Slaviškos kilmės daiktavardžių morfologinės integracijos tendencijos K. Sirvydo Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum

Acta Linguistica Lithuanica 2026, t. 94, s. 1–13 Link do spisu treści / Contents link ISSN 2669-218X (elektroniczne / online) Copyright © 2026 Anželika Smetonienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem podania autora oryginału i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie z treści, ich rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-05-14. Accepted: / Przyjęto: 2026-06-12. 1 TENDENCJE INTEGRACJI MORFOLOGICZNEJ RZECZOWNIKÓW POCHODZENIA SŁOWIAŃSKIEGO W DZIELE K. SIRVYDASA PROMPTUARIUM DICTIONUM POLONICARUM, LATINARUM ET LITUANICARUM Wzorce integracji morfologicznej zapożyczonych rzeczowników słowiańskich w Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum K. Sirvydasa ANŻELIKA SMETONIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: anž[email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0352-884X Kierunek badań naukowych: morfologia. https://doi.org/10.35321/all94-09 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule bada się morfologiczną integrację rzeczowników będących slawizmami, występujących w słowniku Konstantego Sirvydasa Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum z 1620 r., z językiem litewskim, związek między końcówkami wyrazów języków słowiańskich a rodzajem gramatycznym oraz litewskimi tematami, z którymi slawizmy zostały zintegrowane. W tym celu z analizowanego słownika wyekscerpowano wszystkie wyrazy o słowiańskim rdzeniu, wyodrębniono hybrydy, ustalono tematy slawizmów oraz znaczenia wyrazów. W słownikach języków słowiańskich z odpowiedniego okresu poszukiwano odpowiedników slawizmów, a poprzez porównanie danych języka litewskiego i języków słowiańskich ustalono prawidłowości integracji slawizmów z morfologicznym systemem języka litewskiego w słowniku K. Sirvydasa z 1620 r. SŁOWA KLUCZOWE: słownik Sirvydasa, slawizmy, integracja morfologiczna, języki słowiańskie. ABSTRACT Artykuł analizuje integrację morfologiczną w języku litewskim słowiańskich rzeczowników zapożyczonych zawartych w słowniku Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum (1620) Konstantinasa Sirvydasa, a także relację między końcówkami i rodzajem wyrazów w językach słowiańskich a litewskimi tematami, w które integrowano słowiańskie zapożyczenia. Aby osiągnąć ten cel, ze słownika wybrano wszystkie wyrazy pochodzenia słowiańskiego, wykluczono hybrydy oraz ustalono tematy i znaczenia słowiańskich zapożyczeń. Odpowiedników zapożyczeń szukano w słownikach języków słowiańskich z odpowiedniego okresu, a poprzez porównanie danych językowych litewskich i słowiańskich ustalono prawidłowości integracji słowiańskich zapożyczeń z litewskim systemem morfologicznym w słowniku K. Sirvydasa z 1620 roku. SŁOWA KLUCZOWE: słownik Sirvydasa, słowiańskie zapożyczenia, integracja morfologiczna, języki słowiańskie. WSTĘP Chociaż slawizmy w języku litewskim zaczęto badać już w XIX w., a w późniejszych pracach wiele uwagi poświęca się ustaleniu pochodzenia slawizmów i odpowiedników dźwięków zapożyczeń w języku litewskim (Skardžius 1931; Būga 1958; Pokorny 1959; Fraenkel 1962; Palionis 1967; Urbutis 1992; 1993; Zinkevičius 2002; Smoczyński 2026) lub ogólnie leksyce zapożyczonej w dawnych tekstach (Lebedys 1977; Zinkevičius 1968; 1988; Siaurukienė 1987; Sabaliauskas 1990; 2 Čepienė 2013; Vasiliauskienė 2022), integracja rzeczowników będących slawizmami ze słownika K. Sirvydasa Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum (SPr) z językiem litewskim pozostaje słabo zbadana. Ogólnie rzecz biorąc, niewiele jest prac poświęconych morfologicznej integracji rzeczowników zapożyczonych (Valeckienė 1967; Laučiūtė 2007; Rudzinskas 2011a; 2011b; Smetonienė 2019; 2022). Najszerszej integrację morfologiczną slawizmów omówiła Bożena Voitkevič (2010). Jej zdaniem, na podstawie języka-dawcy można wyjaśnić, dlaczego zapożyczenie trafia do takiego czy innego tematu; myśl tę podsumowuje ona schematem: słowiańskie -C → slawizmy -as (rodz. męski); słowiańskie (br.) -C, (pol.) -C → slawizmy -is, -ius (rodz. męski) (Voitkevič 2010: 248). W słownikach K. Sirvydasa, w porównaniu z innymi XVIi XVII-wiecznymi zabytkami piśmiennictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego w języku litewskim, znajduje się niemało „słów ówczesnego języka mówionego” (Pakalka 1997: 24), ponieważ pod względem tematyki wyróżniają się one spośród innych zabytków piśmiennictwa, dlatego stanowią niezwykle cenne źródło do badania zjawisk języka litewskiego XVII wieku. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie, jak slawizmy rzeczownikowe w SPr rozkładają się między tematy języka litewskiego. W tym celu z SPr wyekscerpowano wszystkie wyrazy mające zapożyczony rdzeń, poddano je analizie morfologicznej i etymologicznej, aby oddzielić slawizmy od hybryd; następnie slawizmy rzeczownikowe pogrupowano według tematów, aby można było ustalić, jak w SPr odzwierciedlają się prawidłowości integracji slawizmów z litewskim systemem morfologicznym. Łącznie wyekscerpowano z SPr 322 niepowtarzające się slawizmy rzeczownikowe. Potencjalnych odpowiedników slawizmów poszukiwano w słownikach języków słowiańskich z odpowiedniego okresu. Odpowiednikami nazywa się słowa, które potencjalnie mogłyby być uznane za źródła zapożyczenia ze względu na rdzeń i znaczenia. Dla zwięzłości przy słowach podano jedynie znaczenia używane w SPr; wskazano, kiedy zostały one uwzględnione w LKŽe. Przedmiotem tego artykułu są slawizmy, dlatego pominięto wyrazy międzynarodowe i hybrydy. Główna różnica między slawizmami (tj. zapożyczeniami, które przyszły z sąsiednich języków słowiańskich) a wyrazami międzynarodowymi dotyczy źródła zapożyczenia: za źródło wyrazów międzynarodowych uznaje się język, z którego wyraz rozpowszechnił się w językach świata, natomiast w przypadku slawizmów – język, z którego wyraz został bezpośrednio przejęty. Na przykład, jeżeli niemiecki wyraz trafił do języka litewskiego za pośrednictwem języka polskiego, uznaje się go za polonizm, a nie germanizm. Natomiast hybrydy zawierają zarówno morfemy języka litewskiego, jak i morfemy zapożyczone. Zapożyczone rzeczowniki zintegrowane z językiem litewskim nie są hybrydami, ponieważ ich końcówka pełni wyłącznie funkcję gramatyczną (Keinys 1984: 115). Ponadto nie ma koniecznego warunku powstania hybrydy – wyrazu podstawowego (tamże: 114). Niemniej jednak w SPr występuje również niemało hybryd; najczęściej są to wyrazy mające zapożyczony rdzeń, lecz rodzimy przyrostek, albo złożenia, których jeden człon jest obcego pochodzenia. Do analizy nie włączono takich wyrazów jak abrūsėlis 163, alvenykėlis 65, karalėlius 64, karaliūnas 64, karčiamystė 52, lojėjas 163, lojikas 57, mašnapjovys 161 itp. TEMATY SLAWIZMÓW Aby wyrazy obcego pochodzenia zostały zintegrowane z językiem litewskim, niezbędna jest nie tylko substytucja fonetyczna. Zapożyczone rzeczowniki muszą również zostać włączone do systemu deklinacji języka litewskiego, przypisane do jednego lub drugiego rodzaju. SPr slawizmy rzeczownikowe są rozłożone na dziewięć tematów: , i, ii, , i, iu, u, i, . W tym słowniku K. Sirvydasa nie wystąpiły slawizmy o dziś nieproduktywnym rdzeniu spółgłoskowym.  rdzeń. Najwięcej slawizmów SPr należy do rdzenia  – 134: abrazas 102 ‘obraz (zazwyczaj świętych)’ LKŽe; abrūsas 154 ‘ręcznik, chusta’ LKŽe; advernykas 109 ‘odźwierny’ LKŽe; akrūtas 112 ‘statek, parowiec’ LKŽe; alubnykas 37 ‘gołębnik’; alvenykas 65 ‘naczynie używane do mycia (polewania) rąk’ LKŽe; wnuk 195 ‘dziecko dziecka’ LKŽe; apražnykas 54 ‘handlarz’; artas 115 ‘dawna moneta’ LKŽe; asetras 147 ‘jesiotr’ LKŽe; bajoras 168 ‘uprzywilejowany właściciel ziemski, zazw. średni ziemianin; człowiek uprzywilejowanego pochodzenia, szlachcic’ LKŽe; botagas 60 ‘narzędzie do poganiania zwierząt, bicz’ LKŽe; chvoldas 30 ‘fałda’; čebatas 167 ‘długi but z cholewą’ LKŽe; čėraunykas 40 ‘czarodziej’ LKŽe; česnakas 18 ‘warzywo o ostrym zapachu’ LKŽe; četvergas 19 ‘czwartek’ LKŽe; čiepas 178 ‘gałązka, odrost, którym szczepi się inną roślinę, zraz, szczep’ LKŽe; čiobras 16 ‘aromatyczna roślina z rodziny wargowych, o drobnych kwiatach’ LKŽe; funtas 32 ‘funt’ LKŽe; furmonas 32 ‘woźnica, furman’ 3 LKŽe; grabas 182 ‘trumna; grób’ LKŽe; grybas 40 ‘organizm, zazwyczaj wytwarzający trzon i kapelusz, grzyb’ LKŽe; griekas 158 ‘grzech’ LKŽe; gvaltas 40 ‘przemoc, ucisk’ LKŽe; herb 32 ‘znak rozpoznawczy państwa, miasta, stanu, rodu, przedstawiany na flagach, monetach, pieczęciach’ LKŽe; heretyk 50 ‘zwolennik herezji, innowierca’ LKŽe; hetman 32 ‘naczelny dowódca wojskowy w państwie litewsko-polskim (XVI–XVIII w.)’ LKŽe; jermiekas 35 ‘damska odzież spodnia’ LKŽe; jubileusz 81 ‘jubileusz’ LKŽe; kalpokas 59 ‘taka filcowa czapka’ LKŽe; kamarnykas 59 ‘naczelny zarządca dworu książęcego; dziesiętnik; tak po prostu jakiś wyższy urzędnik’ LKŽe; kapeniekas 60 ‘taka wierzchnia odzież’ LKŽe; kaptonas 50 ‘zimowa kurtka, watówka’ LKŽe; karosas 51 ‘kostna ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae) o otwartym pęcherzu pławnym, krakė, krekė’ LKŽe; kauras 57 ‘mata, narzuta, dywan’ LKŽe; kazokas 62 ‘lekko uzbrojony jeździec’ LKŽe; kažemiekas 33 ‘garbarz, rzemieślnik obrabiający skóry, skórnik, odžius’ LKŽe; kilepas 17 ‘dawna broń – toporek i młotek na długim trzonku’ LKŽe; kilupas 54 ‘narzędzie’; klumkas 181 ‘wiązka, tobołek, pak’; LKŽe; kolytinykas 50 ‘wytwórca lub sprzedawca starodawnych sakiewek’; LKŽe; koplūnas 51 ‘wykastrowany kogut’; LKŽe itd. Przejmując zapożyczenie z języków słowiańskich i włączając je do systemu języka litewskiego, zwykle zachowuje się jego rodzaj (Voitkevič 2010: 248). Odpowiedniki większości slawizmów SPr mających temat  w językach-dawcach również należą do rodzaju męskiego, a ponadto mają twarde zakończenie, na przykład grabas (< st. ros. гробъ 1. ‘dół; miejsce pochówku, mogiła’; 2. ‘grób, grobowiec’ (SRJA IV 137); rusėnų гробъ 1. ‘krypta grobowa, grobowiec, dół’; 2. ‘wzgórze grobowe, mogiła’; 3. ‘trumna’ (HSBM VII 164); lenk. grob ‘miejsce, w którym chowa się zmarłego, mogiła, nagrobek, sarkofag, grobowiec’ (SPol VIII 119)); levas 72 (< sen. rus. левъ, львъ ‘lew’ (SRJA VIII 183); rusiškas левъ ‘леў’ (HSBM XVI 316); lenk. lew ‘zool. Felis leo’ (SPol XII 162)); majestotas 76 (< sen. rus. маестатъ ‘величие, величество’ (SRJA IX 7); rusiškas маестатъ ‘велічнасць, усемагутнасць; слава, хвала’ (HSBM XVII 216); lenk. majestat ‘godność władzy’ (SPol XIII 34)); svietas 177 (< starorus. свѣтъ ‘ziemia, wszechświat, wszystkie kraje; „świat, wszechświat” (SRJA XXIII 134); ruskie светъ, свитъ „ziemska kula; „ziemia ze wszystkim, co na niej istnieje” (HSBM XXXI 113); pol. świat „ziemia jako miejsce przebywania ludzi wraz ze wszystkim, co się na niej znajduje, także otaczający ją wszechświat” (SS IX 48)); sūdas 162 (< st. rus. судъ „potępienie, kara” (MSDJA III 603); ruskie судъ „postanowienie sądu, wyrok” (HSBM XXXIII 51 i inne) itd. Języki słowiańskie, w przeciwieństwie do litewskiego, do dziś zachowały rodzaj nijaki, toteż jeśli przejmowany jest rzeczownik tego rodzaju, współcześnie otrzymuje on końcówki rodzaju żeńskiego tematów , prawdopodobnie ze względu na fonetyczne sąsiedztwo samogłosek o i a (Girdenis 2001: 385). Niemniej jednak przed prawem Leskiena, tj. W XIII–XIV w. język litewski również miał rodzaj nijaki i dopiero po zajściu tego procesu zapożyczone wcześniej rzeczowniki rodzaju nijakiego z języków słowiańskich wraz z odziedziczonymi rzeczownikami języka litewskiego przeszły do rodzaju męskiego i znalazły się w paradygmacie tematu  (tamże: 385). Stosunkowo wiele jest takich rzeczowników SPr, które należą do tematu , a ich odpowiedniki w językach słowiańskich są rodzaju nijakiego. Te slawizmy zostały zapożyczone z języków wschodniosłowiańskich: bliūdas 81 ‘misa; ilość, która się w niej mieści’ LKŽe (< st. ros. блюдо ‘блюдо’ (SRJA I 247); rus. блюдо ‘talerz’ (HSBM II 74)); čereslas 183 ‘wiązka, pas na pieniądze, portmonetka’ LKŽe (< st. ros. чересла (l.mn.) ‘lędźwie’ (MSDJA III 1501); rus. чересло ‘skórzany pas na grosze i inne wartościowe rzeczy’ (HSBM XXXVI 36)); kodylas 50 ‘żółtawa, pachnąca żywica, stosowana zazwyczaj w obrzędach kościelnych do kadzidła’ LKŽe (< st. rus. кадило ‘substancja wonna, kadzidło, dymiące się kadzidło’ (SRJA VII 12); ruskie кадило ‘pachnąca substancja do okadzania podczas nabożeństwa’ (HSBM XIV 216)); krapylas 65 ‘miotła do kropienia, kropidło’ LKŽe (< ruskie крoпило ‘kropidło’ (HSBM XVI 172)); pėtnas 10 ‘plama, znak’ LKŽe (< st. rus. пятно ‘plama’ (SRJA XXI 98); ruskie пятно, пeтно, пятмо ‘znak, oznaka’ (HSBM XXIX 418)); remeslas 161 ‘rzemiosło’ LKŽe (< st. rus. ремесло ‘sztuka, umiejętność, rzemiosło’ (SRJA XXII 143); ruskie ремесло ‘zajęcie, profesja’ (HSBM XXX 69)); viedras 192 ‘wiadro’ LKŽe (< st. ros. ведро ‘wiadro’ (SRJA II 49); rusiń. ведро ‘wiadro’ (HSBM III 61)); vynas 194 ‘napój alkoholowy wytwarzany z winogron, soków różnych 4 owoców’ LKŽe (< st. ros. вино ‘wino’ (SRJA II 182); rusiń. вино ‘wino’ (HSBM III 281)). W SPr występują również zapożyczenia starszej warstwy, które przybyły do języka litewskiego jeszcze przed zanikiem zredukowanych samogłosek w językach słowiańskich: asilas 115 ‘zwierzę domowe podobne do konia’ LKŽe (< st. ros. оселъ, осьлъ ‘osioł’ (SRJA XIII 84); pulkas 15 ‘oddział wojskowy’ LKŽe (< st. ros. пълкъ, полк ‘jednostka wojskowa, pułk’ (SRJA XVI 220)). Spośród wszystkich słowiańskich rzeczowników SPr o temacie  wyróżnia się blėkai 31 ‘wnętrzności, jelita; valgis z nich’ LKŽe i čėrai ‘czary’ LKŽe. Odpowiedniki tego ostatniego w językach słowiańskich są rzeczownikami pluralnymi albo przynajmniej są używane zazwyczaj tylko w liczbie mnogiej: st. rus. чаръ (постоянно во множ. ч.) ‘czarodziejstwo, czary’ (MSDJA III 1474), rus. zach. чары, чари ‘czary, czarownictwo, wiedźmarstwo’ (HSBM XXXVI 279), pol. czar, czary ‘zjawisko nadprzyrodzone o charakterze demonicznym; gusła, sztuki magiczne, wróżenie’ (w słowniku zaznaczono, że spośród 148 zapisów tylko 1 występuje w liczbie pojedynczej) (SPol IV 6). W LKŽe ten rzeczownik również podawany jest jako pluralny. Przy slawizmie blėkas, choć zaznaczono, że liczba pojedyncza jest używana w słowniku Frydrycha Kuršaitisa, w LKŽe podano odsyłacz do częściej używanego pluralnego blėkai. Jest to zapożyczenie z języka polskiego, w którym odpowiednikiem slawizmu jest pol. flak ‘kiszkа, jelito, wnętrzności, żołądek zwierząt przeżuwających, gorszy gatunek mięsa, ochłap’ (SPol VII 77), rzeczownik ten w języku polskim ma liczbę pojedynczą i mnogą, choć, ponownie, częstsza jest liczba mnoga. A zatem zapożyczenia SPr, pochodzące od rzeczowników z języków słowiańskich, które najczęściej są używane w liczbie mnogiej, również przedstawiane są jako pluralne.  temat. 79 SPr slawizmy przypisane tematowi : abyda 150 ‘krzywda, uraza, zniewaga’ LKŽe; afiera 100 ‘ofiara’ LKŽe; akvata 104 ‘chęć, pociąg’ LKŽe; alyva 113 ‘drzewo i owoc z ciepłych krajów’ LKŽe; arielka 37 ‘wódka’ LKŽe; artauga 178 ‘taka dawna moneta, szyling’ LKŽe; būda 67 ‘namiot, schronienie, domek (stróża, pasterza lub inny)’ LKŽe; čėra 17 ‘kielich’ LKŽe; dėka 29 ‘podziękowanie, wyrazy wdzięczności’ LKŽe; dieška 30 ‘beczka, kadź’ LKŽe; farba 31 ‘farba, kolor’ LKŽe; farbatka 31 ‘koronka’; fijolka 31 ‘wiosenna cebulica, cebulica syberyjska’ LKŽe; galka 33 ‘kuleczka, grudka’ LKŽe; gromata 73 ‘list; pismo, dokument’ LKŽe; juka 48 ‘zupa gotowana z krwi ptaków lub zwierząt’ LKŽe; jupa 176 ‘długa wierzchnia odzież damska (dawniej także męska), z rękawami, wkładana przez głowę; suknia’ LKŽe; kalėda 59 ‘prezent bożonarodzeniowy’ LKŽe; kamara 59 ‘pomieszczenie w chłopskiej chacie lub spichlerzu do przechowywania różnych produktów i rzeczy, kredens, magazyn’ LKŽe; karčiama 51 ‘karczma’ LKŽe; karūna 11 ‘metalowa ozdoba głowy; symbol władzy monarchów; wieniec’ LKŽe; kleka 55; klėtka 55 ‘klatka, klateczka’ LKŽe; kolyta 50 ‘staroświecka sakiewka; woreczek na tytoń’ LKŽe; kotauka 52 ‘motyka’; krota 63 ‘klateczka’ LKŽe; kurapka 68 ‘dziki ptak z rodziny kurowatych, dzika kurka, czerekszla’ LKŽe; kurva 68 ‘rozpustna kobieta, ladacznica’ LKŽe; kvarma 31 ‘forma, model, wzór, według którego coś jest wykonywane’ LKŽe itd. Wśród slawizmów SPr z rdzeniem , podobnie jak wśród , są rzeczowniki rodzaju nijakiego pochodzące z języków słowiańskich: futra 32 ‘futro’ LKŽe (< rus. zach. футро ‘wyprawiona skóra zwierzęcia futerkowego, a także kilka takich skór zszytych razem’ (HSBM XXXVI 42); pol. futro ‘wyprawiona skóra zwierzęca z włosem, płat futrzany, także odzież podszyta futrem’ (SPol VII 159)); pekla 121 ‘piekło’ LKŽe (< st. rus. пекло (SRJA XIV 186); rus. zach. пекло ‘piekło’ (HSBM XXIV 66); pol. piekło ‘w różnych religiach: miejsce przebywania zmarłych lub ich dusz’ (SPol XXIV 57)); stadala 38 ‘zajeżdżane domy z wiatą do stawiania koni’ LKŽe (< st. ros. стодола ‘kryta stodoła, szopa’ (SRJA XXVIII 72); rusińskie стодола ‘zajazd z karczmą’ (HSBM XXXII 399); pol. stodoła ‘budynek w gospodarstwie wiejskim, służący do przechowywania niewymłóconego zboża i słomy’ (SS VIII 446)). Zapożyczenia te zostały przejęte do języka litewskiego już po prawie Leskiena, dlatego należą nie do tematu , lecz do . Do tematu  w SPr należą nie tylko rzeczowniki rodzaju żeńskiego, lecz także pojedyncze rzeczowniki rodzaju męskiego, najczęściej – wyrazy rodzaju wspólnego. Slawizm sirata 165 ‘sierota’ LKŽe w języku litewskim jest rodzaju wspólnego; tego samego rodzaju są także jego odpowiedniki w językach słowiańskich: st. ros. сирота ‘dziecko, nastolatek, który pozostał bez jednego lub obojga 5 rodziców’ (SRJA XXIV 156); rus. сирота ‘sierota’ (HSBM XXXI 271); pol. sirota ‘dziecko, które utraciło obydwoje rodziców lub jedno z nich’ (SS VIII 191). Rzeczownik vaivada 95 ‘namiestnik władcy, zarządca określonego obszaru kraju’ LKŽe jest rodzaju męskiego, podobnie jak jego odpowiedniki w językach-dawcach: st. ros. воевода ‘osoba reprezentująca najwyższą władzę na miejscu’ (SRJA II 261); rus. воевода ‘naczelnik miasta i okręgu miejskiego’ (HSBM IV 85); pol. wojewoda ‘początkowo urzędnik dworski, dowódca wojska w zastępstwie panującego, z czasem wysoki urzędnik ziemski’ (SS X 279)). Jak widać, przestrzega się zasady, że rodzaj rzeczowników, gdy przechodzą z języków słowiańskich do litewskiego, nie ulega zmianie. Jednakże jedno słowo SPr nie pasuje do systemu: čerevyka 182 ‘but’ LKŽe. SPr jest poświadczony tylko raz, w późniejszym słowniku K. Sirvydasa występuje już zapożyczenie rodzaju męskiego čeverykas SD 448. W językach wschodniosłowiańskich, z których przybyło to zapożyczenie, odpowiedniki są rodzaju męskiego: st.rus. черевикъ ‘башмакъ, сопогъ’ (MSDJA III 1500); rusiń. черевикъ ‘чаравік’ (HSBM XXXVI 343). Prawidłowym zapożyczeniem powinien być rzeczownik rodzaju męskiego čerevykas. Temat iu. Do tego tematu należy nieco mniej rzeczowników slawizmów SPr niż do tematu  – 50. Są to rzeczowniki rodzaju męskiego, zakończone na -ius lub mające końcówkę -us po spółgłosce j: aliejus 113 ‘tłuszcze roślinne’ LKŽe; bardišius 41 ‘topór z długim trzonkiem (broń wojenna)’ LKŽe; brylius 51 ‘kapelusz’ LKŽe; cielius 10 ‘cel’ LKŽe; ciesorius 10 ‘monarcha, cesarz’ LKŽe; čebatorius 177 ‘szewc, rymarz’ LKŽe; čepčius 17 ‘noszony dawniej przez zamężne kobiety czepek’ LKŽe; činšius 18 ‘opłata na rzecz właściciela ziemi za użytkowanie ziemi’ LKŽe; čyščius 18 ‘czyściec’; driaučius 60 ‘włócznia, grot włóczni’ LKŽe; drukorius 26 ‘drukarz, typograf’ LKŽe; dvarčius 31 ‘dworek’ LKŽe; falšierius 30 ‘fałszerz, oszust’; falšius 30 ‘wada, brak, fałszowanie’ LKŽe; gojus 34 ‘niewielki, piękny lasek, gaj’ LKŽe; kaganijus 50 ‘garnek’; katlerius 57 ‘wytwórca, naprawiacz lub sprzedawca kotłów’ LKŽe; kawaler 52 ‘nieżonaty mężczyzna; mężczyzna, który zaleca się do kobiet’ LKŽe; chytrus 13 ‘człowiek przebiegły, sprytny’ LKŽe; klasztor 55 ‘klasztor’ LKŽe; kucharski 67 ‘kucharz’ LKŽe; kuśnierz 68 ‘kuśnierz’ LKŽe; lichtarz 177 ‘świecznik’; malarz 76 ‘artysta’; mečius 79 ‘miecz, szabla’ LKŽe; mincorius 81 ‘mincerz’ LKŽe; morčius 77 ‘miesiąc marzec’ LKŽe; mūrorius 84 ‘murarz’ LKŽe; neprietelius 107 ‘nieprzyjaciel, wróg; nevidonas’ LKŽe; pakajus 95 ‘pokój, spokój’ LKŽe itd. Wszystkie rzeczowniki tego tematu są rodzaju męskiego i w czasie zapożyczenia najczęściej nie doszło do zmiany rodzaju. iu temat charakteryzuje się tym, że odpowiedniki należących do niego slawizmów w językach ruskim zachodnim, staroruskim i polskim mają końcówkę zerową (np. pakajus 130 ‘dobrze urządzone pomieszczenie’ LKŽe (< st.-rus. покой ‘комната, помещение’ (SRJA XVI 164); rus. zach. покой, покоуи ‘комната’ (SSM II 178); pol. pokoj ‘miejsce odosobnienia, ustronie’ (SPol XXVI 321)), albo miękką spółgłoskę (np. karalius 64 ‘tytuł władcy, monarchy w niektórych krajach; osoba posiadająca ten tytuł’ LKŽe (< st.-rus. король ‘кoроль’ (SRJA VII 338); rus. zach. король ‘кароль, манарх’ (HSBM XVI 21)), albo ż, sz, cz, r (np. retežius 70 ‘łańcuch, pęta’ LKŽe (< st.-rus. ретязь ‘цепь, ожерелье’ (SRJA XXII 149); rus. zach. ретязь, ретезь ‘ланцуг’ (HSBM XXX 82)); mečius 79 ʻmiecz, szabla’ LKŽe (< st.-rus. мечь ‘холодное рубящее и колющее оружее’ (SRJA IX 136); rus. мечь ‘miecz’ (HSBM XVIII 22); pol. miecz ‘broń sieczna’ (SPol XIII 404)); ołtarz 113 ‘ołtarz; pewien stół w kościele, na którym odprawia się nabożeństwa’ LKŽe (< st. rus. алтарь, олтарь ‘ołtarz ofiarny’ (SRJA I 31); rus. алтарь, олтарь, олтаръ ‘ołtarz’ (HSBM I 103); pol. ołtarz ‘miejsce składania ofiar bóstwu’ (SPol XXI 327)). W języku staro-cerkiewno-słowiańskim ż, š, č, c, r były początkowo miękkie i zaczęły twardnieć w XIV w. (JAM 2005: 44), dlatego wyrazy, które przybyły do języka litewskiego przed ich stwardnieniem, trafiły do tematu iu. Z tej grupy wyrazów wyróżnia się pečius 121 ‘piec do ogrzewania pomieszczenia, gotowania, pieczenia, piec chlebowy’ LKŽe, ponieważ w językach wschodniosłowiańskich jego odpowiedniki są rodzaju żeńskiego (st. rus. печь ‘konstrukcja do ogrzewania pomieszczenia, przygotowywania jedzenia’ (SRJA XV 41); rusėnų печъ, печь ‘цаглянае збудавание, дзе разводзяць агонь, каб нагрэць намяшканне, прыгатаваць ежу’ (HSBM XXIV 291)), lenkų kalboje – vyriškos (lenk. piec ‘urządzenie 6 zbudowane z niepalnego materiału, w którym uzyskuje się wysoką temperaturę’ (SPol XXIV 30)). i kamienas. 38 skoliniai turi i kamieną: adverija 128 ‘durų stakta’ LKŽe; asilyčia 115 ‘asilė’ LKŽe; atkonyčia 181 ‘galvos papuošalas, kaspinas’ LKŽe; bažnyčia 61 ‘dom modlitwy (zwł. katolików i protestantów)’ LKŽe; čerpyčia 50 ‘płytka do budowy pieca, kafel’ LKŽe; delija 20 ‘dawny płaszcz’; dronyčia 25 ‘cienka deska, cienka deseczka do krycia dachu, gont’ LKŽe; dūšia 27 ‘w mitologii, religii i filozofii – nieśmiertelna niematerialna istota człowieka, istniejąca niezależnie od ciała, duch; wėlė’ LKŽe; grūšia 40 ‘grusza’ LKŽe; herezija 50 ‘nauka religijna, którą religia panująca uważa za błędną, herezja’ LKŽe; karbija 11 ‘taki kosz z pokrywą do wsypywania czegoś’ LKŽe; kodylnyčia 50 ‘naczynie, w którym pali się kadzidło, kadzielnica’ LKŽe; koplyčia 51 ‘mały kościół; ‘część dużego kościoła lub innego budynku, w której mogą odbywać się nabożeństwa’ LKŽe; kuknia 67 ‘kuchnia’ LKŽe; leternia 71 ‘latarnia’; malmazija 76 ‘takie wino’; melnyčia 82 ‘młyn’ LKŽe; msza 83 ‘msza’ LKŽe i t. d. Prawie wszystkie rzeczowniki o temacie i są rodzaju żeńskiego, ich odpowiedniki w językach słowiańskich mają końcówkę -a po miękkim wygłosie tematu (we wschodniosłowiańskich zapisywaną jako -я, pol. -ia), na przykład drukarnia 26 ‘drukarnia’ LKŽe (< st. rus. друкарня ‘типография’ (SRJA IV 365); rus. zachodn. друкарня ‘друкарня’ (HSBM IX 86); pol. drukarnia ‘miejsce, warsztat, gdzie się drukuje książki, druki’ (SPol VI 83)), nedėlia 93 ‘tydzień, niedziela’ LKŽe (< st. rus. недѣля ‘воскресенье’ (SRJA XI 74); rus. zachodn. неделя ‘нядзеля’ (HSBM XX 67); pol. niedziela ‘ostatni, świąteczny dzień tygodnia’ (SPol XVI 263)), skomia 175 ‘starożytny stół, stół z ławą’ LKŽe (< rus. zachodn. скамя ‘лава, лаўка’ (HSBM XXXI 293)), skrynia 60 ‘pewnego rodzaju drewniana, ze skrzynią i nóżkami, ozdobiona ornamentem, skrzynia do przechowywania czegoś (zwykle ubrań, posagu)’ LKŽe (< rus. zachodn. скрыня, скриня ‘скрыня, куфар’ (HSBM XXXI 388); pol. skrzynia ‘drewniana paka z wiekiem, kufer służący do przechowywania ubrań, pościeli itd.’ (SS VIII 261) i in. Tylko jeden z tych rzeczowników jest rodzaju męskiego – sūdžia 128 ‘sędzia’ LKŽe (< st.rus. судья, судия ‘ten, kto ocenia kogoś, coś, sądzi o kimś, o czymś’ (SRJA XXVIII 264); rus. судия, судиѧ, судїа, соудїѧ, судья ‘sędzia’ (SSM II 398). W odpowiednikach w językach wschodniosłowiańskich końcówka -я sprawiła, że ten rzeczownik trafił do fonetycznie bliskiego tematu i w języku litewskim; w językach słowiańskich odpowiedniki tego zapożyczenia również należą do rodzaju męskiego. Pozostałe rzeczowniki słowiańskie – możliwe źródła zapożyczeń – mające miękką wygłosową część tematu także zachowały swój rodzaj i zintegrowały się z tematem i jako slawizmy rodzaju żeńskiego. Kilka rzeczowników tematu i w SPr jest używanych jako pluralia tantum: gačios 30 ‘spodnie’; liesvyčios 25 ‘szczeble’. Odpowiedniki pierwszego z nich w językach słowiańskich również są zwykle używane tylko w liczbie mnogiej: rus. zach. кгати ‘spodnie, portki’ (HSBM XV 33); pol. gacie ‘dolna część stroju mężczyzny, spodnie’ (SPol VII 163). Niemniej jednak rzeczownik liesvyčios, biorąc pod uwagę języki-dawców, mógłby być używany również w liczbie pojedynczej: st. rus. лѣсвица ‘drabina’ (SRJA VIII 211); rus. zach. лесвица ‘drabina’ (HSBM XVI 358). Temat i. Rzeczowników zapożyczonych o tym temacie jest 10: čestis 84 ‘cześć, szacunek’ LKŽe; danina 18 ‘danina’ LKŽe; dvarionis 28 ‘robotnik dworski, urzędnik, dworzanin’ LKŽe; liūbastis 74 ‘miłość’; mostis 77 ‘miękka masa lekarstw z tłuszczem, stosowana do leczenia, maść’ LKŽe; pečėtis 121 ‘narzędzie do odciskania znaku; odciśnięty lub odciśnięty tym narzędziem znak; pieczęć’ LKŽe; pomėtis 118 ‘pamięć’ LKŽe; skotertis 102 ‘obrus’ LKŽe; smertis 170 ‘śmierć’ LKŽe; spaviedis 172 ‘spowiedź’ LKŽe. Współcześnie ten temat nie jest produktywny; należą do niego głównie rzeczowniki rodzaju żeńskiego, podobnie jak SPr. Rzeczowniki rodzaju męskiego o temacie na i występują także we współczesnym języku (np. geluonis, dantis itd.); w tym przypadku takim slawizmem SPr jest tylko dvarionis. O tym, że ten rzeczownik należy do tego tematu, świadczą poświadczone w starych pismach jego formy: dvaronies BPII 476 (LKŽe). Przypuszcza się, że najpierw język litewski przejął liczbę mnogą słowa dvarionys (por. st.rus. дворянинъ ‘лицо, находящееся на службе при дворе князя’ (SRJA IV 194)), na której podstawie powstała liczba pojedyncza dvarionis (Smoczyński 2026: 388). 7 Pozostałe slawizmy są rodzaju żeńskiego i zachowały go w postaci niezmienionej w porównaniu z odpowiednikami w językach-dawcach. Źródła wszystkich tych slawizmów w językach słowiańskich mają na końcu miękkie spółgłoski, na przykład čestis (< rus. zach. честь ‘честь, почет, уважение’ (MDSUM II 480); pol. cześć ‘uszanowanie, poważanie, uznanie; podziw; honor’ (SPol IV 150)), donis (< st. rus. дань ‘то, что отдано кому-л.’ (SRJA IV 170); rus. zach. дань ‘тое, што аддадзена каму-н.’ (HSBM VII 242); pol. dań ‘świadczenie w naturze lub pieniężne, danina, podatek, czynsz’ (SPol IV 490)), smertis (< rusėnų смерть ‘смерць; „ustanie istnienia człowieka lub zwierzęcia” (HSBM XXXI 483); pol. śmierć ‘skończenie, utrata życia, zgon, wyjątkowo pozbawienie kogoś życia’ (SS IX 24)), spaviedis (< rusėnų споведь ‘споведзь’ (HSBM XXXII 163); pol. spowiedź ‘wyznanie grzechów przed kapłanem w celu uzyskania rozgrzeszenia’ (SS VIII 359)).  kamienas. To kolejny niezbyt produktywny temat zapożyczeń SPr; należących do niego rzeczowników jest 6: kaniukšnė 175 ‘stajnia’ LKŽe; kižė 10 ‘stara chata, chałupka, rudera’ LKŽe; maliavonė 76 ‘malarstwo’ LKŽe; mincė 81 ‘moneta’ LKŽe; prababė 129 ‘prababcia’; ragažė 77 ‘pleciony kosz; ilość mieszcząca się w takim koszu’ LKŽe. Ta nieliczna grupa wyrazów jest dość niejednorodna: chociaż odpowiedniki większości slawizmów są rodzaju żeńskiego, ich końcówki są różne. Na przykład odpowiedniki rzeczownika kaniukšnė (< st. ros. конюшня ‘stajnia, budynek, w którym trzyma się konie’ (SRJA VII 291); rusiń. конюшня ‘stajnia’ (HSBM XV 291)) mają końcówkę -я, kižė, mincė (< st. ros. хижа, хиза ‘chata, dom’ (MSDJA III 1368); rus. хижа „chałupa, chata” (HSBM XXXVI 73); pol. minca „moneta, pieniądz bity” (SPol XIV 272)) – -a, zatem te slavizmy mogły zostać włączone do tematów i oraz . Źródłem jednego rzeczownika jest rodzaj nijaki: maliavonė (< rus. малеванье, малеване „działanie według дзаясл. малевати” (HSBM XVII 234); pol. malowanie ‘nazwa czynności od malować’ (SPol XIII 60)). Pozostałe tematy. Pozostałe tematy, do których należą rzeczowniki będące slavizmami SPr, są bardzo nieliczne. i temat mają dwa rzeczowniki: kisielias 54 ‘rzadka kasza (potrawa) z zakwasu z mąki owsianej lub soku z jagód ze skrobią’ LKŽe; kriaučias 63 ‘krawiec’ LKŽe. ii temat obejmuje trzy rzeczowniki: čemerys 14 ‘wieloletnia trująca roślina lecznicza z rodziny liliowatych, ciemiężyca’ LKŽe; grašis 39 ‘drobna moneta, pół kopiejki; pieniądz o różnej wartości w różnych czasach; moneta’ LKŽe, maneliai 77 ‘narękawki’, natomiast temat u obejmuje tylko jeden rzeczownik – turgus 180. Z dzisiejszej perspektywy rzeczowniki kisielias i kriaučias wyglądają nietypowo. Zarówno jeden, jak i drugi są zazwyczaj integrowane z tematem iu, tj. jako kisielius i kriaučius. W późniejszym słowniku K. Sirvydasa odrzucono kisielias i podano jedynie wariant kisielius z tematem i SD 103 (kriaučias / kriaučius w ogóle nie jest wymieniany). Dlaczego w SPr dla tych rzeczowników wybrano temat i, nie wiadomo, ponieważ, uwzględniając odpowiedniki w językach słowiańskich (st. rus. кисель ‘potrawa przygotowywana z mąki na wodzie lub soku jagodowym, kisiel’ (SRJA VII 137); rusiń. кисель ‘kwaśna potrawa z mąki, kisiel’ (HSBM XV 93); pol. kisiel ‘potrawa z mąki rozczynionej wodą i poddanej fermentacji’ (SPol X 330); st. rus. кравецъ ‘krawiec’ (SRJA VII 402); rusiń. кравецъ ‘specjalista od szycia odzieży’ (HSBM XVI 80); pol. krawiec ‘rzemieślnik szyjący odzież’ (SPol XI 134)), a iu oraz  kamienai są bardziej systematyczne. Rzeczownik maneliai w SPr podawany jest jako rzeczownik występujący wyłącznie w liczbie mnogiej, chociaż w LKŽe występują zarówno manelė, jak i manelis. Dane języków słowiańskich (staro-ros. манелы ‘ozdoba, rodzaj bransolety zakładanej na wierzch rękawa (naramiennik, opaska na nadgarstek)’ (SRJA IX 27); rus. манеля, манела, манелле ‘bransoleta; маністы’ (HSBM XVII 93); pol. manella ‘drogocenna ozdoba noszona na ramieniu, bransoleta, naramiennik’ (SPol XIII 143)) wskazują, że prawidłowo rzeczownik powinien zostać przejęty jako żeńskorodzajowe manelia lub manelė (ze względu na miękkie l). Zatem w tym przypadku, inaczej niż w przypadku rzeczowników kisielias, kriaučias, čemerys, grašis, miała miejsce również zmiana rodzaju. 8 WNIOSKI W SPr występują rzeczowniki slawizmy należące do tematów  (abrazas, abrūsas, advernykas, akrūtas, alubnykas itd.), i (kisielias, kriaučias), ii (čemerys, grašis, maneliai),  (abyda, afiera, akvata, alyva, arielka itd.), i (adverija, asilyčia, atkonyčia, bažnyčia, čerpyčia itd.), iu (aliejus, altorius, bardišius, brylius, cielius itd.), u (turgus), i (čestis, donis, dvarionis, liūbastis, mostis itd.) oraz  (kaniukšnė, kižė, maliavonė, mincė, prababė itd.). W tym źródle nie poświadczono slawizmów o temacie spółgłoskowym. Najliczniejszy jest temat  – należy do niego 41,6 proc. znalezionych w SPr rzeczowników będących slawizmami. Dość liczne są również tematy , iu i i – przypada na nie odpowiednio 24,5 proc., 15,5 proc. i 11,8 proc. wszystkich wybranych wyrazów. Slawizmy o temacie i stanowią 3,1 proc., a o temacie  – 1,7 proc. analizowanych slawizmów. Pozostałe tematy są bardzo nieliczne i stanowią bardzo małą część wszystkich znalezionych w SPr rzeczowników będących slawizmami. Uwzględniając odpowiedniki slawizmów w językach-dawcach, w niektórych przypadkach w SPr widoczny jest wyraźny system, do paradygmatu którego tematu trafia dany zapożyczony wyraz: • jeśli odpowiedniki w językach słowiańskich są rodzaju męskiego i na końcu mają twardą spółgłoskę, zapożyczenie w języku litewskim integruje się z rdzeniem ; • rzeczowniki rodzaju nijakiego w językach słowiańskich, mające na końcu -o, w języku litewskim należą albo do rdzenia  (zapożyczenia starszej warstwy), albo do ; • wyrazy rodzaju żeńskiego i męskiego (najczęściej – wspólnego), mające w językach słowiańskich na końcu -a, w języku litewskim integrują się z rdzeniem ; • rzeczowniki rodzaju męskiego, mające w językach słowiańskich końcówkę zerową; wyrazy rodzaju męskiego, mające w językach słowiańskich miękką spółgłoskę (najczęściej l); rzeczowniki rodzaju męskiego, mające w językach wschodniosłowiańskich historycznie miękkie ż, sz, cz, c, r, w języku polskim – już twarde, w języku litewskim integrują się z rdzeniem iu; • rzeczowniki, mające w językach wschodniosłowiańskich na końcu -я, a w polskim – -ia, w języku litewskim integrują się z rdzeniem i; • rzeczowniki, mające w językach słowiańskich na końcu miękkie spółgłoski t, n, d, SPr, integrują się z rdzeniem i. Do pozostałych tematów rzeczowniki slawizmy SPr integrują się różnorodnie i, opierając się wyłącznie na tym źródle, nie widać jednorodnego systemu. Slawizmy SPr, jak zwykle, najczęściej mają ten sam rodzaj co ich źródło w językach-dawcach, tj. na przykład słowo rodzaju męskiego w językach słowiańskich jest integrowane w języku litewskim jako zapożyczenie rodzaju męskiego. Zmian rodzaju właściwych wyłącznie SPr jest zaledwie kilka (čerevyka, maneliai). W SPr przestrzega się także odpowiedniości liczby – zapożyczenia wywodzące się z rzeczowników języków słowiańskich, które najczęściej są używane w liczbie mnogiej, również przedstawiane są jako pluralia tantum (blėkai, čėrai, gačios). Kilka rzeczowników (liesvyčios, maneliai) powinno być zintegrowanych nie jako pluralia tantum. LITERATURA I ŹRÓDŁA Būga Kazimieras 1958: Rinktiniai raštai [Pisma wybrane] 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Čepienė Nijolė 2013: Konstantino Sirvydo „Dictionarium trium linguarum“ leksikos skoliniai“ [Zapożyczenia leksykalne w „Dictionarium trium linguarum” Konstantinasa Sirvydasa]. – Leksykografia i leksykologia 3: Prace Konstantinasa Sirvydasa i jego epoka, red. Z. Šimėnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 157–188. Fraenkel Ernst 1962: Litauisches etymologisches wörterbuch [Litewski słownik etymologiczny], Heidelberg: Winter. Girdenis Aleksas 2001: Kalbotyros darbai [Prace językoznawcze] 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. HSBM I: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 1, red. 9 A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1982. HSBM II: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 2, red.**}]}Need valid JSON typo. fix. ақә-cmpr._strip? final again. Ndzi. Башҡ. kåte. latin?? A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1983. HSBM III: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 3, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1983. HSBM IV: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 4, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1984. HSBM VII: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 7, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Navuka i technika, 1986. HSBM IX: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 9, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Nauka i technika, 1989. HSBM XIV: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 14, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Nauka i technika, 1996. HSBM XV: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 15, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Nauka i technika, 1996. HSBM XVI: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Language] 16, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Białoruska nauka, 1997. HSBM XVII: Historyczny słownik języka białoruskiego [Historical Dictionary of the Belarusian Język] 17, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja nawuka, 1998. HSBM XVIII: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 18, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja nawuka, 1999. HSBM XX: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 20, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja nawuka, 2001. HSBM XXIV: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 24, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja nawuka, 2005. HSBM XXIX: Istaryčny słounik biełaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 29, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja navuka, 2009. HSBM XXX: Istaryčny słounik biełaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 30, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja navuka, 2010. HSBM XXXI: Istaryčny słounik biełaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 31, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja navuka, 2011. HSBM XXXII: Istaryčny słounik biełaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 32, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Biełaruskaja navuka, 2012. HSBM XXXIII: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 33, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2013. HSBM XXXVI: Histaryčny slounik belaruskaj movy [Historyczny słownik języka białoruskiego] 36, red. A. M. Bulyka, Mińsk: Belaruskaja navuka, 2016. JAM 2005: Jazyki mira. Slavianskie jazyki [Języki świata. Języki słowiańskie], red. kol. A. M. Moldovan, S. S. Skorvid, A. A. Kibrik, N. V. Rogova, E. I. Jakuškina, A. F. Žuravlev, S. M. Tolstaja, Moskwa: Academia.