słowa litewskie i z innych języków. Wiele imion inwentarzowych zapisano w zniekształconej formie, co może mieć związek z tym, że autorzy, poza językiem polskim, najprawdopodobniej nie znali języków obcych ani nie orientowali się w mitologii klasycznej. Ostatecznie badanie imion tych koni dostarcza cennych informacji o mentalności i horyzontach intelektualnych rodziny Radziwiłłów.