Slaviškos kilmės daiktavardžių morfologinės integracijos tendencijos K. Sirvydo Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum

Acta Linguistica Lituanica 2026, t. 94, s. 1–13 Link do spisu treści / Contents link ISSN 2669–218X (elektroniczne / online) TENDENCJE MORFOLOGICZNEJ INTEGRACJI RZECZOWNIKÓW POCHODZENIA SŁOWIAŃSKIEGO W SŁOWNIKU K. SIRVYDASA PROMPTUARIUM DICTIONUM POLONICARUM, LATINARUM ET LITUANICARUM Wzorce morfologicznej integracji słowiańskich rzeczowników zapożyczonych w Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum K. Sirvydasa ANŻELIKA SMETONIENĖ Litewski Instytut Języka E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-0352-884X Kierunek badań naukowych: morfologia. https://doi.org/10.35321/all94-09 STRESZCZENIE W artykule zbadano morfologiczną integrację z językiem litewskim słowiańskich rzeczowników zapożyczonych występujących w słowniku Konstantinasa Sirvydasa z 1620 r. Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum, a także związek między zakończeniami wyrazów i rodzajem gramatycznym w językach słowiańskich a litewskimi tematami, do których zintegrowano slawizmy. W tym celu ze słownika wybrano wszystkie wyrazy o słowiańskim rdzeniu, wyodrębniono hybrydy oraz ustalono tematy i znaczenia slawizmów. W słownikach języków słowiańskich z odpowiedniego okresu poszukiwano odpowiedników slawizmów, a następnie, porównując dane litewskie i słowiańskie, ustalono prawidłowości integracji slawizmów z systemem morfologicznym języka litewskiego w słowniku K. Sirvydasa z 1620 r. SŁOWA KLUCZOWE: słownik Sirvydasa, slawizmy, integracja morfologiczna, języki słowiańskie. ABSTRAKT Artykuł analizuje morfologiczną integrację z językiem litewskim słowiańskich rzeczowników zapożyczonych w słowniku Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum (1620) Konstantinasa Sirvydasa, a także związek między zakończeniami i rodzajem gramatycznym wyrazów w językach słowiańskich a litewskimi tematami, do których zintegrowano slawizmy. W tym celu ze słownika wybrano wszystkie wyrazy pochodzenia słowiańskiego, wykluczono hybrydy oraz ustalono tematy i znaczenia slawizmów. W słownikach języków słowiańskich z odpowiedniego okresu poszukiwano odpowiedników zapożyczeń, a następnie, porównując dane językowe litewskie i słowiańskie, ustalono prawidłowości integracji slawizmów z systemem morfologicznym języka litewskiego w słowniku K. Sirvydasa z 1620 r. SŁOWA KLUCZOWE: słownik Sirvydasa, slawizmy, integracja morfologiczna, języki słowiańskie. WPROWADZENIE Chociaż slawizmy w języku litewskim zaczęto badać już w XIX w., a w późniejszych pracach wiele uwagi poświęca się pochodzeniu slawizmów i ustalaniu odpowiedników głosek zapożyczeń w języku litewskim (Skardžius 1931; Būga 1958; Pokorny 1959; Fraenkel 1962; Palionis 1967; Urbutis 1992; 1993; Zinkevičius 2002; Smoczyński 2026) lub ogólnie leksyce zapożyczonej w dawnych pismach (Lebedys 1977; Zinkevičius 1968; 1988; Siaurukienė 1987; Sabaliauskas 1990; Copyright © 2026 Anželika Smetonienė. Opublikowane przez Litewski Instytut Języka. Jest to artykuł w otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydane przez Litewski Instytut Języka. Niniejszy artykuł jest udostępniany w otwartym dostępie na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025–05–14. Accepted: / Przyjęto: 2026–06–12. 1 Čepienė 2013; Vasiliauskienė 2022), integracja rzeczowników slawizmów w słowniku K. Sirvydasa Promptuarium dictum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum (SPr) z językiem litewskim jest nadal słabo zbadana. Ogólnie niewiele jest prac poświęconych morfologicznej integracji zapożyczonych rzeczowników (Valeckienė 1967; Laučiūtė 2007; Rudzinskas 2011a; 2011b; Smetonienė 2019; 2022). Morfologiczną integrację slawizmów najszerzej omówiła chyba Božena Vojtkevič (2010). Jej zdaniem, na podstawie języka-dawcy można wyjaśnić, dlaczego zapożyczenie trafia do jednego lub innego tematu; myśl tę podsumowuje schematem: słowiańskie -C → slawizmy -as (r. męski); słowiańskie (białorus.) -Č, (pol.) -C → slawizmy -is, -ius (r. męski) (Vojtkevič 2010: 248). W słownikach K. Sirvydasa, w porównaniu z innym litewskojęzycznym piśmiennictwem WKL z XVI i XVII w., znajduje się niemało „słów ówczesnego języka mówionego” (Pakalka 1997: 24), ponieważ wyróżniają się one tematyką, dlatego stanowią niezwykle cenne źródło do badań nad językiem litewskim XVII w. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie, jak rzeczownikowe slawizmy SPr rozkładają się między tematy litewskie. Aby osiągnąć ten cel, z SPr wyekscerpowano wszystkie słowa mające zapożyczony rdzeń i poddano je analizie morfologicznej oraz etymologicznej, aby oddzielić slawizmy od hybryd; następnie rzeczownikowe slawizmy sklasyfikowano według tematów, by ustalić prawidłowości integracji slawizmów z litewskim systemem morfologicznym odzwierciedlone w SPr. Łącznie z SPr wyekscerpowano 322 niepowtarzające się rzeczownikowe slawizmy. Możliwych odpowiedników slawizmów szukano w słownikach języków słowiańskich z właściwego okresu. Za odpowiedniki uznaje się słowa, które ze względu na rdzeń i znaczenie potencjalnie mogły być źródłami zapożyczeń. Dla zwięzłości przy słowach podawane są tylko znaczenia używane w SPr; wskazuje się, gdy zostały one uwzględnione w LKŽᵉ. Przedmiotem niniejszego artykułu są slawizmy, dlatego pominięto wyrazy międzynarodowe i hybrydy. Główna różnica między slawizmami (tj. zapożyczeniami przybyłymi z sąsiednich języków słowiańskich) a wyrazami międzynarodowymi polega na źródle zapożyczenia: za źródło wyrazów międzynarodowych uważa się język, z którego dane słowo rozpowszechniło się w językach świata, natomiast w przypadku slawizmów – język, z którego słowo zostało przejęte bezpośrednio. Na przykład, jeżeli wyraz niemiecki wszedł do języka litewskiego za pośrednictwem języka polskiego, uważa się go za polonizm, a nie germanizm. Hybrydy natomiast mają zarówno litewskie, jak i zapożyczone morfemy. Zapożyczone rzeczowniki, zintegrowane z językiem litewskim, nie są hybrydami, ponieważ ich końcówka pełni wyłącznie funkcję gramatyczną (Keinys 1984: 115). Ponadto nie jest konieczny warunek powstania hybrydy – wyraz podstawowy (tamże: 114). Niemniej w SPr występuje również niemało hybryd; są to najczęściej słowa mające zapożyczony rdzeń, lecz rodzimy przyrostek, albo złożenia, których jeden człon ma obce pochodzenie. Do analizy nie włączono takich słów jak abrūšelis 163, alvenykėlis 65, karalėlius 64, karaliūnas 64, karči̇amystė 52, lojęjas 163, lȯjikas 57, mašnapjovys 161 i in. TEMATY SLawizmów SPr Aby słowa obcego pochodzenia zostały zintegrowane z językiem litewskim, niezbędna jest nie tylko substytucja fonetyczna. Zapożyczone wyrazy nominalne muszą również zostać włączone do litewskiego systemu deklinacyjnego i przypisane do określonego rodzaju. Rzeczownikowe slawizmy SPr rozkładają się między dziewięć tematów: ō, iō, iio, ā, iā, iu, u, ī, ē. W słowniku K. Sirvydasa nie wystąpiły slawizmy należące do dziś nieproduktywnego tematu spółgłoskowego. Kamień ō. Najwięcej slawizmów SPr należy do kamienia ō – 134: abrazas 102 ‘obraz (zwykle świętych)’ LKŽᵉ; abrūšas 154 ‘ręcznik, chustka’ LKŽᵉ; advernykas 109 ‘odźwierny’ LKŽᵉ; akrūtas 112 ‘statek, parowiec’ LKŽᵉ; alubnykas 37 ‘gołębnik’; alvenykas 65 ‘naczynie używane do mycia rąk (obmywania się)’ LKŽᵉ; anūkas 195 ‘wnuk’ LKŽᵉ; aprašnykas 54 ‘handlarz’; artas 115 ‘starożytna moneta’ LKŽᵉ; asetras 147 ‘jesiotr’ LKŽᵉ; bajoras 168 ‘uprzywilejowany właściciel ziemski, zwykle średniozamożny ziemianin; uprzywilejowany człowiek szlachetnego pochodzenia, szlachcic’ LKŽᵉ; botagas 60 ‘narzędzie do poganiania zwierząt, bat’ LKŽᵉ; chvoldas 30 ‘fałda’; čebatas 167 ‘długi but z cholewą’ LKŽᵉ; čeraunykas 40 ‘czarodziej’ LKŽᵉ; česnakas 18 ‘warzywo o ostrym zapachu’ LKŽᵉ; četvergas 19 ‘czwartek’ LKŽᵉ; čiepas 178 ‘gałązka, odrost, którym szczepi się inną roślinę, zraz, szczep’ LKŽᵉ; čiobras 16 ‘aromatyczna roślina z rodziny wargowych, o drobnych kwiatach’ LKŽᵉ; funtas 32 ‘funt’ LKŽᵉ; furmonas 32 ‘woźnica, furman’ 2 LKŽė; grabas 182 ‘trumna; grób’ LKŽė; grybas 40 ‘organizm, zwykle wytwarzający trzon i kapelusz, grzyb’ LKŽė; griekas 158 ‘grzech’ LKŽė; gvaltas 40 ‘przemoc, ucisk’ LKŽė; herbas 32 ‘znak wyróżniający państwo, miasto, stan lub ród, przedstawiany na flagach, monetach i pieczęciach’ LKŽė; heretikas 50 ‘zwolennik herezji, heretyk’ LKŽė; hetmanas 32 ‘najwyższy dowódca wojskowy w państwie litewsko-polskim (XVI–XVIII w.)’ LKŽė; jermėkas 35 ‘damska odzież spodnia’ LKŽė; jubileušas 81 ‘jubileusz’ LKŽė; kalpokas 59 ‘rodzaj filcowej czapki’ LKŽė; kamarnykas 59 ‘główny zarządca dworu książęcego; dziesiętnik; jakiś wyższy urzędnik’ LKŽė; kapeniėkas 60 ‘rodzaj wierzchniej odzieży’ LKŽė; kaptonas 50 ‘zimowa kurtka, watowana kurtka’ LKŽė; karosas 51 ‘kostna ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae) o otwartym pęcherzu pławnym, karaś’ LKŽė; kauras 51 ‘mata, narzuta, dywan’ LKŽė; kazokas 62 ‘lekko uzbrojony jeździec’ LKŽė; kažemiekas 33 ‘garbarz, rzemieślnik zajmujący się obróbką skór’ LKŽė; kilepas 17 ‘dawna broń – siekierka i młotek na długim trzonie’ LKŽė; kilupas 54 ‘narzędzie’ LKŽė; klumkas 181 ‘tobołek, bagaż, kupa’ LKŽė; kolytynkas 50 ‘wytwórca lub sprzedawca dawnych sakiewek’ LKŽė; koplūnas 51 ‘wykastrowany kogut’ LKŽė i t. d. Przy przejmowaniu zapożyczenia z języków słowiańskich i włączaniu go do systemu języka litewskiego zazwyczaj zachowuje się jego rodzaj (Voitkevič 2010: 248). Odpowiedniki większości slawizmów SPr należących do tematu ǫ w językach-dawcach również mają rodzaj męski, a ponadto twarde zakończenie, na przykład grabas (< st. ros. гробъ 1. ‘dół; miejsce pochówku, mogiła’; 2. ‘trumna, grobowiec’ (SRJA IV 137); rus. zach. гробъ 1. ‘grobowiec, grobowiec, dół’; 2. ‘mogiła na pagórku’; 3. ‘trumna’ (HSBM VII 164); pol. grob ‘miejsce, w którym grzebie się zmarłego, mogiła, nagrobek, sarkofag, grobowiec’ (SPol VIII 119)); levas 72 (< st. ros. левъ, львъ ‘lew’ (SRJA VIII 183); rus. zach. леѵъ ‘lew’ (HSBM XVI 316); pol. lew ‘zool. Felis leo’ (SPol XII 162)); majestotas 76 (< st. ros. маестатъ ‘wielkość, majestat’ (SRJA IX 7); rus. zach. маестать ‘wielkość, majestat; sława, chwała’ (HSBM XVII 216); pol. majestat ‘godność władzy’ (SPol XIII 34)); svietas 177 (< st. ros. свѣтъ ‘ziemia, wszechświat, wszystkie strony; świat, stworzenie’ (SRJA XXIII 134); rus. zach. светъ, свѣтъ ‘kula ziemska; ziemia ze wszystkim, co na niej istnieje’ (HSBM XXXI 113); pol. świat ‘ziemia jako miejsce przebywania ludzi wraz ze wszystkim, co się na niej znajduje, także otaczający ją wszechświat’ (SS IX 48)); sūdas 162 (< st. ros. судь ‘osądzenie, kara’ (MSDJA III 603); rus. zach. судъ ‘postanowienie sądu, wyrok’ (HSBM XXXIII 51 i inne) i t. d. Języki słowiańskie, w przeciwieństwie do litewskiego, do dziś zachowały rodzaj nijaki, dlatego jeśli przejmuje się rzeczownik tego rodzaju, współcześnie otrzymuje on żeńskie końcówki tematu ą, najprawdopodobniej ze względu na fonetyczne podobieństwo samogłosek o i a (Gird­enis 2001: 385). Jednak przed działaniem prawa Leskiena, tj. w XIII–XIV w., język litewski również miał rodzaj nijaki i dopiero po zadziałaniu tego prawa zapożyczone przed nim rzeczowniki rodzaju nijakiego z języków słowiańskich, wraz z litewskim dziedzictwem leksykalnym, przeszły do rodzaju męskiego i znalazły się w paradygmacie tematu ǫ (tamże: 385). W SPr stosunkowo wiele jest takich rzeczowników, które należą do tematu ǫ, a ich odpowiedniki w językach słowiańskich mają rodzaj nijaki. Te slawizmy zapożyczono z języków wschodniosłowiańskich: blūdas 81 ‘miska; ilość, która się w niej mieści’ LKŽė (< st. ros. блюдо ‘miska’ (SRJA I 247); rus. zach. блюдо ‘talerz’ (HSBM II 74)); čerėslas 183 ‘tobołek, pas do pieniędzy, sakiewka’ LKŽė (< st. ros. чересла (l. mn.) ‘lędźwie’ (MSDJA III 1501); rus. zach. чересло ‘skórzany pas na pieniądze i inne cenne rzeczy’ (HSBM XXXVI 36)); kodlyas 50 ‘żółtawa, pachnąca żywica, używana zwykle podczas obrzędów kościelnych jako kadzidło’ LKŽė (< st. ros. кадило ‘substancja wonna, kadzidło’ (SRJA VII 12); rus. zach. кадило ‘pachnąca substancja do okadzania podczas nabożeństwa’ (HSBM XIV 216)); krapylas 65 ‘miotełka do kropienia, kropidło’ LKŽė (< rus. zach. кропило ‘kropidło’ (HSBM XVI 172)); rętnas 10 ‘plama, znak’ LKŽė (< st. ros. пятно ‘plama’ (SRJA XXI 98); rus. zach. пятно, петно, пятмо ‘znak, skaza’ (HSBM XXIX 418)); remeslas 161 ‘rzemiosło’ LKŽė (< st. ros. ремесло ‘sztuka, umiejętność, rzemiosło’ (SRJA XXII 143); rus. zach. ремесло ‘zajęcie, zawód’ (HSBM XXX 69)); viedras 192 ‘wiadro’ LKŽė (< st. ros. ведро ‘wiadro’ (SRJA II 49); rus. zach. вядро ‘wiadro’ (HSBM III 61)); vynas 194 ‘napój alkoholowy wytwarzany z winogron, 3 „soki różnych owoców” LKŽe (< st.rus. вино ‘вино’ (SRJA II 182); rusińskie вино ‘вино’ (HSBM III 281)). W SPr występują również zapożyczenia należące do starszej warstwy, które weszły do języka litewskiego jeszcze przed zanikiem zredukowanych samogłosek w językach słowiańskich: asilas 115 ‘zwierzę domowe podobne do konia’ LKŽe (< st.rus. осель, осьль ‘осёл’ (SRJA XIII 84); pulkas 15 ‘oddział wojskowy’ LKŽe (< st.rus. пълкъ, полк ‘воинское подразделение, полк’ (SRJA XVI 220)). Spośród wszystkich rzeczownikowych slawizmów SPr należących do tematu ǫ wyróżniają się blekai 31 ‘wnętrzności, jelita; potrawa z nich’ LKŽe oraz č́erai ‘czary’ LKŽe. Odpowiedniki tego ostatniego w językach słowiańskich są rzeczownikami pluralnymi albo przynajmniej zwykle używa się ich tylko w liczbie mnogiej: st.rus. чары (постоянно во множ. ч.) ‘czarodziejstwo, czary’ (MSDJA III 1474), rusińskie чары, чapu ‘czary, czarostwo, czarnoksięstwo’ (HSBM XXXVI 279), pol. czar, czary ‘zjawisko nadprzyrodzone o charakterze demonicznym; gusła, sztuki magiczne, wróżenie’ (w słowniku zaznaczono, że spośród 148 zapisów tylko 1 występuje w liczbie pojedynczej) (SPol IV 6). W LKŽe ten rzeczownik również podawany jest jako pluralium tantum. Przy slawizmie blekas, chociaż zaznaczono, że liczba pojedyncza występuje w słowniku Frydricha Kuršaitisa, w LKŽe zamieszczono odsyłacz do częściej używanej liczby mnogiej blekai. Jest to zapożyczenie z języka polskiego, w którym odpowiednikiem slawizmu jest pol. flak ‘kiszka, jelito, wnętrzności, żołądek u zwierząt przeżuwających, gorszy gatunek mięsa, ochłap’ (SPol VII 77); rzeczownik ten w języku polskim ma liczbę pojedynczą i mnogą, choć, ponownie, częstsza jest liczba mnoga. Zatem zapożyczenia SPr wywodzące się od rzeczowników słowiańskich, których najczęściej używa się w liczbie mnogiej, również podawane są jako pluralia tantum. Temat ā. 79 Slawizmy SPr przypisane tematowi ā: abyda 150 ‘krzywda, uraza, zniewaga’ LKŽe; afiera 100 ‘ofiara’ LKŽe; akvata 104 ‘ochota, pociąg’ LKŽe; alyva 113 ‘drzewo i owoc z ciepłych krajów’ LKŽe; arielka 37 ‘wódka’ LKŽe; artauga 178 ‘dawna moneta, szyling’ LKŽe; būda 67 ‘namiot, schronienie, domek (stróża, pasterza itp.)’ LKŽe; čėra 17 ‘kielich’ LKŽe; dėka 29 ‘podziękowanie, wdzięczność’ LKŽe; dieška 30 ‘beczka, kadź’ LKŽe; farba 31 ‘farba, kolor’ LKŽe; farbatka 31 ‘koronka’; fijo­lka 31 ‘fiołek’ LKŽe; galka 33 ‘kulka, grudka’ LKŽe; gromata 73 ‘list; pismo, dokument’ LKŽe; juka 48 ‘zupa gotowana z krwi ptaków albo zwierząt’ LKŽe; jupa 176 ‘długa wierzchnia odzież damska (dawniej także męska), wkładana przez głowę, z rękawami; suknia’ LKŽe; kalėda 59 ‘dar bożonarodzeniowy’ LKŽe; kamara 59 ‘izba w chłopskiej chacie lub spichlerzu przeznaczona do przechowywania różnych produktów i rzeczy, komora, magazyn’ LKŽe; karčiama 51 ‘karczma’ LKŽe; karūna 11 ‘metalowa ozdoba głowy; symbol władzy monarchów; wieniec’ LKŽe; kleka 55; klėtka 55 ‘klatka’ LKŽe; kolyta 50 ‘dawna sakiewka; woreczek na tytoń’ LKŽe; kotauka 52 ‘motyka’; krota 63 ‘klatka’ LKŽe; kurapka 68 ‘dziki ptak z rodziny kuraków, dzika kura, kuropatwa’ LKŽe; kurva 68 ‘rozwiązła kobieta, nierządnica’ LKŽe; kvarma 31 ‘forma, model, wzór, według którego coś się wykonuje’ LKŽe i in. Wśród slawizmów SPr należących do tematu ā, podobnie jak wśród rzeczowników tematu ǫ, znajdują się wyrazy pochodzące od słowiańskich rzeczowników rodzaju nijakiego: futra 32 ‘futro’ LKŽe (< rusińskie футро ‘выработанная шкура пушного зверя, а так сама некалькі такіх шкур, сшытых разам’ (HSBM XXXVI 42); pol. futro ‘wyprawiona skóra zwierzęca z włosem, błam futrzany, też odzienie podbite futrem’ (SPol VII 159)); pekla 121 ‘piekło’ LKŽe (< st.rus. пекло (SRJA XIV 186); rusińskie пекло ‘пекла’ (HSBM XXIV 66); pol. piekło ‘w religiach: miejsce przebywania zmarłych lub ich dusz’ (SPol XXIV 57)); stadala 38 ‘zajazd z dachem przeznaczonym do ustawiania koni’ LKŽe (< st.rus. стодола ‘крытое гумно, сарай’ (SRJA XXVIII 72); rusińskie стодола ‘заезны двор з карчмой’ (HSBM XXXII 399); pol. stodola ‘budynek w gospodarstwie wiejskim służący do przechowywania niewymłóconego zboża i słomy’ (SS VIII 446)). Zapożyczenia te zostały przejęte do języka litewskiego już po prawie Leskiena, dlatego należą nie do tematu ǫ, lecz do ā. Do tematu ā należą w SPr nie tylko rzeczowniki rodzaju żeńskiego, lecz także pojedyncze wyrazy rodzaju męskiego, najczęściej – wspólnego. Slawizm sirata 165 ‘sierota’ LKŽe w języku litewskim ma rodzaj wspólny; taki sam rodzaj mają jego odpowiedniki w językach słowiańskich: st.rus. сирота ‘ребенек, подросток, оставшийся без одного или обоих 4 rodziców’ (SRJA XXIV 156); rusińskie сипота ‘сірата’ (HSBM XXXI 271); pol. sirota ‘dziecko, które utraciło obydwoje rodziców lub jedno z nich’ (SS VIII 191). Rzeczownik vaivada 95 ‘namiestnik władcy, zarządca określonego regionu kraju’ LKŽe jest rodzaju męskiego, podobnie jak jego odpowiedniki w językach-dawcach: st.rus. воевода ‘лицо, представляющее высшую власть на местах’ (SRJA II 261); rusińskie воевода ‘начальник города і градской акругі’ (HSBM IV 85); pol. wojewoda ‘początkowo urzędnik nadworny, dowódca wojska w zastępstwie panującego, z czasem wysoki urzędnik ziemski’ (SS X 279)). Jak widać, przestrzegana jest zasada, że rodzaj rzeczowników nie zmienia się, gdy przechodzą one z języków słowiańskich do litewskiego. Jednak jeden wyraz SPr nie odpowiada temu systemowi: čerevyka 182 ‘but’ LKŽe. W SPr poświadczony jest tylko raz; w późniejszym słowniku K. Sirvydasa występuje już zapożyczenie rodzaju męskiego čeverykas SD 448. W językach wschodniosłowiańskich, z których zapożyczenie to przybyło, odpowiedniki są rodzaju męskiego: st.rus. черевик ‘башмак, сапогъ’ (MSDJA III 1500); rusińskie черевик ‘чapaвік’ (HSBM XXXVI 343). Regularnym zapożyczeniem powinien być rzeczownik rodzaju męskiego čerevykas. Temat iu. Do tego tematu należy nieco mniej rzeczownikowych slawizmów SPr niż do tematu ā – 50. Są to wyrazy rodzaju męskiego zakończone na -ius albo na końcówkę -us po spółgłosce j: aliejus 113 ‘tłuszcze roślinne’ LKŽe; bardišius 41 ‘topór z długim trzonem (broń wojenna)’ LKŽe; brylius 51 ‘kapelusz’ LKŽe; cielius 10 ‘cel’ LKŽe; ciesorius 10 ‘monarcha, cesarz’ LKŽe; čebatorius 177 ‘szewc’ LKŽe; čepčius 17 ‘czepek noszony dawniej przez zamężne kobiety’ LKŽe; činšius 18 ‘opłata właścicielowi ziemi za użytkowanie ziemi’ LKŽe; čyščius 18 ‘czyściec’; driaučius 60 ‘włócznia, grot włóczni’ LKŽe; drukorius 26 ‘drukarz’ LKŽe; dvarčius 31 ‘dworek’ LKŽe; falsierius 30 ‘fałszerz, oszust’; falsius 30 ‘wada, brak, fałszowanie’ LKŽe; gojus 34 ‘niewielki, piękny lasek, gaj’ LKŽe; kaganijus 50 ‘garnek’; katlerius 57 ‘wytwórca, naprawiacz lub sprzedawca kotłów’ LKŽe; kavalierius 52 ‘kawaler; mężczyzna zalecający się do kobiety’ LKŽe; kytrius 13 ‘człowiek przebiegły, sprytny’ LKŽe; kleštarius 55 ‘klasztor’ LKŽe; kukorius 67 ‘kucharz’ LKŽe; kušn i erius 68 ‘kuśnierz’ LKŽe; liktarius 177 ‘świecznik’; moliarius 76 ‘malarz’; mečius 79 ‘miecz’ LKŽe; mincorius 81 ‘mincerz’ LKŽe; morčius 77 ‘marzec’ LKŽe; mūror ius 84 ‘murarz’ LKŽe; nepr i etelius 107 ‘nieprzyjaciel, wróg; łotr’ LKŽe; pakajus 95 ‘pokój, spokój’ LKŽe i in. Wszystkie rzeczowniki tego tematu są rodzaju męskiego i w czasie zapożyczania najczęściej nie dochodziło do zmiany rodzaju. Dla tematu iu charakterystyczne jest to, że odpowiedniki należących do niego slawizmów w językach rusińskim, staroruskim i polskim mają końcówkę zerową (np. pakajus 130 ‘dobrze urządzone pomieszczenie’ LKŽe (< st.rus. pokой ‘комната, помещение’ (SRJA XVI 164); rusińskie покой, покою ‘комната’ (SSM II 178); pol. pokoj ‘miejsce odosobnienia, ustronie’ (SPol XXVI 321)), albo miękką spółgłoskę (np. karalius 64 ‘tytuł władcy, monarchy w niektórych krajach; osoba nosząca ten tytuł’ LKŽe (< st.rus. король ‘король’ (SRJA VII 338); rusińskie король ‘кароль, манарх’ (HSBM XVI 21)), albo ž, š, č, r (np. retežius 70 ‘łańcuch, kajdany’ LKŽe (< st.rus. ретьязь ‘цепь, ожерелье’ (SRJA XXII 149); rusińskie ретьязь, ретежь ‘ланцуг’ (HSBM XXX 82)); mečius 79 ‘miecz’ LKŽe (< st.rus. мечь ‘холодное рубящее и колющее оружие’ (SRJA IX 136); rusińskie мечь ‘меч’ (HSBM XVIII 22); pol. miecz ‘broń sieczna’ (SPol XIII 404)); altorius 113 ‘ołtarz; określony stół w kościele, na którym odprawia się nabożeństwa’ LKŽe (< st.rus. алтарь, олтарь ‘жертвенныйник’ (SRJA I 31); rusińskie алтарь, олтарь, олтарь ‘altar’ (HSBM I 103); pol. ołtarz ‘miejsce składania ofiar bóstwu’ (SPol XXI 327)). W języku starosłowiańskim ž, š, č, c, r były pierwotnie miękkie i zaczęły twardnieć w XIV w. (JAM 2005: 44), dlatego wyrazy, które weszły do języka litewskiego przed ich stwardnieniem, trafiły do tematu iu. Z tej grupy wyodrębnia się pečius 121 ‘piec do ogrzewania pomieszczenia, gotowania i pieczenia, piec chlebowy’ LKŽe, ponieważ w językach wschodniosłowiańskich jego odpowiedniki mają rodzaj żeński (staro-ros. печь ‘konstrukcja do ogrzewania pomieszczenia i przygotowywania żywności’ (SRJA XV 41); rusiński печь, печь ‘ceglana konstrukcja, w której rozpala się ogień, aby ogrzać pomieszczenie, przygotować jedzenie’ (HSBM XXIV 291)), natomiast w języku polskim – rodzaj męski (pol. piec ‘urządzenie 5 zbudowane z nepalnego materiału, w którym uzyskuje się wysoką temperaturę’ (SPol XXIV 30)). temat į̄a. 38 zapożyczeń ma temat į̄a: adverija 128 ‘futrynę drzwi’ LKŽe; asilyčia 115 ‘oślicę’ LKŽe; atkonýčia 181 ‘ozdobę głowy, wstążkę’ LKŽe; bažnyčia 61 ‘dom modlitwy (zwykle katolicki i protestancki)’ LKŽe; čerpyčia 50 ‘płytkę do budowy pieca, kafel’ LKŽe; delija 20 ‘starożytny płaszcz’; dronyčia 25 ‘cienką deskę, cienką deszczułkę do krycia dachu, gont’ LKŽe; dūšia 27 ‘w mitologii, religii i filozofii – nieśmiertelną niematerialną zasadę człowieka, istniejącą niezależnie od ciała, ducha; duszę’ LKŽe; grūšia 40 ‘gruszę’ LKŽe; herezija 50 ‘naukę religijną, którą religia panująca uważa za błędną, herezję, kacerstwo’ LKŽe; karbija 11 ‘taką plecionkę z pokrywą do wsypywania czegoś’ LKŽe; kodvlynčia 50 ‘naczynie, w którym spala się kadzidło, kadzielnicę’ LKŽe; koplyčia 51 ‘mały kościół; oddzielną część dużego kościoła lub innego budynku, gdzie mogą odbywać się nabożeństwa’ LKŽe; kuknia 67 ‘kuchnię’ LKŽe; leternia 71 ‘latarnię’; malmazija 76 ‘takie wino’; melnyčia 82 ‘młyn’ LKŽe; mišiа 83 ‘mszę’ LKŽe itd. Prawie wszystkie rzeczowniki o temacie į̄a są rodzaju żeńskiego, a ich odpowiedniki w językach słowiańskich mają końcówkę -a po miękkiej końcówce tematu (w językach wschodniosłowiańskich zapisywaną jako -я, w pol. -ia), na przykład drukarnia 26 ‘drukarnię’ LKŽe (< st. ros. друкарня ‘типография’ (SRJA IV 365); rusk. друкарня ‘drukarnię’ (HSBM IX 86); pol. drukarnia ‘miejsce, warsztat, gdzie się drukuje książki, druki’ (SPol VI 83)), nedėlia 93 ‘tydzień, niedzielę’ LKŽe (< st. ros. недѣля ‘воскресенье’ (SRJA XI 74); rusk. неделя ‘нядзеля’ (HSBM XX 67); pol. niedziela ‘ostatni, świąteczny dzień tygodnia’ (SPol XVI 263)), skomia 175 ‘starożytny stół, stół z ławą’ LKŽe (< rusk. скамья ‘ława, łayka’ (HSBM XXXI 293)), skrynia 60 ‘pewną drewnianą, z pokrywą i nóżkami, ozdobioną ornamentem skrzynię do przechowywania czegoś (zwykle ubrań, wyprawy)’ LKŽe (< rusk. скрыня, скрыня ‘скрыня, kufar’ (HSBM XXXI 388); pol. skrzynia ‘paka drewniana z wiekiem, kufer służący do przechowywania ubrania, pościeli, etc.’ (SS VIII 261)) itd. Tylko jeden z tych rzeczowników jest rodzaju męskiego – sudžia ‘sędzia’ LKŽe (< st. ros. судья, судия ‘тот, кто оценивает кого-л., что-л., судит о ком-л, чем-л’ (SRJA XXVIII 264); rusk. судия, судиа, судія, судія, судья ‘суддя’ (SSM II 398). Końcówka -я w odpowiedniku w języku wschodniosłowiańskim spowodowała, że rzeczownik ten trafił do fonetycznie zbliżonego tematu į̄a w języku litewskim; w językach słowiańskich odpowiednik tego zapożyczenia również należy do rodzaju męskiego. Pozostałe rzeczowniki słowiańskie – możliwe źródła zapożyczeń – mające miękką końcówkę tematu, także zachowały swój rodzaj i zintegrowały się z tematem į̄a jako slawizmy rodzaju żeńskiego. Kilka rzeczowników o temacie į̄a w SPr jest używanych jako pluralia tantum: gačios 30 ‘spodnie’; liesvyčios 25 ‘drabiny’. Odpowiedniki pierwszego z nich w językach słowiańskich również zwykle występują tylko w liczbie mnogiej: rusk. кгачи ‘штаньı, нагавицы’ (HSBM XV 33); pol. gacie ‘dolna część stroju mężczyzny, spodnie’ (SPol VII 163). Rzeczownik liesvyčios natomiast, na podstawie języków-dawców, mógł być używany także w liczbie pojedynczej: st. ros. лѣствица ‘лестница’ (SRJA VIII 211); rusk. лесвица ‘драбіны’ (HSBM XVI 358). temat i. Zapożyczonych rzeczowników o tym temacie jest 10: čėstis 84 ‘cześć, szacunek’ LKŽe; donis 18 ‘daninę’ LKŽe; dvarionis 28 ‘pracownika dworu, sługę, dworzanina’ LKŽe; liūbasis 74 ‘miłość’; mostis 77 ‘miękką masę leków z tłuszczem, stosowaną w leczeniu, maść’ LKŽe; pečėtis 121 ‘narzędzie do odciskania znaku; odcisk lub znak odciśnięty tym narzędziem; pieczęć’ LKŽe; pomėtis 118 ‘pamięć’ LKŽe; skoteris 102 ‘obrus’ LKŽe; smertis 170 ‘śmierć’ LKŽe; spaviedis 172 ‘spowiedź’ LKŽe. Dzisiaj temat ten nie jest produktywny; należą do niego głównie rzeczowniki rodzaju żeńskiego, podobnie jak w SPr. Rzeczowniki rodzaju męskiego o temacie i występują również we współczesnym języku (np. geluonis, dantis itd.); w tym wypadku takim slawizmem SPr jest tylko dvarionis. O tym, że rzeczownik ten należy do tego tematu, świadczą jego poświadczone formy w dawnych pismach: dvaronies BPII 476 (LKŽe). Uważa się, że język litewski najpierw przejął liczbę mnogą słowa dvarionys (por. st. ros. дворянинъ ‘лицо, находящееся на службе при дворе князя’ (SRJA IV 194)), na podstawie której powstała liczba pojedyncza dvarionis (Smoczyński 2026: 388). 6 Likę slavizmai yra moteriškos giminės, išlaikę ją nepakitusią, palyginti su atitinkamais kalbose donorėse. Visų šių slavizmų šaltiniai slavų kalbose turi minkštus priebalsius gale, pavyzdžiui, čėstis (< rusėnų честь ‘честь, почет, уважение’ (MDSUM II 480); lenk. cześć ‘uszanowanie, poważanie, uznanie; podziw; honor’ (SPol IV 150)), donis (< sen. rus. дань ‘то, что отдано кому-л.’ (SRJA IV 170); rusėnų дань ‘тое, што аддадзена каму-н.’ (HSBM VII 242); lenk. dań ‘świadczenie w naturze lub pieniężne, danina, podatek, czynsz’ (SPol IV 490)), smertis (< rusėnų смерть ‘смерць; спыненне існавання чалавека ці жывёліны’ (HSBM XXXI 483); lenk. śmierć ‘skończenie, utrata życia, zgon, wyjątkowo pozbawienie kogoś życia’ (SS IX 24)), spaviedis (< rusėnų споведь ‘споведь’ (HSBM XXXII 163); lenk. spowiedź ‘wyznanie grzechów przed kapłanem w celu uzyskania rozgrzeszenia’ (SS VIII 359)). temat ē. Jest to kolejny mało produktywny temat zapożyczeń w SPr; należy do niego 6 rzeczowników: kaniukšnė 175 ‘stajnia’ LKŽ; kižė 10 ‘stara chatka, chałupka, rudera’ LKŽ; maliaʋonė 76 ‘malowanie’ LKŽ; mincė 81 ‘moneta’ LKŽ; prababė 129 ‘prababkę’; ragažė 77 ‘pleciony kosz; ilość mieszcząca się w takim koszu’ LKŽ. Ta nieliczna grupa wyrazów jest dość niejednorodna: chociaż odpowiedniki większości slawizmów są rodzaju żeńskiego, ich końcówki są różne. Na przykład odpowiedniki rzeczownika kaniukšnė (< st. ros. конюшня ‘конюшня, строение, где держат лошадей’ (SRJA VII 291); rusk. канюшня ‘канюшня’ (HSBM XV 291)) mają końcówkę -ia, kižė, mincė (< st. ros. хижа, хиза ‘хижина, дом’ (MSDJА III 1368); rusk. хижа ‘хаціна’ (HSBM XXXVI 73); pol. minca ‘moneta, pieniądz bity’ (SPol XIV 272)) – -a, dlatego te slawizmy mogły zostać zintegrowane z tematami ia i ā. Źródłem jednego rzeczownika jest rodzaj nijaki: maliaʋonė (< rusk. малеванье, малевание ‘дзеянне па дзеясл. малевати’ (HSBM XVII 234); pol. malowanie ‘nazwa czynności od malować’ (SPol XIII 60)). Pozostałe tematy. Pozostałe tematy, do których należą rzeczowniki będące slawizmami SPr, są bardzo nieliczne. Do tematu į należy dwa wyrazy: kisielis 54 ‘płynna kasza (potrawa) z zakwaszonego wywaru z mąki owsianej lub z soku jagodowego ze skrobią’ LKŽ; kriaučias 63 ‘krawiec’ LKŽ. Do tematu į należy trzy rzeczowniki: čemerys 14 ‘wieloletnia trująca, lecznicza roślina z rodziny liliowatych, ciemiężyca’ LKŽ; grašis 39 ‘drobna moneta, pół kopiejki; pieniądz o różnej wartości w różnych okresach; moneta’ LKŽ, maneliai 77 ‘naramienniki’, natomiast do tematu u – tylko jeden – turgus 180. Z dzisiejszej perspektywy rzeczowniki kisielias i kriaučias wyglądają nietypowo. Zarówno jeden, jak i drugi zwykle integruje się z tematem iu, tj. jako kisielius i kriaučius. W późniejszym słowniku K. Sirvydasa zrezygnowano z kisielias i podano wyłącznie wariant o temacie iu kisielius SD 103 (kriaučias / kriaučius w ogóle nie występuje). Nie wiadomo, dlaczego w SPr wybrano dla tych rzeczowników temat iǫ, ponieważ, biorąc pod uwagę odpowiedniki w językach słowiańskich (st. ros. кусель ‘кушанье, приготовляемое из муки на воде или ягодном соке, кисель’ (SRJA VII 137); rusk. кусель ‘кіслая страва з мукі, кісель’ (HSBM XV 93); pol. kisiel ‘potrawa z mąki rozczynionej wodą i poddanej fermentacji’ (SPol X 330); st. ros. краѳецъ ‘портной’ (SRJA VII 402); rusk. кравець ‘спецыяліст па шыццю адзення’ (HSBM XVI 80); pol. krawiec ‘rzemieślnik szyjący odzież’ (SPol XI 134)), tematy iu i ō są bardziej systematyczne. Rzeczownik maneliai w SPr podano jako pluralia tantum, chociaż w LKŽ występują zarówno manelė, jak i manelis. Dane z języków słowiańskich (st. ros. манелы ‘украшение, род браслета, надевавшегося поверх рукава (зарукавье, запястье)’ (SRJA IX 27); rusk. манеля, манела, манелле ‘брана́лет; маністы’ (HSBM XVII 93); pol. manella ‘drogocenna ozdoba noszona na ramieniu, bransoleta, naramiеnnik’ (SPol XIII 143)) wskazują, że rzeczownik ten słusznie powinien był zostać przejęty jako manelia lub manelė rodzaju żeńskiego (ze względu na miękkie l). Tak więc w tym przypadku, inaczej niż w przypadku rzeczowników kisielias, kriaučias, čemerys i grašis, doszło również do zmiany rodzaju. 7 WNIOSKI SPr obejmuje rzeczowniki slavizmai należące do rdzeni ō (abrazas, abrūzas, advernykas, akrūtas, alubnykas itd.), iō (kisielias, kriaušias), iō (čemer ys, grašis, maneliai), ā (abyda, afiera, akvata, alyva, arielka itd.), iā (adverija, asilyčia, atkon yčia, bažnyčia, čerpyčia itd.), iu (aliejus, altorius, bardišius, brylius, cielius itd.), u (turgus), i (čestis, donis, dvarionis, liūbastis, mostis itd.) oraz ē (kaniukšnė, kižė, maliavonė, mincė, prababė itd.). W tym źródle nie poświadczono slavizmai o rdzeniu spółgłoskowym. Najliczniejszy jest rdzeń ō – należy do niego 41,6 proc. znalezionych w SPr rzeczowników slavizmai. Stosunkowo liczne są również rdzenie ā, iu i iā – przypada na nie odpowiednio 24,5 proc., 15,5 proc. i 11,8 proc. wszystkich wybranych wyrazów. Slavizmai o rdzeniu i stanowią 3,1 proc., a o rdzeniu ē – 1,7 proc. analizowanych slavizmai. Pozostałe rdzenie są bardzo nieliczne i stanowią bardzo małą część wszystkich znalezionych w SPr rzeczowników slavizmai. Uwzględniając odpowiedniki slavizmai w językach-dawcach, w SPr w pewnych przypadkach widoczny jest wyraźny system, według którego paradygmat którego rdzenia przyjmuje dany zapożyczony wyraz: • jeśli odpowiedniki w językach słowiańskich są rodzaju męskiego i na końcu mają twardą spółgłoskę, zapożyczenie w języku litewskim zostaje zintegrowane z rdzeniem ō; • rzeczowniki rodzaju nijakiego w językach słowiańskich, mające na końcu –o, w języku litewskim należą albo do rdzenia ō (starsze zapożyczenia klodowe), albo do ā; • wyrazy rodzaju żeńskiego i męskiego (najczęściej wspólnego), mające w językach słowiańskich na końcu –a, w języku litewskim są integrowane z rdzeniem ā; • rzeczowniki rodzaju męskiego w językach słowiańskich mające końcówkę zerową; wyrazy rodzaju męskiego mające w językach słowiańskich miękką spółgłoskę (najczęściej l); rzeczowniki rodzaju męskiego mające w językach wschodniosłowiańskich historycznie miękkie ż, š, č, c, r, a w języku polskim już twarde, w języku litewskim są integrowane z rdzeniem iu; • rzeczowniki mające w językach wschodniosłowiańskich na końcu –я, a w polskim – –ia, w języku litewskim są integrowane z rdzeniem iā; • rzeczowniki mające w językach słowiańskich na końcu miękkie spółgłoski t, n, d, w SPr są integrowane z rdzeniem i. Slavizmai rzeczowniki w SPr są integrowane z pozostałymi rdzeniami w różny sposób i na podstawie samego tego źródła nie widać jednolitego systemu. Slavizmai w SPr, jak zwykle, najczęściej mają ten sam rodzaj co ich źródło w językach-dawcach, tzn. na przykład słowiański wyraz rodzaju męskiego jest integrowany w języku litewskim jako zapożyczenie rodzaju męskiego. Zmian rodzaju właściwych wyłącznie dla SPr jest zaledwie kilka (čerevyka, maneliai). W SPr zachowana jest również zgodność liczby – zapożyczenia pochodzące od rzeczowników słowiańskich, które najczęściej występują w liczbie mnogiej, także są przedstawiane jako pluralia tantum (blekai, čėrai, gačios). Kilka rzeczowników (liesuvyčios, maneliai) nie powinno być integrowanych jako pluralia tantum. LITERATURA I ŹRÓDŁA Būga Kazimieras 1958: Rinktiniai raštai [Pisma wybrane] 1, Vilnius: Valstybinė politinė ir mokslinė leidykla literatury. Čepienė Nijolė 2013: Zapożyczenia leksykalne w „Dictionarium trium linguarum” Konstantinasa Sirvydasa [Lexical Borrowings in Konstantinas Sirvydas’ “Dictionarium trium linguarum”]. – Leksikografija ir leksikologija 3: Konstantino Sirvydo darbai ir jo epocha, red. Z. Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 157–188. Fraenkel Ernst 1962: Litauisches etymologisches wörterbuch [Litewski słownik etymologiczny], Heidelberg: Winter. Girdenis Aleksas 2001: Prace językoznawcze 3, Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. 8 HSBM I: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 1, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1982. HSBM II: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 2, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1983. HSBM III: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 3, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1983. HSBM IV: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 4, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1984. HSBM VII: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 7, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1986. HSBM IX: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 9, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1989. HSBM XIV: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 14, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1996. HSBM XV: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 15, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1996. HSBM XVI: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 16, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 1997. HSBM XVII: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 17, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 1998. HSBM XVIII: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 18, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 1999. HSBM XX: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 20, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2001. HSBM XXIV: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 24, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2005. HSBM XXIX: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 29, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2009. HSBM XXX: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 30, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2010. HSBM XXXI: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 31, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2011. HSBM XXXII: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 32, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2012. HSBM XXXIII: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 33, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2013. HSBM XXXVI: Histaryčny slovnik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 36, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2016. JAM 2005: Jazyki mira. Slavianskіe jazyki [Języki świata. Języki słowiańskie], red. kol. A. M. Moldovan, S. S. Skorvid, A. A. Kibrik, N. V. Rogova, E. I. Jakuškina, A. F. Žuravlev, S. M. Tolstaja, Moskwa: Academia. 9 Keinys Stasys 1984: Hybrydy języka litewskiego (pojęcie, rodzaje i poprawność normatywna) [Lithuanian Language Hybrids (Concept, Types, and Normativity)]. – Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai, 113–123. Laučiūtė Jūratė 2007: Los bałtyckiego pochodzenia w językach północnosłowiańskich [Fate of Baltic-Origin Nominal Endings in the Slavic Language]. – Res humanitariae 2, 85–101. Lebedys Jurgis 1977: Senoji lietuvių literatūra [Literatura starolitewska], Wilno: Mokslas. LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas [Słownik języka litewskiego] (1–20, 1941–2002), wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: G. Naktinienė (redaktor naczelna), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė; programiści: E. Ožeraitis, V. Zinkevičius, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, wersja zaktualizowana, 2018. Dostęp online: https://ekalba.lt/liet­uviu–kalbos–zodynas/. MDSUM II: Materіaly do slovnyka pysемnoї ta knyžnoї ukraїnskoї movи [Materiały do słownika pisanego i literackiego języka ukraińskiego] 2, red. E. K. Timčenko, Kijów, Nowy Jork: Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, 2003. MSDJA III: Materjaly dlja slovarja drevnerusskogo jazyka [Materiały do słownika języka staroruskiego] 3, red. I. I. Sreznevskij, Petersburg: Kniga, 1912. Pakalka Kazys 1997: Uwagi o starym trójjęzycznym słowniku Konstantinasa Sirvydasa (~ 1620 r.) [Uwagi o starym trójjęzycznym słowniku Konstantinasa Sirvydasa (ok. 1620 r.)]. – Senasis Konstantino Sirvydo žodynas, oprac. K. Pakalka, 6–25. Palionis Jonas 1967: Litewski język literacki w XVI–XVII 16th–17th stuleciach [Lithuanian Literary Language in the XVI–XVII Centuries], Wilno: Mintis. Pokorny Julius 1959: Indogermanisches etymologisches wörterbuch [Słownik etymologiczny języków indoeuropejskich], Berno: Francke. Rudzinskas Darius 2011a: Kilka aspektów morfologicznej integracji slawizmów w starych tekstach litewskich [Some Aspects of the Morphological Integration of Slavisms in Old Lithuanian Texts]. – Baltu filologija 20, 41–51. Rudzinskas Darius 2011b: Morfologiczna integracja zapożyczeń słowiańskich: aspekty kategorii rodzaju [Morphological Integration of Slavic Loanwords: Aspects of the Gender Category]. – Perspectives of Baltic philology 2, 205–214. Sabaliauskas Algirdas 1990: Lietuvių kalbos leksika [Leksyka języka litewskiego], Vilnius: Mokslas. Siaurukienė Halina 1987: Zapożyczenia w śpiewniku „Knygos nobažnystės” [Zapożyczenia w śpiewniku „Knygos nobažnystės”]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 26, 145–150. Skardžius Pranas 1931: Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen [Słowiańskie zapożyczenia w języku starolitewskim]. – Tauta ir žodis 7, Kaunas: Spindulys. Smetonienė Anželika 2019: Wzorce integracji morfologicznej słowiańskich rzeczowników zapożyczonych w katechizmie Petkevičiusa (1598) jako wskaźnik ich pochodzenia i chronologii. – Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej 54, [1–30]. DOI: https://doi.org/10.11649/sfps.1766. Smetonienė Anželika 2022: Integracja zapożyczonych rzeczowników z anonimowego katechizmu (1605) i katechizmu Daukšy (1595) z systemem morfologicznym języka litewskiego. – Lietuvių kalba 17, 25–38. DOI: https://doi.org/10.15388/LK.2022.11. 10 Smoczyński Wojciech 2026: Słownik etymologiczny języka litewskiego [Etymological Dictionary of the Lithuanian Language]. Prieiga internete: http://www.rroman es.org/pub/alii/Smoczyński W. Słownik etymologiczny języka litewskiego.pdf. SPol IV: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 4, red. S. Bąk, Wrocław, Warszawa, Kraków: Instytut badań literackich, 1969. SPol VI: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 6, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1972. SPol VII: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 7, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1973. SPol VIII: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 8, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1974. SPol X: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 10, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1976. SPol XI: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 11, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1978. SPol XII: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 12, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1979. SPol XIII: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 13, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1981. SPol XIV: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 14, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut badań literackich, 1982. SPol XVI: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 16, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Instytut badań literackich, 1985. SPol XXI: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 21, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków: Instytut badań literackich, 1992. SPol XXIV: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 24, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Instytut badań literackich, 1996. SPol XXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku [Dictionary of the 16th Century Polish Language] 26, red. M. R. Mayenowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Instytut badań literackich, 1998. SPr 1997: Senasis Konstantino Sirvydo žodynas [Stary słownik Konstantinasa Sirvydasa], oprac. K. Pakalka, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. 11 SRJA I: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 1, red. nacz. S. G. Barchudarov, Moskva: Nauka, 1975. SRJA II: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 2, red. nacz. S. G. Barchudarov, Moskva: Nauka, 1975. SRJA IV: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 4, red. nacz. S. G. Barchudarov, Moskva: Nauka, 1977. SRJA VII: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 7, red. nacz. F. P. Filin, Moskva: Nauka, 1980. SRJA VIII: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 8, red. nacz. G. J. Romanova, Moskva: Nauka, 1981. SRJA IX: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 9, red. nacz. V. J. Derjagin, O. V. Malkova, Moskva: Nauka, 1982. SRJA XI: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 11, red. nacz. A. N. Šalamova, Moskva: Nauka, 1986. SRJA XIII: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 13, red. nacz. O. I. Smirnova, Moskva: Nauka, 1987. SRJA XIV: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 14, red. nacz. O. I. Smirnova, A. N. Šalamova, Moskva: Nauka, 1988. SRJA XV: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII wieku] 15, red. nacz. G. P. Smolickaja, Moskva: Nauka, 1989. SRJA XVI: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w.] 16, red. G. J. Romanova, Moskwa: Nauka, 1990. SRJA XXI: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w.] 21, red. G. A. Bogatova, Moskwa: Nauka, 1995. SRJA XXII: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w.] 22, red. A. N. Šalamova, Moskwa: Nauka, 1997. SRJA XXIII: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w.] 23, red. V. B. Kryško, G. J. Romanova, Moskwa: Nauka, 1996. SRJA XXIV: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w.] 24, red. G. J. Romanova, Moskwa: Nauka, 2000. SRJA XXVIII: Slovar russkogo jazyka XI–XVII vv. [Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w.] 28, red. E. I. Deržavina, Moskwa: Nauka, 2008. SS VIII: Słownik staropolski [Old Polish Dictionary] 8, red. S. Urbańczyk, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980. SS IX: Słownik staropolski [Old Polish Dictionary] 9, red. S. Urbańczyk, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982. SS X: Słownik staropolski [Old Polish Dictionary] 10, red. S. Urbańczyk, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990. SSM II: Słownyk staroukrajinskoj movy XIV–XV st. [Słownik staroukraińskiego języka z 14th–15th wieków] 2, red. L. L. Gumecka, I. M. Kernyckyj, Kijów: Naukova dumka, 1978. Urbutis Vincas 1992: Słowiańskie zapożyczenia w języku starolitewskim [Słowiańskie zapożyczenia w języku starolitewskim]. – Baltistica 27(1), 4–41. 12 Urbutis Vincas 1993: Senųjų slavizmų kilmės įvairovė [Różnorodność pochodzenia dawnych zapożyczeń słowiańskich]. – Baltistica 28(1), 91–101. Valeckienė Adelė 1967: Kitų kalbų kilmės žodžiai lietuvių kalbos morfologinėje sistemoje [Wyrazy pochodzenia obcojęzycznego w systemie morfologicznym języka litewskiego]. – Lietuvių kalba tarybiniais metais, red. odp. V. Ambrazas, Vilnius: Mintis, 108–12. Vasilauskienė Virginija 2022: Konstantino Sirvydo žodynų ir Punktų sakymų leksikos sąsajos [Związki między słownikami Konstantinasa Sirvydasa a jego leksyką w Punktai sakymų]. – Lituanistica 68, 2(128), 135–152. Voitkevič Božena 2010: Mikalojus Daukšos Postilės slavizmų morfologinė integracija [Integracja morfologiczna slawizmów w „Postilli” Mikalojusa Daukšy]. – Baltistica 75(2), 243–255. Zinkevičius Zigmas 1968: Apie 1605 m. katekizmo tarmę [O dialekcie katechizmu z 1605 r.]. – Baltistica 4, 109–116. Zinkevičius Zigmas 1988: Senųjų raštų kalba [Język dawnych pism], Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 2002: Rinktiniai raštai [Pisma wybrane] 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. 13