Euskarazko literatur testu itzulietako eta ez-itzulietako lexikoen konparazio-saioak

Euskarazko literatur testu itzulietako eta ez-itzulietako lexikoen konparazio-saioak Isabel Etxeberria Ramírez Tesi-zuzendaria: Gidor Bilbao Telletxea Vitoria-Gasteizen, 2024ko apirilean (cc) 2024 Isabel Etxeberria Ramírez (cc by 4.0) Esker ona Lehenengo eta behin —ezin bestela izan—, tesi honetan gidari eta bidaide izan dudan pertsonari eman nahi dizkiot eskerrak. Gidor, inteligentzia handiz jakin duzu noiz estutu eta noiz itxaron, eta unean-unean behar zenaren arabera jokatu duzu: hastapenetan, galderak egiten zituen gizona zinen («eta zergatik nahi duzu hori aztertu?, eta zer uste duzu aurkituko duzula?, eta zer adierazten dizu lortu duzun datu horrek?...»); eta aurrerago, zailtasunak eta zalantzak agertu ahala, erantzunak zirt edo zart, argi eta eraginkor eskaintzen zizkidan pertsona bihurtu zinen. Infinituki eskuzabala izan zara nirekin eta prestasun erabatekoa agertu didazu une oro, baina batez ere, eta horrek eredugarri egiten zaitu, aurrean duzuna ikasle bat soilik ez baizik eta pertsona oso bat dela aintzat hartuta tratatzea zeinen inportantea den erakutsi didazu. Eskerrik asko bihotz-bihotzez. «Tesi hau ez zen posible izango...». Esaera ihartua ematen du, baina hemen eta orain egia da letraz letra. Tesi hau ez zen posible izango Josu Landaren laguntza gabe. Eskerrik asko, Josu. Ez bakarrik corpusetik datuak erauzteko eskatu dizudan guztietan agertu duzun eraginkortasun, ezagutza eta buru-argitasunagatik, baizik eta molestia baino gehiago dibertitzeko aukera ematen nizula helaraziz sentiarazi didazun konplizitateagatik ere. Gozamena izan da zurekin bide hau egitea. Tesi hau zurea ere bada. Anjel Lertxundi, berak jakin gabetarik ere, tesi honen inspiratzaile intelektuala izan da. Euskal itzulpengintzari buruzko haren gogoetek zer pentsatu etengabea eman didate, eta ideia ugari piztu dizkidate. Bihoazkio hemendik nire miresmen eta esker on zintzoenak. Miren Ibarluzea, Koldo Biguri eta David Lindemann, Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak saileko itzulpengintza adarreko lankide eta lagunak, hurbil sentitu zaituztet beti, eta nire poza zuen poza ere bazela helarazi didazue behin baino gehiagotan. Mila esker! Eta 1 eskerrik asko fakultateko pasilloetan tesiaz galdetu edo ez galdetu, zer ote zen hobea jakin ezinik nigana etorri eta zuen interesa eta arreta adierazi didazuen saileko lagun guztiei. Eskerrik asko nire ikasleei, perspektiba ez galtzen eta oinak lurrean mantentzen laguntzen didazuelako egunero. Eskerrak eman nahi dizkizuet halaber azken aspalditxo honetako nire «orain ezin dut» guztiei «ez kezkatu» lasaigarri batez erantzun didazuenei, bereziki EIZIEko lagunei eta Susako lagunei. Asko zarete bide honetan hurbil sentitu zaituztedan lagunak. Bakoitzak bere modura eta bere lekutik, nirekin zinetela jakinarazi didazue, eta bihotzez eskertzen dizuet. Eskerrik asko, Aiora, Alazne, Amaia, Amaia, Amaia, Bego, Claudia, Eli, Garazi, Ibon, Iñigo, Irma, Joannes, Leire, Leire, Maialen, Maria, Mikel, Naroa, Saioa, Silvia eta Zuriñe. A mis padres, mil gracias. Todo lo que de bueno pueda haber en esta tesis os lo debo a vosotros. De vosotros he recibido la curiosidad, el interés por entender la realidad y el espíritu crítico. Y vosotros me enseñasteis que puestos a hacer algo merece la pena hacerlo bien. ¡Vosotros sí que lo habéis hecho bien! Eta etxekoei, azkenik. María Molinerrek honela idatzi zuen bere Diccionario de uso del español-eko dedikatorian: «A mi marido y a nuestros hijos les dedico esta obra terminada en restitución de la atención que por ella les he robado». Ez dut modu hoberik irudikatzen sentitzen dudana esateko. Honen guztiaren parterik itsusiena tokatu zaizue zuei. Listo, bukatu da. Bueltan naiz berriro. 2 3 4 Aurkibidea 1 Tesiaren nondik norakoak............................................................................................ 1.1 Sarrera: lanaren kokapena eta motibazioa........................................................ 1.2 Ikerketa-helburuak eta -galderak....................................................................... 1.3 Lanaren egitura.................................................................................................. 2 Marko teorikoa eta aurrekariak.............................................................................. 2.1 Mona Baker eta itzulpen-unibertsalak.............................................................. 2.2 Lexiko mailako dentsitatea, aniztasuna eta emankortasuna............................. 2.2.1 Sara Laviosa eta lexiko-dentsitatea........................................................ 2.2.2 Vilma Pápai eta type/token ratioa......................................................... 2.2.3 Jarmo Harri Jantunen eta sinonimia...................................................... 2.2.4 Maeve Olohan eta lexiko-emankortasuna............................................. 2.2.5 Richard Xiao (et al.) eta lexiko-dentsitatea............................................ 2.3 Normalizazioa (edo estandarizazioa, konbentzionalismoa, kontserbadurismoa)................................................................................................ 2.3.1 Mona Baker eta lokuzioak...................................................................... 2.3.2 Sampo Nevalainen eta kolokialismoak................................................... 2.3.3 Donna A. Williams eta lexiko-sorkuntza................................................. 2.3.4 Gloria Corpas Pastor eta aldaera diatopikoak........................................ 2.3.5 María Victoria Valencia Giraldo eta aldaera diatopikoak....................... 2.3.6 Isabel Tello Fons eta erregistro mailako aldaerak.................................. 2.4 Kolokazioak........................................................................................................ 2.4.1 Dorothy Kenny....................................................................................... 2.4.2 Pernilla Danielsson................................................................................. 2.4.3 Marco Baroni eta Silvia Bernardini......................................................... 2.4.4 Silvia Bernardini..................................................................................... 2.4.5 Carmen Dayrell...................................................................................... 2.4.6 Josep Marco Borillo............................................................................... 2.4.7 Gloria Corpas Pastor.............................................................................. 2.5 Hizkuntza gutxituei buruzko azterlanak: COVALT corpusa................................ 2.6 Laburbilduz........................................................................................................ 13 13 29 31 33 34 37 37 39 41 43 46 49 49 50 53 55 56 58 59 59 60 61 62 63 64 65 66 69 5 3 Metodologia........................................................................................................... 3.1 Corpusa............................................................................................................. 3.1.1 Corpusaren deskribapen orokorra......................................................... 3.1.2 Testu itzulien sorburu-hizkuntzak.......................................................... 3.1.3 Idazleak eta itzultzaileak........................................................................ 3.1.4 Argitalpen-datak.................................................................................... 3.1.5 Argitaratzaileak...................................................................................... 3.1.6 Corpusaren indarguneak eta ahuleziak.................................................. 3.2 Datuen hautaketa eta erauzketa........................................................................ 4 Datuen analisia....................................................................................................... 4.1 Koloreak............................................................................................................. 4.1.1 Multzoaren osaera................................................................................. 4.1.2 Datuen analisia...................................................................................... 4.1.2.1 Oinarrizko kolore-izenak............................................................. 4.1.2.1.1 Datu orokorrak............................................................... 4.1.2.1.2 Oinarrizko koloreak azpieremu semantikoetan.............. 4.1.2.1.2.1 Arrosaren tonuak................................................ 4.1.2.1.2.2 Beltzaren tonuak................................................. 4.1.2.1.2.3 Berdearen tonuak............................................... 4.1.2.1.2.4 Gorriaren tonuak................................................ 4.1.2.1.2.5 Horiaren tonuak.................................................. 4.1.2.1.2.6 Morearen tonuak................................................ 4.1.2.1.2.7 Urdinaren tonuak................................................ 4.1.2.1.2.8 Urre eta zilarkaren tonuak.................................. 4.1.2.1.2.9 Zuriaren tonuak.................................................. 4.1.2.2 [izena + kolore] egituradun kolore-izenak............................... 4.1.2.3 Kolore-konbinazioak................................................................ 4.1.3 Laburbilduz............................................................................................ 4.2 Denbora-adberbioak......................................................................................... 4.2.1 Multzoaren osaera................................................................................. 4.2.2 Datuen analisia...................................................................................... 4.2.2.1 Datu orokorrak........................................................................... 4.2.2.2 Denbora-adberbioak sinonimo eta parasinonimo multzoetan.. 4.2.2.2.1 Aida batean eta haren sinonimoak..................... 4.2.2.2.2 Aldi oro eta haren sinonimoak............................ 4.2.2.2.3 Aldian behin eta haren sinonimoak.................... 4.2.2.2.4 Aldian sarri eta haren sinonimoak...................... 4.2.2.2.5 Ardurenean eta haren sinonimoak..................... 73 73 73 75 76 78 80 83 84 89 89 90 104 104 104 116 119 120 122 124 125 126 128 130 131 134 149 162 165 166 173 173 221 224 226 228 231 235 6 4.2.2.2.6 Antzina eta haren sinonimoak............................ 4.2.2.2.7 Arestian eta haren sinonimoak........................... 4.2.2.2.8 Aurrenean eta haren sinonimoak....................... 4.2.2.2.9 Banpez eta haren sinonimoak............................ 4.2.2.2.10 Belu eta haren sinonimoak................................. 4.2.2.2.11 Gau beranduan eta haren sinonimoak............... 4.2.2.2.12 Harrezkero eta haren sinonimoak....................... 4.2.2.2.13 Luzara eta haren sinonimoak.............................. 4.2.2.2.14 Oraindik eta haren sinonimoak........................... 4.2.2.2.15 Santa sekula eta haren sinonimoak.................... 4.2.3 Laburbilduz............................................................................................ 4.3 Kolokazioak: sentimenduak eta emozioak adierazteko erabili diren [izen + adjektibo] konbinazioak...................................................................................... 4.3.1 Kolokazio kontzeptuaz eta terminoaz.................................................... 4.3.2 Multzoaren osaera................................................................................. 4.3.3 Datuen analisia...................................................................................... 4.3.4 Laburbilduz............................................................................................ 5 Ondorioak.............................................................................................................. Bibliografia.................................................................................................................. Eranskinak................................................................................................................... I. eranskina. Testu ez-itzulien corpuseko liburuak eta haien oinarrizko datuak........... II. eranskina. Testu itzulien corpuseko liburuak eta haien oinarrizko datuak............... III. eranskina. Oinarrizko kolore-izenak: agerraldi eta liburu kopuruak........................ IV. eranskina. [izena + kolore] egituradun kolore-izenak: agerraldi eta liburu kopuruak.............................................................................................. V. eranskina. Kolore-konbinazioak: agerraldi eta liburu kopuruak............................... VI. eranskina. Denbora-adberbioak: agerraldi eta liburu kopuruak............................. VII. eranskina. Kolokazioak: agerraldi eta liburu kopuruak.......................................... 236 237 238 240 242 243 245 247 249 251 254 257 259 261 268 285 289 303 319 321 342 355 359 365 375 387 7 original utterances and which are not the result of interference from specific linguistic systems» (Baker 1993: 243). Garai hartan Itzulpen Ikasketak egonkortzen eta diziplina beregainaren estatusa eskuratzen ari ziren; hala, bada, erregulartasunen bilaketak beste zientziekiko parekidetasuna bermatzen lagundu zezakeelako ideiak akuilatuta (Chesterman 2004) eta corpusgintzaren une hartako garapen ikaragarria baliatuta, ugaritu egin ziren testu itzulietako hizkeraren bereizgarriak antzematea helburu zuten ikerlanak. XXI. mendearen hasiera honetan, ondorioz, hizkuntza bateko testu itzuliak eta ez-itzuliak aztertzea eta konparatzea Itzulpen Ikasketetako ikerlerro garrantzitsua bihurtu da. Bakerren hasierako proposamenaren erabatekotasuna ñabartuz eta doituz joan da ikerketek ebidentziak eskaini ahala eta batez ere zentzu komunak dakarren neurritasunaren ondorioz. Itzulpen-unibertsalen ideia plazaratu eta berehala, gaiaz aritu diren ikertzaile gehienek unibertsal terminoa baztertu, eta nahiago izan dute joerez, erregulartasunez edo ezaugarri linguistiko orokorrez hitz egin. Ñabardurak ñabardura, testu itzulietako hizkera itzulpen ez diren testuetako hizkeratik nola edo hala bereizten delako ideiak liluragarria izaten jarraitzen du, eta gaur egun oraindik ere asko dira irakurleei itzulpenen bitartez iristen zaien hizkera nolakoa den deskribatu nahian egiten diren ikerketak. Gure tesi honetan, testu itzulietako hizkera ezaugarritzeko saiakera euskarara ekarri nahi dugu. Aitortu behar dugu, nolanahi ere, aztergai honi heltzeko gure lehen motibazioa ez zela izan hizkuntza guztietako testu orotan ustez errepikatzen diren joera unibertsalak bilatzea edota joera orokor horiek hizkuntza gutxituetan egiaztatzea, ezpada azken urte hauetan euskal letretan batek baino gehiagok plazaratu duen iritzi bat datuen bidez egiaztatu nahi izatea: gure asmoa, hain zuzen, euskararako itzulpenak euskarari nolabaiteko ekarpena egiten ari zaizkiolako ideia ebidentziaz hornitzea zen. Izan ere, itzulpengintza berrikuntza linguistiko-estilistikoen sarbide garrantzitsua izaten da. Itzultzaile batek, testu bat itzultzen ari den bitartean, sorburu-testuak ezartzen dizkion zailtasun eta erronkei aurre egin behar izaten die; irtenbide egoki baten bila bere xede-hizkuntzan arakatze-lan bat egin behar izaten du batzuetan, edo sormenera jo bestetzuetan. Eta itzulpen-arazoei irtenbidea eman nahian egiten dituen proposamenek bere hizkuntzaren ondarea elikatzen dute. Euskal letretan, 14 bada, hainbat ahotsek aldarrikatu dute euskararako itzulpengintzaren kalitateak gora egin duela azken urteotan, eta itzulpenetako euskara hizkera literarioa eraikitzen eta zabaltzen ari dela (Lertxundi 1993: 59). Gure ikerketa hau bultzatu zuen lehen arrazoia, beraz, ez zen izan Bakerrek abiarazitako eztabaidan argi egitea; aitzitik, itzulpen-unibertsalen gaia gerora atera zitzaigun bidera, baina berehala ikusi genuen gure ikerlanerako aurrekari teoriko eta metodologiko interesgarriak eskaintzen zizkigula. Izan ere, gure helburu behinena euskarara itzulitako testuetako hizkera nolakoa den eta testu ez-itzulietako hizkeratik zertan ezberdintzen den jakitea baldin bazen, testu itzuliak eta itzulpen ez diren testuak konparatu behar genituen ezinbestean, eta horixe da itzulpen-unibertsalak bilatzea edo egiaztatzea helburu duten ikerlanen prozedura ohikoena. Gainera, itzulpenen bitartez sortzen ari den hizkera nolakoa den, testu ez-itzulietako hizkeratik zertan ezberdintzen den eta xede-hizkuntzari zer ekarpen egin diezaiokeen aztertzeak berebiziko interesa izan dezake, gure ustez, xede-hizkuntza hori hizkuntza gutxitua denean. Izan ere, itzulpena berrikuntza linguistiko-estilistikoen sarbide inportantea izaten da berez, baina are gehiago direnak direlako arrazoiengatik idatzizko testugintzan garapen berantiarra eta inguruko hizkuntza hegemonikoena baino oparotasun gutxiagokoa izan duten hizkuntzetan. Even-Zoharren arabera (1990: 47), literatura itzuliak hiru kasutan jokatu ohi du zeregin garrantzitsua hizkuntza batean edo, Even-Zoharren beraren hitzetan esateko, hiru kasutan bete ohi du literatura itzuliak literatur sistemaren barruko erdigunea: a) literatura bat gaztea denean, b) literatura bat periferikoa edo ahula denean, eta c) literatura batean aldaketak, krisiak edo hutsuneak gertatzen direnean. Halakoetan, itzulpenak «indar berritzaileen parte funtsezkoa» izaten dira (Even-Zohar 1990: 46-47), xede-literatura horretan lehenago existitzen ez ziren zenbait ezaugarri inportatzeko sarbide diren heinean: errealitate-eredu berriak ez ezik, hizkuntza poetiko, eredu konposizional eta teknika berriak ere. Venutik (2012) ere harreman asimetrikoak eta hierarkikoak ikusten ditu hizkuntza handiek eta txikiek kanpokoa beren hizkuntzara ekartzeko ageri duten jarreran. Literatura handiek kultur prestigioa dute eta nagusitasun-posizioak betetzen dituzte; literatura txikiek, 15 aldiz, garapen urriagoa izanik, posizio periferikoa bete ohi dute, eta ondorioz, gehiago jotzen dute itzulpenera kanpoko baliabideak inportatzeko: «[...] a minority status often drives a literature to increase its resources by translating texts from its major counterparts, importing forms and practices that its writers had not previously used and transferring the prestige that accompanies texts in major traditions» (Venuti 2012: 194). Euskal testugintza hasiera-hasieratik agertu da itzulpenari oso lotua. Datuek erakusten dutenez, euskarazko testugintza osoaren barruan testu itzuliek hartu ohi duten lekua handia izan da historian zehar. Torrealdaik (1997) 1994. urtera arte argitaratutako euskarazko liburuei buruzko datuak bildu eta aztertu zituen, eta bost arotan multzokatuta eskaini zituen. Datu horien arabera, 1545-1699 bitartean euskaraz argitaratu ziren liburu guztien artean % 16,6 bitartean itzulpenak izan ziren. Kopuru horrek gora egin zuen hurrengo urte bitartean: 1700-1875 aldian itzulpenak euskarazko liburu guztien % 35,2 izan ziren. 1876-1935 tartean % 13,3 izan ziren itzulpenak. 1936-1975 urteen artean gora egin zuen berriro itzulpenen proportzioak: % 22,3. Eta 1976-1994 bitartean goranzko joera berretsi zen: euskaraz argitaratutako liburuen % 36,8 izan ziren itzulpenak. XX. mende bukaerako eta XXI. mende hasierako datuetan, itzulpenaren pisu handia ikusten da berriro ere. Torrealdaik (2007; 2012; 2019) % 25 eta % 40 arteko proportzioak kalkulatzen ditu 1995etik aurrerako urteetan nobedadeei edo lehen argitalpenei dagokienez: 1995ean % 36,7; 1997an % 33,8; 2000n % 26,3; 2002an % 32,7; 2005ean % 26,5; 2007an % 35,1; 2010ean % 34,5; 2017an % 35,5. Eta kopuruok are esanguratsuagoak izango lirateke aitortu gabeko itzulpenak zenbatetsiko balira. Azken hamarkada hauetan, gainera, euskararako itzulpengintza sistema gisa sendotzen ari dela baieztatu dute zenbait egilek. Lopez Gaseniren iritzian, XX. mendearen amaierarako «badirudi literatura itzuliak nolabaiteko kanonikotasun maila erdietsi duela, obra jakin batzuen bidez baino gehiago, ereduzko errepertorio eta arauak sortzearen bidez» (2010: 849). 1980ko hamarkada eta handik aurrerako urteak bereziki garrantzitsutzat jotzen ditu euskal itzulpengintzari dagokionez: Jakina denez, itzulpengintzak oro har eta bereziki literatura-itzulpengintzak bultzada handi bat jaso zuen 80ko hamarkadatik aurrera Martuteneko Itzultzaile Eskolaren, EIZIE elkartearen eta EHUko Itzulpengintza Masterraren sorrerarekin. Urte horietan, orobat, munduko egile garrantzitsuen itzulpenak argitaratzen hasi ziren: Baudelaire, Melville, 16 Böll, Yourcenar, Steinbeck, Faulkner, García Márquez... Laurogeita hamarreko hamarkadan, berriz, literatura-itzulpengintzak jasotako bultzada erabakigarria izan zen, inoizko egitasmorik handienaren bitartez, Literatura Unibertsala izeneko bilduma, gaur arte 147 titulu argitaratu dituena. Hainbat itzultzaile trebatzeko eta euskal literatura mundu zabaleko idazlan ugariz osatzeko balio izan zuen, zalantzarik gabe. (López Gaseni 2010: 849) Ibarluzea (2021) euskal itzulpengintzaren eremuaren autonomizazioaz aritu zen, hain zuzen ere, bere doktorego-tesian, eta autonomizazio horren oinarritzat «itzulpengintzari lotutako hezkuntza-egiturak, profesionalen erakundeak, erreferentzia berezituak, kontsakrazio-agentziak, kanpo-harremanak, itzulpen-politikak, itzultzaileen eta idazleen eremuarekiko jarrerak, eremuaren beraren irismena» (2021: 4) jotzen ditu, besteak beste. Hala, López Gasenik aipatutakoez gain, beste faktore batzuk gehitzen ditu euskal itzulpengintzaren sendotzea azaltzean: Senez aldizkariaren sorrera, Euskal Herriko Unibertsitatean Itzulpengintza eta Interpretazioko gradua ezartzea, itzulpengintzaren arloan egindako doktorego-tesiak eta bestelako ikerlanak, Literatura Unibertsalarekin batera edo ondoren sortutako beste bilduma batzuk (Pentsamenduaren Klasikoak, Urrezko Biblioteka, Munduko Poesia Kaierak), itzulpengintzan espezializatutako zenbait argitaletxe eta bildumaren sorrera (Elkar, Erein eta Alberdania argitaletxeek itzulpenei eskainitako atalak, Igela, Pasazaite...), itzulpengintza modalitateko literatur sariak (Euskadi saria, Jokin Zaitegi sariketa, Vitoria-Gasteiz itzulpen sariak...), euskarazko itzulpengintzari buruzko datuak biltzen dituen NordaNor datu-basea (2021: 52, 101-104), eta «literatur jaialdietan zein azoketan euskal literatur itzulpenari eskainitako mahai-inguruak, lantegiak, prentsan euskal itzulpenari egindako tokiak, itzulpen-praktikari zein itzulpenari buruzko hausnarketari eta gogoetari buruzko postak biltzen dituzten blogak» (2021: 104). Ibarluzeak bat egiten du oro har López Gasenirekin: «... [1980ko] hamarkadaren bigarren erditik aurrera hasi zen euskal itzulpenaren eremua erakundetzen, eremuko praktikak eta eragileak profesionalizatzen, profesionalentzako hezkuntza berezitua sistemizatzen eta eremuaren erreferentzia espezifikoak eta kontsakrazio-agentziak sortzen» 17 (Ibarluzea 2021: 50). Euskal itzulpengintzaren autonomizazioa gaur egun erabatekoa dela baieztatzeko zenbait arazo ikusten ditu, dena dela, bereziki literatur itzulpengintzari dagokionez, eta horregatik nahiago du euskal itzulpengintzaren autonomizazio erlatiboaz mintzatu: Euskal literatura itzuliaren barne-eremua erlatiboki autonomoa dela diogu: ez dago kanpo-indarretatik libre, eta ez da erabat beregaina; ez da erabat espezifikoa ez eragileen ehundurari dagokionez, ez eta ehunduraren posizioari dagokionez ere. Ikusiko dugunez, euskal itzulpen-eremuan erakundetzea gertatzen ari da, bai eta itzulpen-eremuaren berezko erreferentziak ugaltzen ere; baina, literatura itzuliaren barne-eremuari dagokionez, zehazki profesionalizazioa ez da erabatekoa, ez alderdi ekonomikoari dagokionez, ez jardueraren esklusibotasunari dagokionez. Literatur itzulpenari lotutako erakundeak edo agentziak inoiz gutxitan dira soilik itzulitako literaturari dagozkionak, nahiz eta literatura ardatz nagusietako bat izaten den gehientsuenetan eta literatur itzulpena izan ospe handiena jasotzen duena, fikziozko itzultzaileen ahotan ikusi daitekeenez, esaterako. Profesionalizazioa ere ez da erabatekoa: ezagun da oraindik ere ez dagoela ia literatur itzulpenetik soilik bizibidea ateratzeko modurik duen itzultzaile profesionalik, literaturatik soilik bizi diren profesionalak ere gutxi diren modu bertsuan. Izan ere, autonomizatzen ari den eremua bada ere, euskal literatura itzuliarena autonomia erlatiboko barne-eremua da. (Ibarluzea 2021: 40-41) 1980ko hamarkadatik aurrerako euskal itzulpengintzaren sendotzeeta erakundetzeprozesu azeleratu hori bat dator, bestalde, itzulpengintzari buruzko teorizazioaren bilakaerarekin. Jakak (2009) historian zehar euskal itzulpengintzari buruz egin diren gogoetak aztertu, eta George Steinerrek itzulpenaren historiarako proposatutako lau aroko sailkapenarekin erkatzen du. Eta ondorioztatzen du euskal itzulpenari buruzko diskurtsoaren bilakaera ez dela hizkuntza handietan gertatu dena bezalakoa; aitzitik, euskarazko itzulpengintzaren inguruko pentsamoldeak bat egiten du bere eboluzio hasieran motel eta ondoren azeleratuan Europako beste hizkuntza txiki eta gutxituenarekin. Steinerrek (1975), izan ere, lau arotan banatzen du Europako itzulpenaren teoria, historia eta praktika: 18 lehenean (K.a. I. mendetik 1804. urtera), ikuspuntu enpiriko batetik behatzen zaio itzulpenari, norberaren itzultzaile-esperientzia oinarri hartuta; bigarrenean (1790eko eta 1813ko tratatu banatatik 1946ra arte), hermeneutikak garrantzia hartu, eta itzulpenari buruzko gogoeta poetiko-filosofikoak nagusitzen dira; hirugarrenean (1940-1960), korronte modernoak sortzen dira, hizkuntzalaritzari eta aurrerapen teknologikoei oso lotuak; laugarren aroan (1960-1975), azkenik, diziplinarteko begirada nagusitzen da, eta gogoeta hermeneutikoetarako itzulera bat gertatzen da. Bada, Jakak euskal itzulpenaren historian zehar itzulpengintzaz kaleratu diren gogoetak aztertu, eta ondorioztatzen du Steinerrek adierazitako lehen aroa XX. mendearen amaiera arte luzatu dela euskararen kasuan, bitarte luze horretako hausnarketa ia guztia itzultzaileen esperientzian oinarritutako arrazoiketa enpirikoak direlako. Bigarren, hirugarren eta laugarren aroei dagokienez, frankismoaren osteko urteetan hirurak batera gertatu direla uste du Jakak. Euskal itzulpengintzan, beraz, katalanean, galegoan eta Europako beste hizkuntza gutxitu batzuetan bezala, azken hamarkada hauetan egituratzen ari da inguruko hizkuntza hegemonikoetan progresio pausatuagoan osatuz joan den teorizazioa. Faktore askok adierazten dute euskal itzulpengintza inoiz ez bezalako momentu bat ari dela bizitzen 1980ko hamarkadatik hona. Historian zeharreko eboluzio gutxinakakoa azkartu egin da hamarkada gutxian, eta itzulpengintza sistema gisa sendotu egin da, itzulpen kopuruaren gorakadaren ondorioz ez ezik, baita itzulpenaren inguruan gertatu den erakundetzeagatik eta itzulpenari buruzko diskurtsoa sakonagoa eta aberatsagoa bihurtu delako ere. Horrek guztiak itzulpengintzak testugintzan oro har eta literaturan bereziki betetzen duen funtzioaren aitortza bat ekarri du berekin. Ibarluzeak (2021) honela esplikatzen du: Nabarmentzekoa da azken urteetan euskal literatur itzulpenaren onespena eta balioa handitu egin dutela bai aurretik aipatzen genuen moduko ikerketek, bai itzulpenpraktikak berak, bai erdietsitako kalitateak eta kalitate hori aintzatetsi izanak. Izan ere, estatusa goratzea itzulitako literatur testuek lortutako mailari ere zor zaio; urteek aurrera egin ahala, nola itzultzaileen profesionalizazioak eta espezializazioak hala hizkuntzaren eta literaturaren bilakaerak berak ez dute aurrera alferrik egin: gaur egungo itzulpenak 19 asko hobetu direla egitate bat da, bai eta euskal literatur itzultzaileek ekarpen nabarmena egin dutela euskal literaturaren garapenean ere. (Ibarluzea 2021: 103) Euskal literatur itzulpenaren onespen hori hainbat ahotsen esanetan berretsita ikusi dugu azken aldi honetan, itzultzaileen ahotik zein idazleenetik. Onespen horren erakusgarri nabarmenetako bat Anjel Lertxundi idazlea da. Lertxundik 1993an jada aldarrikatu zuen euskararako itzulpengintza literatur hizkera garatzen laguntzen ari zela; hain zuzen ere, itzultzaileak sorburu testuak ezarritako eskakizunei zehaztasunez erantzun beharra jotzen zuen ekarpen horren oinarritzat: Itzulpengintzan egin den ahalegina jotzen dut, batere zalantzarik gabe, azken urteotako euskal literaturan gertatu den albiste esanguratsuen. Itzulpengintza ari da hizkera literarioa eraikitzen, itzulpengintza ari da, zehaztasunaren bidetik, jokabide desberdinetarako bideak zabaltzen, zehaztasunean baizik ez baitaiteke oinarri aniztasuna. (...). Konbentzio bat osatzen ari dira itzultzaileak (literatura ere konbentzioa baita) alderdi morfosintaktikoetan, lexikoetan eta estilistikoetan. Idazleonak, bakoitza bere txoznatik, beste borroka-klase baten trazak ditu. Ez dirudi ohartu garenik zer nolako laguntza eskaintzen dion Matias Mujikak landutako Gauaren muturrerainoko bidaia bezalako Célineren itzulpen batek hizkera literario horren eraikuntzari, sorkuntza-lan gehienen —guztienen ezin esan, besteak beste Garziaren liburua oztopo— idazlanen aldean. Beste modu batera ere formula daiteke gorabehera: inoiz esan dudanez, idazleok itzultzaile mentalak gara (euskara ez beste hizkuntzetan irakurtzen dugu batez ere); inork ez digu, ordea, pentsatzen genuen eta idazten dugunaren arteko lotura eta zehaztasuna eskatzen, inork ez baitu ezagutzen burutik pasa zitzaiguna. Tranpa egin dezakegu; eragozpena saihestu; berez korapilotsu zena, lautu; laua denarekin, alfonbra ehundu; alfonbra gainean ibiliz, dotore plantak egin... Estrategia sozio-linguistikoetarako zilegi gerta daitekeen euskara erraza (?) delakoaren atzean ezkutatzen den diskurtsuak luizi espresiboa eta itsumena ezarri nahi dizkigu literaturaren aldareko meza-emaile. (Lertxundi 1993: 59-60) 20 Bernardo Atxagak (2006) bat egiten du Lertxundirekin; itzultzailearen jarduna idazlearena baino exijentzia maila handiagokoa ikusten du, itzultzaileak hizkuntzari bere ohiko jarioan aurrera egiten utzi ez eta erantzun berriak bilatu behar dituenez: Kontuan izan itzultzaileak estutu egin behar izaten duela hizkuntza, lan berriak eginarazten dizkiola —pentsa ezazue zientzia liburuekin ari direnengan—, ezin diola hizkuntzari bere kabuz, bere ohizko eran, aurrera joaten utzi; idazleak, bai, baina hark ez. Idazleak abandona dezake bere burua hizkuntzaren ur korrontean, har dezake aldi bakoitzean bihurgunerik errazena —nola egiten omen zuen Petrarcak Mont Ventoux-en ibili zenean, aldapa gutxien zuen bidezidorra hartu—; baina itzultzaileak, nahita ere, ezin du. Virgiliok idatzitako kadentzia, tonua, zehaztasuna errespetatzea beste erremediorik ez dauka. Lehia horretan, itzultzaileak forma berriak jartzen ditu zirkulazioan, ez bakarrik hitzak, eta hizkuntzaren erabilpen sofistikatu eta aberatsago baterako oina ezartzen du. (Atxaga 2006: 48) Juan Garziak ere itzultzea idazketa lantzeko tresna egokia dela aipatu izan du. Sarriugarteri emandako elkarrizketa batean (Sarriugarte 2017), adibidez, sorburu-testuak ezartzen dituen erresistentziak gainditu beharra aipatzen du gakotzat, Lertxundik eta Atxagak bezala: Itzulpena, berriz, desafio bat da, beste batzuek hitz gurutzatuak egiten dituzten bezalaxe egiten nuen nik. Ez duzu zalantzarik egiten jatorrizkoaz, badakizu ona dela, orduan kontua da hori euskaraz ipintzea: arazo tekniko bat da. Gustura egiten duzu literatura onarekin ari zarelako, eta tarte horretan inork ez bezala irakurtzen duzulako testu hori: idazlearekin bizi zara, mundutik abstraituta. Bide batez, idazketa lantzen ari zara, bestela berezkotik landuko ez zenukeen moduan gainera, zeren berezkoan beti bilatzen duzu erresistentzia gutxieneko ildoa. (Sarriugarte 2017) Idazle zein itzultzaile gisa aritzen den Julen Gabiria ere (Gabiria 2013, apud Ibarluzea 2021) itzulpen-lanetan aritzeak idazleari dakarzkion onurez mintzo da. Literatur molde 21 berriak ezagutzeko ez ezik, hizkuntzazko baliabide berriez jabetzeko ere balio du itzultzeak, haren esanetan. Edozein idazlek asko ikasiko luke gustuko duen libururen bat itzuliko balu. Eta literaturaren mekanismoak ikusteaz eta ikasteaz gain, hizkuntza nola bihurrikatu daitekeen ere ikasten da itzulpenari esker. Oso ariketa ona da horretarako: batetik, hizkuntzaren aukera ugariak erabiltzera derrigortzen zaitu; eta, bestetik, ariketa lotua denez (beste norbaitek idatzitako testuari lotua, alegia), irakasten dizu sormenean askeagoa izaten, eta itzulpenean erabiliko ez zenituzkeen hitzak sormenean erabiltzen, adibidez. (Gabiria 2013, apud Ibarluzea 2021: 110) Garazi Arrulak, zeina idazletzan zein itzulpengintzan aritzen den, zehaztasunarekin lotzen du itzulpen-praktikaren ekarpena, Lertxundiren bidetik, Ugarteri emandako elkarrizketa batean (Ugarte 2023). Itzultzen diharduenak jatorrizko testuak ezarritako ñabardurak jaso behar ditu, eta ariketa horrek begia eta eskua zolitzen eta trebatzen ditu. [G.A.]: [Nire] lehenengo liburuarekin Harkaitz Canok esan zuen nabaritzen zela itzultzaile baten liburua zela, eta momentuan esan nuen, «bah!». [I.U.]: Bati baino gehiagori otuko zaio agian. Nahiago duzu ez lotzea? [G.A.]: Ez da hori. Orduan ez nuen jakin nondik hartu, baina orain ikusten dut zehaztasunerako joera egon daitekeela atzean. Azkenean, itzulpenean nahitaez jo behar duzu konkreziora. Jatorrizkoan agertzen bada «belusezko oihal iledun gorrikara», ezin duzu jarri telazkoa zela eta gorria. Begia egina duzu horretara. (Ugarte 2023) Itzulpenak zehaztasunaren bidetik xede-hizkuntza hornitzeko duen gaitasuna bereziki garrantzitsua da, zenbait autoreren aburuz, euskararen kasu zehatzean. Izan ere, euskararen estandarizazioan tresna baliagarria izaten ari da itzulpen-praktika, ohiko erabileretatik kanpo 22 bide berrietarantz bultzatzen duenez itzultzailea. Honela esplikatzen du Xabier Olarrak Amagoia Gurrutxagak egindako elkarrizketa batean (Gurrutxaga 2020): Euskararen beraren estandarizaziorako, hainbat itzulpen leku edo bide estu samar batera ekarri behar izateak, nik uste, lagundu egin du. Anduk berak askotan esaten du: idazleak bide asko ditu barnetik ateratzen zaiona lantzeko eta sortzen zaizkion problemei ihes egiteko. Itzultzaileak, berriz, bide nahiko markatutik joan behar du. (Gurrutxaga 2020) Naroa Zubillagak (2013), bide beretik, itzulpenak diglosia egoeran diren hizkuntzak bultzatzeko tresna garrantzitsua direla gogorarazten digu, eta euskararen kasuan ezinbestekotzat jotzen ditu: Jakin dakigunez, Euskal Herrian ezinbestekoa izan da eta da, gaur egun ere, itzulpena: bertako literatur sistema garatu eta indartzeko, baina, era berean, ezinbestekoa izan da egoera diglosiko larrian zen hizkuntza bultzatu, normalizatu eta garatzeko. (Zubillaga 2013: 17-18) Kirmen Uribek (Uribe 2013, apud Ibarluzea 2021) bat egiten du ideia horrekin. Haren esanetan, itzulpenek euskara edertzen eta haren maila igotzen lagundu dute, itzulpenak estilo erakusgarriak bihurtzen baitira idazleentzat: Itzultzaileak lagundu du euskara edertzen eta euskararen maila igotzen. Gure estiloan ere eragina izan du, guk askoz lakarrago idatziko genuke. Itzultzaile batek soluzio asko ematen dizkizu zuk gero idazteko. Ikasi egiten duzu, nola antolatzen dituen esaldiak, esaldi luzeak, erritmoa... Hori dena itzultzaile batek erakusten dizu. Bestela, zaila da. (Uribe 2013, apud Ibarluzea 2021: 113) 23 Testu itzulietako eta ez-itzulietako lexikoa konparatzeko, lehenik eta behin hiru alderdi hauek aztertzea erabaki genuen: •Aberastasuna: antzeko kontzeptuak adierazteko euskarak eskaintzen dituen aukeren artean (sinonimoak eta parasinonimoak) zein eta zenbat erabiltzen dira testu itzulietan eta ez-itzulietan? Testu mota horietakoren bat bestea baino aberatsagoa al da aldaeretan? •Ñabardurarako eta zehaztasunerako joera: zenbaterainoko presentzia dute testu itzulietan eta ez-itzulietan kontzeptuak adierazteko izendapen orokorrek eta zenbaterainokoa ñabardurak adierazten dituztenek? Lexiko zehatzagoa edo orokorragoa erabiltzeko joerarik ikusten al da testu mota horietakoren batean? •Berrikuntzarako/tradiziorako joera: ikusten al da testu mota horietakoren batean gehiago erabiltzen direla corpusetan presentzia handiagoa duten hitzak (eta beraz ohikoagoak edo tradizioari lotuagoak direnak)? Eta alderantziz, ikusten al da corpusetan gutxitan erabiltzen diren hitzak (eta beraz ezohikoagoak direnak) gehiagotan ageri direla testu mota batean bestean baino? Eta hitz konbinazioak erabiltzen direnean, corpusetan presentzia handia duten konbinazioak (kolokazio errotuak) erabiltzeko joera nabarmenagoa da testu mota batean bestean baino? Eta, alderantziz, tradizioan gutxitan ikusi diren konbinazioak (kolokazio ezohiko edo berritzaileak) ugariagoak al dira testu motaren batean? Hiru galdera horiei erantzun nahian datu-erauzketak egiten hasi ginenean, ordea, beste bi joeraren zantzuak hauteman genituen lehen emaitzetan. Ondorioz, aurreko hiru galderei beste bi ikerketa-galdera gehitzea erabaki genuen: •Euskalkien erabilera. Euskalkietakotzat jotzen diren hitzak gehiagotan erabiltzen dira testu mota batean bestean baino? Alderik ikusten al da euskalkitik euskalkira? •Erregistroaren araberako aldaeren erabilera. Erregistro markatu batekotzat (behemailakoa, herri-mailakoa, jasoa, lagunartekoa...) jotzen diren hitzak gehiagotan erabiltzen dira testu mota baten bestean baino? Alderik ikusten al da erregistro motaren arabera? 30 1.3. Lanaren egitura Tesiaren lehen atal honetan, gure ikergaia aukeratzeko motibazioa justifikatu dugu, eta gaiak azken urteotan nazioartean eta Euskal Herrian garatu den ikerketarekiko harremanetan izan lezakeen interesa eta egin lezakeen ekarpena azaldu dugu. Horrekin batera, ikerlan honen helburuak eta abiapuntuko galderak aurkeztu ditugu. Bigarren atalean, gure lana itzulpen-ikasketen barruan kokatuko dugu. Zehazki, itzulpenetako hizkera ezaugarritu nahian nazioartean egin diren ikerlanen berri emango dugu, izan ikerlan horiek itzulpen-unibertsalen ideiaren eraginpean egindakoak zein ez, gure lanaren aurrekari interesgarriak direnez gero. Halako helburuarekin egindako lanak asko eta askotarikoak dira; guk gure aztergai zehatzetik hurbilen dauden lanak aurkeztuko ditugu soilik, hots, lexikoaren aberastasunarekin/sinplifikazioarekin eta kolokazioen erabilerarekin zerikusia dutenak nagusiki. Behin aurrekariak aurkeztuta, hirugarren atalean metodologiaz jardungo dugu. Batetik, erabili dugun corpusa aurkeztu eta haren osaerari buruzko datuak eskainiko ditugu. Bestetik, corpus horren barruko bi azpicorpusen artean (testu itzuliak eta testu ez-itzuliak) konparatu ditugun elementuak aurkeztuko ditugu: koloreak izendatzeko terminoen eremu semantikoa, denbora adierazteko adberbioen multzoa, eta sentimenduak eta emozioak adierazteko [izen + adjektibo] motako kolokazioak. Eta atala amaitzeko, termino multzo horien datu-erauzketa nola egin den eta zer datu mota bilatu ditugun azalduko dugu. Laugarren atalean, lortu ditugun datuen analisia egingo dugu. Multzoz multzo (koloreak, denbora-adberbioak, kolokazioak), gure bi azpicorpusetan termino horietako zein, zenbat eta zenbat aldiz ageri diren aztertu eta konparatuko dugu, eta kopuruon atzean ageri diren joerak interpretatuko ditugu. Bosgarren atalean, azkenik, datuen analisitik lortu ditugun ondorio orokorrak aurkeztu, eta etorkizunerako ikerlerro berriak proposatuko ditugu. 31 32 2 Marko teorikoa eta aurrekariak Atal honetan, gure ikergaiaren aurrekariak eta oinarri teorikoak azalduko ditugu. Testu itzulietako hizkera ezaugarritu nahian egin diren ikerlanak asko eta askotarikoak dira, eta gehienak Bakerren (1993) itzulpen-unibertsalen proposamenak motibatuta egin dira. Hurrengo orrialdeetan, beraz, itzulpen-unibertsalen inguruko eztabaida aurkeztu eta kokatuko dugu lehenik, eta ondoren itzulpenetako hizkera itzulpen ez diren testuetako hizkerari kontrajarririk aztertu duten ikerlanetako batzuen berri emango dugu. Itzulpenetako hizkeraren ezaugarriak antzematea helburu izan duten azterlanak ugari izan dira azken bi hamarkada hauetan, eta hainbat alderdiri erreparatuta ekin diote batzuek eta besteek helburuari. Denak hona ezin ekarri, eta arloaren garapenaren hasieran mugarri izan ziren lanak aurkeztuko ditugu, batetik, eta guk gure tesian aztertu nahi ditugun alderdi zehatzekin lotura zuzena duten beste zenbait lan, bestetik. 33 2.1. Mona Baker eta itzulpen-unibertsalak 1980ko eta 1990eko hamarkadetan zehar bolumen handi eta esanguratsuko corpusak eratzeak ordura artekoak ez bezalako aukerak eskaini zizkien garaiko hizkuntzalariei eta itzulpengintza arloko ikertzaileei. Mona Bakerrek (1993: 235), hain zuzen, corpusgintzak itzulpenari buruzko teorizazioan egiazko biraketa bat (turning point) ekarriko zuela aurresan zuen, corpusei esker inoizko eskala handienean aztertu ahal izango baitzen zer printzipiok arautzen duten eta zer mugaren pean gertatzen den itzulpen-prozesua: «the profound effect that corpora will have on translation studies, in my view, will be a consequence of their enabling us to identify features of translated text which will help us understand what translation is an how it works» (1993: 242-243). Ordurako zenbait ikerketak erregulartasun eta joera errepikatuen zantzuak antzemanak zituzten testu itzulietako hizkeran (Blum-Kulka 1986, Baker 1992, Vanderauwera 1985, Shlesinger 1991, Toury 1991), eta Bakerrek ikerketaildo zabaldu berri horretan sakontzea proposatu zuen, 1993 hartan itzulpen-unibertsal izendatu zituenak ondorioztatu ahal izango zirelakoan, hots, jatorrizko enuntziatuetan ez baizik testu itzulietan agertu ohi diren zenbait ezaugarri, hizkuntza-sistema zehatz baten interferentziaren ondorio ez direnak (Baker 1993: 243). Proposamenaren lehen plazaratze hartan, Bakerrek itzulpenetako hizkeraren sei ezaugarri zerrendatu zituen (1993: 243-245): •Esplizitazioa, hau da, itzulpenetan beren sorburu-testuetan eta oro har itzulpen ez diren beste edozein testutan baino gehiago zehazteko joera, informazio osagarria gehituz gehienetan. •Anbioguotasuna ebazteko joera eta sinplifikazioa; lausoak gerta daitezkeen izenordainak forma zehatzagoekin ordeztuz edo sintaxi konplexua erraztuz, adibidez. •Gramatikaltasunerako joera, hots, jatorrizko testuan agramatikalak diren elementuak itzulpenean zuzentzeko ahalegina. •Jatorrizko testuko errepikapenak ezabatzeko joera. 34 •Itzulpenetako lexikoaren banaketa ezberdina izatea bai xede-hizkuntza horretan idatzitako jatorrizko testuetakoarekin konparatuta, bai itzulpenen sorburutestuetakoarekin konparatuta. •Xede-hizkuntzaren ezaugarri bereizgarriak esajeratzeko joera. Corpusen bidezko ikerketan, hiru tresna nagusi bereizi zituen Bakerrek (1995: 240): corpus paraleloak (parallel corpora), non A hizkuntzako sorburu-testuak eta B hizkuntzara egindako haien itzulpenak biltzen diren; corpus konparagarriak (comparable corpora), hau da, A hizkuntzan sortutako testuak eta A hizkuntzara beste hizkuntza batzuetatik egindako itzulpenak biltzen dituzten corpusak; eta corpus eleaniztunak (multilingual corpora), non hizkuntza ezberdinetako bi corpus elebakar edo gehiago nahasten diren («sets of two or more monolingual corpora in different languages, built up in the same or different institutions on the same of similar design criteria», Baker 1995: 232). Hiru aukera horien artean, corpus konparagarriak lehenesten ditu Bakerrek bere helbururako. Hizkuntza batean zuzenean sortutako testuak eta hizkuntza horretara egindako itzulpenak konparatuz lortuko omen da antzematea itzulpenetako hizkeraren bereizgarriak, hots, «patterns which are either restricted to translated text or which occur with a significantly higher or lower frequency in translated text than they do in originals» (Baker 1995: 235). Lehen proposamen hura egin eta urte gutxira, unibertsaltasunaren ideiaren erabatekotasuna apaldu egin zuen Bakerrek (1999): Translated language on the whole (within a particular historical and social context) may have certain features that distinguish it from original language, but whether or not this proves to be the case it is important no to restrict ourselves to this specific issue but to try also to account for the diversity within the translation corpus itself. (Baker 1999: 291) Bakerrek (1999: 291) itzulpenetako hizkeran nola edo hala eragin dezaketen beste zenbait faktore zerrendatzen ditu, eta aditzera ematen du, ondorioz, ezen itzulpenetako hizkera itzulpen ez diren testuetako hizkeratik bereizten bada ere, itzulpenetako hizkeraren 35 barruan ere badirela aldeak itzulpen batzuen eta besteen artean. Zehazki, honako faktore hauek izan lezaketen eragina aztertzea proposatzen du Bakerrek (1999: 291): •Itzulpen-estrategia ezberdinak erabiltzen al dituzte edo itzultzean hizkera ezberdina sortzen al dute gizonezko itzultzaileek eta emakumezko itzultzaileek? •Alderik nabari al da itzulpenen hizkeran argitaratzailearen arabera, batzuek jariotasun eta irakurgarritasun handiagoko itzulpenak bultzatzen dituztelako, adibidez, eta beste batzuek, aldiz, xede-hizkuntzarentzat ezohikoagoa den eredu linguistiko bat lehenesten dutelako? •Estrategia eta bereizgarri batzuk nabarmenagoak ote dira testu-genero batzuetan beste batzuetan baino? •Nolakoa da sorburu-hizkuntzaren eragina? Esan genezake, beraz, Bakerrek leundu egin duela bere proposamena denborak aurrera egin ahala. 1993ko lehen plazaratze hura, zeinean unibertsal terminoa zerabilen eta definizio zabal eta orohartzaile bat eskaintzen zuen, ñabartu egin du geroztikako argitalpenetan. Bere teoriaren muinari eutsi egiten dio, nolanahi ere: itzulpenetako hizkera itzulpen ez diren testuetako hizkeratik nola edo hala bereizten dela defendatzen jarraitzen du. Baina onartzen du itzultzaileen jarduneko patroi errepikatu horiek ez direla beti bat izaten testu, hizkuntza eta luma orotan, eta, aitzitik, zenbait faktoreren mende daudela. Bakerrek abiarazitako bidea, nolanahi ere, oso emankorra gertatu da, eta gai honi lotutako ikerketa asko eta askotarikoak egin dira azken hamarkada hauetan. Batzuk itzulpenunibertsal zehatzen bat frogatu nahian aritu dira (Laviosa 1997 eta 1998, Papai 2004, Xiao eta Yue 2008, Williams 2005). Beste batzuek unibertsalen proposamena egiaztatzea ezinezkoa dela aldarrikatu dute, garai eta hizkuntza guztietako testu oro aztertzea ezinezkoa den hein bertsuan (Tymoczko 1998, Pym 2008, Valencia Giraldo 2020...). Eta beste zenbait, azkenik, unibertsaltasunaren eztabaidaren gainetik hanka-puntetan pasatu, eta corpus zehatzetan testu itzuliak testu ez-itzulietatik bereizten dituen ezaugarririk baden identifikatzen saiatu dira, ezaugarri horien ustezko unibertsaltasuna demostratzeko asmorik gabe (Marco Borillo 2013, Corpas Pastor 2017, Tello Fons 2019). 36 Jarraian, testu itzulietako hizkeraren bereizgarriak antzemateko egin diren zenbait ikerlan aurkeztuko ditugu. Batzuk ikerketa-lerro horretan mugarri izan zirelako hautatu ditugu; beste batzuk, gure tesian landuko ditugun alderdi zehatzekin harreman zuzena dutelako. Aurrekari gertatu zaizkigun ikerlan horien errepasoak informazio interesgarria eskainiko digu gai honen inguruan interesa piztu duten auzi zehatzez, erabili diren corpus motez, baliatu diren metodologiez eta, oro har, lortu diren emaitzez. 2.2. Lexiko mailako dentsitatea, aniztasuna eta emankortasuna 2.2.1. Sara Laviosa eta lexiko-dentsitatea Testu itzulietako bereizgarri linguistikoen eta testu ez-itzulietakoen arteko ezberdintasuna frogatzeko lehen ahalegin sendoetako bat Sara Laviosaren eskutik (1997, 1998, 2002) iritsi zen. Laviosak ingelesezko testuen corpus bat erabili zuen hainbat saiakuntza egiteko. Corpus hark, English Comparable Corpus (ECC) izenekoak, bi azpicorpus biltzen zituen: ingelesera itzulitako testuak (Translational English Corpus) eta ingelesez sortutako testuak (Non-Translational English Corpus). Itzulpenen azpicorpuseko testuak hainbat hizkuntzatatik itzulitakoak ziren. Bi azpicorpusetan, bi testu-genero jasotzen ziren: prentsako artikuluak (The Guardian eta The European egunkarietakoak), batetik, eta narratiba (biografia eta fikzioa), bestetik. ECCk 2 milioi hitz inguru zituen guztira. Laviosak itzulpen-unibertsalen artean sinplifikazio deitu izan dena egiaztatu nahian burutu zuen 1990eko hamarkadako bere ikerlana, sinplifikazioa Blum-Kulkaren eta Levenstonen definizioaren arabera ulertuta: «the process and/or result of making do with less words» (Blum-Kulka eta Levenston 1983, apud Laviosa 1997: 533). Zehazki lexiko zein sintaxi mailako sinplifikazioa ikertu nahi izan zuen. Lexikoari dagokiona elementu lexikoen (lexical words edo content words) eta elementu gramatikalen (grammatical words) arteko erlazioa konparatuz eta lexiko dentsitatea neurtuz aztertu zuen; sintaxiari dagokiona, aldiz, esaldien batez besteko luzera kalkulatuz ikertu zuen. Gure tesian lexikoan jarriko dugunez 37 arreta, Laviosak sinplifikazio lexikoaren inguruan aztertutakoak baino ez ditugu ekarriko atal honetara, eta kanpoan utziko ditugu, beraz, sintaxiari dagozkionak. Sinplifikazio lexikoa frogatu nahian, Laviosak (1997) prentsako artikuluak aztertu zituen lehenik, eta bi alderdi konparatu zituen. Batetik, artikulu itzulietan gehien erabiltzen ziren 108 hitzen zerrenda erauzi, eta artikulu ez-itzulietan gehien erabiltzen ziren hitzen zerrendarekin konparatu zuen. Bestetik, Cobuild Bank of English corpus orokor eta handiagoaren arabera ingelesezko testuetan oro har gehien erabiltzen diren 200 hitzak hautatu, eta aztergai zuen prentsako artikuluen corpusean hitz horiek zenbat agerraldi zituzten kalkulatu zuen. Konparazio horietatik, zenbait ondorio atera zituen: •Elementu lexikoen eta elementu gramatikalen arteko erlazioari zegokionez, elementu lexikoen ehunekoa txikiagoa zen artikulu itzulietan artikulu ez-itzulietan baino. Hau da, artikulu itzulietako lexiko-dentsitatea txikiagoa zen. •Itzulpenen artean, sorburu-hizkuntza bat edo bestea izateak ez zuen eraginik lexikodentsitatean. •Maiz erabilitako hitzen eta gutxi erabilitako hitzen arteko erlazioari zegokionez, maiz erabilitako hitzen ehunekoa handiagoa zen artikulu itzulietan artikulu ez-itzulietan baino. •Azpicorpus bakoitzean gehien erabiltzen ziren hitzei (list heads) zegokienez, hitzok gehiagotan errepikatzen ziren testu itzulietan testu ez-itzulietan baino. •Azpicorpus batean eta bestean gehien erabiltzen ziren hitz horiek egiaz zenbat lemari zegozkien zenbatuta, testu itzulietan gehien erabilitako hitzen artean lema gutxiago biltzen ziren testu ez-itzulietan baino. Hau da, gehien erabilitako hitzen artean lexikoaniztasun handiagoa ikusten zen testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Narratiba-testuekin antzera jokatu zuen Laviosak (1998), ingelesera itzulitako 14 narratiba-lan eta ingelesez idatzitako 18 narratiba-lan konparatuta, eta antzeko ondorioak lortu zituen. Hala, bada, eta laburbilduz, ingelesezko prentsa-artikuluak eta narratiba-lanak aztertuta, itzulpenetako hizkera ezaugarritzen zuten lau joera orokor nagusi bereizi zituen Laviosak: 38 •Elementu lexikoen eta elementu gramatikalen arteko erlazioari zegokionez, testu itzuliek elementu lexikoen ehuneko txikiagoa ageri zuten (hau da, testu itzulietako lexiko-dentsitatea txikiagoa zen) testu ez-itzuliek baino. •Maiztasun handiz erabilitako hitzen eta maiztasun txikiz erabilitako hitzen arteko erlazioari zegokionez, testu itzuliek maiztasun handiz erabilitako hitzen ehuneko handiagoa ageri zuten testu ez-itzuliek baino. •Testu itzulien corpus bateko hitz erabilienek corpusean hartzen zuten partea handiagoa zen testu ez-itzulien corpus batekoek hartzen zutena baino (gehien erabilitako hitzak gehiagotan erabiltzen ziren). •Testu itzulien corpus bateko hitz erabilienen zerrendak lema gutxiago biltzen zituen bere baitan testu ez-itzulien corpus batekoak baino. Datu horietan oinarrituta, hortaz, itzulpenetako lexiko mailako sinplifikazioa egiaztatuta geratzen zela ondorioztatu zuen Laviosak. 2.2.2. Vilma Pápai eta type/token ratioa Vilma Pápai (2004) esplizitazio izeneko itzulpen-unibertsalaz arduratu zen, hau da, testu itzulietan jatorrizko testuko adiera esplizitatzeko izaten den ustezko joeraz. Esplizitazioari buruzko lehen postulatu sendoa Blum-Kulkak (1986: 19) eskaini zuen: «an observed cohesive explicitness from SL to TL texts regardless of the increase traceable to differences between the two linguistic and textual systems involved». Eta hasieran ikertzaileak sorburu-testuak eta haien itzulpenak konparatuz frogatzen saiatu baziren ere, aurreraxeago testu itzuliak eta testu ez-itzuliak konparatuz aztertu zuten auzia, ulertuta ezen, esplizitazioa jatorrizko testuko adiera testu itzulian esplizitatzea bada, horrenbestez hizkuntza batera itzulitako testuetako hizkerak esplizituagoa behar lukeela hizkuntza horretan sortutako testu ez-itzulietakoak baino. Pápaik, hain zuzen ere, ingelesezko zenbait testu eta hungarierara egindako haien itzulpenak aztertu zituen lehen fase batean (corpus paralelo bat, alegia), eta hungarierarako testu itzuliez eta hungarierazko testu ez-itzuliez osatutako 39 nabarmen gehiago erabiltzen zituztela ikusita, aurreikusi zuen testu ez-itzulietan koloreak izendatzeko ingelesez aukeran diren beste sinonimoetatik gehiago erabiliko zirela, eta beraz koloreen eremu semantikoari dagokionez lexiko-aniztasun handiagoa topatuko zuela testu ez-itzulietan. Bigarren fase honetan, Olohanek oinarrizko kolore-izenen zerrenda bat osatu (black, blue, brown, green, grey, gray, orange, pink, purple, red, white, yellow), eta haietako bakoitzaren agerraldiak zenbatu eta konparatu zituen. Datuek oso antzeko erabilera erakutsi zuten bi azpicorpusetan. Ondoren, oinarrizko hiru kolore-izen hautatu (brown, blue, red), thesaurus baten laguntzaz haien sinonimoen zerrendak osatu, eta sinonimo horietako bakoitzaren agerraldiak zenbatu eta konparatu zituen bi azpicorpusetan. Emaitzek erakutsi zutenez, aukeran ziren sinonimoen artetik gehiago erabiltzen ziren testu ez-itzulietan testu itzulietan baino, aldea oso handia ez bazen ere. Agerraldi kopuruari dagokionez, kopuru nabarmen handiagoak ageri zituzten testu ez-itzuliek itzuliek baino. Hau da, hiru kolore haien ñabardurak adierazteko sinonimoak nabarmen gehiagotan erabiltzen ziren testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Laburbilduz, Olohanek ikusi zuen sinonimo gehiago erabiltzen zirela testu ez-itzulietan (aldea txikia bazen ere) eta gainera sinonimo horiek gehiagotan erabiltzen zirela (alde nabarmenez). 2.2.5. Richard Xiao (et al.) eta lexiko-dentsitatea Itzulpenetako hizkera ezaugarritzeko lehen ahaleginak Europako hizkuntzak aztertuz egin ziren, baina gai honen inguruko interesa munduko beste hizkuntza batzuetan ere nabarmena izan da. Txinerara itzulitako testuetako hizkeraren azterketak, adibidez, lan asko ekarri ditu XXI. mendeko lehen bi hamarraldietan. Ikerlan horietako gehienek sintaxi arloko alderdiak jorratu dituzte (Chen 2006, Wang eta Qin 2010). Lexiko arloan, Xiaok beste zenbait kiderekin batera (Xiao eta Yue 2008; Xiao, He eta Yue 2010, Xiao eta Hu 2015) egindako ikerlanak dira aipagarriak. Xiaok eta kideek metodologiari dagokionez pauso berririk eman ez bazuten ere — Europan proposatutako azterbideak beren horretan txinerara aplikatuz egin zituzten beren azterlanak, ikusiko dugunez—, argi zuten «hizkuntza ez-europarretatik» datuak biltzea 46 garrantzitsua zela, argudiatuta ezen, ordura arte antzemandako itzulpenetako hizkeraren ezaugarriak orokortu eta unibertsaltzat jo behar baziren, «ingelesa eta haren hurbileko hizkuntzak» ez beste hizkuntza batzuk ere aztertu behar zirela (Xiao eta Yue 2008: 252). Hala, bada, Xiaok eta kideek bi corpus diseinatu eta sortu zituzten, hainbat egiaztapen egiteko probaleku gisa: ZJU Corpus of Translational Chinese (ZCTC) eta Lancaster Corpus of Mandarin Chinese (LCMC). Lehenengoa txinerara itzulitako testuen corpus bat zen, nagusiki ingelesetik egindako itzulpenak baina baita beste zenbait hizkuntzatatik itzulitakoak ere biltzen zituena. Bigarren corpusa txineraz sortutako testuek osatzen zuten. Biek ala biek milioi bat hitz inguru zituzten (bi milioi hitz inguru bien artean), eta hamabost kategoriatako testu motak biltzen zituzten, gehienak fikziozko prosaren, testu akademikoen eta kazetaritza arloaren barruan koka zitezkeenak. Bi corpus horiek konparatuta, txinerara itzulitako testuen bereizgarri sintaktikoak eta lexikoak aztertu zituzten. Guk lexikoari dagozkion alderdiak bakarrik aipatuko ditugu lerrootan. Laviosari (1997, 1998) jarraituz, Xiaok, Hek eta Yuek (2010) lexiko-dentsitatea konparatu nahi izan zuten txinerazko testu itzulien eta ez-itzulien artean. Horretarako bi neurketa mota erabili zituzten. Lehenengo, corpuseko elementu lexikoen (content words edo lexical words) eta hitz guztien arteko ratioa kalkulatu zuten, Laviosak (1997, 1998) egin bezala. Bigarrenik, type/token ratioa kalkulatu zuten, hots, corpuseko hitz ezberdinen eta hitz kopuru osoaren arteko ratioa. Elementu lexikoek hitz guztiekiko betetzen duten proportzioari dagokionez, datuak argiak ziren: ratioa oro har handiagoa zen testu ez-itzulien corpusean testu itzulienean baino, eta aldea estatistikoki esanguratsua zen; hots, lexiko-dentsitatea handiagoa zen testu ez-itzulietan. Horrez gain, egileek bereiziak zituzten hamabost testu motetan errepikatzen zen joera hori: testu mota guztietan zen handiagoa lexiko-dentsitatea testu ez-itzulietan, eta guztietan zen aldea estatistikoki esanguratsua. Type/token ratioa kalkulatuta lortu zituzten datuek ere testu ez-itzulietako lexiko-dentsitatea handiagoa zela erakutsi zuten, nahiz eta alde estatistikoa oraingoan esanguratsua ez izan. Lexiko-dentsitatea neurtzeko bi irizpide horiei hirugarren datu bat gehitu zieten Xiaok, Hek eta Yuek (2010: 22): elementu lexikoen eta elementu gramatikalen arteko ratioa kalkulatu zuten. Aurreko bi neurketetan bezala, oraingo honetan ere ratioa handiagoa zen testu ez-itzulietan oro har, eta handiagoa zen orobat testu mota guztietarako. Azkenik, 47 Laviosari (1997, 1998) jarraituz berriro ere, maiztasun handieneko hitzen zerrenda erauzi zuten, eta haien agerraldien inguruko datuak aztertu. Horretarako, corpuseko hitz edo token guztien artean % 0,10eko pisua zuten hitzak erauzi zituzten testu itzulien corpusean zein testu ez-itzulienean. Testu itzulien corpusean 114 hitzek betetzen zuten baldintza hori, eta testu ez-itzulienean 108k. Horrez gain, gehien erabilitako hitz horien agerraldien ehuneko metatua handiagoa zen itzulpenetan (% 40,47) testu ez-itzulietan baino (% 35,70), baita haien errepikapen-tasa ere (3.154,37 testu itzulietan eta 2.870,37 testu ez-itzulietan). Txinerarako Xiaok eta kideek lortutako datuek, beraz, berretsi egiten zituzten Laviosaren ondorioak: lexiko-dentsitatea handiagoa zen txinerazko testu ez-itzulietan txinerara itzulitako testuetan baino, edozein zelarik ere neurketa egiteko erabilitako irizpidea. Aurreragoko lan batean Xiaok (2015) esamolde edo lokuzioen erabilera ere aztertu zuen, aurretik Bakerrek (2004, 2007) esamoldeen arloan abiatutako ikerlerroari txineraren bitartez ebidentziak eskaini nahian (Bakerrek lokuzioen inguruan egindako lana geroxeago aurkeztuko dugu guk, normalizazio izeneko itzulpen-unibertsalari lotuta). Hala, bada, Xiaok txinerazko esamoldeen agerraldiak konparatu zituen aurreko bere lanetako bi corpusetan, kopuru handietan aztertu ere, ondorio orokortzaileak atera ahal izateko moduan. Xiaok gramatika-kategoriaren arabera sailkatu zituen txinerazko esamoldeak, bost multzotan: izenlokuzioak, aditz-lokuzioak, adjektibo-lokuzioak, adberbio-lokuzioak eta izen-modifikatzaile gisako lokuzioak. Esamolde horien agerraldiak testu itzulien eta ez-itzulien bere bi corpusetako hamabost testu-generoetan zenbatu, eta ondorioztatu ahal izan zuen esamoldeak gehiagotan erabiltzen zirela txinerazko testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Guztizko kopurua handiagoa zen testu ez-itzulietan, baina gainera testu-generotik testugenerorako azterketan ere joera berretsita ageri zen: hamabost testu-generotatik hamabitan, esamoldeak ugariagoak ziren testu ez-itzulietan itzulietan baino. Itzultzaileak esamoldeak erabiltzeko uzkurrago ageri ziren, beraz, txinerazko testuetan. 48 2.3. Normalizazioa (edo estandarizazioa, konbentzionalismoa, kontserbadurismoa) 2.3.1. Mona Baker eta lokuzioak 2004ko eta 2007ko lan banatan Mona Baker, «itzulpen-unibertsal» terminoa jada atzean utzita, testu itzulietako normalizaziorako ustezko joeraz arduratu zen: The ways in which translations are claimed to be different [...] include, for example, the assumption that translators are more conservative in their use of language; that they tend to prefer more standard forms of the language; that there tends to be a raising of the level of formality in translation; that translated text is ‘sanitized’ (in terms of translators avoiding certain features such as regionalisms and irregular spelling); and that translators tend to produce more ‘uniform’ texts. (Baker 2004: 172) Eta normalizaziorako joera horri lotuta, zehazki, oso interesgarria iritzi zion esamoldeen edo lokuzioen erabilera aztertzeari. Bakerrek, izan ere, aldeko zein aurkako arrazoiak aurreikusten zituen esamoldeak testu itzulietan testu ez-itzulietan baino ugariago erabiltzeko. Alde batetik, xede-hizkuntzako esamolde errotuak erabiltzeak itzulpenari naturaltasuna erdiesten laguntzen diola onartuz gero, zentzuzkoa zirudien pentsatzeak itzultzaileek ugari erabiliko zituztela xede-hizkuntzako esamoldeak edo lokuzioak beren itzulpenetan (2007: 14). Baina esamoldeen izaerak berak konplexuagoa bihurtzen zuen auzia Bakerren begietan sei arrazoirengatik (2007: 14-16): Lehenengo eta behin, esamoldeak finkoak izateak manipulaziorako aukera irekita uzten du, eta hain zuzen ere finkatutako esamoldeak irudimentsuki manipulatu egiten dira askotan, besteak beste, umorea sortzeko. Bakerrek zalantza egiten zuen itzulpenetan, sorburu-testuak halakorik eskatzen ez duenetan, esamoldeak manipulatzeko tentaziorik izango ote zuten itzultzaileek. 49 Bigarrenik, esamoldeek xede-hizkuntzaren naturaltasuna areagotzen badute ere, batzuek karga kultural handia izaten dute, eta beraz beste kultura batean jaiotako sorburutestu batek nekez sorraraziko du itzulpenean halakoak erabiltzeko beharra. Hirugarrenik, hainbat esamolde erregistro informalari lotuak izaten dira. Zenbait ikerketak (Olohan eta Baker 2000, Olohan 2003) itzulpenek testu ez-itzuliek baino formaltasun maila handiagoa izaten dutela frogatu dute. Pentsatzekoa da, beraz, itzultzaileek ez dituztela erregistro informaleko esamolde asko erabiliko zuzentasunerantz lerratzen diren beren itzulpenetan. Laugarrenik, esamolde batzuk gramatikalki irregularrak dira. Itzulpenetako zuzentasunerako joera aintzat hartuta, halako esamoldeak testu itzulietan ez-itzulietan baino urriagoak izango direla pentsa liteke. Bosgarrenik, esamoldeak erabiltzea oro har oso hedatuta dagoen fenomeno bat bada ere, esamolde bakoitzaren erabilera-maiztasunak oso baxuak izaten dira eta zaila da kopuru baxuetatik alde baterako edo besterako ondorio argirik ateratzea. Azkenik, zenbait esamolde hitzez hitz interpretatuta ere erabil daitezke, berariaz umore-efektua sortzeko zein hitzez-hitzezko esanahiak zentzua duelako. Horrek zaildu egiten du datuen irakurketa. Bakerrek ikerketa pilotu gisa aurkeztu zuen bere lana, eta esamolde gutxi batzuk baino ez zituen aztertu proba gisa. Ikerlana bera ez da emaitzei dagokienez aintzat hartzekoa, kopuruak oso txikiak izanik ondorio orokortzailerik ateratzeko bezain esanguratsuak ez zirelako. Baina, itzulpen-unibertsalen gaia plazaratu zuenean bezala, ikerlerro berri bat iradoki eta ireki zuen Bakerrek beste testu honen bitartez —testu itzulietako ustezko estandarizaziorako edo konbentzionalismorako joerari buruzkoa, hain zuzen—, eta ekarpen horregatik aipatu nahi izan dugu guk lerro hauetan. 2.3.2. Sampo Nevalainen eta kolokialismoak Itzulpenetan hizkera normalizatzeko ustez dagoen joera horri lotuta, Sampo Nevalainenek (2004) finlandierara itzulitako eta finlandieraz sortutako literatur testuetako 50 kolokialismoak konparatu zituen. Gaia aztertzeko motibazioa beste ikerketa batean sortu zitzaion. Finlandierazko literatur testuen corpus batean, pertsona-izenordainak testu ezitzulietan testu itzulietan baino askoz gutxiago zirela ikusi zuen. Laster konturatu zen arrazoia izenordainon idazkera estandarrari lotuta zegoela: corpuseko lematizatzaileak ez zituen ezagutu eta sailkatu finlandiera estandarrerako aholkatua den idazkeran ez beste idazkera batean ageri ziren formak. Izenordain kopuruak egiaz antzekoak izango ziren ziurrenik bi azpicorpusetan, baina testu ez-itzulietan idazkera estandarrarekin bat ez zetozen forma gehiago erabili ziren eta lematizatzaileak ez zituen aintzat hartu. Bazirudien, beraz, testu itzulietan estandarrarekin bat ez zetozen formak bazter uzteko joera zegoela, eta Nevalainenek joera hori beste alderdi batzuetara orokortu zitekeen egiaztatu nahi izan zuen. Testu itzulietako hizkeran, itzulpen-unibertsalei buruzko eztabaidan kontserbadurismo deitu izan denaren aztarnak bilatu nahi izan zituen, alegia: One of those [universal features of translation], called conservativeness, states that translations tend to prefer usual ways of expression and neutral, general language vocabulary – or inversely, to avoid the use of rare or somehow marked constructions and words such as idiosyncrasies, neologisms, and colloquialisms. (Nevalainen 2004: 68) Eta horretarako, finlandierazko beste zenbait kolokialismoren erabilerak konparatu zituen. Kolokialismo terminoarekin hizkuntza idatzi estandar eta formaleko konbentzio, gomendio eta arauetatik desbideratzen den hizkuntzaren erabilera oro izendatu nahi izan zuen, eta ohartarazi zuen kolokial eta dialektal terminoak ia sinonimotzat har zitezkeela, ondorioz, bere ikerlanean (2004: 69). Erabilitako corpusa finlandierazko fikziozko narratibalanek osatua zen: finlandierara itzulitako 64 obra eta finlandieraz idatzitako 60; guztira 5,6 milioi hitz. Nevalainenek zehazki finlandiera kolokialaren alderdi fonologiko eta lexikoetan jarri zuen arreta. Lehenik, bi azpicorpusetan gehien erabilitako hitzen zerrenda erauzi, eta zerrenda hartan forma kolokialak bilatu zituen, honako irizpide hauen arabera: hautagaiak ohikoak izan behar ziren (maiztasun gutxieneko bat izan behar zuten corpusean) eta egile baten baino gehiagoren eskutik iritsi behar ziren corpusera (liburu batean baino gehiagotan 51 agertu behar ziren). Azterketa horren ondorioz, 14 hitz edo kolokialismo multzo hautatu zituen: pertsona-izenordainen aldaera kolokialak eta dialektalak, adizki zehatz batzuen idazkera ez-estandarra, zenbaki ordinalen ahoskera kolokiala eta abar. Hitz multzo horietatik azpicorpus batean eta bestean zenbat agertzen ziren kalkulatu zuen lehenik. Emaitzen arabera, oro har multzo gehiago ageri ziren testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Hau da, kolokialismo mota gehiago erabiltzen ziren finlandieraz sortutako narratiba-lanetan: erabilitako kolokialismo moten batezbestekoa 8 zen testu ez-itzulietan, eta 5 itzulpenetan. Ondoren, hitz horietako bakoitzaren erabilera-maiztasuna neurtu zuen: batetik, hitz bakoitza bi azpicorpusetako zenbat liburutan erabiltzen zen kalkulatu zuen, eta, bestetik, hitz horien agerraldi-maiztasun erlatiboa (mila hitzeko zenbat agerraldi zituzten). Datuek erakutsi zutenaren arabera, kolokialismo mota horien adibide zehatzak ugariagoak ziren testu ezitzulietan testu itzulietan baino, eta testu ez-itzulien aldeko diferentzia are handiagoa zen desbideratze fonologiko edo ortografikoei zegokienez. Nevalainenen azterketaren arabera, beraz, forma kolokialak ugariagoak ziren oro har testu ez-itzulietan, hots, agerraldi gehiago zituzten oro har itzulpen ez ziren testuetan. Eta kolokialismo horiek sailkatzeko erabili zituen mota edo multzoei dagokienez ere, kolokialismo mota gehiago erabiltzen ziren liburu gehiagotan testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Bestela esanda, kolokialismoak testu ez-itzulietan ugariagoak ez ezik, askotarikoagoak ere baziren. Nevalainenen ustez, itzultzaileek kolokialismo aukera murritzago batera jotzeak aditzera ematen zuen estilo-efektu zehatz bat sorrarazteko asmoz egindako hautu bat zela; itzultzaileek berariaz egindako erabilera bat, alegia, mota zehatz batzuen artean hautaketa eginda. Finlandierazko idazleen testuetan, aitzitik, kolokialismoak askotarikoagoak izatea espontaneotasunarekin lotu zuen Nevalainenek. Idazleek kolokialismoak inkontzienteki erabiltzen zituztelako seinaletzat hartu zuen: multzo zehatz batzuen artean aukeratu gabe, ahora etorri ahala erabiltzen bide zituzten mota batekoak edo bestekoak, iragazirik gabe (2004: 81). Bestalde, forma kolokialen artean irainei eta madarikazioei zegozkienak testu ezitzulietan ugariagoak ez ezik gogorragoak edo gordinagoak ere bazirela hauteman zuen Nevalainek (2004: 82). Datu hori itzulpenetako kontserbadurismorako joerarekin lotu zuen, itzultzaileek halakoak erabiltzea errezelo handiz hausnartutako erabaki baten ondorio 52 zelakoan, nahiz eta onartu zuen itzulpenen jatorrizko testuen izaerari ere zor zekiokeela ezberdintasun hura. 2.3.3. Donna A. Williams eta lexiko-sorkuntza Donna A. Williamsek (2005) itzulpen-unibertsalei buruzko ikerketa ebidentzia gehiagoren bitartez aberastu nahi izan zuen bere doktorego-tesian, argudiatuta ezen, hizkuntza eta testu-genero ezberdinetako datuak metatuz, itzulpenetako hizkera testu ezitzulietakotik zertan ezberdintzen den zehaztu ahalko dela eta ondorioz itzulpenaren fenomenoa zertan den ulertzera iritsi ahalko garela noizbait: It is hoped that over time, and with repeated corpus-based studies in many different languages, we can begin to understand how (or indeed whether) translated texts differ from non-translated texts. [...] by exploring the differences between translation and other forms of writing [...] we hope to add to the store of knowledge of what translation actually is. (Williams 2005, 2) Horretarako, Europatik kanpoko itzulpengintzan kokatu zuen bere azterlana (Kanadako bi hizkuntza ofizialetara, ingelesera eta frantsesera, egindako itzulpenak aztertu zituen) eta ordura arte bereiziak ziren lau itzulpen-unibertsal nagusietan jarri zuen arreta: normalizazioa, esplizitazioa, sinplifikazioa eta berdintzea (levelling out). Lerro hauetara Williamsek lexiko mailan egindako ekarpenak ekarriko ditugu soilik; gure tesiko ikergaiarekin harreman zuzena dutenak, alegia. Eta, beraz, Williamsek normalizazioaren eta sinplifikazioaren inguruan landutakoa baino ez dugu ahotan hartuko jarraian. Williamsek, esan bezala, bi hizkuntzatako datuez aberastu nahi izan zuen testu itzulietako hizkerari buruzko ikerketa: ingelesa eta frantsesa. Eta ordura arteko ikerlanetan nagusi izan ziren literatur testuak bazter utzita, Kanadako Gobernuaren web orriko testuak aztertzea erabaki zuen. Hala, bada, bere ikerketan lau corpus elkarren independente erabili zituen: ingelesez sortutako testuen corpus bat, ingelesera itzulitakoen beste bat, frantsesez 53 sortutako testuen corpus bat eta frantsesera itzulitako testuen beste corpus bat. Corpusetako bakoitzak 60.000 hitz inguru zituen. Normalizazioa frogatu nahian —«a theoretically exaggerated adherence to norms, to the detriment of any kind od creativity, such as the attempts to coin words» (2005: 16)—, hitz asmatuak edo sorkari berriak (coinages) aztertu zituen Williamsek (2005: 95-106). Kennyk (2001) lehenagoko ikerlan batean alemanetik ingeleserako literatur itzulpenetan probatutako metodologia egokituz, Williamsek bere lau corpusetan agerpen-maiztasun txikieneko hitzen zerrenda erauzi zuen. Zerrenda horretan, Microsoft Office Word programako zuzentzailea erabiliz, hiztegietan jasota ez zeuden hitzak aukeratu zituen. Ondoren, eskuzko garbiketa bat eginez, izen bereziak kendu zituen, baita beste zenbait baldintza betetzen zituzten beste elementu batzuk ere, hala nola mekanografia-akatsak, siglak, atzerriko hitzak eta laburdurak. Guztira 77 hitzeko zerrenda bat geratu zitzaion, egiazko coinagetzat edo asmatutako hitz berritzat hartzeko modukoak. Horietatik 55 ingelesezko testuetan aurkitu zituen: 35 testu ez-itzulietan eta 20 testu itzulietan. Frantsesezko testuetan, aldiz, 22 sorkari berri edo coinage identifikatu zituen: 14 testu ezitzulietan eta 8 testu itzulietan. Datuek erakutsi zutenez, sorkari berri haiek ugariagoak ziren oro har testu ez-itzulietan, bai frantsesez sortutako testuen corpusean, bai ingelesez sortutakoenean. Bi hizkuntzetan kopuru absolutuetan aldea bazegoen ere, proportzioan antzeko egoera ikusten zen: frantsesezko zein ingelesezko testu itzulietan sorkari berriak testu ez-itzulietan baino % 30 gutxiago ziren. Bi hizkuntzetan itzulpenetako hitz berrien kopurua testu ez-itzulietakoa baino nabarmen baxuagoa izatea, Williamsen hitzetan, itzulpenetan oro har joera kontserbadore bat izaten delako zantzutzat har zitekeen. Era berean, halako hitzak ingelesezko testuetan frantsesezkoetan baino ugariagoak izatea hizkuntza eta kultura bakoitzaren barne onargarritasunarekin lotu zuen: ingelesak jarrera irekiagoa erakusten zuen, datuen arabera, hitz berriak sortzeari eta onartzeari dagokionez. Testu itzulietako ustezko sinplifikaziorako joera frogatu nahian, Laviosaren (1997, 1998) metodologiari jarraitu zion Williamsek (2005: 137-145). Hiru neurketa mota erabili zituen: type/token ratioa edo corpuseko hitz guztien eta hitz ezberdinen arteko erlazioa; lexikodentsitatea edo elementu lexikalen eta elementu gramatikalen arteko erlazioa; eta esaldien batez besteko luzera. Laviosari buruzko atalean bezala, lexikoari lotutako bi irizpideak 54 bakarrik hartuko ditugu ahotan lerro hauetan, hau da, type/token ratioa eta lexikodentsitatea. Type/token ratioari dagokionez, Williamsek emaitza ezberdinak lortu zituen ingeleserako eta frantseserako. Ingelesezko corpusean type/token ratioa txikiagoa zen testu itzulietan, hau da, ingelesera itzulitako testuetan hitz ezberdin gutxiago zeuden proportzioan testu ez-itzulietan baino, edo, beste modu batean esanda, aniztasun lexikal gutxiago zegoen itzulpenetan. Frantsesezko testuetan, aldiz, alderantziz gertatzen zen: type/token ratioa handiagoa zen itzulpenetan, hots, hitz ezberdin gehiago zeuden testu itzulietan eta beraz aniztasun lexikala handiagoa zen. Lexiko-dentsitatea neurtzeko irizpideak (elementu lexikalen eta gramatikalen arteko erlazioak, alegia) antzeko joera baten berri ematen zuen. Ingelesezko testuen artean, lexiko-dentsitatearen ratioa baxuagoa zen itzulpenetan testu ez-itzulietan baino; frantsesezkoetan, aldiz, ratioa handiagoa zen itzulpenetan. Williamsek lortutako datuek ez zuten bat egiten Laviosak lortutakoekin. Ingeleserako antzeko joera hauteman zuten bi ikerlariek: itzulpenetan lexiko-aniztasun eta -dentsitate txikiagoa zegoen testu ez-itzulietan baino. Baina frantsesezko corpusek kontrako joera ageri zuten. Williamsek hizkuntza bakoitzaren izaerari egotzi zion aldea, eta ez horrenbeste testuak itzuliak izateari edo ez izateari. Eta horri lotuta, aintzat hartzeko moduko faktoretzat jo zuen, orobat, frantsesera itzulitako testuak ingelesetik itzuliak zirela, eta ingelesera itzulitako testuak, berriz, frantsesetik. Williamsek, sinplifikazioa frogatzeko bere ahaleginean tinko, beste irizpide metodologiko batzuk bilatzeko premia aldarrikatu zuen: «These results suggest that if simplification is indeed a feature of translation, it is not seen only in impoverishment of vocabulary, reduced information loads, or simple sentence construction. Other measures may need to be explored» (Williams 2005: 144). 2.3.4. Gloria Corpas Pastor eta aldaera diatopikoak Corpas Pastorrek (2015, 2017, 2018) itzulpenetako ustezko estandarizaziorako joera gogoan hartu zuen, Nevalainenek (2004) bezalaxe, bere ikerlanetan. Baina estandarizazioa erregistroari lotuta aztertu beharrean, aldaera diatopiko edo geografikoetan arreta jarrita jorratu zuen. Corpas Pastorrek Iberiar penintsulako eta Amerikako espainolaren askotariko 55 baino. Ondoren, datuak modu kualitatiboago batean aztertzeari ekin zioten. Horretarako, zerrendatutako bigramen artean bi azpicorpusetako bakoitzean gehien errepikatzen zirenak aukeratu zituzten eta haien erabilera eta nolakotasuna konparatu zituzten. Bigarren pauso hartan ondorioztatu zuten itzulpenetan patroi errepikatu gehiago erabiltzen baziren ere, itzulpenetan gehien errepikatzen ziren konbinazioak topic-dependent sequences edo gaiak baldintzatutakoak zirela (adibidez, lega nord edo lingua russa), eta testu ez-itzulietan, aldiz, topic-independent sequences edo gaiari lotuta ez zeuden konbinazioek (breve periodo, scorso anno) agerraldi gehiago zituztela itzulpenetan baino. 2.4.4. Silvia Bernardini Bernardinik gaian sakontzen jarraitu zuen, eta 2007an italierazko kolokazioei buruzko beste ikerlan bat argitaratu zuen. Oraingo honetan, bi corpus paralelo erabili zituen: corpusetako batek ingelesez sortutako testuak eta italierara egindako haien itzulpenak biltzen zituen, eta besteak italieraz sortutako testuak eta ingelesera egindako haien itzulpenak. Bi corpus paralelo horiek, beraz, bi corpus konparagarri osatzen zituzten aldi berean: ingelesez idatzitako eta italieratik ingelesera itzulitako testuen corpusa, batetik, eta italieraz idatzitako eta ingelesetik italierara itzulitako testuen corpusa, bestetik. Horiez gain, bi erreferentzia corpus erabili zituen kontrasterako: British National Corpus (BNC) delakoa ingeleserako eta Repubblica corpusa italierarako. Haren hurbilpen modua maiztasunaren araberakoa izan zen, eta ez fraseologiaren araberakoa (Bernardini 2007: 2). Hau da, haren helburua ez zen kolokazioa zer den teorikoki definitzea ezta hitz multzo bat kolokaziotzat jotzeko irizpideak mugatzea, baizik eta agerraldimaiztasun handiak izate hutsagatik analisirako interesgarriak izan litezkeen bi hitzeko multzoak aztertzea. Kolokazioak erauzterakoan, eta datuen erabilerraztasuna bermatzeko helburuz, zenbait muga jartzea erabaki zuen: bi hitz lexikalek osatutako konbinazioak soilik hautatzea, bi hitz horiek elkarren ondo-ondokoak edo gehienez ere bi funtzio-hitzek bereiziak izanik. Testu itzulietan bi baldintza horiek betetzen zituzten bigramen zerrenda atera, eta agerraldi-maiztasunaren arabera ordenatu zuen; ondoren, gauza bera egin zuen testu ezitzuliekin. Bateko eta besteko emaitzak konparatuta, Bernardinik ondorioztatu zuen 62 italierazko itzultzaileek italierazko idazleek baino gehiagotan jotzen zutela segida mota zehatz bat [izena + konj./prep. + izena] erabiltzera. Lehen emaitza hori kontrastatzeko asmoz, corpus paraleloetara jo zuen. Hala, jatorrizko ingelesezko testuak eta haien italierarako itzulpenak lerroz lerro konparatuta, aipatutako [izena + konj./prep. + izena] segida ageri zen kasuetako askotan itzulpen-aldaketa (translation shift) bat gertatua zela ikusi zuen; hau da, sorburutestuan ez zen kolokaziorik ageri, eta italierazko kolokazioa itzultzaileak sorrarazia zen itzulpen-aldaketa edo -estrategia baten ondorioz. Laburbilduz, Bernardinik egiaztatu zuen italierazko kolokazio mota zehatz bat ugariagoa zela testu itzulietan testu ez-itzulietan baino, eta italierazko testu itzulietan kolokazio patroi hori ugariagoa izatea itzulpen-prozesuaren ondorio zela eta ez sorburu-testuak sorrarazia. Italierarako itzultzaileek, beraz, beren itzulpenetako hizkera italieraren ohiko kolokazioetara hurbilarazteko ahalegina egiten zuten, lortutako datuen arabera. 2.4.5. Carmen Dayrell Garai bertsuan, Dayrellek (2004, 2007) corpus batetik kolokazioak erauzteko metodologia-proposamen bat garatu zuen, kolokazioen erabilera testu itzulietan eta ezitzulietan konparatzeko eta itzulpenetan aniztasun gutxiagokoa ote zen egiaztatzeko asmoz. Horretarako bi corpus txiki erabili zituen: bata Brasileko portugesez idatzitako 8 nobelaz osatua, eta bestea Brasileko portugesera ingelesetik itzulitako 5 nobelaz osatua. Kolokazioak erauzteko, lehenik eta behin nodoak aukeratzea erabaki zuen («the word that is being studied», Sinclair 1991: 115 apud Dayrell 2004: 73), eta ondoren haien ondoan ageri ziren kolokatuak aztertu zituen («any word that occurs in the specified environment of the node», Sinclair 1991: 115 apud Dayrell 2004: 73). Nodoak aukeratzeko, honako hiru irizpide hauek hartu zituen aintzat: dena delako hitzak agerraldi kopuru gutxieneko bat izatea bi corpusetan (corpusetako bakoitzean gutxienez 100 aldiz agertzea), agerpen-maiztasuna antzekoa izatea bi corpusetan (corpusetako bakoitzaren agerraldi kopuruak oso ezberdinak balira prozedura estatistiko konplexuak erabili beharko zituzkeelako kopuruak orekatu eta konparagarriak bihurtzeko), eta kategoria gramatikalari dagokionez izena edo adjektiboa izatea (aditzak portugesez forma ugari dituztelako baztertu zituen, eta adberbioak elementu lexikalen eta 63 funtzio-elementuen arteko mugan kokatuta egoteagatik). Lortutako balizko nodo guztien artean, bost izen aukeratu zituen. Ondoren, bost izen horien ezkerrera zein eskuinera gehienez ere lau hitzeko distantziara ageri ziren hitzak zerrendatu eta zenbatu zituen. Lehenik, kuantitatiboki aztertu zituen datuak: corpus bakoitzean bost nodoen ondoan zenbat hitz ezberdin ageri ziren konparatu zuen. Bost izenetatik lautan, nodoa hitz ezberdin gehiagoren ondoan ageri zen testu ez-itzulietan itzulietan baino. Hau da, itzulpenetan bost nodo horiek ondoan hartzen zituzten hitzen aukera murritzagoa zen. Bestalde, itzulpenetan oro har nodoek ondoan hitz edo kolokatu gutxiago hartzen bazituzten ere, kolokatu gutxiago horiek gehiagotan erabiltzen ziren oro har itzulpenetan. Eta datu horretatik Dayrellek interpretatu zuen kolokazioak errepikakorragoak edo kontzentratuagoak zirela itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. 2.4.6. Josep Marco Borillo 2013an Josep Marco Borillok ikuspuntu aldaketa bat ekarri zuen testu itzulietako kolokazioen azterketara. Arreta kolokazio ohiko edo finkatuenetan jarri beharrean, kolokazio ezohiko eta berritzaileak aztertu nahi izan zituen. Espero izatekoak diren erabileretatik desbideratzen diren erabilerak aztertu nahi izan zituen, alegia. Bere ikerlanaren bitartez, bi helburu lortu nahi zituen: literatur testu itzulietan kolokazio markatuen (hots, kolokazio ezohiko edo atipikoen) erabilera aztertzea, batetik, eta behatutako joerak itzulpenetako hizkerari egotzi izan zaizkion ezaugarriekin erlazionatuta esplikatzea, bestetik. Horretarako, COVALT (Corpus Valencià de Literatura Traduïda) corpusaren parte bat erabili zuen: ingelesezko 23 eleberri eta katalanera egindako eleberri horien itzulpenak. Horrez gain, katalanezko itzulpenen argitalpen-tarte berean kaleratutako katalanezko 17 narratiba-lan ere bildu zituen. Lan-tresna izan zuen corpusa, beraz, paraleloa (ingelesezko 23 testuak eta katalanerako haien 23 itzulpenak) eta konparagarria (katalanerako 23 itzulpenak eta katalanez sortutako 17 narratiba-testuak) zen aldi berean. Kolokazioen erauzketa egiteko, hiru irizpideri jarraitu zien, Dayrellen (2007) proposamenari jarraituz: hautagaiak gutxieneko maiztasun bat izatea bi azpicorpusetan, maiztasuna antzekoa izatea bi azicorpusetan, eta gramatika-kategoria. Behin hautagai guztien zerrenda eskuratuta, azpicorpusetako bietan 64 maiztasun handiena ageri zuten lehen hamar izenak aukeratu zituen. Jarraian, izen horiek ardatz hartuta, bi azpicorpusetan gutxienez hiru aldiz errepikatzen ziren hiru osagaiko konbinazio guztiak erauzi zituen. Zerrenda murritzago hau oinarri hartuta, analisi kuantitatiboari ekin zion. Lehenik kalkulatu zuen ardatz gisa hartutako izen bakoitza zenbat konbinazio ezberdinetan ageri zen testu itzulien corpusean eta zenbatetan testu ezitzulienean. Bigarrenik, nodo edo izen horietako bakoitzaren konbinazio guztien batez besteko agerpen-maiztasunak zein ziren azpicorpus batean eta bestean. Bai lehen bai bigarren pausoan, lortutako datuak ez ziren esanguratsuak izan. Nodoetako batzuk konbinazio gehiagotan ageri ziren azpicorpus batean eta beste batzuk beste azpicorpusean, modu nahiko orekatuan eta alde nabarmenik gabe. Bestetik, agerpen-maiztasunen batezbestekoei buruzko datuak oso antzekoak ziren bi azpicorpusetan, eta estatistikoki esanguratasun gutxikoak. Hala, bada, Marcok analisi kualitatiboa egitea erabaki zuen: konbinazio guztien zerrenda eskuz garbituta, bi azpicorpusen artean maiztasun-alde nabarmenak ageri zituztenak hautatu eta aztertu zituen. Kolokazio markatutzat jo zitezkeen horiek, gainera, ingelesezko jatorrizko testuekin konparatu zituen, azkenik, hitz multzoaren ezohikotasuna jatorrizko ingelesaren interferentziatzat jo ote zitekeen argitzeko asmoz. Katalanezko testu itzulietan identifikatu zituen 25 konbinazio markatuetatik 9 ingelesezko jatorrizko testuetan konbinazio ez markatuak edo ohikoak ziren, kontrasterako erabili zuen BNC (British National Corpus) corpusak baieztatu zuenez. Gainontzeko 16ak konbinazio markatuak ziren ingelesezko jatorrizko testuetan ere, ziurrenik haien izaera literarioaren ondorio. Emaitza erabatekoak lortu ez bazituen ere, Marcoren ikerlanak jatorrizko hizkuntzak kolokazio markatuetan izan lezakeen eragina frogatu ahal izan zuen neurri batean, eta kolokazioen gaiari heltzeko proposamen metodologiko oso baliagarri bat eskaini zuen. 2.4.7. Gloria Corpas Pastor Corpas Pastorrek (2017) espainolezko testu itzulietako eta ez-itzulietako kolokazioen erabilera konparatu zuen, baina alderdi berri baten azterketa gehitu zion auziari: kolokazioen erabileran aldaera diatopikoek edo geografikoek zer presentzia duten neurtu nahi izan zuen, 65 eta horretarako Iberiar penintsulako eta Amerikako testu itzulien eta ez-itzulien arteko aldeetan jarri zuen arreta. Kennyk (2001) egin bezala, Corpas Pastorrek ere lehenik nodoa aukeratu eta ondoren nodo horren gainean zer kolokazio sortzen ziren aztertu zuen. Baina Kennyk ez bezala, Corpas Pastorrek ez zuen sorburu-hizkuntzako nodo bat aukeratu (alemanezko auge ‘begi’ nodoaren gainean sortutako kolokazioak ingelesera nola itzuli ziren aztertu zuen Kennyk), xedehizkuntzakoa baizik. Corpas Pastorrek [aditza + de miedo] kolokazioak erauzi eta aztertu zituen espainolezko zazpi corpusetan. Corpus horietako sei espainolez sortutako testuek osatuak ziren, Iberiar penintsulako espainolezkoek zein Amerikakoek, eta beste corpusetako bat ingelesetik espainolera itzulitako azpitituluen corpus bat zen. Aurreratu dugun bezala, Corpas Pastorren helburua itzulpenetako hizkera kolokazioei dagokienez ezberdina ote zen ikertzea ez ezik, kolokazioen auzia aldaera diatopikoekiko harremanetan aztertzea ere bazen; hain zuzen ere, ikus-entzunezkoetako azpititulazioan espainolezko aldaeren artean zer joera nagusitzen zen aztertu nahi zuen. Hala, bada, Corpas Pastorrek [aditza + de miedo] egituraren bitartez sortzen diren espainolezko zortzi kolokazio hautatu zituen (morirse, cagarse, descomponerse, encogerse eta temblar de miedo, batetik, eta estar, pasar[se][lo], eta sentar [a alg.] de miedo, bestetik) eta haietako bakoitza corpus bakoitzean zenbat aldiz erabiltzen zen eta zer maiztasun erlatiborekin (agerraldi kopurua mila hitzeko) ageri zen kalkulatu zuen. Datuek erakutsi zuten Iberiar penintsulako espainolaren eta Ameriketakoaren artean erabilera-ezberdintasunak zaudela, espero izatekoa zen bezala; baina, gainera, azpitituluen corpuseko erabilera espainol penintsularretik hurbilago zegoela ere agerian geratu zen. Testu itzulietan, beraz, aldaera diatopikoak ezabatzeko joera zegoen. 2.5. Hizkuntza gutxituei buruzko azterlanak: COVALT corpusa Atal hau amaitzeko, leku berezia eskaini nahi diegu valentzierari buruz eta COVALT corpusaren bitartez egin diren zenbait ikerketari. COVALT corpusa (Corpus Valencià de Literatura Traduïda) XXI. mende hasieran sortu zen Castelló de la Planako Jaume I 66 unibertsitatearen abaroan, eta harrezkero ezin konta ahala ikerlan egiteko abiapuntu eta tresna bihurtu da izen bereko ikerketa-taldearen eskutik. Corpusak alemanetik, ingelesetik eta frantsesetik valentzierara eta gaztelaniara itzulitako narratiba-lanak biltzen ditu, baita valentzieraz eta gaztelaniaz sortutako testuak ere. Corpus hori eta hartan oinarrituta valentzierari buruz egin diren ikerketak oso interesgarriak zaizkigu gure tesi honen gaiari lotuta. Izan ere, haiek ere hizkuntza gutxitu (Council of Europe 2023) baten ikuspuntutik begiratzen diote itzulpenaren fenomenoari. Hizkuntza ahaltsuetatik hizkuntza gutxitu batera egindako itzulpenak dira aztergai dituztenak, eta pentsatzekoa da sorburu-hizkuntzaren eta xede-hizkuntzaren arteko desoreka horrek nola edo hala eragiten duela itzulpenetako hizkeran, batetik, eta itzulpenetako hizkera horren eta jatorriz hizkuntza gutxituan idatzitako testuetako hizkeraren arteko distantzian, bestetik. Izan ere, itzulpengintzaren funtzioa eta eragina hizkuntza ahaltsuetan ez bezalakoa izaten da hizkuntza gutxituetan (Even Zohar 1990, Toury 1995, Venuti 1998, Cronin 2003). COVALT ikerketa-taldeak askotariko azterlanak egin ditu: corpus paraleloen zein konparagarrien bidezkoak; valentziera zein gaztelania aztertzekoak; itzulpen-unibertsalei edo joerei dagokienez, esplizitazioaz (Marco Borillo 2018), elementu esklusibo edo unique item direlakoez (Martínez Llenas 2009, Martínez Vilinsky 2012 eta 2016) eta indar grabitazionalaren hipotesiaz (Marco Borillo 2021, Marco Borillo eta Bracho Lapiedra 2023) jardun dute, besteak beste. Guk, hemen, itzulpenetan erabilitako hizkuntza-ereduari buruzko ikerlan sorta bat aipatuko dugu, Molés-Casesek eta Oltra Ripollek (2019) editatutako liburu batean bildutakoa. Ikerlan horietan bi helburu zituzten: batetik, katalanera itzuli eta Valentzian argitaratutako narratiba-lanetako hizkuntza-eredua katalan estandarrarekiko harremanean nolakoa den aztertu, eta, bestetik, hizkuntza-eredu horri dagokionez testu itzulien eta ez-itzulien artean alderik baden zehaztu. Ikergaia, beraz, gorago normalizazioaz edo estandarizazioaz hitz egitean aipatu ditugun aldaera diatopikoei buruzko lanekin lotzen da, baina oraingo honetan aldaera zehatz bat (valentziera) aldaera estandarrarekiko (katalan estandarra) nola erlazionatzen den aztertzea da xedea. Horretarako, COVALT corpusaren barruan bi azpicorpus konparagarri aukeratu zituzten: bata 1990-2000 bitartean ingelesetik, alemanetik eta frantsesetik katalanera itzuli eta 67 Valentzian argitaratutako literatur lanek osatua, eta bestea garai eta leku berean argitaratutako katalanezko jatorrizko literatur lanek osatua. Testu itzulien corpusak 2,5 milioi hitz inguru zituen, eta testu ez-itzulienak 1,5 milioi inguru. Testu guztiak narratibakoak ziren, helduen literaturakoak zein haur eta gazteentzakoak. Corpus hori oinarri hartuta, askotariko alderdi linguistikoei erreparatu zieten: ortografikoak, morfologikoak zein lexikoak. Eta lortutako datuen argitan, aztergai zituzten testuetako hizkuntza-eredua Lacreuk (2002: 247-248 apud Bracho Lapiedra, Marco Borillo, Oltra Ripoll eta Peña Martínez 2019) proposatutako gradazio edo eskalaren arabera sailkatzen saiatu ziren. Lacreuk lau hizkuntza-eredu proposatu zituen valentzierarako: •Eredu partikularista, zeinean valentzieraren bereizgarri morfosintaktiko eta lexikoak lehenesten diren. •Eredu konbergentea, zeinak valentziera katalanaren beste dialektoen maila berean jartzea bilatzen duen. •Eredu integrazionista, zeinaren helburu nagusia letra katalanetan erabat integratzea den, valentzieraren bereizgarri behinenak bazter utzita. •Eredu sezesionista, zeinak valentziera katalanetik aparteko hizkuntza gisa eraikitzea bilatzen duen, ahalik eta bereizgarri gehien erabiltzearen ondorioz. Beren corpusean azkenaren aztarnarik topatuko ez zutelakoan, itzulpenetako hizkera beste hiruren artean zeinetan kokatzen zen deskribatzen saiatu ziren (Bracho Lapiedra, Marco Borillo, Oltra Ripoll eta Peña Martínez 2019). Hala, bada, Bracho Lapiedrak eta Peña Martínezek (2019: 13-36) zenbait alderdi ortografiko, lexiko eta morfologiko izan zituzten aztergai: ortografian azentuazio irekia ala itxia, lexikoan sinonimo bikoteak, morfologian erakusleen formak... Emaitzek erakutsi zuten bai testu itzulietan bai ez-itzulietan valentzieraren erabilera diatopiko gehiago erabiltzen zirela katalaneko beste eskualde batzuetakoak baino. Baina joera hori nabarmenagoa zen testu itzulietan. Lacreuren banaketari zegokionez, egileek eredu partikularistan kokatu zuten oro har itzulpenetako hizkera, baina lexikoari zegokionez eredu konbergentera hurbiltzen zela antzeman zuten. 68 Marco Borillok (2019: 37-56) aditzaren morfologia aztertu zuen, eta lortu zituen datuek antzeko joera baten berri eman zuten: itzulpenetan valentzierako formak nagusitzen ziren katalan zentralekoen eta beste dialekto batzuetakoen gainetik; testu ez-itzulietan, aldiz, oreka handiagoa zegoen valentzierako formen eta katalan zentralekoen artean. Horrenbestez, Marco Borillok ondorioztatu zuen itzultzaileen testuek nagusiki partikularizazioaren alde egiten zutela, eta testu ez-itzuliak eredu konbergentearen alde lerratzen zirela. Oltra Ripollek (2019: 57-82), azkenik, alderdi morfosintaktiko zehatz batzuez jardun zuen, hala nola partizipioaren konkordantziaz, gerundioaren erabilera zehatz batez eta zenbatzaileez. Eta datuek ildo bereko ondorioak aterarazi zizkioten: partikularizaziorako joera erlatibo bat antzeman zuen (2019: 81), argiagoa testu itzulietan ez-itzulietan baino. Laburbilduz, askotariko ezaugarri linguistikoei erreparatuta ere, azterlan guztietako emaitzak bat zetozen (Bracho Lapiedra, Marco Borillo, Oltra Ripoll eta Peña Martínez 2019: 83-87). Itzulpenetan partikularizaziorako joera nagusitzen zen, hau da, valentzierako ezaugarriak katalan zentralarenei gailentzen zitzaizkien, eta joera hori are nabarmenagoa zen alderdi morfosintaktikoetan lexikoetan baino (2019: 83). Testu ez-itzulietako hizkuntzaeredua, aldiz, Lacreuren eredu konbergenterantz hurbiltzen zen. Egileek politika editorialari egozten zioten testu ez-itzulietako joera hori, argitaletxeek idazleak katalan zentrala edo estandarra erabiltzera bultzatzen dituztela susmatuta, baina baita egileen borondateari ere (2019: 83), gehienak (% 85) valentziarrak baziren ere. 2.6. Laburbilduz Itzulpenetako hizkera ezaugarritzeko egin diren azterlanen gainbegiratu honetan ikusten denez, orain arte lortutako ondorioak ez dira erabatekoak. Lexiko-aniztasunari eta aberastasunari dagokionez, datu kopuru oso handiak eta gordinak erabili direnean itzulpenetan aberastasun lexikal txikiagoa dagoela ondorioztatu da oro har. Hala, bada, bai elementu lexikalen eta gramatikalen arteko ratioak, bai type/token ratioak aztertu direnean, testu ez-itzulietan karga lexikoa handiagoa dela ikusi da. Hala egiaztatu da ingeleserako 69 (Laviosa 1997, 1998 eta 2002) eta txinerarako (Xiao, He eta Yue 2010). Ez da ahaztu behar, nolanahi ere, Williamsek (2005) joera bera ikusi zuela ingeleserako, baina ez, ordea, frantseserako, azken hizkuntza horretan aberastasun lexiko handiagoa antzeman baitzuen itzulpenetan. Kopuru gordinak bazter utzi eta fokua hurbilduta datu multzo txikiago baina xeheagoak aztertu izan direnean, ordea, ondorioak bestelakoak izan dira. Jantunenek (2001 eta 2004) sinonimo multzo zehatzak aztertu zituenean ez zuen pobrezia lexikorik antzeman testu itzulietan. Olohanek (2003 eta 2004), bestalde, aberastasun handiagoa topatu zuen testu ez-itzulietan koloreen eremu semantikoa aztertzean, baina kontrako joera -ish atzizkiaren bidez sortutako adjektiboetan. Lexiko-emankortasunari eta -sorkuntzari dagokionez, datuak sendoagoak dira, eta testu ez-itzulietan sormen handiagoa dagoela ematen dute aditzera oro har. -ish atzizkiaren bidez sortutako adjektiboetan, ezohikoak edo sortzaileagoak ziren proposamen gehiago topatu zituen Olohanek (2003 eta 2004) testu ez-itzulietan itzulietan baino. Coinage edo hitz asmatuei buruzko bere ikerlanean antzeko ondorio batera iritsi zen Williams (2005) ere: lexiko-sormena handiagoa zen testu ez-itzulietan. Kolokazioak ere lexiko-sorkuntzaz eta joera kontserbadoreez mintzo zaizkigu, beren tipikotasunaren bitartez. Eta testu itzulietan kolokazio tipikoak (edo ohikoak edo errotuak) ugariago erabiltzeko joera antzeman dute oro har Bernardinik (2007) eta Dayrellek (2004 eta 2007). Marco Borillok (2013), azkenik, beste bide bat hartuta, itzulpenetako ezohiko kolokazioen sorburuaz ikertu nahi izan zuen, eta sorburu-testuen interferentziek ez ezik itzultzaileen normalizaziorako joera ere aintzat hartzeko faktorea zela ondorioztatu zuen. Adostasuna are nabarmenagoa da hizkuntza-bariazioari dagokionez. Itzulpenetako ustezko normalizaziorako edo estandarizaziorako joera aztergai izan duten ikertzaileak bat datoz beren emaitzetan: testu itzulietan estandarretik urruntzen diren aldaerei leku gutxiago egiten zaie testu ez-itzulietan baino. Hala, itzulpenetan aldaera diatopiko gutxiago topatu dituzte Olohanek (2004) ingeleserako, baita Corpas Pastorrek (2015, 2017 eta 2018) eta Valencia Giraldok (2020) gaztelaniarako ere. Erregistro mailako bariazioari dagokionez, behe mailako erregistroko kontrakzio gutxiago aurkitu ditu itzulpenetan Olohanek (2004), kolokialismo gutxiago Nevalainenek (2004), eta tonuari lotutako forma markatu gutxiago Tello Fonsek (2019). Aparteko interpretazioa merezi dute COVALT corpusaren inguruan 70 egindako ikerketek (Molés-Cases eta Oltra Ripoll 2019). Hizkuntza gutxitu baten inguruko azterketa da ikerketa-talde horrek burututakoa, katalanaren ingurukoa, hain zuzen, eta haren barruko aldaera diatopiko batek —valentzierak— katalan zentral edo estandarrarekiko duen harremana aztertzea du helburu. Ikerlanean bildutako datuek erakutsi zutenaren arabera, aldaera estandarretik urrundu eta aldaera diatopikoaren bereizgarriei eusteko ahalegin handiagoa (eredu partikularista) nabari zen testu itzulietan ez-itzulietan baino. Hizkuntza gutxitu baten barruko aldaera batez ari garelarik, estatu-hizkuntzetan (Olohanen ingelesa, Nevalainenen finlandiera, eta Corpas Pastor eta Valencia Giraldoren espainola) ez bezalako motibazioak egon litezke portaera horren atzean, norberaren identitatea indartu nahi izatearekin lotutakoak. Hain zuzen ere, euskara hizkuntza gutxitua izanik, itzulpenak euskal gizartean, kulturan eta hizkuntzaren garapenean duen funtzioa hizkuntza handietakoa ez bezalakoa da, eta beraz gure hipotesia da itzulpenetan erabiltzen den euskararen eta testu ez-itzulietan erabiltzen denaren arteko harremanak zenbait berezitasun izango dituela, hizkuntza ahaltsuagoetan ez bezala. Alde horretatik, uste dugu euskarazko itzulpenetako hizkeraren azterketa euskararentzat ez ezik, itzulpenaren fenomenoaren ulermen orokorragoarentzat ere ekarpen interesgarria izan daitekeela. 71 dute. Hortaz, testu itzulietako % 73,62 gizonek itzuli dituzte, % 22,71 emakumeek, eta % 3,67 talde mistoek edo ezezagunek. Testuok itzultzen aritu direnen artean 129 dira gizonezkoak (horietako 114k bakarrik sinatu dituzte beren itzulpenak eta 15ek itzulpen kolektiboetan), eta 57, berriz, emakumezkoak (46 emakume bakarrik aritu dira, eta 11 lau eskutara). Hau da, generoa ezagutzen diegun itzultzaileen % 69,35 gizonak dira (eta itzulpen guztien % 73,62 sinatzen dituzte), eta % 30,65 emakumeak (eta itzulpen guztien % 22,71 sinatzen dituzte). 3.1.4. Argitalpen-datak Argitalpen-urteari erreparatzen badiogu, urtez urteko lanen banaketa gorabehera handirik gabekoa dela ikusiko dugu. 3.2. taulak testu itzulien eta ez-itzulien urtez urteko kopuruak jasotzen ditu: 3.2. taula. Testu itzulien eta ez-itzulien kopuruak urtez urte. Argitalpen-urtea Testu ez-itzuliak Testu itzuliak 2001 27 20 2002 24 24 2003 33 26 2004 41 31 2005 41 23 2006 36 31 2007 35 28 2008 39 36 2009 34 34 2010 31 23 2011 35 22 2012 37 14 2013 33 23 78 2014 35 19 2015 39 21 2016 47 13 2017 56 21 2018 35 16 2019 40 11 Guztira 698 436 Homogeneotasun horrek badu azalpenik. Izan ere, gure ikerlanerako abiapuntutzat hartu dugun Egungo Testuen Corpusa erreferentziazko corpus bat da, corpusaren webgunean bertan zehazten denez: «XXI. mendeko ereduzko prosa» (Euskara Institutua UPV/EHU 2021). Hau da, corpusean ez dira jasotzen urteetako bakoitzean euskaraz argitaratu diren narratibako lan guztiak. Aitzitik, corpusaren egileek ereduzko prosa erakutsi nahian berenberegi aukeratutako testuak soilik biltzen ditu, eta jokabide horren ondorio da urtekako kopuruak antzekoak izatea. Itzulpenen sorburu-testuei dagokienez, K.a. IV. mendean hasi eta XXI. mendera arteko jatorrizko testuak dira itzulitakoak. Sorburu-testu gehienak, nolanahi ere, XX. eta XXI. mendeetakoak dira: % 78,21, zehazki. 3.3. taulan testu itzulien azpicorpuseko sorburutestuen sorrera-data jaso dugu. 3.3. taula. Testu itzulien azpicorpuseko sorburu-testuen sorrera-data. Mendea Liburu kopurua XXI 103 XX 238 XIX 32 XVIII 18 XVII 10 XVI 6 XIV 2 79 XIII 2 XII 2 V 1 II 1 I 4 K.a. I 2 K.a. IV 8 Askotarik edo ezezaguna 7 Guztira 436 3.1.5. Argitaratzaileak Liburuok argitaratu dituzten argitaletxeei dagokienez, testu ez-itzulien azpicorpuseko liburuak plazaratzen 31 argitaletxek jardun dute; horrez gain, liburuetako bat egilearen autoedizioa da. Liburu guztien ia erdia Elkar eta Susa argitaletxeenak dira; Elkarrek 276 libururen edizioan parte hartu du (268 liburutan berak bakarrik eta 8tan beste argitaletxeren batekin elkarlanean) eta Susak gure corpuseko 103 liburu editatu ditu. 20 liburutik gora editatu dituzte, bestalde, Alberdania, Erein, Txalaparta, Pamiela eta Maiatz argitaletxeek. Eta 17 dira liburu bakar bat edo bi argitaratu dituzten argitaletxeak. 3.4. taulan testu ez-itzulien argitaletxeen banaketa jaso dugu. 3.4. taula. Testu ez-itzulien azpicorpuseko liburuen argitaratzaileak. Argitaratzailea Liburu kopurua Elkar 268 Susa 103 Alberdania 74 Erein 69 Txalaparta 62 80 Pamiela 46 Maiatz 24 Jakin-Berria-Elkar 6 Jakin-UPV/EHU 4 Soinuaren liburutegia 4 Euskaltzaindia-BBK 3 Jakin 3 Utriusque Vasconiae 3 Auspoa 2 Denonartean 2 Elkar-Berria-Jakin 2 Euskaltzaindia 2 Gaumin 2 Lanku 2 UEU 2 Alberdania-Berria 1 Algaida 1 Argia 1 Bertsozale Elkartea 1 Beta 1 Egan 1 Gaiak 1 Hariadna 1 Ibaizabal 1 Labayru 1 Metaziri 1 Salbera 1 Sü Azia 1 UPV/EHU 1 Egilea editore 1 Guztira 698 81 Testu itzuliei dagokienez, 21 argitaletxe aritu dira 436 liburuak plazaratzen. Testu ezitzulietan ez bezala, euskararako itzulpenetan gutxi dira testu bakar bat edo bi baino argitaratzen ez dituztenak. Argitalpen gehien dituen argitaletxea Igela da (78 liburu berak bakarrik editatuak, eta beste 17 izenburu beste argitaletxeren batekin elkarlanean); ondoren datoz Alberdania (35 bakarrik eta 39 elkarlanean), Pentsamenduaren Klasikoak (68), Elkar (37 bakarrik eta 27 elkarlanean), Erein (23 bakarrik eta 20 elkarlanean), Txalaparta (31), UPV/EHU (23) eta Jakin (17 bakarrik eta 5 elkarlanean). 3.5. taulan jaso dugu testu itzulien argitaratzaileei buruzko informazioa. 3.5. taula. Testu itzulien azpicorpuseko liburuen argitaratzaileak. Argitaratzailea Liburu kopurua Igela 78 Pentsamenduaren Klasikoak 68 Elkar 37 Alberdania 35 Alberdania-Elkar 32 Txalaparta 31 Erein 23 UPV/EHU 23 Jakin 17 Meettok 15 Erein-Igela 13 Ibaizabal 12 Pasazaite 12 Katakrak 8 Denonartean 7 Elkar-Jakin 5 Alberdania-Erein-Igela 4 Alberdania-Erein 3 82 Elhuyar 3 Pamiela 3 Sans Soleil 2 Arantzazu 1 Atlantica 1 edo! 1 Maiatz 1 Susa 1 Guztira 436 3.1.6. Corpusaren indarguneak eta ahuleziak Aztergai dugun corpusaren argazki honetatik ondorioztatzen denez, corpusak oinarrizko homogeneotasun-irizpideak betetzen ditu testu-generoari, kronologiari eta bolumenari dagokienez. Horrez gain, testu itzulien sorburu-hizkuntzak asko eta askotarikoak izateak bermatu egiten digu hizkuntza zehatz batek sor litzakeen interferentziak neutralizatuta edo gutxienez ahulduta geratzen direla. Gauza bera esan liteke idazlumen aniztasuna dela-eta: corpuseko testuen egileak 303 euskal idazle eta 186 euskal itzultzaile izateak erabilera oso pertsonalen eta idiosinkratikoen pisua arintzen laguntzen du. Corpusaren balizko alderdi negatiboez gorago mintzatu gara jada: itzulpenen jatorrizko testuen sorrera-daten tartea oso zabala da, eta horrek testu horien idazkeran eragina du. Nolanahi ere, lehen aipatu bezala, emaitza da guri interesatzen zaiguna, hau da, nolakoa den gaur egungo euskal irakurleek testu batzuen eta besteen bitartez eskuratzen duten euskara mota, hizkera hori motibatu duen iturburua dena dela. 83 3.2. Datuen hautaketa eta erauzketa Tesiaren nondik norakoei buruzko atalean azaldu dugun bezala, ikerlan honetan testu itzulietako eta ez-itzulietako hizkerak konparatzeko ahaleginean, lexikoan jarriko dugu arreta; zehazki, lexiko-aberastasuna, ñabardurarako joera eta lexiko-sorkuntzarako joera izango ditugu aztergai. Horretarako, hiru bitartekoz baliatuko gara: •Koloreen eremu semantikoa: hiztegien eta bestelako kontsulta-materialen arabera euskaraz koloreak adierazteko eskura dauden terminoen zerrenda osatu, eta haien erabilera aztertuko dugu, baita hiztegietan agertu gabe ere gure corpuseko testuetan egiaz erabiltzen direnena ere. Multzo honen bitartez, lexiko-aberastasuna, ñabardurarako joera eta lexiko-sorkuntzarako joera testatu ahal izango ditugu, eta, aurrerago ikusiko dugunez, aldaera diatopikoei eta arauarekiko jarrerari buruzko informazio esanguratsua ere ondorioztatu ahal izango dugu. •Denbora-adberbioak: hiztegien eta gramatiken arabera euskaraz denbora adierazteko erabil daitezkeen adberbioak izango ditugu aztergai. Multzo honen bitartez, lexikoaberastasuna eta aldaera diatopikoei eta arauarekiko jarrerari buruzko informazioa lortuko dugu. •Kolokazioak: emozioak eta sentimenduak adierazteko izenek eta haien ondoan maiztasun gutxieneko batez ageri diren izenondoek sortutako bigramak aztertuko ditugu. Multzo honi esker, lexiko-aniztasunaz gain lexiko-sorkuntzan azpicorpus batean eta bestean joera kontserbadoreak ala berritzaileak gailentzen diren aztertu ahal izango dugu. Multzo bakoitzean aztergai izango ditugun terminoak modu induktiboan zein deduktiboan eskuratu ditugu (datuen analisiari buruzko kapituluan, multzo bakoitzari dagokion atalean, xeheago azalduko dugu nola osatu ditugun zerrendak). Bestela esanda, gure azterlanean erabili dugun metodologia corpus-driven erakoa zein corpus-based erakoa izan da, kasuan kasu (Douglas 2015). Hau da, zenbaitetan geuk osatu ditugu aztertu beharreko terminoen zerrendak, hiztegietatik, gramatiketatik eta bestelako kontsultaliburuetatik terminoak erauzita, eta termino horien erabilera testatzera jo dugu ondoren 84 corpusera (corpus-based motako azterketa). Beste batzuetan, aldiz, corpusak berak eskaini digu azpicorpus batean eta bestean konparatu beharreko terminoen zerrenda (corpus-driven motako azterketa). Corpus-based motako metodologiaz baliatu gara, adibidez, koloreak izendatzeko oinarrizko terminoen zerrenda edo denbora adierazteko adberbioen zerrenda osatu dugunean, hiztegiak arakatuta lortu baititugu halako terminoak. Hiztegietako termino horiez gain corpusean egiaz ageri diren beste zenbait termino ere bilatu nahi izan ditugu, ordea, eta horretarako, esate baterako, gure corpusean ageri diren [izena + kolore] segida guztiak erauzi ditugu, oinarrizko kolore-izenez gain fruitu, jaki, mineral eta abarretan oinarrituta sortzen diren kolore-izenak biltzeko (abrikot kolore, kafe kolore, kobre kolore, teila kolore...). Kasu horretan, beraz, corpusak berak eskaini digu aztertu beharreko terminoen zerrenda (corpus-driven). Eta berdin jokatu dugu kolokazioei buruzko atalean ere, non gure corpusetik maiztasun gutxieneko bat duten [izen + izenondo] binomio guztiak erauzita, emozioak eta sentimenduak adierazten dituzten izenak aukeratu baititugu eskuz, eta haien ondoan ageri diren izenondoekin harremanetan aztertu baititugu. Behin azpicorpus batean eta bestean konparatu beharreko terminoen zerrendak osatuta, terminook gure bi azpicorpusetan zenbatetan erabiltzen diren neurtu dugu. Egungo Testuen Corpusaren interfazean ohikoa den bezala, bi datu mota erauzi ditugu: batetik, agerraldi kopurua edo zenbat aldiz ageri den guztira termino bakoitza azpicorpus batean eta bestean, eta bestetik, liburu kopurua edo zenbat liburutan ageri den termino bakoitza azpicorpus batean edo bestean2. Agerraldi kopuruari buruzko informazioari liburu kopuruarena gehitu ahal izatea oso baliagarria da idazle edo itzultzaile zehatzen erabilera idiosinkratikoak hauteman ahal izateko. Izan ere, termino baten agerraldi kopuru handi bat luma askoren edo luma gutxiren emaitza den aztertzeak termino horren erabileraren egiazko hedaduraren berri zehatzagoa ematen digu. Erauzitako datuak eskuz garbitu ditugu ondoren, polisemiak eta bestelako arrazoiek sorrarazitako agerraldi faltsuak ezabatzeko (datuen analisiari buruzko atalean emango dugu garbitu edo kendu behar izan ditugun adibideen berri zehatzagoa, multzoz multzo). 2 Datu hauen guztien erauzketa Egungo Testuen Corpusaren arduradun teknikoak, Josu Landa Ijurkok, egin du. Bihoakio hemendik gure esker onik zintzoena eta corpusgintzan egiten duen lanaren aitortza irmoa. 85 Behin datu faltsuak garbituta, honako alderdi hauek aztertu ditugu oro har hiru multzoetan: •Multzoa osatzen duten termino guztien agerraldi kopuru guztizkoak kalkulatu ditugu azpicorpus batean eta bestean. •Multzoa edo zerrenda osatzen duten terminoetatik azpicorpus batean eta bestean zein eta zenbat ageri diren aztertu dugu. •Multzoa osatzen duten terminoetatik zenbat erabiltzen diren gehiagotan azpicorpus batean eta zenbat bestean kalkulatu dugu, edo bestela esanda, terminoetako zenbatek dituzten agerraldi gehiago azpicorpus batean eta zenbatek bestean. •Koloreen eta denbora-adberbioen multzoetan, sinonimo eta parasinonimoen azpimultzoak osatu, eta azpimultzo horietako termino bakoitzaren agerraldi kopuruak kalkulatu ditugu. •Koloreen eta denbora-adberbioen multzoetan, agerraldi kopuru nabarmen handiak dituzten terminoak bazter utzi, eta agerraldi gutxiago dituzten eta ondorioz ezohikoagoak diren terminoen azpimultzo bat osatu dugu. Termino ezohikoago horien agerraldiak aztertuta, ñabardurarako joeraz hausnartu ahal izan dugu. Corpusetan oinarritutako ikerlanetan elementu baten agerraldiak neurtu eta formulatzeko orduan bi bide erabili ohi dira: kopuru absolutuak ematea edo maiztasun erlatiboa kalkulatzea. Maiztasun erlatiboan, dena delako elementua hitz kopuru zehatz bakoitzeko zenbat aldiz ageri den kalkulatu ohi da; gehienetan, 1.000 hitzeko edo 1.000.000 hitzeko zenbat aldiz ageri den (McEnery eta Hardy 2012). Maiztasun erlatiboa oso baliabide egokia da konparagai diren bi corpusak tamaina oso ezberdinekoak direnean. Gure kasuan, bi azpicorpusak nahiko orekatuak dira hitz kopuruari dagokionez: 26,4 milioi hitzez edo tokenez osatuta dago testu ez-itzulien corpusa, eta 22,4 hitzez edo tokenez testu itzuliena. Beraz, terminoen agerraldi-datu zehatzak eta ez erlatiboak eskaintzeak egiazko erabilera hobeto irudikatzen lagunduko duelakoan, gure ikerlan honetan agerraldi kopuru absolutuak aipatuko ditugu, eta ez maiztasun erlatiboa. Bi azpicorpusen artean dagoen tamaina-alde txikia konpentsatzeko, nolanahi ere, faktore zuzentzaile bat erabiliko dugu: testu itzulien 86 azpicorpuseko datuak 1,17 zenbakiaz biderkatuko ditugu agerraldi kopuruaz ari garenean (26.400.000/22.400.000 egitearen ondorio), eta 1,6 zenbakiaz liburu kopuruaz ari garenean (698/436 egitearen ondorio)3. Datuen analisi kuantitatiboari datuen irakurketa kualitatibo bat ere gehituko diogu zenbaitetan. Itzulpengintza arloan corpus bidezko ikerlanak egiten hasi zirenetik ia, agerraldien eta maiztasunen datuak egoki interpretatuko badira datu horien nolakotasuna ere behatu behar dela azpimarratu izan da. Honela esplikatzen du Olohanek: Corpus studies are criticized for focusing excessively on quantitative analysis. (...) the simple measure of frequency can produce interesting findings when comparing two corpora, when those corpora are considered comparable, or indeed when comparing two individuals’ use of language. More often than not, quantitative data form the basis from which qualitative analysis, for example the study of concordance lines or of wider co-text, is deemed interesting, useful or indipensable. Thus, a combination of quantitative and qualitative analysis is, in most cases, desirable, particularly if fuller descriptions of linguistic and translational phenomena are to be given and reasons suggested for their occurrence. (Olohan 2004: 86) Hala, bada, gure ikerlanean datuen agerraldi kopuruak konparatzeaz gain, datu esanguratsuenen irakurketa kualitatiboa ere egingo dugu: nagusiki, bi azpicorpusen arteko aldeak nabarmenak diren kasuetan termino horien bereizgarriei erreparatuko diegu, haien artean loturarik ba ote duten ikusteko eta alde horien arrazoia ondorioztatzeko. 3Tesiaren amaiera aldera, gure corpusean 13 liburu gaizki sailkatuta zeudela konturatu gara. Testu itzuli gisa ageri ziren, eta egiaz testu ez-itzuliak dira. 13 liburuak Jakin argitaletxeko Jakin Irakurgaiak bildumakoak dira, filosofia arlokoak, eta filosofo zehatz baten pentsamenduaren iruzkina jasotzen dute, baina ez filosofo horren testuaren itzulpenik. Okerraz jabetu garenerako datuen erauzketa eta analisia egina genuen. Nolanahi ere, oker sailkatutako hitz bolumena oso txikia denez, zera erabaki dugu: corpusari buruzko datuak eguneratu egin ditugu —gure corpusean 449 ziren hasieran testu itzuliak, eta ez 436—; agerraldi kopuruak eta liburu kopuruak kalkulatzeko faktore zuzentzailea eguneratu egin dugu —1,14 zen hasieran agerraldietarako (eta ez 1,17), eta 1,55 liburuetarako (eta ez 1,6)—; eta erauzketan lortutako datu guztiak faktore zuzentzaile berriaren arabera birkalkulatu ditugu. Ez dugu erauzketa berria egin, eskuzko garbiketaren fasea errepikatzea gehiegizko lana izango zela eta emaitzak ez zirela era esanguratsuan aldatuko iritzita. 87 3. adreilu kolore 4. agata kolore 5. ahuakate kolore 6. alberjinia kolore 7. almendra kolore 8. altzairu kolore 9. aluminio kolore 10. amaranto kolore 11. anhilina kolore 12. antrazita kolore 13. aran kolore 14. arbel kolore 15. arbeltx kolore 16. ardo/ardao/arno kolore 17. argizagi kolore 18. argizari kolore 19. arrats kolore 20. artile kolore 21. arto kolore 22. azafrai/azafran kolore 23. azenario kolore 24. bainila/banilla kolore 25. banana kolore 26. batata kolore 27. behazun kolore 65. hausterre kolore 66. hauts kolore 67. herdoil kolore 68. hezur kolore 69. hiazinto kolore 70. hilotz kolore 71. hondar kolore 72. hurritz kolore 73. ikatz kolore 74. ilar kolore 75. ilargi kolore 76. ilunabar kolore 77. indigo kolore 78. infernu kolore 79. intxaur kolore 80. itsaso kolore 81. izokin kolore 82. izotz kolore 83. izpiliku kolore 84. iztupa kolore 85. jade kolore 86. kafe kolore 87. kafesne kolore 88. kaka kolore 89. kakalardo kolore 90. kakao kolore 127. marrubi kolore 128. masusta kolore 129. mate kolore 130. melokotoi kolore 131. menda kolore 132. mertxika kolore 133. metal kolore 134. mineral kolore 135. mingrana kolore 136. mitxoleta kolore 137. mostaza kolore 138. mugurdi kolore 139. musker kolore 140. neoi kolore 141. odol kolore 142. olio kolore 143. opalo kolore 144. ortzi kolore 145. oskol kolore 146. ostra kolore 147. oxido kolore 148. pastel kolore 149. perla kolore 150. plastiko kolore 151. platino kolore 152. plomu kolore 94 28. belar kolore 29. berina kolore 30. berun kolore 31. boli kolore 32. borgoina kolore 33. brontze kolore 34. burdina kolore 35. buztin kolore 36. confetti kolore 37. diamante kolore 38. ebano kolore 39. egur kolore 40. elur kolore 41. errauts kolore 42. erregaliz kolore 43. errubi kolore 44. esne kolore 45. euri kolore 46. ezko kolore 47. ezpain kolore 48. eztainu kolore 49. ezti kolore 50. fluor kolore 51. fruta kolore 52. gar kolore 53. gari kolore 91. kaleidoskopio kolore 92. kamuflaje kolore 93. kanabera kolore 94. kanario kolore 95. kanela kolore 96. karamelu kolore 97. kardantxilo kolore 98. ke kolore 99. kedar kolore 100. kiwi kolore 101. klarion kolore 102. kloro kolore 103. kobalto kolore 104. kobre kolore 105. koral kolore 106. kornalina kolore 107. krabelin kolore 108. krema kolore 109. kromo kolore 110. kuia kolore 111. labanda kolore 112. lasto kolore 113. lapis lazuli kolore 114. lili kolore 115. lima kolore 116. limoi kolore 153. porlan kolore 154. primula kolore 155. sable kolore 156. sagu kolore 157. saltxitxa kolore 158. su kolore 159. sufre kolore 160. sugus kolore 161. sulfuro kolore 162. tabako kolore 163. teila kolore 164. tinta kolore 165. topazio kolore 166. txatar kolore 167. txilar kolore 168. txingar kolore 169. txokolate kolore 170. udaberri kolore 171. uger kolore 172. ur kolore 173. urre kolore 174. urregorri kolore 175. whisky kolore 176. xanpain kolore 177. zafiro kolore 178. lore-zelai kolore 95 54. gatz kolore 55. gaztain/gaztaina kolore 56. gerezi kolore 57. goma kolore 58. goroldio kolore 59. gorringo kolore 60. gurin kolore 61. habano kolore 62. haragi kolore 117. lizun kolore 118. lohi kolore 119. lokatz kolore 120. lur kolore 121. mahats kolore 122. marengo kolore 123. marfil kolore 124. marihuana kolore 179. zementu kolore 180. zeru kolore 181. ziape kolore 182. zilar kolore 183. zorne kolore 184. zur kolore Azkenik, hirugarren erauzketa bat ere egin dugu, bi kolore-izenen elkarketak bilatzeko; hau da, bi koloreren konbinazioa adierazten dituzten elkarketak (zuri-beltz, gorri-urdin, berde-hori...) zein kolore baten ñabardura adierazten dutenak (urdin ubel, arre grisaxka, arrosa gorrixka, gorri laranjakara...). Horretarako, lehen zerrendako oinarrizko 120 koloreizenetako bakoitza zerrenda horrexetako zer beste kolore-izenen ondoan ageri den bilatu dugu. 10.000tik gorako konbinazio posible guztien artean, 430 bikote atera dira erauzketan. Emaitza horiek eskuz garbitu behar izan ditugu: batzuk kolore-izenak ez zirelako utzi ditugu kanpoan (berde hori, non hori erakuslea den), eta beste batzuk, kolore-konbinazioak edo - ñabardurak ez baizik eta errepikapen indargarriak zirelako (urdin-urdin). Behin eskuzko garbiketa eginda, elkarketa bidezko 323 terminoko zerrenda bat lortu dugu; honako hau, hain zuzen: 1. anbar more 2. arre belzkara 3. arre berde 4. arre berdexka 109. gorri horixka 110. gorri kaoba 111. gorri karmin 112. gorri laranja 217. more beltz 218. more gorri 219. more gorrizta 220. more horail 96 5. arre gorri 6. arre gorrixka 7. arre gorrizta 8. arre grisaxka 9. arre horail 10. arre horixka 11. arre nabar 12. arre ubel 13. arre xurixka 14. arrosa beilegi 15. arrosa beix 16. arrosa beltz 17. arrosa berdekara 18. arrosa bioleta 19. arrosa fuksia 20. arrosa gorri 21. arrosa gris 22. arrosa grisaxka 23. arrosa horail 24. arrosa horixka 25. arrosa marroi 26. arrosa marroikara 27. arrosa purpura 28. arrosa ubel 29. arrosa urdin 30. arrosa zuri 113. gorri laranjakara 114. gorri laru 115. gorri magenta 116. gorri marroi 117. gorri marroixka 118. gorri more 119. gorri morexka 120. gorri nabar 121. gorri orlegi 122. gorri purpura 123. gorri ubel 124. gorri urdin 125. gorri urrekara 126. gorri zuri 127. gorrixka hori 128. gorrizta berde 129. granate more 130. gris arre 131. gris arrosa 132. gris azul 133. gris beltz 134. gris berdaxka 135. gris berde 136. gris berdekara 137. gris berdeska 138. gris berdexka 221. more ubel 222. more urdin 223. nabar arre 224. nabar gorrixka 225. nabar pikart 226. okre gorri 227. okre gorrixka 228. okre hori 229. okre horixka 230. orlegi hori 231. orlegi urdin 232. pintto beltz 233. purpura gorri 234. purpura gorrimin 235. purpura more 236. txuri arrosa 237. txuri beltz 238. txuri gorri 239. txuri hori 240. txuri horixka 241. txuri urdin 242. ubel beltzaran 243. ubel gaztain 244. ubel gorri 245. ubel gorrikara 246. ubel urdin 97 31. arrosa zurixka 32. azul gris 33. beilegi beltz 34. beltx gorri 35. beltz arre 36. beltz arrexka 37. beltz berde 38. beltz berdexka 39. beltz berdotz 40. beltz fuksia 41. beltz gorri 42. beltz gorrista 43. beltz gorrixka 44. beltz gris 45. beltz grisaxka 46. beltz hori 47. beltz more 48. beltz nabar 49. beltz orlegi 50. beltz txuri 51. beltz ubel 52. beltz urdin 53. beltz urdinkara 54. beltz urdinxka 55. beltz urreztatu 56. beltz xuri 139. gris berdotz 140. gris gorri 141. gris gorrizta 142. gris horail 143. gris hori 144. gris horixka 145. gris marroi 146. gris marroixka 147. gris nabar 148. gris pikart 149. gris txuri 150. gris ubel 151. gris urdin 152. gris urdinkara 153. gris urdinxka 154. gris zilarkara 155. gris zuri 156. gris zuriska 157. gris zurixka 158. hori arre 159. hori arrosa 160. hori beilegi 161. hori beix 162. hori beltx 163. hori beltz 164. hori berdats 247. ubel zuri 248. urdin anil 249. urdin arre 250. urdin arrosa 251. urdin beltz 252. urdin belzkara 253. urdin berdaxka 254. urdin berde 255. urdin berdekara 256. urdin berdeska 257. urdin berdetsu 258. urdin berdexka 259. urdin bioleta 260. urdin esmeralda 261. urdin gorri 262. urdin gorrimin 263. urdin gorriska 264. urdin gorrixta 265. urdin gris 266. urdin grisaxka 267. urdin hori 268. urdin laranja 269. urdin laru 270. urdin marroi 271. urdin more 272. urdin morexka 98 57. beltz zuri 58. beltzaran urrekara 59. berde anbar 60. berde arre 61. berde arrosa 62. berde beltz 63. berde beltzaran 64. berde blu 65. berde gorri 66. berde gorriska 67. berde gorrixka 68. berde gorrizta 69. berde gris 70. berde grisaxka 71. berde hori 72. berde horixka 73. berde laranja 74. berde marroi 75. berde marroixka 76. berde more 77. berde nabar 78. berde pikart 79. berde purpura 80. berde ubel 81. berde urdin 82. berde urdinkara 165. hori berde 166. hori berdexka 167. hori gorrail 168. hori gorri 169. hori gorriska 170. hori gorrixka 171. hori gorrizta 172. hori granate 173. hori gris 174. hori grisaxka 175. hori laranja 176. hori marroi 177. hori marroixka 178. hori nabar 179. hori orlegi 180. hori purpura 181. hori ubel 182. hori urdin 183. hori urrekara 184. hori zuri 185. hori zurixka 186. hori zurizta 187. horiska ubel 188. horixka hori 189. horixka laranja 190. horixka marroixka 273. urdin nabar 274. urdin orlegi 275. urdin purpura 276. urdin ubel 277. urdin urreztatu 278. urdin xuri 279. urdin zilarkara 280. urdin zilarreztatu 281. urdin zuri 282. urdin zuriska 283. urdin zurixka 284. urdinkara zuri 285. xuri beltx 286. xuri beltz 287. xuri beltzaran 288. xuri gorri 289. xuri hori 290. xuri urdin 291. xuri urdinkara 292. zilarkara beltz 293. zuri arre 294. zuri arrosa 295. zuri beltz 296. zuri beltzaran 297. zuri berde 298. zuri berdekara 99 83. berde urdinxka 84. berde urrekara 85. berde zilarkara 86. berde zuri 87. berde zurixka 88. berdexka horixka 89. bioleta purpura 90. bioleta urdin 91. bioleta zuri 92. blu arrosa 93. blu gris 94. eskarlata gorrimin 95. gaztain gorrikara 96. gaztain gorrixka 97. gaztain gorrizta 98. gaztain gris 99. gorri arrosa 100. gorri baltzaran 101. gorri beltz 102. gorri beltzaran 103. gorri berde 104. gorri granate 105. gorri gris 106. gorri horail 107. gorri hori 108. gorri horikara 191. horizta gris 192. kaoba gorrixka 193. laranja arrosakara 194. laranja gorrikara 195. laranja horail 196. laranja hori 197. laranja horixka 198. laranja marroixka 199. laranja urdin 200. marroi arrosakara 201. marroi beltz 202. marroi berde 203. marroi gorri 204. marroi gorrixka 205. marroi gorrizta 206. marroi gris 207. marroi grisaxka 208. marroi horikara 209. marroi horixka 210. marroi horizta 211. marroi kaoba 212. marroi laranja 213. marroi okre 214. marroi urrekara 215. marroi urreztatu 216. marroi zuri 299. zuri berdexka 300. zuri gorri 301. zuri gorrikara 302. zuri gorrixka 303. zuri gorrizta 304. zuri gris 305. zuri grisaxka 306. zuri horail 307. zuri hori 308. zuri horikara 309. zuri horixka 310. zuri horizta 311. zuri marroi 312. zuri more 313. zuri nabar 314. zuri orlegi 315. zuri pinto 316. zuri ubel 317. zuri urdin 318. zuri urdinkara 319. zuri urdinxka 320. zuri urrekara 321. zuri zilarkara 322. zurixka hori 323. zurixka horixka 100 Hiru multzoetako bakoitzerako —oinarrizko 120 kolore-izen, [izena + kolore] gisako 184 egitura eta 323 kolore-konbinazio—, bi motatako datuak erauzi ditugu: zenbat esalditan erabiltzen diren elementuok bi azpicorpusetako bakoitzean, eta zenbat liburutan ageri diren. Oinarrizko 120 kolore-izenen artean, badira zenbait polisemikoak direnak. Hala, hori hitza kolorea zein erakuslea izan daiteke, eta zuri kolorea zein bigarren pertsonako izenordainaren datiboa izan daiteke. Bi kasuotan agerraldi bakoitza testuinguruaren bitartez koloreari dagokion edo ez ebaztea erraza bada ere, agerraldi kopuruak hain dira handiak (horik lema gisa 481.391 agerraldi ditu guztira gure corpusean, eta zurik 27.459) non eskuzko garbiketa egitea lan handiegia eta batez ere alferrikakoa litzatekeen. Izan ere, gure helburua lexiko mailako aberastasuna eta aniztasuna neurtzea izanik, ez zaigu bereziki esanguratsua iruditzen argitzea zenbat aldiz gehiago erabiltzen den hori kolorea testu itzulietan ezitzulietan baino edo alderantziz, ezpada jakitea euskaraz koloreak adierazteko aukeran diren askotariko hitzetatik zenbat eta zein iristen zaizkien irakurleei testu itzulien bitartez eta zenbat eta zein testu ez-itzulien bitartez. Antzeko zailtasuna topatu dugu beltz eta gorri hitzetan ere, izenondo gisa erabilita ere hedaduraz beste adiera batzuk hartu eta anbiguotasun-arazoak sortzen baitituzte: beltz hitzak «guztiz tristea, negargarria, zorigaiztokoa» zein «doilorra» (Euskaltzaindia d.g.) adierazi dezake, eta gorri hitza «oso larria, handia edo gogorra, eramateko nekeza» zein «soila, biluzia» (Euskaltzaindia d.g.) izan daiteke. Bi kolore-izen horietan aurkitutako agerraldi kopuruak ia ezinezkoa egiten du datuak eskuz garbitzea, haietako bakoitzak 10.000 eta 15.000 agerraldi bitartean baitituzte azpicorpusetako bakoitzean. Beste oinarrizko kolore batzuek ere bestelako polisemia-arazo batzuk sortzen dituzte. Arrosa hitzak lema gisa 3.536 agerraldi ditu guztira, eta horietako bakoitza testuinguruan begiratu beharko litzateke noiz den kolorea eta noiz lorea ebazteko. Gauza bera gertatzen da laranja hitzarekin: 1.646 agerralditan ebatzi beharko litzateke noiz den kolorea eta noiz fruitua. Karmin hitzaren kasuan, agerraldi kopuruak ez dira han handiak: 76 aldiz erabiltzen da testu ez-itzulietan eta 22 aldiz testu itzulietan. Baina testuinguruak askotan ez du biderik ematen ebazteko ezpainetakoaren kolorea ala ezpainetakoa bera aditzera eman nahi duen: 101 «Emakumeari begiratu zion, ezpain zimurtuen karmin inperfektuari» (Garro 2010), «Eta karmina karminaren aurka ipini du» (Agirre 2018)... Gauzak horrela, hori, zuri, beltz, gorri, arrosa, laranja eta karmin kolore-izenen datuak bazter utzi beharko genituela aurreikusita, antzeko agerraldi kopuru handiak dituzten beste kolore-izenak ere bazter uztea erabaki dugu, aztergai izango ditugun datuen arteko harremana orekatuagoa izan dadin. Hala, bada, gure bi azpicorpusetako batean 1.000 agerralditik gora dituzten kolore-izen guztiak gure analisitik kanpo uztea erabaki dugu, baita karmin hitza ere. Hamaika dira, beraz, aintzat hartuko ez ditugun kolore-izenak: arrosa, beltz, beltzaran, berde, gorri, gris, hori, karmin, laranja, urdin eta zuri6. Hortaz, goian lehen multzoan zerrendatu ditugun oinarrizko 120 kolore-izenetatik 109ren datuak aztertuko ditugu egiaz. Azken batean, arestian azaldu dugun bezala, gure ikerlanaren helburua testu itzuliek eta ez-itzuliek kolorea adierazteko darabilten aniztasun eta aberastasun lexikoa neurtzea eta konparatzea izanik, ez zaigu horrenbeste interesatzen gorri hitza azpicorpus batean eta bestean zenbat aldiz erabiltzen den jakitea, gorriaren tonalitateak adierazten dituzten hitzetako zenbat eta zenbat aldiz erabiltzen diren konparatzea baino. Behin lehen garbiketa handi hori eginda, ETCren bilatzaileak eskaini dizkigun datuak eskuz garbitu behar izan ditugu, zenbait emaitza oker bazter uzteko. Hauek dira topatu ditugun emaitza faltsu esanguratsuenak: •Izen berezi gisa erabiltzen diren kolore-izenak: ◦Pertsona-izenak: Bioleta (Zapiain 2002 eta 2015), Esmeralda (Ansorena 2010, Ladron Arana 2011, Larrion 2016...) eta Lila (Borda 2005, Ferrante 2015, Ferrante 2016a, Ferrante 2016b, Ferrante 2016c, Sastre 2002, Urruspil 2015, Zapiain 2007...). ◦Pertsonen goitizenak: Pinto (Elizondo 2004, Maia 2005), Pintto (Arrieta 2008), Txuri (Mutiozabal 2019, Urretabizkaia 2010), Xuri (Morillo 2010), Baltza (Amuriza 2018, Mendiguren 2001 eta 2008), Beltxa (Peruarena 2009, Taberna 2013, Trounday 2008), Gorrail (Thikoipe 2008) eta Kaki (Goienetxea 2018, Irazu 2017). 6Zuri-beltz, beltz-hori, gorri-urdin eta antzeko kolore-izen elkartuen multzoan, dena den, aintzat hartu ditugu hamar kolore-izen horiek. Agerraldi kopuruak txikiagoak direnez, aise samar egin ahal izan dugu eskuzko garbiketa, beltz + hori konbinazioetan, adibidez, hori erakuslea duten kasu faltsuak kentzeko. 102 ◦Animalien izenak (txakurrak eta asto bat): Baltza (Basterretxea 2016, Txillardegi 2005), Beltxa (Izagirre 2005), Pinto (Urrutia «Capeau» 2018), Pintto (Arretxe 2003, Garate 2002, Olaizola «Txiliku» 2011, Saizarbitoria 2015, Zapiain 2007) eta Txuri (Garate 2002). •Kolore bati izena eman dioten elementuen kasuan, jatorrizko adieran ageri direnak: ◦Loreak: bioleta (Irigoien 2009, Iturbide 2013, Rodoreda 2013, Sastre 2015, Zola 2004...), fuksia (Perutz 2003 eta 2019, Proust 2010, Urretabizkaia 2010), lila (Cano 2018, Elorrieta 2018, Munro 2018, Nemirovski 2011...) eta malba (Olaizola «Txiliku» 2011, Pinter 2006, Sastre 2015...). ◦Harribitxiak: esmeralda (Coelho 2001, Irigoien 2008, Joyce 2015, Urrutia «Capeau» 2018...) eta turkesa (Kipling 2015, Martinez de Lezea 2015...). ◦Anbar erretxina gisa (Garde 2015, Joyce 2015, Lévi-Strauss 2009, Saizarbitoria 2012...). ◦Kaoba egur edo zuhaitz gisa (Christie 2008, Fuentes 2002, Iturralde 2019, Saizarbitoria 2012...). ◦Kaki fruitu gisa (Arkotxa 2009, Iñurrieta 2004, Xukri 2010...). •Bestelako polisemia kasu batzuk: ◦Sepia animalia gisa (Alonso 2015, Jaio 2012...). •Batez ere [izena + izenondoa] egitura duten koloreen kasuan, elkarketa ez baizik eta beste egitura morfosintaktiko bat dutenak: ◦Zeru urdin: «ez da hegazkinik ageri zeru urdinean» (Zurutuza 2002)... ◦Sagar berde: «lehen, sagasti bat zegoen, beheko aldean sagar berdeak eta goiko aldean sagar gorriak ematen zituena» (Alberdi 2002)... ◦Botila berde: «esan zuen kristalezko botila berdea altxatuz» (Irasizabal 2009)... 103 terminoena, 100 agerralditik beherakoena, 50 agerralditik beherakoena eta 30 agerralditik beherakoena, ehunekotan konparatuta. 4.2. taulan berdin jokatu dugu, baina liburuei dagozkien datuak jasota. Hona hemen bi taulak: 4.1. taula. Koloreak izendatzeko terminoen agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan, ehunekotan eta terminoen agerraldi kopuruaren araberako tarteetan sailkatuta. Agerraldiak 1.000 agerralditik beherako terminoak 100 agerralditik beherako terminoak 50 agerralditik beherako terminoak 30 agerralditik beherako terminoak Testu ez-itzuliak % 48,27 % 48,12 % 47,64 % 46,01 Testu itzuliak % 51,73 % 51,88 % 52,36 % 53,99 4.2. taula. Koloreak izendatzeko terminoak zenbat liburutan ageri diren testu ez-itzulietan eta testu itzulietan, ehunekotan eta terminoen agerraldi kopuruaren araberako tarteetan sailkatuta. Liburuak 1.000 agerralditik beherako terminoak 100 agerralditik beherako terminoak 50 agerralditik beherako terminoak 30 agerralditik beherako terminoak Testu ez-itzuliak % 42,59 % 39,07 % 39,31 % 37,65 Testu itzuliak % 57,41 % 60,93 % 60,69 % 62,35 110 Datuon arabera, zenbat eta txikiagoa izan erabilera (hots, zenbat eta agerraldi gutxiago izan terminoek) hainbat eta handiagoa da bi azpicorpusen arteko desoreka, testu itzulien azpicorpusaren aldera. Bestela esanda, zenbat eta ezohikoagoak izan aztertutako koloreak, orduan eta pisu handiagoa dute testu itzulietan eta txikiagoa testu ez-itzulietan. Alde hori are handiagoa da agerraldi horiek zenbat liburutan gertatzen diren aztertzen badugu. Testu ezitzulietan gutxiago erabiltzen diren kolore ezohiko horiek euskal idazleek sortutako liburu are gutxiagotan topatzen ditugu. Testu itzulien azpicorpusean, aldiz, termino ezohiko edo atipikoen maiztasun handiagoa itzulpen kopuru are handiagoan barreiatuta gertatzen da. Datu esanguratsua da azken hori, adierazten baitigu atipikoak diren terminoak itzulpenetan gehiago erabiltzea ez zaiola zor itzultzaile gutxi batzuen erabilera pertsonalari, termino horiek ez direnez luma gutxi batzuen lanetan kontzentratzen. Koloreak izendatzeko terminoen agerraldi kopuruak aztertzen bukatzeko, ikusiko dugu zenbat terminotan den handiagoa agerraldi kopurua testu ez-itzulietan testu itzulietan baino, eta alderantziz. 1.000 agerralditik beherako terminoen zerrenda oinarri hartuta, zera ikusten dugu: 109 terminoetatik 44tan agerraldi kopurua handiagoa dela testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Oraingoz, zerrendatu baino ez ditugu egingo; aurrerago termino horien nolakotasunari erreparatuko diogu. Hona hemen, beraz, testu ez-itzulietan itzulpenetan baino agerraldi gehiago dituzten 44 koloreak: •arrosaxka •azul •baltx •baltz •baltzaran •beilegi •beilexka •beix •beltx •belxko •fuksia •gaztainkara •gorrail •gorrantz •gorrasta •gorrikara •gorriska •gorrista •gorrixta •granate •nabar •nabarkara •okre •orlegi •pintto •sepia •txuri •ubel •urdin elektriko •urdinarre 111 •berdail •berdaxka •berdetsu •berdotz •blu •horasta •horizta •kaoba •laru •lila •urdinskara •xuri •zian •zurikail Kontrara, testu itzulietan testu ez-itzulietan baino agerraldi gehiago dituzten terminoak 57 dira. Honako hauek: •anbar •anil •arre •arrexka •arrosa txikle •arrosakara •beltxexka •beltzaxka •beltzezka •beltzixka •beltzurdin •belzkara •berdats •berdekara •berdexka •bermiloi •bioleta •briolet •eskarlata •esmeralda •fuxia •gorrimin •gorrindol •gorrixka •gorrizta •grisaxka •horail •horikara •horixka •itsas urdin •kaki •laranjakara •laranjatu •more •morexka •oliba berde •pikart •pinto •purpura •sagar berde •turkesa •urdinkara •urdinska •urdinxka •urrekara •urreztatu •zeru urdin •zilarkara •zilarreztatu 112 •bolikara •botila berde •magenta •malba •marroi •zuriska •zurixka •zurizta Gainontzeko 8 terminoak, gorago aipatu bezala, ez dira erabiltzen ez azpicorpus batean ez bestean: belztaka, gorrats, gorriño, horiaire, morantz, oztin, urdinantz eta urretsu. Jar dezagun orain arreta azpicorpus batean bestean baino erabilera nabarmen handiagoa ageri duten terminoetan, eta azter dezagun ea termino horien artean ba ote den errepikatzen den ezaugarririk, idazleen eta itzultzaileen hautuen artean joera orokorren bat ondorioztatu ahal izateko. Horretarako, termino batek bi azpicorpusetan dituen agerraldi guztiak batu, eta identifikatu egingo dugu zer kasutan den azpicorpusetako bateko agerraldi kopurua guztizko horren % 60 edo handiagoa. Lehenengo eta behin, testu ez-itzulietan testu itzulietan baino nabarmen gehiago erabiltzen diren terminoetan jarriko dugu arreta, eta gero alderantziz. Hona hemen, beraz, testu ez-itzulietako agerraldi kopurua guztizkoaren % 60 edo gehiago duten terminoen zerrenda (beltzez nabarmendu ditugunak kasu agerikoenak dira, non ehunekoa 75etik gorakoa den): arrosaxka, azul, baltx, baltz, baltzaran, beilegi, beilexka, beltx, belxko, berdail, berdaxka, berdotz, blu, fuksia, gorrail, gorrantz, gorrasta, gorrikara, gorriska, gorrixta, granate, horasta, kaoba, laru, nabarkara, orlegi, pintto, sepia, txuri, urdin elektriko, urdinarre, urdinskara, xuri, zian eta zurikail. 35 termino horiei buruz hiztegietan zer-nolako informazio linguistikoa eskaintzen zaigun —baldin eta hiztegietan jasota badaude— aztertzen badugu, horietako hainbatek ezaugarri komunak dituztela ikusiko dugu. Azul, beilegi, blu, gorrail, laru eta xuri terminoak euskalkiren baten markarekin ageri dira Euskaltzaindiaren Hiztegian: bizkaierarenarekin beilegi eta laru, iparraldekoarekin blu eta xuri, hegoaldekoarekin azul, eta iparralde eta nafarrerakoarekin xuri. Badira, bestalde, beste termino baten aldera fonetiko-ortografikoa izanik Euskaltzaindiaren Hiztegian jasotzen ez diren hainbat forma ere: arrosaxka, baltx, baltz, baltzaran, beilexka, beltx, berdaxka, gorriska, gorrixta, nabarkara, pintto, txuri, 113 urdinskara. Batzuk aldaera adierazkorrak dira, beste batzuk aldaera diatopikoak7, eta beste batzuk, besterik gabe, hiztegietan jasotzen ez diren idazkera pertsonalak. Badirudi, beraz, euskal idazleek euskal itzultzaileek baino nabarmen gehiago erabiltzen dituzten kolore-izenen artean hizkera estandarretik nola edo hala urruntzen diren formak nagusi direla: dela euskalkietako aldaerak direlako, dela hiztegietan jasotzen ez diren aldaera fonetikoortografikoak direlako. Azter dezagun orain zein eta nolakoak diren itzulpenetan nabarmen gehiago ageri diren terminoak. Agerraldi guztien % 60 edo gehiago testu itzulietakoak diren kasuak 40 dira. Hona hemen (% 75etik gorakoak beltzez nabarmenduta ageri dira): anbar, arrexka, arrosa txikle, arrosakara, beltxexka, beltzaxka, beltzezka, beltzixka, belzkara, berdekara, bermiloi, bioleta, bolikara, botila berde, eskarlata, esmeralda, fuxia, gorrimin, gorrindol, gorrixka, grisaxka, horikara, kaki, laranjakara, laranjatu, malba, marroi, more, morexka, pikart, pinto, purpura, sagar berde, urdinska, urdinxka, urrekara, urreztatu, zeru urdin, zilarkara, zilarreztatu. Testu ez-itzulietan nagusitzen diren terminoekin konparatuta, testu itzulietan gailentzen diren formen artean gutxiago dira hiztegietan jasotzen ez diren idazkerak (beltxexka, beltzezka, beltzixka, fuxia, urdinska) eta bakarra euskalki baten markarekin jasotzen dena (pikart, iparraldekoa). Gailentzen diren gainontzekoen artean, ohargarria da haietako asko antza, itxura, hurbil egotea adierazten duten -xka eta -kara atzizkien bitartez osatutakoak direla: arrexka, beltzaxka, berdekara, arrosakara, gorrixka, grisaxka, horikara, laranjakara, morexka, urdinxka, urrekara, zilarkara. Beste asko kolore-izen moderno samarrak dira, mailegu eta kalko bidez iritsitakoak, eta zenbaitetan lore, fruitu zein bestelako objektuen izenak hartuz sortutakoak: anbar, arrosa txikle, bermiloi, bioleta, bolikara, botila berde, eskarlata, esmeralda, kaki, malba, purpura, sagar berde, zeru urdin. Euskal idazleen testuetan arautik desbideratzeko ikusten genuen joera ez da ageri itzulpenetan. Aitzitik, itzultzaileen testuetan aniztasun lexikoa areagotzen duten bi baliabide nagusi identifikatu ditugu: oinarrizko kolore bat atzizki baten bitartez ñabartzea (-xka, -kara), eta mailegu eta kalkoen bitartez euskal pantonea elikatzea. Maileguak eta kalkoak itzulpenetan gehiago erabiltzea ulergarria da, pentsa baitaiteke haietako askok ez dutela 7Baltz, baltx eta baltzaran ez dira hiztegietan jasotzen, baina mendebaleko euskarari dagozkiola baiezta dezakegu duda handirik gabe. 114 oraindik posizio gailen bat lortu euskal hiztunen eguneroko hizkeran, euskarara berrikiago iritsi direnez. Itzulpenetan, ordea, sorburu-testuak behartzen ditu itzultzaileak koloreak izendatzeko eskura dituzten aukera guztien artean modernoagoak diren horiek erabiltzera. Aurrera egin aurretik, laburbildu dezagun orain arteko datuetatik ondorioztatu dugun informazioa: •Idazleek eta itzultzaileek koloreak izendatzeko eskura dituzten 109 terminoetatik azpicorpus batean eta bestean zenbat erabiltzen diren aztertuta, kopuruak oso antzekoak direla ikusi dugu: testu ez-itzulietan termino horietatik 91 ageri dira, eta testu itzulietan 89. •Termino horien agerraldiak gehiago dira guztira itzulpenetan, eta liburu gehiagotan erabiltzen dira. Beraz, termino kopuru antzekoa erabiltzen da bietan, baina termino horiek gehiagotan erabiltzen dira itzulpenetan. Horren arrazoiak bi azpicorpusen osaerarekin izango du zerikusia ziurrenik. Testu ez-itzuliak euskal idazleek denboratarte oso mugatu batean idatzitakoak dira; testu itzulien sorburu-testuak, aldiz, literaturaren historiako garai eta korronte gehiagori dagozkie, eta baliteke literatur korronteen ugaritasun horrek deskribapenetarako (eta ondorioz koloreak aipatzeko) joera handiagoa ekartzea berekin. •Gehien erabiltzen diren terminoak eta gutxien erabiltzen direnak aztertuta, ikusten da bi azpicorpusen arteko aldea txikiagoa dela termino erabilienetan, eta handiagoa gutxiago erabiltzen diren terminoetan, itzulpenen azpicorpusean gehiagotan ageri baitira maiztasun txikieneko terminoak. Hau da, itzulpenetan ezohikoak diren terminoak oparoago erabiltzen dira testu ez-itzulietan baino. Testu ez-itzulietan, berriz, ohikoenak diren terminoetan kontzentratzen da erabilera. •Bi azpicorpusen arteko konparazioan alde handiena ageri duten terminoei dagokienez, azkenik, testu ez-itzulietan gailentzen diren terminoetako asko estandarretik desbideratzen diren terminoak dira: aldaera dialektalak eta arauarekin bat ez datozen idazkerak. Itzulpenetan gailentzen diren terminoak, aldiz, mailegu eta 115 kalko modernoak dira, baita ñabardura adierazteko atzizki bidez sortutako formak ere. 4.1.2.1.2. Oinarrizko kolore-izenak azpieremu semantikoetan Koloreak izendatzeko oinarrizko formen atal hau bukatzeko, interesgarria iruditu zaigu koloreak izendatzeko oinarrizko 109 terminoak azpieremu semantikoetan biltzea, multzo horietako bakoitzaren barruko banaketa aztertzeko eta bi azpicorpusetan konparatzeko. Hala, bada, kolore bat eta haren ñabardura eta tonuak adierazten dituzten terminoak multzoetan sailkatu ditugu: arrosaren azpieremu semantikoa, beltzarena, berdearena, gorriarena, horiarena, morearena, urdinarena, urre eta zilarrarena, eta zuriarena. Horri esker, xeheago aztertu ahal izango dugu zer aukera egiten duten idazleek eta itzultzaileek sorta murritzagoetan, eta 109 terminoko multzo handian ikusi ditugun joerak berresten diren edo ez egiaztatu ahal izango dugu. Esan bezala, 9 azpieremu semantiko sortu ditugu: •arrosarena: arrosa txikle, arrosakara, arrosaxka, fuksia, fuxia. •beltzarena: baltx, baltz, baltzaran, beltx, beltxexka, beltzaxka, beltzezka, beltzixka, belxko, belzkara, belztaka. •berdearena: berdail, berdats, berdaxka, berdekara, berdetsu, berdexka, berdotz, botila berde, esmeralda, kaki, oliba berde, orlegi, sagar berde. •gorriarena: bermiloi, eskarlata, gorrail, gorrantz, gorrasta, gorrats, gorrikara, gorrimin, gorrindol, gorriño, gorriska, gorrista, gorrixka, gorrixta, gorrizta, granate, kaoba, purpura. •horiarena: beilegi, beilexka, horail, horasta, horiaire, horikara, horixka, horizta, laru. •morearena: bioleta, briolet, lila, malba, morantz, more, morexka, ubel. •urdinarena: anil, azul, blu, itsas urdin, oztin, turkesa, urdin elektriko, urdinantz, urdinarre, urdinkara, urdinska, urdinskara, urdinxka, zeru urdin, zian. 116 •urre eta zilarrarena: urrekara, urretsu, urreztatu, zilarkara, zilarreztatu. •zuriarena: txuri, xuri, zurikail, zuriska, zurixka, zurizta. Lehenengo eta behin, agerraldien guztizkoei erreparatzen badiegu ikusiko dugu 9 azpieremuetatik 6tan termino guztien agerraldien batura handiagoa dela itzulpenen azpicorpusean testu ez-itzulienean baino; zehazki, arrosaren, berdearen, gorriaren, horiaren, morearen eta urre eta zilarraren azpieremuetan. 3 azpieremutan kontrakoa gertatzen da: beltzaren, urdinaren eta zuriaren azpieremuetan termino guztien agerraldien guztizkoa handiagoa da testu ez-itzulietan testu itzulietan baino. Ikus ditzagun datuak, 4.3. taulan jasota: 4.3. taula. Koloreen azpieremu semantikoetako guztizko agerraldi kopuruak eta ehunekoak, testu ez-itzulietan eta testu itzulietan. Testu ezitzuliak % Testu itzuliak (*1,17) % Guztira Arrosak 36 % 32,81 73,71 % 67,19 109,71 Beltzak 290 % 70,64 120,51 % 29,36 410,51 Berdeak 344 % 47,34 382,59 % 52,66 726,59 Horiak 664 % 47,63 730,08 % 52,37 1.394,08 Gorriak 775 % 38,86 1.219,14 % 61,14 1.994,14 Moreak 971 % 40,29 1.439,1 % 59,71 2.410,10 Urdinak 459 % 54,92 376,74 % 45.08 835,74 Urre eta zilarrak 167 % 25,36 491,40 % 74,64 658,4 117 Zuriak 1845 % 69,04 827,19 % 30,96 2.672,19 Guztizko agerraldiak testu ez-itzulietan itzulpenetan baino handiagoak diren hiru multzo horietan, aurrerago xeheago azalduko dugunez, hizkera estandarretik urruntzen diren termino zehatz batzuei zor zaie testu ez-itzulien azpicorpusaren aldeko desoreka, dela euskalkiren bateko aldaerak direlako (xuri, txuri, baltz), dela hiztegietan herri mailakotzat jotzen diren aldaerak direlako (blu, azul) edo aldaera adierazkorrak direlako (beltx). Gogoan izan behar dugu 1.000 agerralditik beherako terminoak ditugula hemen hizpide, eta azpieremu semantiko hauetatik kanpo utzi ditugula, beraz, oinarrizko koloreak izendatzen dituzten forma ia guztiak: arrosa, beltz, berde, gorri, hori, urdin eta zuri. Hori horrela izanik, eta oinarrizko termino horiek zenbat agerraldi dituzten ezin jakin badezakegu ere, esanguratsua iruditzen zaigu oinarrizko koloreen aldaeren eta ñabardurak adierazten dituzten beste terminoen guztizkoak handiagoak izatea testu itzulietan bederatzi azpieremu semantikotatik seitan. Hau da, gorri bazter utzita, adibidez, gorriaren tonuak eta ñabardurak adierazten dituzten beste aldaera guztien (bermiloi, eskarlata, gorrail, gorrantz eta abarren) erabilera handiagoa da oro har testu itzulietan ez-itzulietan baino. Eta gauza bera gertatzen da bereizi ditugun bederatzi azpieremuetatik beste bostetan. Esan bezala, ez dugu oinarrizko koloreen erabilerari buruzko daturik, eta beraz ezin dugu konparatu kolore zehatz bat adierazteko orduan zein den oinarrizko terminoaren eta tonu/ñabardurak adierazten dituztenen arteko erlazioa azpicorpus batean eta bestean (zenbat aldiz jotzen duten idazleek eta itzultzaileek gorri erabiltzera eta zenbat aldiz beste edozein ñabardura adieraztera, alegia). Ñabardurak adierazten dituzten terminoak testu itzulietan gehiago erabiltzeak ez du ezinbestean esan nahi idazleek oinarrizko terminoak erabiltzera eta itzultzaileek ñabardurak erabiltzera jotzen dutela gehiago. Beharbada koloreak orotara gutxiagotan aipatzen dira, besterik gabe, testu ez-itzulien azpicorpusean itzulienetan baino, izan kolore-adierazpide hori oinarrizkoa zein tonalitate bat. Nolanahi ere dela, datuok egiaztatuta uzten dute kolore-ñabardurak 118 adierazten dituzten terminoak gehiagotan iristen zaizkiela euskal irakurleei itzulpenen bitartez jatorriz euskaraz sortutako testuen bitartez baino. Jarraian, azpieremu semantiko horiek banan-banan aztertuko ditugu. Azpieremu bakoitzerako, lehenengo eta behin, multzoa osatzen duten terminoetatik azpicorpusetako bakoitzean zenbat erabiltzen diren ikusiko dugu. Ondoren, erabiltzen diren termino horiek zenbat aldiz agertzen diren aztertuko dugu. Horretarako, grafiko batean bilduko ditugu multzoko termino guztien agerraldi kopuruak, zenbaki absolutuetan eta, itzulpenen kasuan, faktore zuzentzailea aplikatuta. Multzo barruko terminoak guztizko agerraldi kopuruaren arabera ordenatuta eskainiko ditugu, guztira agerraldi gehien dituen terminotik hasita eta agerraldi kopuru txikiena duen terminoarekin amaituz. Grafikoaren barruan terminoak agerraldi kopuru handienetik txikienera ordenatzeak aukera emango digu ikusteko ea terminoak erabilienak izatetik ezohikoenak izatera pasatu ahala joera aldaketaren bat gertatzen den bi azpicorpusen arteko erlazioan; hau da, ea terminoak oso erabiliak direnean bi azpicorpusen arteko aldea txikia den eta formak ezohikoagoak direnean bi azpicorpusetako bat nabarmentzen den, adibidez, edo alderantziz. 4.1.2.1.2.1. Arrosaren tonuak: arrosa txikle, arrosakara, arrosaxka, fuksia, fuxia Bost terminok osatzen dute azpieremua, eta bostetatik lau erabiltzen dira azpicorpus batean eta bestean. Testu ez-itzulietan arrosa txikle ez da behin ere erabiltzen, eta itzulpenetan ageri ez dena arrosaxka da. Bi terminoek presentzia oso txikia dute, nolanahi ere, bakoitza agertzen den azpicorpusean: arrosa txikle behin baino ez da ageri testu itzulietan, eta arrosaxka ere behin baino ez testu ez-itzulietan. Agerraldi kopuruei dagokienez, ez da joera argirik nabari. Ikus dezagun 4.1. irudiaren bitartez: 119 Esan bezala, agerraldi kopuruak handiagoak dira testu itzulietan ez-itzulietan baino, termino oso erabiliak direnean (horixka eta horail). Bi azpicorpusen arteko erlazioa irauli egiten da, ordea, handik aurrera. Eta berriro ere esanguratsua da testu ez-itzulietako erabilera markatutzat jo daitezkeen bi terminotan gailentzen dela: hiztegietan bizkaierakotzat jotzen diren beilegi eta laru formetan, hain zuzen. Laburbilduz, multzo honetan guztizko agerraldi kopuru handiagoak ikusten ditugu itzulpenetan, eta salbuespen nabarmenenak estandarretik urruntzen diren forma markatuei dagozkie. 4.1.2.1.2.6. Morearen tonuak: bioleta, briolet, lila, malba, morantz, more, morexka, ubel Morearen azpieremu semantikoan 8 termino jaso ditugu. Bada, horietatik 7 erabiltzen dira bi azpicorpusetan. Bai testu ez-itzulietan bai itzulietan termino bera da behin ere erabiltzen ez dena: morantz. 126 4.6. irudia. Horiaren tonuak izendatzeko terminoen agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan. horixka horail beilegi horizta laru horikara horasta beilexka horiaire 0 50 100 150 200 250 300 350 400 ez·itzuliak itzuliak Agerraldi kopuruek ez digute informazio esanguratsurik eskaintzen oraingoan. Hona hemen agerraldi kopuruak biltzen dituen 4.7. irudia: Ikusten denez, more terminoa da erabiliena bi azpicorpusetan, baina agerraldi nabarmen gehiago ditu testu itzulien azpicorpusean. Hurrengo bi termino erabilienek, ubel eta lila, agerraldi kopuru zertxobait altuagoak ageri dituzte testu ez-itzulietan; baina aldea oso txikia da bi kasuetan. Eta handik aurrera testu itzulietako erabilera gailentzen da berriro ere: malba, bioleta, morexka eta briolet. Arestian esan bezala, multzo honetatik ez dugu informazio adierazgarririk ondorioztatu. 127 4.7. irudia. Morearen tonuak izendatzeko terminoen agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan. more ubel lila malba bioleta morexka briolet morantz 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 ez·itzuliak itzuliak 4.1.2.1.2.7. Urdinaren tonuak: anil, azul, blu, itsas urdin, oztin, turkesa, urdin elektriko, urdinantz, urdinarre, urdinkara, urdinska, urdinskara, urdinxka, zeru urdin, zian Urdinarena multzo handienetako bat dugu: 15 terminok osatzen dute. Aukeran diren 15 termino horietatik egiaz zenbat erabiltzen diren aztertuta, orain arte ez bezalako desoreka ikusten dugu multzo honetan. Testu ez-itzulien azpicorpusean 13 termino erabiltzen dira 15etik: oztin eta urdinantz ez dira erabiltzen. Testu itzulietan, aldiz, 9 termino baino ez dira erabiltzen. Honako sei forma hauek ez dira behin ere ageri itzulpenetan: testu ez-itzulietan ere erabiltzen ez diren oztin eta urdinantz formez gain, blu, urdinarre, urdinskara eta zian. Ez azpicorpus batean ez bestean erabiltzen ez diren bi terminoei dagokienez, oztin formaz gutxi erabilia dela adierazten du Euskaltzaindiaren Hiztegiak, eta urdinantz forma ez da hiztegietan jasotzen. Blu iparraldeko eta herri mailakotzat jotzen du Euskaltzaindiaren Hiztegiak; urdinskara ez da hiztegietan jasotzen; eta zian mailegu berri samarra da, Elhuyarren bai baina Euskaltzaindiaren Hiztegian oraindik jasotzen ez dena. Urdinarre formak, azkenik, ez du berezitasunik ageri. Ikusten denez, beraz, itzultzaileek eta neurri txikiagoan idazleek erabiltzen ez dituzten forma ia guztiak nola edo hala markatuak dira. Eta ohargarria da forma horien aurrean uzkurrago ageri direla itzultzaileak idazleak baino: itzulpenetan ageri ez diren forma horietako batzuk bai erabiltzen dira euskal idazleen testuetan: blu, urdinskara eta zian. Agerraldi kopuruei buruzko datuek ere informazio interesgarria dakarkigute. Termino gehienetan, gorabeherak gorabehera, oreka nagusi bada ere, badira nabarmentzeko moduko zenbait termino. Bestalde, hauxe dugu, beltzarenarekin eta aurrerago aztertuko dugun zuriarenarekin batera, testu ez-itzulietan guztizko agerraldi kopuru handiagoa duten hiru azpieremuetako bat. Eta testu ez-itzulien azpicorpuseko guztizko agerraldi kopuru handiago hori, berehala egiaztatuko dugunez, bi termino zehatzi zor zaie. Ikus dezagun, lehenik, datuak biltzen dituen 4.8. irudia: 128 Esan bezala, termino askotan azpicorpusen arteko aldea oso txikia da: urdinkara, turkesa, anil, itsas urdin eta urdinska formetan itzulpenetako erabilera gailentzen da, eta urdin elektriko formarenean testu ez-itzulietakoa; baina agerraldi kopuruak oso antzekoak dira bi azpicorpusetan. Askoz interesgarriagoak dira desorekak. Agerraldi gehien dituen forma (urdinxka) nabarmen gehiago erabiltzen da testu itzulietan ez-itzulietan baino. Eta hori baino are esanguratsuagoa: testu ez-itzulietan alde handiz nabarmentzen diren bi formak markadunak dira Euskaltzaindiaren Hiztegiaren arabera. Azul hegoaldekoa eta herri mailakoa da, eta blu iparraldekoa eta herri mailakoa. Multzo honetan, beraz, argi ikusten dugu euskara estandarretik eta araututakotik urruntzen diren formek presentzia handiagoa dutela testu ez-itzulietan itzulietan baino, dela itzulpenetan ez eta testu ez-itzulietan bai erabiltzen diren terminoei dagokienez, dela bi azpicorpusetan erabiltzen diren horrelako forma markatuak gehiagotan erabiltzen direlako testu ez-itzulien azpicorpusean. 129 4.8. irudia. Urdinaren tonuak izendatzeko terminoen agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan. urdinxka azul urdinkara turkesa blu anil zeru urdin urdin elektriko itsas urdin urdinska zian urdinarre urdinskara oztin urdinantz 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 ez·itzuliak itzuliak 4.1.2.1.2.8. Urre eta zilarkaren tonuak: urrekara, urretsu, urreztatu, zilarkara, zilarreztatu Multzo txikienetako bat da hau. Bost terminok osatzen dute, eta horietatik lau erabiltzen dira bai azpicorpus batean bai bestean. Bi azpicorpusetan berbera da behin ere ageri ez den terminoa: urretsu. Hain zuzen ere, Euskaltzaindiaren Hiztegiak gutxi erabilitako termino jasotzat etiketatzen du. Agerraldi kopuruek datu oso homogeneoak eskaintzen dizkigute. Termino guztiak gehiago erabiltzen dira testu itzulietan euskaraz sortutakoetan baino, eta bi azpicorpusen arteko erlazioa antzekoa da termino guztietan. 4.9. irudian jaso ditugu datuak: Multzo txiki honek, bere informazio urri baina sistematikoarekin, berretsi egiten du koloreak adierazteko terminoen erabilera askkotarikoagoa dela oro har testu itzulietan ezitzulietan baino. 130 4.9. irudia. Urre eta zilarkaren tonuak izendatzeko terminoen agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan. urreztatu urrekara zilarkara zilarreztatu urretsu 0 50 100 150 200 250 ez·itzuliak itzuliak 4.1.2.1.2.9. Zuriaren tonuak: txuri, xuri, zurikail, zuriska, zurixka, zurizta Azpieremu semantiko hau osatzen duten sei terminoetatik guztiak erabiltzen dira bi azpicorpusetan. Multzo hau da, beltzarenarekin eta urdinarenarekin batera, testu ez-itzulien azpicorpusean guztizko agerraldi kopuru handiagoa ageri duten multzoetako bat. Eta agerraldi kopuru handiago horren arrazoia beltzaren eta urdinaren azpieremuetako bera da, jarraian ikusiko dugun bezala: forma markatuen pisua. Ikus ditzagun datuak 4.10. irudian: Erabilienak diren bi formek agerraldi nabarmen gehiago dituzte testu ez-itzulietan itzulietan baino. Bi forma zuri oinarrizko terminoaren forma adierazkorrak dira, eta funtsean aldaera fonetiko eta diatopikoak: iparralde eta nafarrerako xuri eta gipuzkerako txuri. Kolorearen ñabardurak adierazten dituzten gainontzeko formak (zurixka, zuriska, zurizta, zurikail), ordea, oso antzera erabiltzen dira bi azpicorpusetan. 131 4.10. irudia. Zuriaren tonuak izendatzeko terminoen agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan. xuri txuri zurixka zuriska zurizta zurikail 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 ez·itzuliak itzuliak Multzo honetan, beraz, forma markatuak erabiltzeko joera nasaiagoa ikusten dugu berriro ere idazleen artean itzultzaileen artean baino. Jarraian, azpieremu semantikoei buruzko atal honetan atera ditugun ondorio nagusiak laburbilduko ditugu. Lehenengo eta behin, ez dugu alde handirik ikusi multzo bakoitzean eskura diren terminoen artean azpicorpus batean eta bestean egiaz hautatzen dituzten termino kopuruei dagokienez. Ez da ikusten, alegia, azpicorpus batean bestean baino termino gehiago edo gutxiago erabiltzen denik nabarmen. Bederatzi azpieremu semantikoetatik lautan, termino kopuru bera ageri da bi azpicorpusetan: arrosarenean launa termino erabiltzen dira bi azpicorpusetan aukeran diren bostetatik, morearenean zazpina zortzitik, urre eta zilarrarenean launa bostetik, eta zuriarenean seina seitik. Hiru azpieremu semantikotan aukeran diren terminoetako gehiago ageri dira testu ez-itzulietan itzulietan baino: beltzarenean eskura diren 11 terminoetatik 8 ageri dira testu ez-itzulietan eta 7 itzulietan; horiarenean 9tik 8 ez-itzulietan eta 6 itzulietan; eta urdinarenean 15etik 13 ezitzulietan eta 9 itzulietan. Eta bi azpieremu semantikotan, azkenik, aukeran diren terminoetako gehiago erabiltzen dira testu itzulietan ez-itzulietan baino: berdearenean aukeran diren 13etatik 11 erabiltzen dira testu ez-itzulietan eta 12 itzulietan, eta gorriarenean aukeran diren 18etatik 14 erabiltzen dira ez-itzulietan eta 16 itzulietan. Ezin ondorioztatu daiteke, beraz, azpicorpusetako bat bestea baino aberatsagoa denik termino kopuruan. Erabili gabe geratzen diren terminoen izaerari erreparatzen badiogu, behin ere ageri ez diren kolore-izenak hiru mota nagusitan bil daitezkeela ikusten dugu: •Haietako asko ez dira hiztegietan jasotzen, eta beraz idazkera estandar edo arautuaren desbideraketatzat jo daitezke: beltxexka, beltzezka, belzko, belztaka, gorrats, urdinantz, urdinskara... Bada, halakoak bai testu ez-itzulien azpicorpusean bai itzulpenenean falta dira. Hau da, idazleek zein itzultzaileek maila bertsuan uzten dituzte erabili gabe koloreei buruzko bibliografian zerrendatu bai baina hiztegietan jasotzen ez diren idazkera-forma ez arautuak. 132 •Beste batzuk hiztegietan eta dialektologiari buruzko bibliografian euskalkietako formatzat jotzen dira: azul, baltx, baltzaran, beilexka eta blu. Halakoak baztertzen diren kasu ia guztiak itzulpenen azpicorpusari dagozkio; salbuespen bakarra gorrindol da, iparraldekoa, itzulpenen azpicorpusean bai eta testu ez-itzulienean ageri ez dena. Itzultzaileek gehiagotan uko egiten diote euskalkietakotzat jotzen diren formak erabiltzeari, idazleen aldean. •Behin ere erabiltzen ez diren terminoetako batzuk, azkenik, erdaretako mailegu edo kalkoak dira. Halakoak testu ez-itzulien azpicorpusean falta dira kasurik gehienetan: bermiloi, botila berde eta sagar berde ez dira erabili idazleen testuetan. Badirudi, beraz, idazleen artean ohikoagoa dela euskalkietako terminoetara jotzea itzultzaileen artean baino, eta itzultzaileen testuetan aiseago topatzen direla erdaretatik iritsitako mailegu eta kalkoak. Idazkera arautu gabeei dagokienez, antzeko hautuak egiten dituzte idazleek zein itzultzaileek. Joera horiek, nolanahi ere, aukeran diren terminoetatik batzuek eta besteek zein hautatu dituzten aztertuta atera ditugu. Bada, terminoen agerraldi kopuruari begiratuta, joerok are markatuagoak dira. Hau da, idazleek euskalkietako termino gehiago erabiltzen dituzte itzultzaileek baino; baina, gainera, euskalkietako terminoak gehiagotan erabiltzen dituzte. Testu itzulietan aurkitzen ez ditugun azul, baltx, baltzaran, beilexka eta blu formak erabiltzeaz gain, itzulpenetan erabili erabiltzen diren beste zenbait forma askoz gehiago ageri dira testu ez-itzulietan: baltz, beilegi, laru, txuri eta xuri formak bi azpicorpusetan erabiltzen dira, baina agerraldi askoz gehiago dituzte testu ez-itzulietan. Mailegu eta kalkoei dagokienez, beste horrenbeste gertatzen da, baina alderantziz. Testu ez-itzulietan ageri ez diren bermiloi, botila berde eta sagar berde formez gain, bi azpicorpusetan erabiltzen diren mailegu eta kalkoak nabarmen gehiagotan erabiltzen dira testu itzulietan ez-itzulietan baino, hala nola anil, eskarlata, esmeralda, kaki, purpura eta zeru urdin. Arautu gabeko idazkeradun formak, azkenik, zertxobait gehiago erabiltzen dira testu ezitzulien azpicorpusean itzulienean baino, baina aldea ez da bereziki nabarmena. Beltx, 133 berdaxka, gorriska, gorrixta eta gorrizta, adibidez, gehiagotan erabiltzen dira testu ezitzulietan itzulpenetan baino; baina, beltzixka, fuxia eta urdinska gehiago erabiltzen dira testu itzulietan. Ez dugu ahaztu behar, azkenik, 9 azpieremu semantiko hauetatik 6tan azpieremua osatzen duten termino guztien agerraldien baturak handiagoak direla testu itzulien azpicorpusean ez-itzulienean baino. Hau da, multzoetan bildu ditugun termino hauek guztiak gehiagotan erabiltzen dira oro har euskal itzultzaileen testuetan euskal idazleenetan baino. Gogoan izan behar dugu ez ditugula beltz, berde, gorri, hori eta beste oinarrizko koloreizenen agerraldi kopuruak ezagutzen, eta beraz ezin dugula jakin nola banatzen diren idazleen eta itzultzaileen hautuak oinarrizko termino horien eta azpieremu semantikoetan bildu ditugun ñabarduradun beste terminoen artean. Baina eztabaidaezina da ñabardurak aditzera ematen dituzten terminoak oro har gehiagotan iristen direla euskal irakurleen begietara testu itzulien bitartez ez-itzulien bitartez baino. 4.1.2.2. [izena + kolore] egituradun kolore-izenak Bigarren multzo honetan, gorago aurkeztu dugun bezala, [izena + kolore] egiturari jarraituz sortzen diren kolore-izenak aztertu ditugu: abrikot kolore, adreilu kolore, adar kolore... Guztira, 184 terminok osatzen dute zerrenda. Oinarrizko kolore-izenekin egin bezala, terminoetako bakoitzaren agerraldi kopuruak zenbatu eta konparatuko ditugu bi azpicorpusetan, eta baita termino horietako bakoitza zenbat liburutan erabili den ere. Agerraldi kopuruak eta liburu kopuruak zenbatuta, honako galdera hauei erantzungo diegu: •Lehenik eta behin, aztertuko dugu zerrendatu ditugun 184 [izena + kolore] egituretatik zenbat erabiltzen diren azpicorpus batean eta zenbat bestean, edo, bestela esanda, zenbat diren azpicorpus batean eta bestean 0 agerraldi dituztenak. •Bigarrenik, termino bakoitzaren agerraldi kopuruak konparatuko ditugu. 134 ◦Lehenik, termino guztien agerraldi guztien baturak kalkulatu, eta bi azpicorpusetan konparatuko ditugu. Gauza bera egingo dugu kolore horiek aipatzen dituzten liburu kopuruen baturekin. ◦Ondoren, agerraldi kopuruaren arabera multzokatuko ditugu kolore-izenak: 1.000 agerralditik behera dituztenak, 100 agerralditik behera dituztenak, 50etik beherakoak eta 30etik beherakoak. Eta tarte edo multzo horietako agerraldien baturak konparatuko ditugu bi azpicorpusetan. Horrela, kolore-izen ohikoen edo erabilienen (hots, gure corpusean agerraldi gehien dituztenak) eta ezohikoen edo gutxien erabilitakoen artean (agerraldi kopuru txikienak dituztenak) joera aldaketarik ba ote den ikusi ahal izango dugu. ◦Azkenik, kalkulatuko dugu zenbat terminotan den agerraldi kopurua handiagoa azpicorpus batean bestean baino, eta alderantziz. Hau da, testu ez-itzulien azpicorpusean testu itzulienean baino agerraldi gehiago dituzten kolore-izenak zein eta zenbat diren kalkulatuko dugu, eta alderantziz. ◦Azpicorpus batean bestean baino gehiago erabiltzen diren terminoak zein diren identifikatuta, bi azpicorpusen artean alde nabarmenena duten kasuetan jarriko dugu arreta, eta termino horien nolakotasunari erreparatuko diogu, errepikatzen den patroirik ba ote den argitzeko. Koloreei buruzko atal honen hasieran azaldu bezala, gure corpusean ageri diren [izena + kolore] binomio guztiak erauzi eta ondoren eskuzko garbiketa eginda osatu dugu koloreak izendatzeko moduen bigarren multzo handi hau. Bada, garbiketa egin ondoren geratu zaizkigun 184 formetatik 89 bi azpicorpusetan erabiltzen dira. Testu ez-itzulietan guztira 120 forma erabiltzen dira, eta itzulietan 153. Hau da, testu ez-itzulietan ez eta itzulpenetan bai erabiltzen diren formak 64 dira, eta testu itzulietan ez eta ez-itzulietan bai erabiltzen diren formak 31 dira. Azter dezagun orain zein eta nolakoak diren azpicorpus batean eta bestean erabiltzen ez diren kolore-izenak. 4.4 taulan, testu ez-itzulien azpicorpusean ez eta itzulienean bai erabiltzen diren 64 formak jaso ditugu. Terminook zerrendatzeaz gain, testu itzulien 135 Badirudi, beraz, [izena + kolore] egitura honen bitartez sortzen diren kolore-izenetan aberatsagoak direla testu itzuliak. Ez soilik egile bakar bati une zehatz batean burura dakiokeen asmakizunei dagokienez (halako 33 aurkitu ditugu itzulpenetan, eta 20 jatorriz euskaraz idatzitakoetan); egile baten baino gehiagoren luman erabiltzen diren formak ere ugariagoak dira itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. Esan liteke, beraz, erdaretan euskaraz baino ohikoagoak edo hedatuagoak diren zenbait kolore-izen itzulpenen bitartez iristen ari direla euskarazko testuetara. Azpicorpus bakoitzean [izena + kolore] egituretako zein erabiltzen diren aztertuta, ikus dezagun orain zenbat aldiz erabiltzen diren egiturok. Guztizkoei erreparatuta, testu ezitzulien azpicorpusean erabiltzen diren 120 egiturak 1.017 aldiz erabiltzen dira guztira 756 liburutan, eta itzulpenen azpicorpusean erabiltzen diren 153 egiturak 2.089,62 aldiz 1.702,4 liburutan. 4.6. taulan guztizkoei buruzko informazioa jaso dugu: azpicorpus bakoitzean [izena + kolore] egituretako zenbat erabiltzen diren, egitura horien agerraldien guztizkoak eta erabiltzen diren liburuen guztizkoak, baita datu mota bakoitzerako bi azpicorpusen arteko erlazioa ere. 4.6. taula. [izena + kolore] egituren agerraldien eta liburuen guztizkoak, testu ez-itzulietan eta testu itzulietan, eta haien arteko proportzioa. Testu ez-itzuliak Testu itzuliak Erlazioa (testu itzuliak / testu ez-itzuliak) Termino kopurua 120 153 1,27 Agerraldiak guztira 1017 2089,62 2,05 Liburuak guztira 756 1702,4 2,25 142 Ikusten denez, itzulpenetan mota honetako kolore-izendapen gehiago erabiltzeaz gain, formok proportzionalki aldi gehiagotan eta liburu are gehiagotan erabiltzen dira. Aurretik oinarrizko kolore-izenekin egin dugun bezala, orain ere [izena + kolore] egiturak zenbat eta ezohikoagoak edo gutxiago erabiliak izan joera aldaketarik gertatzen ote den aztertuko dugu. Horretarako, beraz, agerraldi kopuru handienak progresiboki bazter utzi, eta gainontzekoak multzokatuta haien agerraldien guztizkoak kalkulatuko ditugu: 1.000 agerralditik beherakoak multzo batean (identifikatu ditugun [izena + kolore] egitura guztiak sartzen dira multzo honetan, denek baitituzte 1.000 agerralditik behera), 100 agerralditik beherakoak beste batean, 50etik beherakoak beste batean, eta, azkenik, 30etik beherakoak beste batean. 4.7. taulan jaso ditugu datuok, ehunekotan adierazita. 4.7. taula. [izena + kolore] egituren agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan, ehunekotan eta terminoak agerraldi kopuruaren araberako tarteetan sailkatuta. 1.000 agerralditik beherako terminoak 100 agerralditik beherako terminoak 50 agerralditik beherako terminoak 30 agerralditik beherako terminoak Testu ez-itzuliak % 32,74 % 35,87 % 36,39 % 35,55 Testu itzuliak % 67,26 % 64,13 % 63,61 % 64,45 Ikusten denez, bi azpicorpusen arteko aldea zertxobait txikitu egiten da agerraldi gutxiagoko formak aintzat hartu ahala. Hau da, forma guztiak kontuan hartzen ditugunean (1.000 agerralditik gorakoak) testu itzulien eta ez-itzulien arteko aldea handiagoa da agerraldi gutxi dituzten formak soilik kontuan hartzen ditugunean baino. Agerraldi gutxiko formetan eta ondorioz ezohikotzat (edo egileen apetatzat) jo daitezkeen horietan bi azpicorpusen arteko aldea zertxobait txikiagoa da. Baina itzulpenetako erabilera nabarmen handiagoa da, nolanahi ere, multzo guztietan. 143 Azkenik, aztertzen badugu 184 [izena + kolore] formetatik zenbatetan den agerraldi kopurua handiagoa testu ez-itzulien azpicorpusean testu itzulienean baino eta alderantziz, ikusiko dugu 55 kasutan gehiago direla agerraldiak testu ez-itzulietan itzulietan baino, eta gainontzeko 129etan gehiago direla agerraldiak itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. Berriro ere berretsita geratzen da, beraz, testu itzulietan forma horien artetik gehiago erabiltzeaz gain, gehiagotan erabiltzen direla. Ikus dezagun, bukatzeko, nolakoak diren azpicorpus batean bestean baino nabarmen gehiago erabiltzen diren formak. 4.8. taulan testu ez-itzulien azpicorpusean agerraldi nabarmen gehiago dituzten formak jaso ditugu, eta 4.9. taulan itzulpenen azpicorpusean agerraldi nabarmen gehiago dituztenak. Aldearen nabarmentasuna zedarritzeko, bi irizpide hauei jarraitu diegu: bi azpicorpusetako bateko agerraldiak agerraldi guztien % 60tik gorakoak izatea, batetik, eta dena delako formak 5 agerraldi izatea gutxienez bi azpicorpusetako batean. Agerraldiok zenbat liburutan banatzen diren ere jaso dugu, luma bakar edo gutxi batzuen erabilera ala, aitzitik, hainbat egilerena den jakiteko. Hona hemen, bada, 4.8. taulan jasota, testu ez-itzulietan nabarmen gehiago erabiltzen diren formak: 4.8. taula. Testu ez-itzulietan nabarmen gehiago erabiltzen diren [izena + kolore] egituren agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan, zenbaki absolututan eta ehunekotan. Testu ez-itzuliak Testu itzuliak Agerraldiak guztira Agerrald. % Libur. Agerrald. % Libur. almendra kolore 8 % 87,24 5 1,17 % 12,76 189,17 aluminio kolore 6 % 63,09 4 3,51 % 36,91 3 9,51 bainil(l)a kolore 12 % 100 5 0 % 0 0 12 8 Liburuei buruzko datuak faktore zuzentzailea aplikatu gabe jaso ditugu taula honetan. Izan ere, datu hori taula honetan jasotzeko helburua ez da liburu kopuruak bi azpicorpusen artean konparatzea, ezpada agerraldi kopuruak zenbat idazleri dagozkien jakitea. 144 goroldio kolore 6 % 83,68 5 1,17 % 16,32 1 7,17 harri kolore 8 % 100 6 0 % 0 0 8 izokin kolore 30 % 64,68 15 16,38 % 35,32 14 46,38 kafesne kolore 10 % 68,12 10 4,68 % 31,88 3 14,68 kobalto kolore 5 % 81,04 5 1,17 % 18,96 1 6,17 krabelin kolore 6 % 100 2 0 % 0 0 6 lokatz kolore 5 % 81,04 4 1,17 % 18,96 1 6,17 marihuana kolore 9 % 100 1 0 % 0 0 9 musker kolore 6 % 100 5 0 % 0 0 6 olio kolore 8 % 87,24 2 1,17 % 12,76 1 9,17 teila kolore 6 % 100 6 0 % 0 0 6 ur kolore 5 % 68,12 5 2,34 % 31,88 2 7,34 Ikusten denez, naturako elementuak dira denak: lore, landare eta fruituak (almendra, bainila, goroldio, krabelin), lur eta harriak (harri, lokatz, teila), animaliak (izokin, musker) eta elementu kimikoak (aluminio, kobalto) nagusiki. Horrez gain, euskal paisaian eta oro har iruditeria kolektiboan ohikoak direla esan genezake. Agerraldien banaketari dagokionez, taulan jaso ditugun forma gehien-gehienak uniformeki hedatuta daude idazle ezberdinen liburuen artean. Bi salbuespen daude: marihuana kolore formaren agerraldi guztiak Ugaitz Agirreren Tximeletak bizkarrean (2018) nobelako pertsonaia baten begiak deskribatzeko erabili dira, eta olio kolore formaren 8 agerraldietatik 7 Bernardo Atxagaren Soinujolearen semea (2003) nobelako pertsonaia baten begiak deskribatzeko. 145 Ikus dezagun orain, 4.9. taulan, zein eta nolakoak diren itzulpenetan nabarmen gehiago erabiltzen diren kolore-izenak. 4.9. taula. Testu itzulietan nabarmen gehiago erabiltzen diren [izena + kolore] egituren agerraldiak testu ez-itzulietan eta testu itzulietan, zenbaki absolututan eta ehunekotan. Testu ez-itzuliak Testu itzuliak Agerrald. guztira Agerrald. % Libur. Agerrald. % Libur. adreilu kolore 0 % 0 0 10,53 % 100 8 10,53 altzairu kolore 4 % 36,30 3 7,02 % 63,70 5 11,02 amaranto kolore 0 % 0 0 5,85 % 100 3 5,85 arbel kolore 1 % 12,47 1 7,02 % 87,53 5 8,02 argizari kolore 3 % 26,81 3 8,19 % 73,19 7 11,19 artile kolore 1 % 12,47 1 7,02 % 87,53 3 8,02 azafrai/n kolore 3 % 18,90 3 12,87 % 81,10 10 15,87 berun kolore 2 % 10,23 2 17,55 % 89,77 13 19,55 boli kolore 1 % 4,53 1 21,06 % 95,47 14 22,06 brontze kolore 3 % 20,41 2 11,7 % 79,59 9 14,7 burdina kolore 0 % 0 0 11,7 % 100 9 11,7 errauts kolore 15 % 21,08 12 56,16 % 78,92 36 71,16 errubi kolore 1 % 7,87 1 11,7 % 92,13 8 12,7 146 esne kolore 14 % 35,23 12 25,74 % 64,77 20 39,74 gaztain(a) kolore 91 % 31,14 69 201,24 % 68,86 98 292,24 gerezi kolore 9 % 25,06 6 26,91 % 74,94 19 35,91 harea kolore 4 % 22,17 4 14,04 % 77,83 7 18,04 hauts kolore 10 % 25,48 7 29,25 % 74,52 14 39,25 ikatz kolore 10 % 23,39 7 32,76 % 76,61 7 42,76 kafe kolore 14 % 37,43 12 23,4 % 62,57 12 37,4 karamelu kolore 5 % 26,26 4 14,04 % 73,74 9 19,04 ke kolore 1 % 14,60 1 5,85 % 85,40 5 6,85 kedar kolore 0 % 0 0 8,19 % 100 7 8,19 kobre kolore 12 % 22,66 10 40,95 % 77,34 21 52,95 krema kolore 49 % 37,77 33 80,73 % 62,23 47 129,73 lima kolore 0 0% 0 5,85 % 100 5 5,85 limoi kolore 2 % 22,17 2 7,02 % 77,83 4 9,02 mertxika kolore 0 % 0 0 11,7 % 100 6 11,7 metal kolore 3 % 20,41 3 11,7 % 79,59 4 14,7 odol kolore 22 % 32,53 17 45,63 % 67,47 35 67,63 perla kolore 4 % 16,74 3 19,89 % 83,26 14 23,89 147 su kolore 2 % 8,25 2 22,23 % 91,75 16 24,23 tabako kolore 2 % 19,63 2 8,19 % 80,37 6 10,19 txokolate kolore 6 % 28,29 6 15,21 % 71,71 10 21,21 urre kolore 229 % 28,54 144 573,3 % 71,46 147 802,3 zeru kolore 12 % 29,94 11 28,08 % 70,06 20 40,08 ziape kolore 1 % 12,47 1 7,02 % 87,53 4 8,02 zilar kolore 74 % 26,89 60 201,24 % 73,11 69 275,24 Ohargarria den lehen gauza da testu itzulietan ez-itzulietan baino nabarmen gehiago erabiltzen diren formak ugariagoak direla alderantziz baino. Testu ez-itzulietan nabarmen gehiago erabiltzen diren formak 15 dira; itzulpenetan nabarmen gehiago erabiltzen diren formak, aldiz, 38. Kolore-izen hauen nolakotasunari erreparatzen badiogu, ordea, ez dugu ezberdintasun handirik ikusten. Testu ez-itzulietan nabarmentzen diren formak bezalaxe, itzulpenetan nabarmentzen diren formak ere naturari lotutakoak dira, eta erabilera arrunt samarrekoak. Testu itzuliek beste hizkuntza eta kultura batzuetako munduak ekartzen dizkiguten neurrian, pentsa genezake euskal hiztunaren egunerokoan ohikoak ez diren elementuak topatuko genituela zerrenda honetan, baina ez da hala. Itzulpenetan nabarmenki gehiago erabiltzen diren formak elementu kimikoak (altzairu, berun, brontze, burdina, ikatz, kobre, metal, urre, zilar), lore, landare eta fruituak (amaranto, azafrai, gaztaina, gerezi, lima, limoi, mertxika), jakiak (esne, kafe, karamelu, krema, txokolate, ziape), lur eta harriak (adreilu, arbel, harea, hauts), eta harribitxiak eta bestelako apaingarriak (boli, errubi, perla) dira nagusiki. Agerraldi hauek guztiak, bestalde, liburu askotan banatuta ageri dira. Testu ez-itzulien azpicorpusean ez bezala, ez da ikusten egile zehatz baten erabilera idiosinkratikorik. Itzulpenetan nabarmentzen diren formak, beraz, erabilera unibertsal edo orokortu samarrak direla esan daiteke, askotariko jatorrietakoak direnez gero. 148 Laburbildu dezagun, bada, [izena + kolore] egituradun kolore-adierazpideen inguruan lortu dugun informazioa. Ikusi dugunaren arabera, itzulpenetan oro har gehiago jotzen da mota honetako egituretara testu ez-itzulietan baino. Alde batetik, halako egitura gehiago erauzi ditugu testu itzulien azpicorpusetik ez-itzulienetik baino. Bestetik, egitura ugariago horiek gehiagotan erabiltzen dira oro har itzulpenetan; agerraldi gehiago dituzte, alegia. Eta agerraldi horiek liburu gehiagotan barreiatuta ikusten dira testu itzulietan. Testu ez-itzulietan, hain zuzen ere, idazle zehatzen erabilera pertsonalen ondorio izaten dira itzulpenetan baino maizago. 4.1.2.3. Kolore-konbinazioak Azkenik, hirugarren multzo honetan, bi kolore-izenen elkarketak aztertu eta konparatuko ditugu. Gorago azaldu dugun bezala, lehen multzoko 120 kolore-izenetako bakoitza gure corpusean beste 119etako zeinen ondoan ageri den bilatu dugu. Lehen bilaketan lortu ditugun 430 emaitzak eskuz garbitu ondoren —«Zer duk gauza berde hori?» (Cano 2015) bezalakoak kentzeko, adibidez—, 323 bikoteko zerrenda bat geratu zaigu. Bikote bakoitzaren agerraldi kopuruak eta zenbat liburutan ageri diren kalkulatu, eta honako galdera hauei erantzungo diegu: •Lehenik eta behin, aztertuko dugu zerrendatu ditugun 323 kolore-konbinazioetatik zenbat erabiltzen diren azpicorpus batean eta zenbat bestean, edo bestela esanda, zenbat diren azpicorpus batean eta bestean 0 agerraldi dutenak. •Bigarrenik, kolore-konbinazio bakoitzaren agerraldi kopuruak konparatuko ditugu. ◦Lehenik, konbinazio guztien agerraldi guztien baturak kalkulatu, eta bi azpicorpusetan konparatuko ditugu. Gauza bera egingo dugu kolore horiek aipatzen dituzten liburu kopuruen baturekin. ◦Ondoren, agerraldi kopuruaren arabera multzokatuko ditugu kolore-izenak: 1.000 agerralditik behera dituztenak, 100 agerralditik behera dituztenak, 50etik 149 beherakoak eta 30etik beherakoak. Eta tarte edo multzo horietako agerraldien baturak konparatuko ditugu bi azpicorpusetan, halako moduz non kolorekonbinazio erabilienen eta gutxien erabiltzen direnen artean alderik baden egiaztatu ahal izango dugun. ◦Bestalde, agerraldi kopurua azpicorpus batean bestean baino handiagoa duten terminoak zenbat diren kalkulatuko dugu. Hau da, testu ez-itzulien azpicorpusean testu itzulienean baino agerraldi gehiago dituzten kolore-konbinazioak zein eta zenbat diren kalkulatuko dugu, eta alderantziz. ◦Azkenik, behin azpicorpus batean bestean baino gehiago erabiltzen diren terminoak zerrendatuta, bi azpicorpusen artean alde nabarmenena duten kasuei erreparatuko diegu; hala, bada, termino horien nolakotasuna aztertuko dugu, patroi errepikaturen bat hauteman nahian. Hasteko, beraz, ikus dezagun bi azpicorpusetatik erauzi ditugun kolore-konbinazio guztien artean zenbat dagozkien testu ez-itzulien azpicorpusari eta zenbat testu itzulienari. Gure corpusean aurkitu ditugun 323 kolore-konbinazioetatik 127 ez dira behin ere erabiltzen testu ez-itzulietan eta bai itzulietan; kontrara, testu ez-itzulietan erabiltzen diren 92 konbinazio ez dira erabiltzen itzulpenetan. Kolore-konbinazioen aniztasunari dagokionez, beraz, halakoak erabiltzeko joera handiagoa ikusten dugu testu itzulietan ez-itzulietan baino: testu itzulietan 231 kolore-konbinazio ezberdin erabiltzen dira guztira, eta testu ez-itzulietan 196. Ikus dezagun orain zein diren azpicorpus batean eta bestean behin ere erabiltzen ez diren terminoak. 4.10. taulan, testu ez-itzulien azpicorpusean behin ere erabiltzen ez diren terminoak jaso ditugu. Agerraldi kopuruez gain, liburu kopuruak ere jaso ditugu, itzulpenetan erabiltzen direnean egile bakar baten lumatik ala gehiagorenetik iristen zaizkigun konprobatzeko. 150 4.10. taula. Soilik testu itzulietan ageri diren kolore-konbinazioen agerraldi kopuruak eta zenbat liburutan ageri diren. Testu itzuliak Agerraldiak Liburuak gris marroi 9 5 gris berdexka 7 7 gorri zuri 6 6 arre ubel 4 3 hori marroi 4 3 berde zuri 3 3 gris arrosa 3 3 marroi horixka 3 3 urdin zilarkara 3 3 urdin zurixka 3 3 arre nabar 3 2 gris nabar 3 2 marroi urrekara 3 2 hori berdats 3 1 more ubel 3 1 arrosa grisaxka 2 2 arrosa zuri 2 2 berde gorrizta 2 2 berde urrekara 2 2 bioleta purpura 2 2 gorri marroixka 2 2 gris berdekara 2 2 gris zilarkara 2 2 hori arrosa 2 2 hori gorrixka 2 2 hori purpura 2 2 151 txikiarekin. Testu ez-itzulietan sinonimo gehiago biltzen dituzten multzoak sei dira: aldian sarri, ardurenean, antzina, belu, harrezkero eta oraindik multzoak. Itzulpenetan sinonimo gehiago biltzen dituzten multzoak, berriz, lau dira: aldian behin, aurrenean, banpez eta luzara. Eta gainontzeko bost multzoetan, azkenik, sinonimo kopuru bera erabiltzen da testu ez-itzulietan eta itzulietan: aida batean, aldi oro, arestian, gau beranduan eta santa sekula. Azpicorpus batean eta bestean erabiltzen den sinonimo kopuruaren datuaz harago, agerraldiak multzo bakoitzaren barruan nola banatzen diren aztertzen badugu, ikusiko dugu testu ez-itzulietan agerraldiak sinonimoen artean banatuago ageri direla, eta itzulpenetan, aldiz, sinonimo gutxiagotan kontzentratuta. Hala, aldian behin, aldian sarri, ardurenean, banpez, harrezkero, luzara eta oraindik multzoetan sinonimoen arteko erabilera orekatuagoa egiten da testu ez-itzulien azpicorpusean, eta sinonimo gutxiagotan kontzentratua, aldiz, itzulpenen azpicorpusean. Bi ondorio horietan —testu ez-itzulietan sinonimo gehixeago erabiltzea eta agerraldiak sinonimoen artean orekatuago banatuta egotea, alegia— zerikusia izango du ziurrenik forma markatuak (euskalkietakoak edo idazkera ez arautuak) testu ez-itzulien azpicorpusean oro har ugariagoak eta erabiliagoak izateak, analisian lehenago ikusi dugun bezala. Horri gehitu behar zaizkio egile bakar baten hautu pertsonalak, oro har idazleen artean gehiagotan gertatzen baitira itzultzaileen artean baino. 4.2.3. Laburbilduz Atal honetan denbora adierazteko adberbioen erabilera-maiztasuna aztertu dugu, testu itzulietako eta ez-itzulietako lexiko-aberastasuna konparatzeko asmoz. Horretarako, hiztegiak eta gramatikak arakatu ditugu denbora adierazteko forma adberbialen bila, eta 391 terminoko zerrenda bat osatuta haietatik zein eta zenbat aldiz erabiltzen den aztertu dugu. Bada, koloreen eremu semantikoan ez bezala, oraingo honetan adierazle ia guztiek testu ezitzulietan aberastasun handiagoa dagoela erakutsi dute. Batetik, aukeran diren adberbio guztien artean testu ez-itzulietan adberbio gehiago erabiltzen dira testu itzulietan baino. Agerraldi kopuru guztizkoari dagokionez, ez da alde handirik bi azpicorpusen artean: testu ez254 itzulietan itzulietan baino zertxobait handiagoa da. Baina termino erabilienak bazter utzi eta termino ezohikoak soilik kontuan hartzen ditugunean, handitu egiten da bi azpicorpusen arteko aldea, testu ez-itzulienaren aldera. Hau da, badirudi termino ohikoenen artean erabilera antzekoa dela bi azpicorpusetan, eta termino ezohikoak edo salbuespenezkoak direla idazleek itzultzaileek baino gehiagotan erabiltzen dituztenak. Hain zuzen ere, testu ez-itzulietan soilik erabiltzen diren formen artean estandarretik urruntzen diren hainbat termino aurkitu ditugu: euskalkietakotzat jotzen diren terminoak, hiztegietan baztertzekotzat jotzen diren idazkerak edo zuzenean hiztegietan jasotzen ez direnak. Badirudi, beraz, forma nola edo hala markatu horiei zor zaiela neurri batean bi azpicorpusen arteko aldea. Itzultzaileek termino estandarragoak erabiltzera jotzen dute, eta idazleak gehiagotan ausartzen dira arautik desbideratzen diren formak erabiltzen. Sinonimo multzoen azterketak ere berretsi digu forma markatuek testu ez-itzulietan duten pisua. Sinonimo multzoen azterketatik, aurreko datuengatik espero izatekoa zen bezala, testu ez-itzulietan sinonimo gehixeago erabiltzen direla ondorioztatu dugu, eta orobat agerraldiak modu orekatuagoan banatzen direla sinonimoen artean testu ez-itzulietan itzulietan baino. Testu itzulietan agerraldiak sinonimo-aukera txikiago batean kontzentraturik ageri dira, hain zuzen ere forma markatuak erabiltzeko joera txikiagoa delako itzultzaileen artean. Denbora-adberbioen erabilera azpicorpus bakoitzaren barruko lumen artean nola banatzen den aintzat hartzen badugu, ordea, bestelakoa da emaitza. Agerraldien eta liburuen arteko erlazioa aztertuta, ikusten da agerraldiak liburu gehiagotan sakabanatuago ageri direla itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. Hau da, testu ez-itzulietan oro har denbora-adberbio gehiago erabiltzen dira, bai eta maiztasun handiagoz erabili ere, baina liburu gutxiagotan kontzentratuta; itzulpenetan, aldiz, termino gutxiago eta gutxiagotan erabiltzen dira, baina liburu gehiagoren artean hedatuta ageri dira. Horri gehitu behar zaio erabilera oso pertsonalak idazleen artean aurkitu ditugula nagusiki. Hau da, termino ezohiko baten agerraldi guztiak edo kopuru handi bat esku bakar batean kontzentratuta ikusi dugun kasu gehienetan, idazle batena zen esku hori eta ez itzultzaile batena. 255 Idazleen eta itzultzaileen erabilera pertsonalei eta ez hain pertsonalei lotuta, azkenik, badira zantzuak pentsatzeko norberaren euskalkiarekiko lotura estuagoa dela idazleengan itzultzaileengan baino. Hau da, euskalkietakotzat jotzen diren formak erabiltzen direnean, testu ez-itzulietan agerraldi gehienak euskalki horretako idazleei dagozkie. Itzulpenetan erabiltzen direnean, ordea, euskalkietako formak oro har gutxiago ageri badira ere, jatorri askotarikoagoetakoak izaten dira dena delako forma erabiltzen duten itzultzaileak. Bestela esanda, idazleek nork berea erabiltzen dute normalean; itzultzaileek ez dute beren jatorria hainbeste markatzen, eta eurenak ez diren euskalkiak aiseago erabiltzen dituzte proportzioan. 256 4.3. Kolokazioak: emozioak eta sentimenduak adierazteko erabili diren [izen+ adjektibo] konbinazioak Aurreko bi ataletan lexiko-aniztasuna eta zehaztasunerako edo ñabardurarako joera aztertu ditugu nagusiki. Horrez gain, koloreak izendatzeko baliabideen bitartez lexikosorkuntzaren auzira ere hurbildu gara. Izan ere, [izena + kolore] egitura aztertzeak testu itzuliak ezohiko elementu lexikaletarako sarbide direla ikusteko bidea eman digu. Azken ideia horretan sakontzeko, kolokazioak aztertzea erabaki dugu, hots, elkarren ondoan gutxieneko maiztasun batez erabiltzen diren unitate lexikalen multzoak (gure kasuan, bikoteak). Zehazki, emozioak eta sentimenduak adierazteko izenek gure bi azpicorpusetan maiztasun gutxieneko batez ondoan zer adjektibo hartzen duten ikertuko dugu: izen bakoitzak zenbat adjektibo 257 ezberdin hartzen dituen ondoan, eta zer maiztasunekin ageri den konbinazio bakoitza azpicorpus batean eta bestean. Datuok aztertuta, azpicorpus bakoitzeko testuen joera berritzaileez eta kontserbadoreez gogoeta egin ahalko dugula uste dugu, eta, hala, argitu ahal izango dugu, adibidez, zer neurritan jotzen duten idazleek eta itzultzaileek ohiko konbinazioak erabiltzera eta zer neurritan konbinazio ezohiko eta berritzaileak proposatzera, edo, bestela esanda, zenbateraino laguntzen duten testu mota batzuek eta besteek xedehizkuntzako ohiturak finkatzen edo, aitzitik, ohituraz ezarritakoa hausten. Hain zuzen ere, marko teorikoari eta aurrekariei buruzko atalean azaldu dugunez, kolokazioena aztergai inportantea da testu itzulietako hizkera ezaugarritzea xede duten ikertzaileen artean. Marco Borillok honela azaltzen du gaiak izan lezakeen garrantzia: (Even experienced) translators may yield to the powerful influence exerted by the source text either by relaying source-text untypical collocations as also untypical in the target text, or even by introducing untypical collocations where this might have seemed unwarranted by the source text, i.e. as cases of interference. There seem to be good reasons, then, to study deviations from typical collocation in literary translation. (Marco Borillo 2013: 168) Zenbait arrazoik eraman gaituzte aztergai gisa emozioak eta sentimenduak adierazteko izenak eta haien ondoan ageri diren adjektiboak aukeratzera. Lehenengo eta behin, hitzon gramatika-kategoriak datuen bilaketa eta erauzketa erraztuko zigula aurreikusten genuen. Beste konbinazio batzuekin konparatuta —[izena + aditza] edo [adberbioa + aditza] adibidez —, [izena + adjektiboa] konbinazioa euskaraz finko samarra da elkarrenganako kokaguneari dagokionez, eta beraz datuen erauzketan elkarrengandik urrun egoteagatik edo alderantzizko hurrenkeran kokatuta egoteagatik termino gutxik ihes egingo zigutela aurreikusi genuen. Beste alde batetik, emozioena eta sentimenduena semantikoki erraz samar mugatzeko moduko multzo bat da, eta beraz eskuzko erauzketa egitea erraztuko zigun. Horrez gain, emozioena eta sentimenduena aztergai ditugun literatur testuetan maiztasun nahikotxoz agertuko den eremu semantiko bat zela aurreikusi genuen. Azkenik, aukera honen bitartez 258 lortuko genuen multzoak bolumen egokia izango zuela kalkulatu genuen: esanguratasun nahikoa eta era berean termino kopuru maneiagarria. Jabetzen gara, bestalde, kolokazioen azterketan literatur testuak erabiltzeak baduela alde negatiborik ere, Bosquek (2004: LXX-LXXI) ondo azaltzen duen bezala literaturagileek beren estiloa nabarmentzeko ahaleginean ohiko erabileratik urruntzen diren hitzkonbinazioak egin ohi baitituzte. Nolanahi ere dela, gure azken xedea ez da euskarazko kolokazioak identifikatzea eta zerrendatzea, baizik eta kolokazio izan litezkeen hitz multzo ohikoenen bitartez testu itzulietako eta ez itzulietako lexiko mailako joera berritzaileak eta kontserbadoreak konparatzea, eta alde horretatik probaleku interesgarria izan daitekeela uste dugu. 4.3.1. Kolokazio kontzeptuaz eta terminoaz Gure ikerlanean kolokazio terminoa erabiliko dugu, nahiz eta konturatzen garen balizko kolokazioak erauzteko erabiliko dugun prozedurak baduela zer hobetu eta ondorioz aztergai izango ditugun hitz-konbinazio guztiek ez dutela zertan zalantzarik gabe kolokaziotzat jotzekoak izan. Hori dela eta, gure erabakia ulertzen laguntzeko bi hitz esan nahi ditugu kolokazio kontzeptuaz, terminoaz eta zehazki Itzulpen Ikasketen arloko ikerlanetan hartaz egin den erabileraz. Kolokazioaren kontzeptuak muga lausoak ditu, eta modu ezberdin samarretan ulertzen eta definitzen dute hizkuntzalariek. Gaur egun jada klasikotzat jo daiteke Corpas Pastorren definizioa, zeinean erabilerak ezarritako murrizketa konbinatorioa jotzen den gakotzat: «[Las colocaciones] son sintagmas completamente libres, generados a partir de reglas, pero que, al mismo tiempo, presentan cierto grado de restricción combinatoria determinada por el uso (cierta fijación interna)» (1996: 53). Nolanahi ere, kontzeptua ulertzeko eta, beraz, kolokaziotzat jo daitezkeenak antzemateko askotariko moduak daude, esan bezala. Ignacio Bosquek bere Redes. Diccionario combinatorio del español contemporáneo hiztegiko hitzaurrean honela laburbiltzen du auzia: 259 Simplificando un poco las cosas, parece que se dibujan dos grandes corrientes en el estudio de estas unidades: en una de ellas, quizás mayoritaria, el concepto de colocación está guiado fundamentalmente por la frecuencia de coaparición de dos unidades léxicas; en la otra —minoritaria pero acaso más interesante desde el punto de vista conceptual —, las colocaciones son el resultado de dar forma léxica a ciertas relaciones semánticas que se pueden describir formalmente. (Bosque 2004: CLIII) Kolokazioa kontzeptualki ulertzeko modu ezberdinek eragina dute, noski, kolokazioak erauzteko orduan ikertzaile batzuek eta besteek baliatzen dituzten prozeduretan. Corpus batean balizko kolokazioak bilatu eta erauzteko modurik sinpleena agerpen-maiztasun gordina (raw frequency) erabiltzea da, hau da, elkarren ondoan gutxieneko maiztasun batez agertzen diren hitz bikoteak edo hirukoteak aukeratzea. Zenbait ikertzailek, ordea, Bosquek aipatutako bigarren ildotik, kolokazio-sendotasuna (collocational strength) edo bi osagaien arteko asoziazio-indarra darabilte hitz bikote edo hirukote bat kolokaziotzat jo daitekeen edo ez ebazteko, eta horretarako kalkulu estatistiko konplexuagoak erabiltzen dituzte, hala nola behatutako eta espero izandako maiztasunen arteko erlazioa neurtzea (Marco Borillo 2023: 20). Gure ikerlanean, Bosquek bereizitako bi joeretako lehenengoaren irizpidearekin bat, erabilera-maiztasun handi samarrak izateagatik kolokaziotzat katalogatzeko modukoak izan litezkeen hitz konbinazioak hartuko ditugu kontuan. Erauzketa-prozedura sinpleenaz baliatuko gara, alegia. Izan ere, gure helburua hemen ez da zalantzarik gabe kolokaziotzat jo daitezkeen hitz-konbinazioak identifikatzea eta zerrendatzea, ezpada konbinazio lexikoak osatzeko orduan testu batzuetan eta besteetan nabari diren joera errotuak eta berritzaileak deskribatzea. Bestela esanda, hitz-konbinazioen azterketa, izan konbinazio horiek kolokazioak zentzu hertsian zein ez, testu itzulietako eta ez-itzulietako ohitura lexikoak aztertzeko baliabide bat baino ez dira gure ikerlanean. Gure ikerlanean zehar kolokazio terminoa erabiltzeari buruzko zalantzak izan ditugu, eta haren ordez beste terminoren bat erabiltzeko aukera ere aintzat hartu dugu behin baino 260 gehiagotan: Corpas Pastorrek (2017: 30) jasotzen dituen collocational network, lexical bundle, cluster edo recurrent word combination terminoen bidetik, adibidez, edo Elhuyarren Dabilena corpusean (Elhuyar Fundazioa d.g.b) mintzagai duten ohiko konbinazio, bestela. Azkenean, Itzulpen Ikasketen arloan gaiaz arduratu diren ikertzaileek, bi osagaien arteko lotura dena dela ere, kolokazio terminoa erabili dutela aintzat hartuta, guk ere gure lanean termino horri eustea erabaki dugu, gure ikerlanaren gaia haienarekin errazago harremanetan jartzeko. 4.3.2. Multzoaren osaera Itzulpengintza-arloan kolokazioen erabilera aztertu nahian egin diren ikerlanetan bi joera nagusi antzematen dira metodologiari dagokionez: batzuek hiztegietatik edo bestelako kontsulta-testuetatik kolokazio gisa jadanik jasota dauden hitz-konbinazioak aukeratu, eta corpusean zer erabilera duten aztertu dute (Kenny, 2001; Corpas Pastor, 2017); beste batzuek, aldiz, corpusetatik kolokazioak erauzteko prozedurak probatu eta proposatu dituzte (Danielsson, 2003; Baroni eta Bernardini, 2003; Bernardini, 2007; Marco Borillo, 2013). Azken horien artean, gorago aurreratu dugun bezala, gehienek agerpen-maiztasun gordina erabili dute kolokazio posibletzat jo dituztenak erauzteko; hau da, aztergai duten corpusean agerraldi kopuru gutxieneko bat duten hitz-konbinazioak identifikatu eta zerrendatu, eta horiek jo dituzte kolokaziotzat. Hain zuzen ere, agerpen-maiztasuna irizpide hartuta, kolokazio ohikoak, errotuak edo finkatuak (typical), batetik, eta kolokazio ezohikoak edo ez finkatuak (untypical), bestetik, bereizi izan dituzte ikertzaileok. Euskaraz kolokazioen hiztegirik izan ez, eta bigarren bidetik jo dugu guk ere: erabilera-maiztasun handi samarrak izateagatik kolokaziotzat katalogatzeko modukoak izan litezkeen hitz multzoak —bigramak, zehazki— bilatu ditugu gure bi azpicorpusetan. Horrela, bada, lehen pauso batean bi azpicorpusetan ageri diren [izen + adjektibo] konbinazio guztiak erauzi, eta agerraldi kopuruaren arabera iragazi ditugu, halako moduz non X aldiz baino gehiagotan errepikatzen diren [izen + adjektibo] konbinazio guztiak zerrendatu ahal izan ditugun. Gutxieneko agerraldi kopurua 3koa izatea ezarri dugu, arbitrarioki, eta 261 hala, lehen erauzketa horretan 73.264 konbinazio ezberdineko zerrenda bat lortu dugu. Zerrenda hartan eskuzko hautaketa bat egin dugu emozio edo sentimendu bat adierazten duten izenen zerrenda osatzeko25. Behin emozioen eta sentimenduen eremu semantikoa osatuta, bigarren garbiketa bat egin dugu adjektiboen izaerari erreparatuta: adjektibo erreferentzialak bazter utzi ditugu, eta kalifikatzaileak bakarrik hartu ditugu kontuan. Horrela, adibidez, kezka izenaren ondoan 3 aldiz edo gehiagotan ageri diren artistiko, ekonomiko, erlijioso, estetiko, etiko, filosofiko eta linguistiko adjektiboak ez ditugu kontuan hartu; bai, ordea, astun, bitxi, sakon, samin edo txoro adjektiboak. Bestalde, erauzketan lortu ditugun zenbait hitz, adjektibo kategoriapean sailkatu daitezkeen arren, ez datoz bat kolokazioak aztertzeko gure helburuekin, eta bazter utzi ditugu horiek ere: antzeko, apur, bakar, bako, bakoitz, berbera, gabeko, gehiegi, gisako, poxi... Garbiketa egitearekin batera, agerraldi kopuruari dagokion irizpidea ere zertxobait gehiago doitzeko aprobetxatu dugu: hitzkonbinazio bat kontuan hartzeko, hiru agerraldiak bi azpicorpusetako batean izan behar dituela erabaki dugu, eta ez bi azpicorpusetako agerraldiak batuta. Hau da, azpicorpusetako batean behin eta bestean bi aldiz agertuta ez dugu aintzat hartu, batura hiru izanagatik; bi azpicorpusetako batean agertu behar du gutxienez hiru aldiz. Horrez gain, baldintza horien pean gutxienez bi adjektibo ezberdinekin konbinatzen diren izenak bakarrik hartu ditugu kontuan. Izan ere, gure helburuetako bat izanik kolokazioen bitartez testu itzulien eta ezitzulien artean lexiko-aniztasuna konparatzea, eta horretarako, besteak beste, aztertzea zenbat adjektibo gehiagori lotzen zaion izen bakoitza azpicorpus batean eta bestean, ezinbestekoa iruditu zaigu bi azpicorpusetako batean behintzat bi adjektibo ezberdinen ondoan agertzea dena delako izena. Izan ere, izen jakin bat bi corpusetan adjektibo bakar bati lotuta ageri bada, ezin izango dugu ondorioztatu zer azpicorpusetan dagoen joera handiagoa izen hori adjektibo gehiagorekin edo gutxiagorekin lotzeko. Behin irizpide horiek ezarrita (izen eta adjektibo konbinazio bera hiru aldiz agertzea gutxienez azpicorpusetako batean, adjektiboa kalifikatzailea izatea eta izena gutxienez bi adjektibo ezberdinekin konbinatuta agertzea), beste eskuzko garbiketa bat ere egin behar izan dugu, emaitzetako batzuk testuinguru zehatz batzuetan ez zirelako egiaz adjektibo 25 Eremu semantiko bat zedarritzean mugak lausoak izaten dira askotan, eta jabetzen gara, ondorioz, lortutako zerrenda gure pertzepzio subjektiboaren emaitza dela nagusiki. Nolanahi ere, aurrerago ikusiko dugun bezala hain handiak izanik esku artean erabiliko ditugun kopuruak, ez dugu uste izen gutxi batzuen gorabeherak datuen analisian eta interpretazioan eragin handia izan dezakeenik. 262 kalifikatzaileak: berri («gazteari adorea berriz ihesi joango zaion susmoa hartu du Errazkinek»), bete («zure desira bete da»), burutu («nire desira burutu baino lehenago»), hil («bazirudien gizonak barneko desira hil eta erauzi nahi zuela»), laztan («larruazal guztia ferekatzea eta bata besteari musuak eta maitasun laztanak oparitzea baino ez da»), nagusi («garai hartan, nekazaritza-interesak nagusiki, nahiz eta inoiz ez erabat»), sor («zenbatgarrenak harridura sor dezake hainbatengan»)... Garbiketa horiek eginda, kolokazio posibleen gure zerrenda zehaztuta geratu da. Hala, emozioak eta sentimenduak adierazten dituzten 90 izeneko zerrenda bat lortu dugu. Honako hauek, hain zuzen: 1. adore 2. amodio 3. amorrazio 4. amorru 5. atsegin 6. atsekabe 7. ausardia 8. baretasun 9. beldur 10. damu 11. depresio 12. desengainu 13. desilusio 14. desio 15. desira 16. dezepzio 17. disgustu 18. emozio 31. gorputzaldi 32. gorroto 33. gozamen 34. grina 35. gupida 36. gutizia 37. harridura 38. herra 39. higuin 40. ilusio 41. inbidia 42. inpresio 43. interes 44. irudipen 45. itxaropen 46. izu 47. kemen 48. kezka 61. nahimen 62. nazka 63. neke 64. nostalgia 65. oinaze 66. ondoez 67. pairamen 68. pasio 69. patxada 70. pena 71. plazer 72. poz 73. poztasun 74. samin 75. sentimen 76. sentimendu 77. sentipen 78. sentsazio 263 19. ausardia harrigarri 20. baretasun bitxi 21. baretasun erabateko 22. beldur eder 23. beldur menderaezin 24. beldur sor 25. depresio orokor 26. desio arrazional 27. desio eraginkor 28. desio nagusi 29. desira berezi 30. desira mingarri 31. desira sutsu 32. emozio konplexu 33. emozio mingarri 34. erruki harrigarri 35. erruki on 36. erruki sakon 37. erruki samur 38. estimu txiki 39. etsipen gaizto 40. etsipen goibel 41. ezinikusi bortitz 42. gorroto basati 43. gorroto bortitz 44. gorroto erabateko 65. itxaropen on 66. itxaropen pozgarri 67. izu huts 68. kezka egiazko 69. kezka orokor 70. konfiantza berezi 71. konfiantza mugagabe 72. kontsolamendu xume 73. larritasun mingarri 74. lilura ero 75. maitasun benetako 76. maitasun dohakabe 77. maitasun goren 78. maitasun ideal 79. maitasun natural 80. maitasun onbera 81. min alfer 82. min erdiragarri 83. miresmen sutsu 84. nahigabe bitxi 85. nahigabe samin 86. nahigabe txiki 87. nahigabe zahar 88. nahimen arrazional 89. nahimen aske 90. nahimen indartsu 111. sentimendu erreal 112. sentimendu ezezagun 113. sentimendu ezti 114. sentimendu faltsu 115. sentimendu goren 116. sentimendu latz 117. sentimendu mingarri 118. sentimendu suhar 119. sentipen atsegingarri 120. sentipen gaizto 121. sentipen jasanezin 122. sentipen natural 123. sentipen suhar 124. sentsazio fin 125. sufrikario handi 126. sufrimendu sakon 127. tristura berezi 128. tristura goibel 129. zirrara gaizto 130. zirrara iheskor 131. zirrara miragarri 132. zorion apal 133. zorion berezi 134. zorion iraunkor 135. zoriontasun bitxi 136. zoriontasun huts 270 45. gorroto sor 46. gozamen berezi 91. nahimen komun 92. nahimen on 137. zoriontasun sakon 138. zoritxar txiki Eta hauek testu ez-itzulietan bai baina itzulpenetan erabili ez direnak: 1. amodio aske 2. amorrazio huts 3. amorru itzel 4. atsekabe infinitu 5. beldur izigarri 6. damu zahar 7. depresio latz 8. desio ezkutu 9. desio lizun 10. dezepzio txiki 11. emozio moderatu 12. errabia handi 13. esperantza alfer 14. euforia ero 15. ezinegon nagusi 16. ezinikusi zahar 17. gorputzaldi arraro 18. gorputzaldi hobe 19. gorroto latz 20. gozamen merezigabe 25. gutizia huts 26. harridura sor 27. herra berezi 28. herra samin 29. ilusio txiki 30. inbidia galant 31. interes apal 32. irudipen beldurgarri 33. izu atabiko 34. kemen berezi 35. kezka samin 36. kezka zahar 37. lotsa sakon 38. maitasun beharrezko 39. maitasun heldu 40. maitasun perfektu 41. min astun 42. min gaitz 43. min gordin 44. min sarkor 49. neke amaiezin 50. pairamen berri 51. pasio huts 52. pena gaitz 53. poz biribil 54. sentimendu goibel 55. sentimendu higuingarri 56. sentimendu intimo 57. sentimendu mingots 58. sentimendu neurrigabe 59. sentimendu uher 60. sentimendu zahar 61. sentipen kontraesankor 62. sentipen zahar 63. sentsazio deseroso 64. sentsazio gazi-gozo 65. sentsazio huts 66. sentsazio lasaigarri 271 21. gozamen txiki 22. grina ezkutu 23. grina eznatural 24. grina inkontziente 45. min zahar 46. min zital 47. min zoli 48. miresmen berezi 67. sentsazio mikatz 68. sentsazio tonto 69. susto itzel 70. susto txiki 71. tristezia astun 72. tristura mingots 73. urduritasun arraro Lehen datu horietatik erraz ondoriozta daiteke aniztasun handiagoa ikusten dela kolokazioei dagokienez itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. Itzultzaileen testuen bitartez kolokazio ezberdin gehiago iristen dira euskal irakurleengana testu ez-itzulien bitartez baino. Azter dezagun orain nolakoa den izenen eta adjektiboen arteko konbinatoria azpicorpus batean eta bestean. Azaldu berri dugun bezala, testu ez-itzulietan 723 kolokazioetatik 585 erabiltzen dira guztira, eta itzulpenetan 650. Izenen erabilerari dagokionez, gure zerrendako 90 izenak erabiltzen dira bi azpicorpusetan; ez dago bi azpicorpusetako batean ageri ez den izenik. Adjektiboei dagokienez, ordea, aldeak daude. Gogora dezagun kolokazio posibletzat identifikatu ditugun 723 konbinazioetan 139 adjektibo biltzen direla guztira. Bada, 139 adjektibo horietatik, 124 erabiltzen dira testu ez-itzulien azpicorpusean. Hau da, 15 ez dira behin ere erabiltzen testu ez-itzulietako kolokazioetan. Honako hauek, hain zuzen: 1. ageriko 2. amankomun 3. arrazional 4. atsegingarri 5. berreskuraezin 6. bihozbera 7. dohakabe 8. eraginkor 9. erdiragarri 10. ideal 11. iheskor 12. menderaezin 13. miragarri 14. partzial 15. pozgarri 272 Bestetik, itzulpenetan 119 adjektibo erabiltzen dira 139 adjektibo erabilgarrien artetik. Behin ere erabiltzen ez diren adjektiboak 20 dira: 1. amaiezin 2. beharrezko 3. beldurgarri 4. biribil 5. eznatural 6. gaitz 7. gordin 8. heldu 9. higuingarri 10. hobe 11. inkontziente 12. izigarri 13. lasaigarri 14. merezigabe 15. mikatz 16. moderatu 17. tonto 18. uher 19. zital 20. zoli Bestela esanda, testu ez-itzulien azpicorpusean, 90 izen eta 124 adjektibo konbinatuta 585 kolokazio sortzen dira. Testu itzulien azpicorpusean, berriz, 90 izen eta 119 adjektibo konbinatuta 650 kolokazio sortzen dira. Hau da, izen kopuru berarekin eta adjektibo gutxiagorekin kolokazio gehiago sortzen eta erabiltzen dira itzulitako testuetan. Testu ezitzulietan, aldiz, kolokazio kopurua txikiagoa da. Erabilera finkatuagoa da testu ez-itzulietan, eta barreiatuagoa edo dibertsifikatuagoa itzulpenetan. Bestela esanda, lexiko konbinatoriari dagokionez joera ireki eta berritzaileagoak antzeman daitezke testu itzulietan, eta kontserbadoreagoak testu ez-itzulietan. Bestalde, aztertzen badugu zenbat izen konbinatzen diren adjektibo gehiagorekin azpicorpus batean eta bestean, zera ikusten dugu: itzulpenetan testu ez-itzulietan baino adjektibo gehiagorekin konbinatzen diren izenak 40 dira; testu ez-itzulietan itzulpenetan baino adjektibo gehiagorekin konbinatzen diren izenak 22 dira, eta bi azpicorpusetan adjektibo kopuru berarekin konbinatzen diren izenak 28 dira. Hau da, dibertsifikaziorako joera handiagoa ikusten dugu berriro ere testu itzulien azpicorpusean. Errepara diezaiegun orain agerraldi kopuruei. Ikus dezagun, bada, kolokazio horiek guztiak zenbat aldiz erabili diren azpicorpus batean eta zenbat bestean. 723 kolokazioak 6.269 aldiz erabili dira testu ez-itzulien azpicorpusean; itzulpenen azpicorpusean 7.765 aldiz faktore zuzentzailea aplikatu gabe, eta 9.085,05 faktore zuzentzailea aplikatuta. Kolokaziook 273 gehiagotan erabiltzen dira itzulpenetan testu ez-itzulietan baino, beraz. Datu hori bat dator, noski, azpicorpus batean eta bestean egiaz erabiltzen den kolokazio kopuruaren datuarekin. Hau da, testu ez-itzulietan 585 kolokazio 6.269 aldiz ageri dira, eta itzulpenetan 650 kolokazio 7.765 aldiz. Proportzioa, nolanahi ere, altuagoa da testu itzulietan. Izan ere, testu ezitzulietako 585 kolokazioetako bakoitza 10,71 aldiz erabiltzen da batez beste (6.269/585 = 10,71), eta itzulpenetako 650 kolokazioetako bakoitza 11,94 aldiz (7.765/650 = 11,94). Guztizko kopuruetatik harago, noski, interesgarria da aztertzea nola banatzen edo kontzentratzen diren agerraldi kopuru horiek 723 kolokazioetan. 4.29. taulan agerraldi kopuruak tarteetan bildu, eta tarte bakoitzean zenbat kolokazio dauden adierazi dugu: 1 eta 10 agerraldi artean dituzten kolokazioak zenbat diren, zenbat 11 eta 20 artean dituztenak eta abar. 4.29. taula. Kolokazio kopuruak testu ez-itzulietan eta itzulietan, agerraldi kopuruaren araberako tarteetan sailkatuta. Agerraldi-tarteak Kolokazio kopurua Testu ez-itzuliak Testu itzuliak 0 138 73 1-10 480 530 11-20 46 52 21-30 24 21 31-40 13 11 41-50 1 8 51-60 4 8 274 61-70 3 2 71-80 1 4 81-90 1 0 91-100 0 1 101-200 10 7 201-300 1 3 301-400 0 2 400etik gora 1 1 Datuek erakusten dutenez, agerraldi kopuru txikiak dituzten kolokazioak (1-10 eta 1120 agerraldi bitartean) gehiago dira itzulpenetan (530 kolokazio 1-10 aldiz erabiltzen dira, eta 52 kolokazio 11-20 aldiz) testu ez-itzulietan baino (480 kolokazio 1-10 aldiz erabiltzen dira, eta 46 kolokazio 11-20 aldiz). Agerraldi kopuruak gora egiten duenean, eboluzio gorabeheratsua eta ez lineala ikusten da. Nolanahi ere, tartetik tartera gorabeheraren bat badago ere, bi azpicorpusen arteko aldeak nabarmen txikiagoak dira, eta oro har esan daiteke 20 agerralditik gora dituzten kolokazioak kopuru nahiko antzekoetan erabiltzen direla testu ez-itzulietan eta itzulpenetan. Beraz, gutxi erabilitako kolokazioak edo kolokazio ezohikoak gehiago dira testu itzulietan euskal idazleen sormen-lanetan baino, edo, bestela esanda, erabilera-maiztasun txikiagoak izateagatik kolokazioaren ideiatik gehien urruntzen diren hitz-konbinazioak ugariagoak dira itzulpenetan. Hau da, kolokaziotzat joak izateko bezain finkatuak ez dauden hitz-konbinazioak erabiltzea ohikoagoa da itzulpenetan. Alde horretatik, itzulpenak nola edo hala kolokazio berrietara irekiagoak daudela ondoriozta liteke. Bestalde, agerraldi kopuru handi samarrak izateagatik kolokazioaren definizioarekin aiseago bat egiten duten hitz275 konbinazioak antzeko kopuruetan daude presente testu itzuli zein ez-itzulietan, gorabeherak gorabehera. Eta alde horretatik esan liteke jadanik finkatutako kolokazioen erabileran ez dela alde handirik ikusten idazleen eta itzultzaileen ekoizpenen artean. Agerraldi kopuruen analisia bukatzeko, jar diezaiegun arreta bi muturretan dauden kolokazioei: agerraldi kopuru handienak dituztenak eta agerraldi kopuru txikienak dituztenak. Agerraldi kopuru handienak dituzten kolokazioen banaketa ikusteko, bi irudi dakartzagu. 4.38 irudian, bi azpicorpusetako kopuruak batuta guztira 50 agerraldi baino gehiago dituzten kolokazioen agerraldi kopuruak jaso ditugu. Hona hemen: 276 4.38. irudia. Guztira 50 agerraldi baino gehiago dituzten kolokazioen agerraldi kopuruak. min huts sentimendu/sentimentu handi sentipen bitxi grina/griña txar gorroto handi zorion handi patxada handi nahimen orokor zirrara berezi lotsa handi grina handi oinaze handi adore handi esperantza handi amorru handi atsekabe handi ilusio handi zirrara handi kezka ha(u)ndi maitasun handi konfi(d)antza handi plazer ha(u)ndi poz ha(u)ndi neke ha(u)ndi atsegin ha(u)ndi 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 ez-itzuliak itzuliak 4.39. irudian, bi azpicorpusetako erabilerak batuta 100 agerraldi baino gehiago dituzten kolokazioak jaso ditugu, azken muturreko kolokazioen erabilera kopuruak xehetasun handiagoz ikusi ahal izateko: 4.38. eta 4.39. irudiek eskaintzen diguten informaziotik ezin da ondorioztatu ezberdintasun esanguratsurik dagoenik bi azpicorpusen artean. Agerraldi kopuruen eboluzioa gorabeheratsua da; batzuetan testu ez-itzulietako kopuruak nagusitzen dira eta beste batzuetan itzulpenetakoak, eta kopuru handienetara iritsi arte ez da joera argirik ikusten. Egia da agerraldi kopuru handienak dituzten kolokazioetan itzulpenetako kopuruak sistematikoki handiagoak direla (poz handi 132 ez-itzul./238 itzul.; beldur handi 181 ezitzul./210 itzul.; neke handi 148 ez-itzul./256 itzul.; interes handi 251 ez-itzul./311 itzul.; atsegin handi 163 ez-itzul./403 itzul., min handi 417 ez-itzul./351 itzul.), baina handi adjektiboaren bitartez sortutako kolokazioak dira denak, eta ez oso esanguratsuak, ondorioz. 277 4.39. irudia. Guztira 100 agerraldi baino gehiago dituzten kolokazioen agerraldi kopuruak. patxada eder atsekabe handi interes orokor ilusio handi kemen handi zirrara handi interes berezi kezka ha(u)ndi itxaropen handi maitasun handi kezka nagusi konfi(d)antza handi pena ha(u)ndi plazer ha(u)ndi estimu ha(u)ndi poz ha(u)ndi beldur ha(u)ndi neke ha(u)ndi interes ha(u)ndi atsegin ha(u)ndi min ha(u)ndi 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 ez-itzuliak itzuliak Handi adjektiboa adjektibo dimentsional bat da, eta, beraz, adjektibo-kategoriako ordezkari oinarrizkoenetako bat; lau oinarrizko motetako bat (core type), hain zuzen (Ynduráin, 2015). Oinarrizko izaera horrek berekin dakar hainbat eta hainbat izenen ondoan erabili ohi dela. Eta ezin konta ahala izenen ondoan agertze hori ez dator bat kolokazio batean espero izatekoa den «erabilerak ezarritako murrizketa konbinatorioarekin» (Corpas Pastor, 1996). Hau da, handi adjektiboa ia edozein izeni lotuta ager daiteke (eta agertu ohi da), eta ez erabilerak ezarri dituen konbinazio murriztu batzuetan soilik. Alde horretatik, beraz, handi adjektiboa barne hartzen duten hitz-konbinazioen agerraldi kopuru handiak ez zaizkigu interesgarriak iruditzen, kolokazioaren definiziotik urruntzen diren heinean. Alde horretatik, eta Bosquerekin bat (2004), berretsi egiten da erabilera-maiztasun handiek ez dakartela ezinbestean hitz-konbinazio bat kolokazioa izatea. Azter ditzagun orain agerraldi kopuru txikienak dituzten kolokazioak: erabilera gutxiagokoak izateagatik ezohikoagotzat jo genitzakeenak, alegia. 4.30. taulan, 3 eta 10 agerraldi artean dituzten kolokazioen datuak jaso ditugu. Kolokazio asko dira (503, zehazki); gehiegi 4.38. eta 4.39. irudien antzeko irudi batean jasotzeko. Eta beraz agerraldi kopuruaren araberako tarteetan multzokatuta adieraziko ditugu datuak. 4.30. taulan honako informazio hau jaso dugu: bi azpicorpusetako agerraldiak batuta guztizko agerraldi kopuru zehatz bat duten kolokazioen artean zenbat kolokaziok dituzten agerraldi gehiago testu ez-itzulietan itzulietan baino, zenbatek dituzten agerraldi gehiago testu itzulietan ez-itzulietan baino, eta zenbat kolokaziotan berdina den agerraldi kopurua bi azpicorpusetan. Hona hemen 4.30. taula: 278 4.30. taula. 10 agerraldi edo gutxiago dituzten kolokazioen artean zenbat kolokaziok dituzten agerraldi gehiago azpicorpus batean bestean baino. Agerraldi kopurua guztira (bi azpicorpusetako agerraldiak batuta) Kolokazio kopuruak Testu ez-itzulietan itzulietan baino agerraldi gehiago Testu itzulietan ez-itzulietan baino agerraldi gehiago Testu ez-itzulietan eta itzulietan agerraldi kopuru berdinak Guztira 3 38 83 0 121 4 40 62 0 102 5 35 69 0 104 6 17 30 12 59 7 16 23 0 39 8 13 9 8 30 9 10 19 0 29 10 7 9 1 17 Bestalde, 4.40. irudian adierazi dugu zenbat diren agerraldi kopuru zehatz bat (hiru agerraldi, lau agerraldi...) dituzten kolokazioak. Hona hemen 4.40. irudia. 279 izenen eta adjektiboen konbinatoriari erreparatuta, itzulpenetan osagai gutxiagorekin kolokazio gehiago sortzen direla ikusi dugu. Kolokazio ugariago horien erabilera, gainera, handiagoa da itzulpenetan: kolokazio guztien agerraldien guztizkoa handiagoa da euskaratutako testuetan testu ez-itzulietan baino, eta azpicorpus bakoitzeko kolokazio kopuruaren eta kolokazio horien guztizko agerraldien arteko proportzioa ere handiagoa da itzulpenetan. Testu ez-itzulietan, beraz, kolokazioen erabilera kontzentratuagoa da: kolokazio gutxiago eta gutxiagotan erabiltzen dira. Beste modu batean esanda, erabilera finkatuagoa da, eta beharbada —interpretazioan harago egiten ausartuko gara— baita kontserbadoreagoa ere, berrikuntzetara itzultzaileen testuetan baino gutxiago zabaltzen den heinean. Kolokazio horien banaketa aztertuta, bestalde, beste ondorio interesgarri bat atera dugu: agerraldi kopuru ez oso muturrekoak dituzten kolokazioetan, ez dago ia alderik azpicorpus baten eta bestearen erabileren artean. Baina agerraldi kopuru oso altu eta bereziki oso baxuetara hurbildu ahala, bi azpicorpusen arteko aldea handitzen hasten da, testu itzulietako erabilerak gailentzen direlarik. Agerraldi kopuru oso altuen kasuak ez dira oso adierazgarriak, denak handi adjektibo arruntaren bitartez sortutako kolokazioak baitira eta beraz ez baitigute informazio esanguratsurik eskaintzen. Agerraldi gutxi dituzten kolokazioetan, ordea, itzulpenak gailendu egiten zaizkie testu ez-itzuliei. Hau da, gutxi erabiliak diren kolokazioak eta beraz ezohikotzat edo ez errotutzat jo daitezkeenak ugariagoak dira eta gehiago erabiltzen dira testu itzulietan. Itzulpenen azpicorpusean jarrera berritzaileagoa ikusten dugu berriro ere. Nolanahi ere dela, ez dugu ahaztu behar eremu semantiko zehatz bat (emozioak eta sentimenduak) eta gramatika kategoria zehatz batzuetako unitateek (izenak eta adjektiboak) osatutako kolokazioak izan ditugula aztergai, eta bi faktore horiek ziurrenik eragina izango dutela emaitzetan. Beste modu batean esanda, beharbada emaitza hauen errua emozioena eta sentimenduena da. Hau da, gure corpuseko testu itzulien sorburu-testuak askotariko jatorri eta garaietakoak dira, eta literatur korronte, gustu eta tematika ezberdinek eragina izango zuten, noski, gure corpuseko testuetan emozioei eta sentimenduei ematen zaien lekuan eta pisuan. Edo agian aztergai izan ditugun kolokazioak [izena + adjektiboa] izateak ere izango zuen zerikusirik, euskaraz izenak adjektibatzeko joera gutxiago dagoelako beste 286 hizkuntza batzuetan baino, edo gaur egungo literatura arloko sormen lanetan izenak adjektibatzeko joera txikiagoa dagoelako literaturaren historiako beste garai batzuetan baino. Zalantza horiek argi uzten dute interesgarria eta oso komenigarria litzatekeela etorkizunean kolokazioen edo ustezko kolokazioen arlo honetan beste kolokazio mota batzuk ere aztertzea: beste eremu semantiko batzuk, batetik, eta beste kategoria gramatikal batzuk, bestetik. Kolokazioaren gaira hurbiltzeko metodologiari dagokionez, bestalde, argi geratu zaigu agerraldi kopuru handia ez dela nahikoa unitate lexiko biren edo gehiagoren arteko harremana kolokaziotzat jotzeko. Zentzu onak esaten digu gure zerrendako amorru gorri, gorputzaldi arraro edo trenpu on konbinazioak kolokaziotzat jo litezkeela zalantza handirik gabe, nahiz eta gure corpusean 10, 4 eta 16 aldiz baino ez diren erabiltzen guztira, hurrenez hurren. Agerraldi kopuru handiagoak dituzten beste asko, aldiz, nekez hartuko genituzke kolokaziotzat, hala nola sentimendu berri (33 agerraldi) edo erruki handi (62 agerraldi). Kolokazioak identifikatzeko metodologian asko dugu oraindik ikasteko eta hobetzeko, beraz. Azkenik, tesi honetako beste atal batzuetan ikusten ari garenarekin bat, oraingo aztergai honetan ere zantzu agerikoak aurkitu ditugu esateko euskal itzultzaileen testuetan arauarekiko errespetu eta otzantasun handiagoa nabari dela, bai erabileraren zuzentasunari dagokionez (ortografia zuzena, kasu), bai aldaera geografikoen bateratzeari dagokionez (euskalkietako aldaerak ez erabiltzeko joera). Horrez gain, erregistro mailan ere estandarizaziorako joera ere antzematen da, arautik aldentzen diren muturretako zenbait erabilera (behe mailakotzat eta herri mailakotzat jotzen direnak, esate baterako) gutxiagotan baliatzen baitituzte itzultzaileek; idazleak, aldiz, libreago eta malguago aritzen dira beren testuetan, batzuetan baita arau-hausle ere. 287 288 5 Ondorioak Tesi honen bitartez euskarara egindako literatur itzulpenetako hizkera euskaraz sortutako literatur lanetako hizkeratik bereizten den aztertu nahi izan dugu. Zehazki lexikoaren arloa jorratu dugu, eta hiru alderditan jarri dugu arreta: lexiko-aberastasuna, zehaztasunerako eta ñabardurarako joera, eta lexiko-ohiturei lotutako joera berritzaileak eta kontserbadoreak. Horretarako euskarara itzulitako literatur testuen eta euskaraz sortutako literatur testuen corpus konparagarri bat erabili dugu probaleku gisa. Corpus horretan hiru multzo aztertu ditugu: koloreak izendatzeko terminoen eremu semantikoa, denbora adierazteko adberbioak, eta emozioak eta sentimenduak adierazteko [izen + adjektibo] motako kolokazioak. Hiru multzoetako bakoitza osatzen duten terminoetatik testu itzulien eta ez-itzulien azpicorpusetan zein eta zenbat erabili diren neurtu eta konparatu dugu, baita termino bakoitza zenbat aldiz eta zenbat liburutan erabili den ere. Datu horien guztien analisia eginda, zenbait ondorio orokor plazaratzeko moduan gaude orain. 289 Lexiko-aniztasunari dagokionez, eta hiru multzoetako emaitzak asko sinplifikatuta, ondorio kontraesankorrak lortu ditugula irudi lezake lehen itxura batean: koloreen eremu semantikoan aniztasun handiagoa ikusten da oro har itzulpenetan; denbora-adberbioen multzoan testu ez-itzulietan nabari da aniztasun handiagoa; eta kolokazioen multzoan, itzulpenetan berriro. Emaitza itxuraz gorabeheratsu horiek, nolanahi ere, testu itzulien eta ez-itzulien joera argi samar batzuekin bat egiten dute gure iritziz, laster azalduko dugunez. Lehenengo, multzo bakoitzetik erauzi ditugun ondorio nagusiak aletuko ditugu, eta ondoren multzo bakoitzeko ondorio kontraesankor horiek gure ustez lotzen eta esplikatzen dituzten zehar-lerroak aurkeztuko ditugu. Koloreen eremu semantikoan adierazle ia guztiek itzulpenetan lexiko-aniztasun handiagoa dagoela erakusten dute. Koloreak izendatzeko termino gehiago ageri dira testu itzulietan ez-itzulietan baino, bai [izena + kolore] egituren bitartez sortutako koloreizendapenen azpimultzoan, bai kolore-konbinazioenean, eta oinarrizko kolore-izenen artean pareko kopuruak topatu ditugu bi azpicorpusetan. Termino horiek guztiak, gainera, gehiagotan erabiltzen dira guztira testu itzulietan, eta testu itzulietan ez-itzulietan baino agerraldi kopuru handiagoa duten terminoak gehiago dira alderantziz baino. Horrez gain, kolore-izen erabilienen eta gutxien erabiltzen direnen arteko aldea txikiagoa da itzulpenetan, hau da, itzultzaileek modu orekatuagoan jotzen dute termino bat edo bestea erabiltzera. Testu ez-itzulietan, ordea, agerraldiak termino gutxiagotan kontzentratzen dira, eta gutxien erabiltzen diren terminoek agerraldi nabarmen gutxiago dituzte. Beren hautuetan errepikakorragoak ageri dira idazleak, alegia. Azpicorpus batean eta bestean gailentzen diren termino motei dagokienez, ñabardurak zehazten dituzten kolore-izendapenak testu itzulien azpicorpusean ugariagoak direla ikusi dugu. Hala, ñabardura adierazteko atzizkiren batez (-ska, -kara, -zta...) sortu diren koloreizenak ugariagoak dira itzulpenetan, baita bi kolore-izen elkartuta sortzen diren koloreñabartzeak ere (gris nabar, hori arre...) Bestalde, testu ez-itzulietan hizkera estandarretik urruntzen diren kolore-izen gehiago eta gehiagotan erabiltzeko joera ikusten da. Izan ere, testu ez-itzulietan itzulietan baino 290 agerraldi nabarmen gehiago dituzten terminoetako asko hiztegietan euskalki-markarekin jasotzen diren formak dira (laru, beilegi, gorrail...), edo hiztegietan gomendatutako idazkeraz bestekoa dutenak (urdinskara, beltzezka...), bestela. Lexiko-sorkuntzari dagokionez, amaitzeko, berrikuntzei irekiagoa ageri da testu itzulien azpicorpusa: ugariagoak dira itzulpenetan mailegu eta kalkoen bitartez iritsitako koloreizendapenak (kaki, arrosa txikle...), batetik, eta [izena + kolore] egituraren bitartez sortutakoak (mertxika kolore, alberjinia kolore...), bestetik. Denbora-adberbioen multzoan, esan bezala, hiztegiak eta gramatikak arakatuta bildu ditugun adberbio guztien artetik gehiago erabiltzen dira testu ez-itzulien corpusean itzulienean baino. Adberbio horien agerpen-maiztasuna ere handiagoa da testu ez-itzulietan oro har. Baina kolore-izenetan ikusi bezala, denbora-adberbioen multzo honetan ere euskalki batekoak izateagatik (behingotz, oraindinokarren...) edo Euskaltzaindiaren Hiztegian jaso gabeak izateagatik (berandusko, orainik...) estandarretik urruntzen diren terminoak ugariagoak dira testu ez-itzulietan, eta neurri batean forma markatu horien presentziak esplikatzen du denbora-adberbioak testu ez-itzulietan itzulietan baino askotarikoagoak izatea eta maiztasun-tarte batzuetan behintzat ugariagoak izatea. Izan ere, corpusean agerraldi gehien dituzten terminoetan, hots, oso erabiliak direnetan, ez da ia alderik nabari bi azpicorpusen artean, eta agerraldi gutxi dituzten formetan gailentzen dira testu ez-itzulietako kopuruak; forma markatuetan, hain zuzen ere. Horrez gain, ohargarria da agerraldi kopuruen eta agerraldi horiek biltzen dituzten liburu kopuruen arteko erlazioan ere aldeak antzeman ditugula. Denbora-adberbioak testu ez-itzulietan oro har itzulpenetan baino maiztasun handiagoz erabiltzen badira ere (hots, agerraldi gehiago badituzte ere), proportzioan liburu gutxiagotan banatuta erabiltzen dira. Bestela esanda, testu ez-itzulietako agerraldiak gehiago dira baina luma gutxiagotan jasota ageri dira proportzioan, eta itzulpenetako agerraldiak gutxiago dira baina liburuetan hedatuago ageri dira. Horri gehitu behar zaio testu ez-itzulietan idazle zehatzen erabilera markatuak ere antzeman ditugula. Izan ere, agerraldi kopuruan testu ez-itzulien eta itzulien artean alde handiak neurtu dizkiegun denbora-adberbioetako batzuetan luma bakar bati zor 291 zaizkio agerraldi horietako gehienak, hau da, idazle bakar batenak dira agerraldi ia guztiak. Bestalde, itzultzaile bakar baten lumari zor izatea aldea oso kasu gutxitan antzeman dugu. Kolokazioetan, azkenik, aniztasun handiagoa ikusi dugu itzulpenetan, eta ohitura finkoagoak, berriz, testu ez-itzulietan. Izan ere, emozioak eta izenak adierazten dituzten izenek eta ondoan hartzen dituzten adjektiboek osatutako konbinazio ezberdin gehiago zenbatu ditugu testu itzulietan ez-itzulietan baino. Baina, horrez gain, izen kopuru berari testu ez-itzulietan adjektibo gehiago lotzen zaizkio, eta gutxiago itzulpenetan. Hau da, konbinatoria aztertuta ikusi dugu testu ez-itzulietan adjektibo gehiago erabilita konbinazio gutxiago direla emaitza, eta itzulpenetan, aldiz, adjektibo gutxiago baliatuta konbinazio ezberdin gehiago osatu direla. Testu ez-itzulietako konbinatoria murritzagoak, kolokazioez ari garela, erabilera finkatuago baten berri ematen digu. Itzulpenetan, aldiz, non konbinatoria handiagoa den, eta emaitza beraz askotarikoagoa, kolokazioak sortzeko jarrera irekiagoa ikusten da, ohiko konbinazio errotuak erabiltzetik harago doana. Agerraldi kopuruei buruzko datuek ere joera horren berri ematen digute. Bi azpicorpusen arteko aldea handiagoa da agerraldi gutxiko kolokazioetan, testu itzulien aldera. Hau da, agerraldi gutxi izateagatik ezohikotzat edo ez errotutzat jo daitezkeen konbinazioak maiztasun handiagoz erabiltzen dira itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. Testu ez-itzulietan erabilera finkatuak errepikatzeko joera kontserbadoreagoxea ikusten da, beraz. Itzulpenak, aldiz, konbinazio berriak ekartzeko sarbide inportanteagoak dira euskal idazleen testuak baino. Laburbilduz, aniztasun lexikoa testu itzulietan da handiagoa batzuetan eta testu ezitzulietan beste batzuetan, aztergai dugun multzoaren arabera. Multzo horien izaerari erreparatzen badiogu, alabaina, testu mota batek eta besteak aniztasun lexikalaren ekarpen hori modu ezberdinetan egiten dutela ikusten dugu. Testu itzulietan ñabardura eta zehaztasuna gaineratzen duten terminoen bitartez egiten da nagusiki ekarpen hori. Hau da, oinarrizko esanahiari xehetasunak gehituz eta horrela esanahia zabalduz. Hala, itzulpenetan ugariagoak dira kolore-izenen multzoan mailegu eta kalkoen bitartez esanahia zehazten duten terminoak (arrosa txikle, kaki, oliba berde...), [izena + kolore] egituraren bitartez inguruneko elementuen izenak erabiliz sortzen diren kolore-izendapenak (esne kolore, ikatz 292 kolore, kakao kolore...), ñabardurak adierazten dituzten atzizkien bitartez eratutako terminoak (arrosakara, morexka, zurizta... kolore-izenetan, eta geroxe, luzarotxo... denboraadberbioetan), eta oinarrizko bi kolore-izen elkartuz sortzen diren ñabardura kromatikoak (gris nabar, okre hori, zuri arre...). Hor, noski, zeresan handia dute sorburu-testuek, haiek eraginda gertatzen delako errealitateari ohiko ikuspuntutik begiratu beharrean begirada zabaltzea eta ingurunea izendatzeko modu berri eta zehatzagoak bilatu behar izatea. Testu ez-itzulietan, ordea, sinonimiaren ondorioz da aberatsagoa lexikoa. Hau da, esanahi bera adierazteko aukeran diren unitate lexikalen artetik aukera gehiago erabiltzen dituzte euskal idazleek itzultzaileek baino. Horixe erakusten du, hain zuzen, denboraadberbioen erabileraren analisiak. Idazleek kontaera denboran kokatzeko eskura dituzten esanahi bereko termino guztien artean termino gehiago baliatzen dituzte. Eta argi geratu da, bestalde, testu ez-itzulietan igarri dugun sinonimo-aberastasun hori aldaera diatopikoen erabilerari zor zaiola neurri handi batean, baita erregistro mailako aldaeren eta arautik desbideratzen diren bestelako aldaeren erabilerari ere. Izan ere, idazleen testuetan aberastasun handiagoa ikusi dugu euskalkietakotzat jotzen diren terminoetan, erregistroetan (bereziki behe mailakoetan) eta arauaz besteko idazkera duten terminoetan. Testu mota bakoitzak, beraz, bere indargunea du lexiko-aberastasuna sortzeari dagokionez. Esan liteke itzulpenek semantikoki aberasten dutela euskara, esanahi mailako ñabardurez eta zehaztasunez hornitzen duten heinean. Testu ez-itzuliek ez dute esanahia zabaltzen, baina adierazleen ugaritasunaren bitartez —sinonimoen bitartez— egiten dute ekarpena. Tesi honen hasieran, marko teorikoaz eta aurrekariez aritu garenean, lexikoaberastasunaren inguruan egin diren ikerlanetan emaitzak gorabeheratsuak izan direla esan dugu. Oro har datu multzo oso handiak eta gordinak erabili izan direnean (type/token ratioa eta elementu lexikalen eta gramatikalen arteko ratioa, nagusiki), itzulpenetan aberastasun lexikal txikiagoa dagoela erakutsi dute datuek (Laviosa 1997, 1998 eta 2002; Xiao, He eta Yue 2010). Baina kopuru gordinak bazter utzi eta termino multzo txikiagoak xehe aztertu direnean, bestelakoak izan dira ondorioak. Jantunenek (2001 eta 2004) ez zuen pobrezia lexikorik antzeman finlandierazko testu itzulietan maila-adberbioen edo adberbio 293 graduatzaileen sinonimo multzo bat ikertu zuenean. Koloreak izendatzeko terminoen eremu semantikoan, ordea, Olohanek (2004) aberastasun handiagoa topatu zuen ingelesezko testu ez-itzulietan, baina kontrako joera -ish atzizkiaren bidez sortutako adjektiboetan (Olohan 2003). Gure azterlanean koloreen eremu semantikoaren azterketak aldez bat egiten du Olohanen emaitzekin. Haren ikerlanean -ish atzizkiaren bidez sortutako kolore-izendapen berriak itzulpenetan gehiago ziren bezalaxe, gurean ere kolore-izendapen berriak sortzeko baliabideei dagokienez oparotasun handiagoa antzeman dugu testu itzulietan: [izena + kolore] egituraren bidez sortutako kolore-izendapenetan; -kara, -ska, -zta eta antzeko atzizkien bidez sortutakoetan; eta oinarrizko bi kolore-izen elkartuz sortutako konbinazioetan. Oinarrizko kolore-izenen erabileran, berriz, pareko kopuruak topatu ditugu bi azpicorpusetan, Olohanek ez bezala, hark aberastasun handiagoa ondorioztatu baitzuen testu ez-itzulietan. Denbora-adberbioen erabileran, azkenik, gure testu ez-itzulietako aberastasun handiagoa bat dator Olohanek koloreen azterketan lortutako ondorioekin, baina ez Jantunenek adberbio graduatzaileen azterketatik ondorioztatutakoarekin, hark antzeko erabilera antzeman baitzuen bi azpicorpusetan. Gorabehera hauek guztiek iradokitzen dute, gure ustez, aberastasun lexiko terminoa etiketa oso zabala dela, eta lexikoa aberasteko askotariko moduak dauden bezalaxe, corpus bateko edo testu mota bateko aberastasun lexikala neurtzeko hurbilpen modu ugari daudela, zeri erreparatzen zaion. Aberastasun hori zehaztasun semantikoa neurtuz egin daiteke, edo sinonimo erabatekoen arteko aniztasuna kalkulatuz, edo aldaera estandarraren eta diatopikoen arteko oreka neurtuz, edo proposamen lexikal berriak egiteko ahalmena aztertuz... Asko eta askotarikoak dira auziari begiratzeko moduak, eta aniztasun horren araberakoak dira, horrenbestez, lortzen diren emaitzak. Testu mota batzuetan edo besteetan lexiko aberatsagoa dagoen baieztatzen saiatzea baino egokiagoa da, gure iritzi apalean, ebaztea zer alderditan edo zer baliabide nagusiren bitartez den testu mota bat bestea baino aberatsagoa lexikoari dagokionez. Alde horretatik, gu ez gara ausartuko ebazten euskarazko testu itzulien eta ez-itzulien artean zein diren lexiko mailan aberatsagoak, halakorik egitea orokorkeria litzatekeela uste 294 baitugu. Aitzitik, nahiago dugu joerez eta ekarpen zehatzez mintzatu. Gure ustez, testu mota batzuek eta besteek bi modu nagusi ezberdinetan egiten diote ekarpena euskararen lexikoondareari: testu itzuliek oro har semantikoki zabaltzen dute lexikoa, zehaztasun eta ñabardura semantikoen bitartez, eta horretarako lexiko-sorkuntzan, maileguetan, kalkoetan eta eratorpenean dute indargune nagusia; eta testu ez-itzuliek sinonimiaren bitartez egiten dute ekarpena, hizkera maila ezberdinetako aldaeren ugaritasuna baliabide nagusi hartuta. Bestalde, gure ikerlanean zehar argi ikusi dugu azterketa zenbaki hutsetan oinarritzeak erredukzionismo arriskutsura eraman gaitzakeela datuak interpretatzeko orduan, eta irakurketa kuantitatiboari analisi kualitatiboa gehitzea behar-beharrezkoa dela aztergaiari buruzko informazio bete-betekoa ondorioztatu ahal izateko. Gaiari lexiko-sorkuntzaren ikuspuntutik begiratuta, itzulpenetan oro har jarrera ireki eta berritzaileagoak ikusi ditugu. Alde batetik, esanahi berriak sortzeko prozeduretan oparotasun handiagoa aurkitu dugu itzulpenetan, hala [izena + kolore] egituradun kolore-izendapenen bitartez, nola kalko eta maileguen bidez, atzizkiak erabiliz edo elkarketaren ondorioz. Bestetik, kolokazioak testu itzulien azpicorpusean ugariagoak izateak erakusten digu itzulpenak hitz konbinazio berri eta ezohikoen sarbide garrantzitsua direla. Izan ere, testu itzulietan kolokazio ezberdin gehiago aurkitu ditugu, eta gainera agerraldi gutxi izateagatik ezohikotzat edo berritzailetzat jo daitezkeen kolokazioak ere ugariago erabiltzen dira itzulpenetan. Pentsatzekoa da horretan itzulpenen atzeko sorburu-testuek zeresan handia izango dutela, eta beste hizkuntzetan ohikoak diren kolokazioak gurera ekartzearen ondorioz direla askotarikoagoak kolokazioak itzulpenetan testu ez-itzulietan baino. Testu ez-itzulietan, aldiz, erabilera errotuak errepikatu eta finkatzeko joera ikusten da, eta orobat ezohiko erabilerak gutxiagotan baliatzekoa, eta alde horretatik euskal idazleen testuetan jarrera kontserbadoreagoa nabari dela esan genezake. Auzi honen inguruan lortu ditugun datuek kontraste nabarmena egiten dute gai honetaz aritu diren beste ikerlanen emaitzekin. Lexiko-sorkuntzari dagokionez, testu ezitzuliak oro har sortzaileagoak direla ondorioztatua zuten bai Olohanek (2003 eta 2004), bai Williamsek (2005). Lehenak -ish bidez sortutako ingelesezko adjektiboak testu ez-itzulietan ugariagoak eta ezohikoagoak zirela ikusi zuen. Bigarrenak frantsesezko eta ingelesezko 295 302 Bibliografia Aierbe, Axun (2008). La traducción a la lengua vasca de las unidades fraseológicas especializadas del lenguaje administrativo. In M. I. González (ed.), A Multilingual Focus on Contrastive Phraseology and Techniques for Translation (27-44), Kovač. Altzibar, Xabier (2006). Kolokazioak euskaraz. Zer axola duten kazetaritzan, Kazetaritza euskaraz: oraina eta geroa, Euskarazko Kazetaritzaren I. Kongresua, (385-395), UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. Altzibar, Xabier eta Odriozola, Juan Carlos (2013). Kolokazioak: OEH eta egungo erabilera. In R. Gomez, J. Gorrotxategi, J. Lakarra eta C. Moulone (ed.), Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra (23-40), UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. Anderman, Gunilla eta Rogers, Margaret (2008). Incorporating Corpora. The Linguist and the Translator, Multilingual Matters. 303 Arrula, Garazi (2018). Autoitzulpenaren teoria eta praktika Euskal Herrian. [Doktorego-tesia, UPV/EHU]. https://addi.ehu.es/handle/10810/27983 Atxaga, Bernardo (2006). Andimaren liburu bat eskuan. Euskera, 51, 2006 (1), 45-49. https://www.euskaltzaindia.eus/dok/euskera/66572.pdf#page=1 Atxaga, Bernardo (2013). Bernardo Atxaga: itzulpen-ohiturei buruzko galdetegiaren erantzunak. Argitaragabea. Baker, Mona (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge. Baker, Mona (1993). Corpus linguistics and Translation Studies. Implications and applications. In M. Baker, G. Francis and E. Tognini-Bonelli (ed.), Text and Technology. In Honour of John Sinclair (233-250). John Benjamins. Baker, Mona (1995). Corpora in Translation Studies: An overview and some suggestions for future research. Target, 7(2), 223-243. https://doi.org/10.1075/target.7.2.03bak Baker, Mona (1996). Corpus-based translation studies: The challenges that lie ahead. In H. Somers (ed.), Terminology, LSP and Translation: Studies in language engineering, in honour of Juan C. Sager (175-186). John Benjamins. Baker, Mona (1999). The Role of Corpora in Investigating the Linguistic Behaviour of Professional Translators. International Journal of Corpus Linguistics, 4(2), 281-298. https:// doi.org/10.1075/ijcl.4.2.05bak Baker, Mona (2004). A corpus-based view of similarity and difference in translation. International Journal of Corpus Linguistics, 9 (2), 167–193. https://doi.org/10.1075/ijcl.9.2.02bak Baker, Mona (2007). Patterns of Idiomaticity in Translated vs: Non-Translated Text. Belgian Journal of Linguistics, 21 (1), 11-21. https://doi.org/10.1075/bjl.21.02bak Barambones, Josu (2009). La traducción audiovisual en ETB-1: un estudio descriptivo de la programación infantil y juvenil. UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. https://addi.ehu.es/ handle/10810/12182 Baroni, Marco eta Bernardini, Silvia (2003). A preliminary analysis of collocational differences in monolingual comparable corpora. In D. Archer, P. Rayson, A. Wilson eta T. McEnery (ed.), Proceedings of the Corpus Linguistics 2003 Conference (82-91). UCREL, Lancaster University. Baroni, Marco eta Bernardini, Silvia (2006). A new Approach to the Study of Translationese. Literary and Linguistic Computing, 21 (3), 259-274. https://doi.org/10.1093/llc/fqi039 304 Beldarrain Agirre, Josune (2010). Alegia klasikoak euskaraz: Isopeteko, La Fontaineren eta Samaniegoren alegien berridazketen azterketa. UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. https://addi.ehu.es/handle/10810/12307 Bernardini, Silvia (2007). Collocations in Translated Language: Combining Parallel, Comparable and Reference Corpora. In M. Davies, P. Rayson, S. Hunston eta P. Danielsson (ed.), Proceedings of the Corpus Linguistics Conference (CL2007) (1-16). University of Birmingham. Biguri, Koldo (2016). Euskararen eta gaztelaniaren arteko itzulpenaren estilistika konparatu baterako materialak: perpaus erlatibo esplikatiboak euskaratik gaztelaniara eginiko literatura-itzulpenetan. [Doktorego-tesia, UPV/EHU]. https://addi.ehu.es/handle/ 10810/32669 Blum-Kulka, Shoshana eta Levenston, Edward A. (1983). Universals of Lexical Simplification. In Faerch, C. eta Kasper, G. (ed.), Strategies in Interlanguage Communication (119-139). Longman. Blum-Kulka, Shoshana (1986). Shifts of Cohesion and Coherence in Translation. In J. House eta S. Blum-Kulka (ed.), Interlingual and Intercultural Communication: Discourse and Cognition in Translation and Second Language Acquisition Studies (17-35). Gunter Narr. Bosque, Ignacio (2004). Redes. Diccionario combinatorio del español contemporáneo, Ediciones SM. Bostak bat Kultur Elkartea (d.g.). Adorez hiztegiak. https://www.bostakbat.org/azkue/ Bracho Lapiedra, Llum; Marco Borillo, Josep; Oltra Ripoll, Maria D. eta Peña Martínez, Gemma (2019). El model de llengua de les traduccions valencianes (1990-2000). Introducció, objetius i metodologia. In T. Molés Cases eta M.D. Oltra Ripoll (ed.), El Corpus COVALT: model de llengua, sociologia del traductor i anàlisi traductològica (2-12). Biblioteca Catalànica Germànica, 15. Shaker Verlag. Bracho Lapiedra, Llum eta Peña Martínez, Gemma (2019). El Model de llengua del català en el corpus COVALT: estudi ortogràfic, morfològic i lèxic. In T. Molés Cases eta M.D. Oltra Ripoll (ed.), El Corpus COVALT: model de llengua, sociologia del traductor i anàlisi traductològica (13-36). Biblioteca Catalànica Germànica, 15. Shaker Verlag. Bracho Lapiedra, Llum; Marco Borillo, Josep; Oltra Ripoll, Maria D. eta Peña Martínez, Gemma (2019). El model de llengua de les traduccions valencianes (1990-2000). Conclusions. In T. Molés Cases eta M.D. Oltra Ripoll (ed.), El Corpus COVALT: model de llengua, sociologia del traductor i anàlisi traductològica (83-87). Biblioteca Catalànica Germànica, 15. Shaker Verlag. 305 Candel-Mora, Miguel A. eta Vargas-Sierra, Chelo (2013). An Analysis of Research Production in Corpus Linguistics Applied to Translation. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 95, 317-324. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.10.653 Cano, Harkaitz (2017). Eztabaidak literaturarekin XXI. mendean [bideoa]. 2017-02-14. Bilbo. https://www.youtube.com/watch?v=GL2RxK9QIKA Chen, Juiching Wallace (2006). Explicitation through the use of connectives in translated Chinese: A corpus-based study. University of Manchester. Chesterman, Andrew (2004). Beyond the particular. In A. Mauranen eta P. Kujamäki (ed.), Translation Universals. Do they exist? (33-49). John Benjamins. Chesterman, Andrew (2004). Hypotheses about translation universals. In G. Hansen, K. Malmkjær eta D. Gile (ed.), Claims, Changes and Challenges in Translation Studies, John Benjamins. Church, Kenneth Ward eta Hanks, Patrick (1990). Word Association Norms, Mutual Information and Lexicography. Computational Linguistics, 16 (1), 22-29. https://doi.org/ 10.1093/oso/9780199292332.003.0019 Corpas Pastor, Gloria (1996). Manual de fraseología española. Gredos. Corpas Pastor, Gloria (2015). Translating English verbal collocations into Spanish: on distribution and other relevant differences related to diatopic variation. Lingvisticæ Investigationes, 38(2), 229-262. https://doi.org/10.1075/li.38.2.03cor Corpas Pastor, Gloria (2017). Collocational Constructions in Translated Spanish: What Corpora Reveal. In R. Mitkov (ed.), Computational and Corpus-Based Phraseology. Second International Conference. Europhras (29-40). Springer. Corpas Pastor, Gloria (2018). Laughing one's head off in Spanish subtitles: a corpus-based study on diatopic variation and its consequences for translation. In Mogorrón Huerta, P. eta Albaladejo-Martínez, A. (ed.) Fraseología, Diatopía y Traducción / Phraseology, Diatopic Variation and Translation (32-71). John Benjamins. Council of Europe (2023). European Charter for Regional or Minority Languages. https://rm.- coe.int/collected-texts-charter-3e-edition-gbr/1680acca81 Cronin, Michael (2003). Translation and Globalization. Routledge. Danielsson, Pernilla (2003). Automatic extraction of meaningful units from corpora. A corpusdriven approach using the word stroke. International Journal of Corpus Linguistics, 8(1), 109-127. https://doi.org/10.1075/ijcl.8.1.06dan 306 Dayrell, Carmen (2004). Towards a corpus-based research methodology for investigating lexical patterning in translated texts. Language Matters, 35(1), 70-101. https://doi.org/ 10.1080/10228190408566205 Dayrell, Carmen (2007). A Quantitative Approach to Compare Collocational Patterns in Translated and Non-Translated Texts. International Journal of Corpus Linguistics, 12(3), 375404. https://doi.org/10.1075/ijcl.12.3.04day Elhuyar Fundazioa (d.g.a). Elhuyar hiztegia. https://hiztegiak.elhuyar.eus/ Elhuyar Fundazioa (d.g.b). Dabilena. Web-corpusen ataria. https://dabilena.elhuyar.eus/ Etxebarria, Jose Ramon eta Bilbao, Xabier (2012). Magnitude fisikoekin eratzen diren <izena+aditza> motako kolokazioak euskaraz, bost magnituderen kasuan. Uztaro, 82, 55-81. https://doi.org/10.26876/uztaro.82.2012.3 Etxebarria, Jose Ramon (2013). Fisikako bost magnituderen kolokazioak euskaraz. In X. Alberdi eta P. Salaburu (ed.), Terminologia naturala eta terminologia planifikatua euskararen normalizazioari begira. Ugarteburu Terminologia Jardunaldiak (V), UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. Etxeberria Ramírez, Isabel (2012). Euskarara itzulitako literatur testuen hizkuntza-ezaugarriak eta euskaraz sortutakoenak konparatzeko metodologia-proposamen bat. In F. Garcia Murga eta N. Madariaga Pisano (ed.), Hitzen artean: Axun Aierbe Gogoan (153-174), Udako Euskal Unibertsitatea. Etxeberria Ramírez, Isabel (2015). Pana y terciopelo en la literatura vasca traducida y no traducida. Aspectos lingüístico-estilísticos resultantes de la comparación de dos corpus. In M. T. Sánchez Nieto, S. Álvarez Álvarez, V. Arnáiz Uzquiza, M. T. Ortego Antón, L. Santamaría Ciordia eta R. Fernández Muñiz (ed.), Metodologías y aplicaciones en la investigación en traducción e interpretación con corpus (63-90), Universidad de Valladolid. Etxeberria Ramírez, Isabel (2022). Kolokazioak literatur testu itzulietan eta ez itzulietan: emozioak eta sentimenduak. In A. Arriortua Zorrila, A. Lizardi Ituarte, S. Monforte del Valle eta L. Vela Plo (ed.), Kimu berriak Euskal Hizkuntzalaritzan (85-117), Udako Euskal Unibertsitatea. Etxeberria Ramírez, Isabel (2023). Los colores en textos literarios traducidos y no traducidos en lengua vasca. In J. Bourne, M. M. Fernández Sánchez, J. Gutiérrez Artacho, T. Portnova, M. Pradas Macías eta E. Quero Gervilla (ed.), Reflexiones sobre ética profesional de traductores e intérpretes y buenas prácticas. Nuevos contextos en la profesión y en la formación (297-308), Comares. 307 Euskaltzaindia (d.g.). Euskaltzaindiaren hiztegia. https://www.euskaltzaindia.eus/index.php? option=com_hiztegianbilatu&Itemid=410 Euskaltzaindia (1991). Euskal Gramatika. Lehen Urratsak I. Euskaltzaindia. https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/6844.pdf Euskara Institutua, UPV/EHU. (d.g.). Denbora adberbioak. In Sareko Euskal Gramatika (SEG). www.ehu.eus/se Euskara Institutua, UPV/EHU. (2021eko otsailaren 15a). Egungo Testuen Corpusa. https:// www.ehu.eus/etc/ Even-Zohar, Itamar (1990). The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem. Poetics Today, 11(1), 45-51. https://doi.org/10.2307/1772668 Finbar Brett, David; Loranc-Paszylk, Barbara eta Pinna, Antonio (2021). A corpus-driven analysis of adjective/noun collocations in travel journalism in English, Italian and Polish. In Calzada, M. eta Laviosa, S. (ed.) Reflexion critica en los estudios de traduccion basados en corpus / CTS spring-cleaning: A critical reflection. MonTI, 13, 114-147. https:// doi.org/10.6035/monti.2021.13.04 Gabiria, Julen (2013). Julen Gabiria: itzulpen-ohiturei buruzko galdetegiaren erantzunak. Argitaragabea. Gomez Zubia, Genaro (2003). Grimm anaien Kinder-und Hausmärchen euskaraz. UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. http://www.euskara.euskadi.net/appcont/tesisDoctoral/PDFak/genaro_gomez_TESIS.p df Gurrutxaga, Amagoia. (2020ko urtarrilaren 26a). Itzuliaren itzulian. Berria. https://www.berria.eus/albisteak/176653/itzuliaren-itzulian.htm Halverson, Sandra (2003). The cognitive basis of translation universals. Target, 15 (2), 197241. https://doi.org/10.1075/target.15.2.02hal House, Juliane (2008). Beyond Intervention: Universals in Translation? Trans-kom, 1 (1), 6-19. https://d-nb.info/999838377/34 Hu, Kaibao (2016). Introducing Corpus-based Translation Studies. Springer. Ibarluzea, Miren (2017). Itzulpengintzaren errepresentazioak euskal literatura garaikidean: eremuaren autonomizazioa, literatur historiografiak eta itzultzaileak fikzioan. [Doktorego-tesia, UPV/EHU]. https://addi.ehu.es/handle/10810/26629 308 Ibarluzea, Miren (2021). Euskal literatura itzuliaren egiturak eta islak. 1975-2015. Euskaltzaindia - Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU). Iker 38. Iñurrieta, Uxoa (2019). Aditza+izena unitate fraseologikoak gaztelaniatik euskarara: azterketa eta tratamendu konputazionala. [Doktorego-tesia, UPV/EHU]. https://addi.ehu.es/ handle/10810/41483 Jaka, Aiora (2009). El discurso de la traducción en la historia de la traducción vasca. 1611. Revista de historia de la traducción, 3. http://www.traduccionliteraria.org/1611/art/jaka.htm Jaka, Aiora (2012). Itzulpenari buruzko gogoeta eta itzulpen-praktika Joseba Sarrionandiaren lanetan. Euskaltzaindia - Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU). Iker 28. Jantunen, Jarmo Harri (2001). Synonymity and Lexical Simplificationin Translations: A Corpusbased Approach. Across Languages and Cultures, 2(1), 97-112. https://doi.org/ 10.1556/acr.2.2001.1.7 Jantunen, Jarmo Harri (2004). Untypical patterns in translations: Issues on corpus methodology and synonymity. In A. Mauranen eta P. Kujamäki (ed.), Translation Universals. Do they exist? (101-126). John Benjamins. Kenning, Marie-Madelaine (2010). What are parallel and comparable corpora and how can we use them. In A. O’Keeffe eta M. McCarthy (ed.), The Routledge Handbook of Corpus Linguistics, Routledge. Kenny, Dorothy. (1998). Creatures of Habit? What Translators Usually Do with Words. Meta, 43 (4), 515–523. https://doi.org/10.7202/003302ar Kenny, Dorothy (2001). Lexis and creativity in translation. St. Jerome Publishing. Kolore (2021eko irailaren 21a). In Wikipedia. https://eu.wikipedia.org/wiki/Kolore [kontsultadata: 2021eko abenduaren 29a]. Kruger, Alet (2004). Corpus-based translation research: its development and implications for general, literary and Bible translation. Acta Theologica, 22 (1) Supplementum 2, 70106. https://doi.org/10.4314/actat.v22i1.5455 Labayru Fundazioa. (d.g.). Labayru hiztegia. https://hiztegia.labayru.eus/ Lacreu Cuesta, Josep (2002). Els models de llengua del valencià. In E. Casanova, J. Martí Mestre eta A. Saragossà Alba (koord.), Estudis del valenciàd’ara: actes del IV Congrés de Filologia Valenciana del 20 al 22 de maig de 2000: en homenatge al Doctor Joan Veny (241-251), Denes. 309 Landart, Daniel (1973). Xuri gorriak eta... Antzerkilarien Biltzarra. Laviosa, Sara (1998). Core patterns of lexical use in a comparable corpus of English narrative prose. Meta, 43(4), 557-570. https://doi.org/10.7202/003425ar Laviosa, Sara (2002). Corpus-based Translation Studies. Theory, Findings, Applications. Rodopi. Laviosa-Braithwaithe, Sara (1997). Investigating simplification in an English comparable corpus of newspaper articles. In K. Klaudy eta J. Kohn (ed.), Transferre necesse est. Proceedings of the Second International Conference on Current Trends in Studies of Translation and Interpreting (531-540). Scholastica. Lertxundi, Anjel (1993). Oinarriko proposamena mileniorako. Jakin, 79, 56-60. https://www.- jakin.eus/show/c9cc867daf22ef757f5b3c3ad6ed9e51704d55c3 Lertxundi, Anjel (2019). Itzuliz usu begiak. Alberdania. López Gaseni, Manu (2000). Euskarara itzulitako Haur eta Gazte Literatura. Funtzioak, eraginak eta itzulpen-estrategiak. UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. http://www.euskara.euskadi.net/appcont/tesisDoctoral/PDFak/manu_lopez_gaseni_TESIS.pdf López Gaseni, Manu (2000). Euskaratutako Haur eta Gazte Literaturaren azterketa: funtzioak, eraginak eta itzulpen-estrategiak. Senez, 22, 31-51. https://eizie.eus/eu/argitalpenak/ senez/20001001/gaseni López Gaseni, Manu (2009). Euskal itzulpenen inbentarioa eta azterketa. 1976-2008. Senez, 37, 299-311. https://eizie.eus/eu/argitalpenak/azterketak-txostenak/inbentarioa López Gaseni, Manu (2010). Genero periferikoen agerpena euskal literaturaren historietan. Euskera, 55, 2, 841-852. https://doi.org/10.59866/eia.v2i55.219 Malmkjaer, Kirsten (1993). Who Can Make Nice a Better Word Than Pretty? Collocation, Translation, and Psycholinguistics. In M. Baker, G. Francis and E. Tognini-Bonelli (ed.), Text and Technology. In Honour of John Sinclair (233-250). John Benjamins. Malmkjær, Kirsten (1997). Punctuation in Hans Christian Andersen’s stories and their translations into English. In F. Poyatos (ed.), Nonverbal Communication and Translation: New Perspectives and Challenges in Literature, Interpretation and the Media, John Benjamins. Malmkjaer, Kirsten (2008). Norms and Nature in Translation Studies. In G. Anderman eta M. Rogers (ed.), Incorporating Corpora. The Linguist and the Translator (49-59). Multilingual Matters. 310 Manterola, Elizabete (2011). Euskal literatura beste hizkuntza batzuetara itzulia. Bernardo Atxagaren lanen itzulpen moten arteko alderaketa. UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua. https://addi.ehu.es/handle/10810/12382 Marco Borillo, Josep (2009). Normalisation and the translation of phraseology in the COVALT corpus. Meta, 54 (4), 842–856. https://doi.org/10.7202/038907ar Marco Borillo, Josep (2013). Tracing marked collocation in translated and non-translated literary language: A case study based on a parallel and comparable corpus. In C. Way, S. Vandepitte, R. Meylaerts eta M. Bartłomiejczyk (ed.), Tracks and Treks in Translation Studies (167–188). John Benjamins. Marco Borillo, Josep (2018). Connectives as indicators of explicitation in literary translation: A study based on a comparable and parallel corpus. Target, 30 (1), 87-111. https:// doi.org/10.1075/target.16042.mar Marco Borillo, Josep (2019). La morfologia verbal en el model de llengua de les traduccions. In T. Molés Cases eta M.D. Oltra Ripoll (ed.), El Corpus COVALT: model de llengua, sociologia del traductor i anàlisi traductològica (37-56). Biblioteca Catalànica Germànica, 15. Shaker Verlag. Marco Borillo, Josep (2021). Testing the Gravitational Pull Hypothesis on modal verbs expressing obligation and necessity in Catalan through the COVALT corpus. In M. Bisiada (ed.), Empirical studies in translation and discourse (27–52), Language Science Press. Marco Borillo, Josep eta Bracho Lapiedra, Llum (2023). Light Verb Constructions as a testing ground for the Gravitational Pull Hypothesis. An analysis based on the COVALT corpus. In M. Izquierdo eta Z. Sanz-Villar (ed.), Corpus Use in Cross-linguistic Research: Paving the way for teaching, translation and professional communication (12-33), Studies in Corpus Linguistics, 113, John Benjamins. Martínez Llenas, Bárbara (2009). Las perífrasis como elementos únicos del español. Fòrum de recerca, 2009-2010, 15, 19-28. https://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/ 10234/77607/forum_2009_2.pdf Martínez Vilinsky, Bárbara (2012). On the lower frequency of occurrence of Spanish verbal periphrases in translated texts as evidence for the unique items hypothesis. Across Languages and Cultures, 13 (2), 197-210. https://doi.org/10.1556/acr.13.2012.2.4 Martínez Vilinsky, Bárbara (2016). La infrarrepresentación de elementos únicos en textos traducidos de inglés a españolperífrasis verbales, demostrativos y sufijos apreciativos en un corpus comparable y paralelo de novela policíaca. [Doktorego-tesia, Universitat Jaume I]. https://doi.org/10.6035/14007.2016.153068 311 318 Eranskinak 319 320 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 1 Odol mamituak Alaine Agirre E 2014 Elkar 2 X hil da Alaine Agirre E 2015 Elkar 3 Bi aldiz erditu zinen nitaz, ama Alaine Agirre E 2017 Elkar 4 Libe Alaine Agirre E 2017 Erein 5 Maren Alaine Agirre E 2017 Erein 6 Baietz okerreko bidea aukeratu! Edorta Agirre G 2006 Alberdania 7 Romain zen bere izena Joxean Agirre G 2003 Elkar 8 La lutte finale Joxean Agirre G 2008 Elkar 9 Zwei Frauen Joxean Agirre G 2011 Elkar 10 Adiskide bat nuen Joxean Agirre G 2013 Elkar 11 Gizajoen katalogoa Joxean Agirre G 2016 Elkar 12 Goldsmithen ikaslea Joxean Agirre G 2017 Elkar 13 Ispiluak eta itsasoak Joxean Agirre G 2018 Elkar 14 Sua falta zaigu Katixa Agirre E 2007 Elkar 15 Habitat Katixa Agirre E 2009 Elkar 16 Atertu arte itxaron Katixa Agirre E 2015 Elkar 17 Amek ez dute Katixa Agirre E 2018 Elkar 18 Tximeletak bizkarrean Ugaitz Agirre G 2018 Susa 19 Simone de Beauvoir, Emakume libre bat XX. mendean Arantxa Agirreurreta E 2008 Elkar 20 Walter Benjaminen aingerua Gernikako bonbardaketatik Ignazio Aiestaran G 2010 Elkar 21 Azken apeza Piarres Aintziart G 2005 Elkar 22 Luzaiden gaindi 2 Angel Aintziburu G 2009 Elkar 23 Errauts Eneko Aizpurua G 2011 Erein 24 Herensuge gorriaren urtea Eneko Aizpurua G 2013 Erein 25 Lehertu da festa Eneko Aizpurua G 2016 Erein 26 Kafka Bilbon Pedro Alberdi G 2002 Alberdania 27 Carlos izena zuen gizona Pedro Alberdi G 2009 Alberdania 28 Aulki bat elurretan Uxue Alberdi E 2007 Elkar 29 Aulki jokoa Uxue Alberdi E 2009 Elkar 30 Euli-giro Uxue Alberdi E 2013 Susa 31 Jenisjoplin Uxue Alberdi E 2017 Susa 32 Kontrako eztarritik Uxue Alberdi E 2019 Susa 33 Baserri biziari eusteko lanak Jose Anjel Aldai G 2017 Txalaparta 34 Euskal karma Jon Alonso G 2001 Susa 321 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 35 Hodei berdeak Jon Alonso G 2003 Susa 36 Erretzaileen eremua Jon Alonso G 2006 Susa 37 Zintzoen saldoan Jon Alonso G 2012 Txalaparta 38 Hiri hondakin solidoak Jon Alonso G 2015 Txalaparta 39 Beltzaren koloreak Jon Alonso G 2016 Susa 40 Back to Leizarraga Kepa Altonaga G 2015 Pamiela 41 Duvoisin kapitainaren malura Kepa Altonaga G 2018 Pamiela 42 Ihes lerroak Xabier Altube G 2009 Erein 43 Euskararen bidegurutzetik Kike Amonarriz G 2019 Elkar 44 Basa Miren Amuriza E 2019 Elkar 45 Rufino Arrola, Vulkanoren atzamarrak Xabier Amuriza G 2002 Soinuaren liburutegia 46 Olatu bat kuartelen gainetik Xabier Amuriza G 2009 Lanku 47 4x4 operazioa Xabier Amuriza G 2013 Lanku 48 Neska bat leku inposiblean Xabier Amuriza G 2018 Elkar 49 Prime-time John Andueza G 2014 Elkar 50 Danba John Andueza G 2017 Elkar 51 Elezaharren bidetik Martin Anso G 2004 Alberdania 52 Ordu bietan frontoian Jokin Ansorena G 2010 Alberdania 53 Ospitalekoak Mikel Antza G 2010 Susa 54 Atzerri Mikel Antza G 2012 Susa 55 Erbia biper beltxean bezala Jokin Apalategi G 2016 Utriusque Vasconiae 56 Gure Gauzak SA Ur Apalategi G 2004 Utriusque Vasconiae 57 Fikzioaren izterrak Ur Apalategi G 2010 Susa 58 Mea culpa Uxue Apaolaza E 2011 Elkar 59 Bost ahizpa Aitor Arana G 2005 Euskaltzaindia-BBK 60 Dorian Grayren egiazko erretratua Aitor Arana G 2011 Txalaparta 61 Sacamantecas nuen aita Aitor Arana G 2012 Txalaparta 62 Atejolea eta Izaki misteriotsua Aitor Arana G 2016 Gaumin 63 Hitzak eta giltzak Iñigo Aranbarri G 2001 Alberdania 64 Sakabi, soinu txikiaren handitasuna Iñigo Aranbarri G 2003 Soinuaren liburutegia 65 Hizlandia Iñigo Aranbarri G 2006 Susa 66 Zulo bat uretan Iñigo Aranbarri G 2008 Susa 67 Zamaontzia Iñigo Aranbarri G 2011 Susa 68 Apirila Iñigo Aranbarri G 2014 Susa 322 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 69 Txanton Garrote agertokitik... Iñigo Aranbarri G 2016 Pamiela 70 Munduko tokirik ederrena Iñigo Aranbarri G 2018 Susa 71 Damutzen ez direnak Itxaso Araque E 2012 Elkar 72 Goizeko zazpiak Nora Arbelbide E 2006 Elkar 73 Californiako Eskual Herria Xipri Arbelbide G 2002 Euskaltzaindia/BBK 74 Euskaldunak Aljerian Xipri Arbelbide G 2003 Elkar 75 Janpierre Arbelbide Xipri Arbelbide G 2005 Egan 76 Zoriona, 31 eta esku Xipri Arbelbide G 2005 Labayru 77 Xuri-gorriak Xipri Arbelbide G 2007 Elkar 78 Requiem Xipri Arbelbide G 2008 Elkar 79 Sorginak (lehen eta orain, Afrikan eta hemen) Xipri Arbelbide G 2011 Elkar 80 Garapena gelditu Xipri Arbelbide G 2017 Maiatz 81 Gelatxo, soinuaren bidaia luzea Pako Aristi G 2001 Soinuaren liburutegia 82 Gauza txikien liburua Pako Aristi G 2004 Erein 83 Note book Pako Aristi G 2005 Erein 84 Udan lan egiten zuen gizona Pako Aristi G 2007 Erein 85 Independentziaren paperak Pako Aristi G 2012 Erein 86 Euskararen isobarak Pako Aristi G 2014 Erein 87 Ohe hotzak Jon Ariza de Miguel G 2016 Elkar 88 Haizeari begira Jon Ariza de Miguel G 2017 Elkar 89 Septentrio Aurelia Arkotxa E 2001 Alberdania 90 Fragmentuak Aurelia Arkotxa E 2009 Utriusque Vasconiae 91 Hitza azti Iñaki Arranz G 2006 Alberdania 92 Eta orain zer? Ignazio Arregi G 2010 Alberdania 93 Larunbatak Jon Arretxe G 2001 Elkar 94 Ekialdeko mamuak Jon Arretxe G 2003 Elkar 95 Manila konexioa Jon Arretxe G 2003 Elkar 96 Kleopatra Jon Arretxe G 2005 Elkar 97 Morto vivace Jon Arretxe G 2007 Elkar 98 Fatum Jon Arretxe G 2008 Elkar 99 19 kamera Jon Arretxe G 2012 Erein 100 612 euro Jon Arretxe G 2013 Erein 101 Hutsaren itzalak Jon Arretxe G 2014 Erein 102 Estolda jolasak Jon Arretxe G 2015 Erein 323 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 103 Sator lokatzak Jon Arretxe G 2016 Erein 104 Arrutiren banda Jon Arretxe G 2017 Erein 105 Terra Sigillata Joxe Austin Arrieta G 2008 Txalaparta 106 Berriro eta behin Joxe Austin Arrieta G 2013 Txalaparta 107 Izen bereziak Juan Modesto Arrieta G 2011 Erein 108 Aho bete amets Yolanda Arrieta E 2016 Denonartean 109 Alter ero Bertol Arrieta G 2012 Susa 110 Istripuak Agustin Arrieta Urtizberea G 2008 Alberdania 111 Sinesmenak eta usteak Agustin Arrieta Urtizberea G 2010 Alberdania 112 Arimak eta balioak Agustin Arrieta Urtizberea G 2013 Jakin 113 Irlak Agustin Arrieta Urtizberea G 2015 Erein 114 Zientziaren argi-itzalak Agustin Arrieta Urtizberea G 2017 UEU 115 Jaun Zuriaren askazia Julen Arriolabengoa G 2011 Alberdania 116 Bihotz barneko solasak Joanes Arrossagaray G 2007 Auspoa 117 Gu orduko hauek Garazi Arrula Ruiz E 2017 Txalaparta 118 Stalin Joseba Arruti G 2002 Elkar 119 Argi-itzalen neurria Xabier Artola G 2011 Elkar 120 Miñan Amets Arzallus Antia G 2019 Susa 121 Kixotenean Iñigo Astiz G 2016 Elkar 122 Soinujolearen semea Bernardo Atxaga G 2003 Pamiela 123 Lekuak Bernardo Atxaga G 2005 Pamiela 124 Nevadako egunak Bernardo Atxaga G 2013 Pamiela 125 Txoriak kolpeka Bernardo Atxaga G 2014 Pamiela 126 Muskerraren bidea Bernardo Atxaga G 2015 Pamiela 127 Etxeak eta hilobiak Bernardo Atxaga G 2019 Pamiela 128 Ez tiro egin anbulantziei Mikel Ayllon G 2015 Elkar 129 Euskal Harriak Joseba Azkarraga G 2011 Alberdania 130 Patata soro bat Josetxo Azkona G 2004 Alberdania 131 Espainiaren arimaz Joxe Azurmendi G 2006 Elkar 132 Volksgeist - Herri gogoa. Ilustraziotik nazismora Joxe Azurmendi G 2007 Elkar 133 Azken egunak Gandiagarekin Joxe Azurmendi G 2009 Elkar 134 Bakea gudan Joxe Azurmendi G 2012 Txalaparta 135 Barkamena, kondena, tortura Joxe Azurmendi G 2012 Elkar 136 Historia, arraza, nazioa Joxe Azurmendi G 2014 Elkar 324 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 137 Gizabere kooperatiboaz Joxe Azurmendi G 2016 Jakin 138 Hizkuntza nazioa estatua Joxe Azurmendi G 2017 Elkar 139 Beltzak, juduak eta beste euskaldun batzuk Joxe Azurmendi G 2018 Elkar 140 Atzerrian Nerea Balda E 2019 Pamiela 141 Mundu txikia Alberto Barandiaran G 2005 Susa 142 Postkronikak Alberto Barandiaran G 2009 Elkar 143 Errotik Gotzon Barandiaran G 2010 Susa 144 Gidariaren okerra Gotzon Barandiaran G 2015 Susa 145 Hitzen ahairea Gotzon Barandiaran G 2018 Susa 146 Afrikanerrak Eneko Barberena G 2019 Elkar 147 Mandatariaren gerra Jose Inazio Basterretxea G 2008 Elkar 148 Azken tranbiaren itzala Jose Inazio Basterretxea G 2011 Elkar 149 Begoñaren itzalpean Jose Inazio Basterretxea G 2016 Elkar 150 Ukabilak eta loreak Julen Belamuno G 2015 Elkar 151 Gaueko zaintzailea Julen Belamuno G 2016 Elkar 152 Marina Suredaren amets urratuak Joxe Belmonte G 2009 Erein 153 Cyborgaren otzantasuna Juan Bautista Bengoetxea G 2009 Elkar 154 Klasiko bitxi, arront klasiko Joxemiel Bidador G 2016 Pamiela 155 Bakartasunaz bi hitz Filipe Bidart G 2004 Txalaparta 156 Anbroxio Eneko Bidegain G 2002 Elkar 157 Mahatsaren begia Eneko Bidegain G 2005 Elkar 158 Euzkadi-Eskualduna Eneko Bidegain G 2009 Elkar 159 Lehen mundu gerra eta Euskal Herria Eneko Bidegain G 2014 Elkar 160 Lurraldea eta herria Eneko Bidegain G 2018 Pamiela 161 Palestina, zure mina Begoña Bilbao E 2004 Elkar 162 Entre les loups cruels Itxaro Borda E 2001 Maiatz 163 %100 basque Itxaro Borda E 2001 Susa 164 Hiruko Itxaro Borda E 2003 Alberdania 165 Zeruetako erresuma Itxaro Borda E 2005 Susa 166 Jalgi hadi plazara Itxaro Borda E 2007 Susa 167 Ezer gabe hobe Itxaro Borda E 2009 Susa 168 Post mortem scripta volant Itxaro Borda E 2011 Maiatz 169 Boga boga Itxaro Borda E 2012 Susa 170 Ultimes déchets Itxaro Borda E 2015 Maiatz 325 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 171 Odolak su gabe diraki Itxaro Borda E 2017 Maiatz 172 Susmaezinak Itxaro Borda E 2019 Alberdania 173 Dialektologiatik euskalkietara tradizioan gaindi Iñaki Camino G 2009 Elkar 174 Herria maitez Eliza maitez Joseph Camino G 2008 Egilea editore 175 Belarraren ahoa Harkaitz Cano G 2004 Alberdania 176 Neguko zirkua Harkaitz Cano G 2005 Susa 177 Zinea eta literatura. Begiaren ajeak Harkaitz Cano G 2008 Elkar 178 Twist Harkaitz Cano G 2011 Susa 179 Beti oporretan Harkaitz Cano G 2015 Susa 180 Fakirraren ahotsa Harkaitz Cano G 2018 Susa 181 Bihotzean daramagun mundua Maite Darceles E 2018 Alberdania 182 Biribilgune Katixa Dolhare-Zaldunbide E 2014 Elkar 183 Hogeita bina Andoni Egaña G 2004 Hariadna 184 Paradisua Arrate Egaña E 2012 Elkar 185 Paperezko hegazkinak Lutxo Egia G 2002 Susa 186 Ezker hanka falta zuen Lutxo Egia G 2005 Susa 187 Zubigilea Lutxo Egia G 2007 Susa 188 Txakur ingelesak Lutxo Egia G 2011 Susa 189 Chevrolet tropikala Rafa Egiguren G 2007 Susa 190 Txipiroiak bere beltzean Rafa Egiguren G 2019 Susa 191 Sexua noiznahi Luis Elberdin G 2005 Gaiak 192 Euskararen aztarnak Sardinian Juan Martin Elexpuru G 2017 Pamiela 193 Itoiz, porlanezko gezurra Edurne Elizondo E 2004 Txalaparta 194 Ez dugu nahi Edurne Elizondo E 2011 Txalaparta 195 SPrako tranbia Unai Elorriaga G 2001 Elkar 196 Van't Hoffen ilea Unai Elorriaga G 2003 Elkar 197 Vredaman Unai Elorriaga G 2005 Elkar 198 Londres kartoizkoa da Unai Elorriaga G 2009 Elkar 199 Iazko hezurrak Unai Elorriaga G 2014 Susa 200 Iturria Unai Elorriaga G 2019 Susa 201 Burbuilak Irati Elorrieta E 2008 Alberdania 202 Neguko argiak Irati Elorrieta E 2018 Pamiela 203 Kezko bola batek itoak birikak Miel Anjel Elustondo G 2019 Txalaparta 204 Ezagutzaren matazak Emagin N 2018 Susa 326 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 205 Lasto sua Aingeru Epaltza G 2005 Alberdania 206 Mailuaren odola Aingeru Epaltza G 2006 Elkar 207 Izan bainitzen Nafarroako errege Aingeru Epaltza G 2009 Elkar 208 Gure Jerusalem galdua Aingeru Epaltza G 2013 Elkar 209 Mendi-joak Aingeru Epaltza G 2017 Elkar 210 Lerro etena Angel Erro G 2019 Elkar 211 Luhuso: ETAren armagabetze zibilaren kontakizuna Enekoitz Esnaola G 2017 Jakin / Berria / Elkar 212 Galerna Iratxe Esnaola E 2010 Elkar 213 Feminismoa eta politikaren aldaketak Mari Luz Esteban E 2017 Susa 214 Lurtarra da begiratua Xabier Etxabe G 2004 Elkar 215 Ekialdetik iritsi zen Enara Xabier Etxaniz Rojo G 2008 Alberdania 216 Txatartegirako ipuinak Xabier Etxaniz Rojo G 2010 Erein 217 Sirena-hotsak Xabier Etxaniz Rojo G 2013 Erein 218 Waterloo-n galdutakoak Xabier Etxaniz Rojo G 2016 Erein 219 Skyroom Ramuntxo Etxeberri G 2004 Elkar 220 Nomada Aitziber Etxeberria E 2016 Erein 221 Patri maitea Hasier Etxeberria G 2003 Alberdania 222 Eulien bazka Hasier Etxeberria G 2003 Susa 223 Mutuaren hitzak Hasier Etxeberria G 2005 Susa 224 Iturrino Handia Hasier Etxeberria G 2007 Susa 225 Egun denak ez dira berdin Xabier Etxeberria G 2001 Elkar 226 Udazkeneko lorea Xabier Etxeberria G 2012 Elkar 227 Berriro itzuliko balitz Xabier Etxeberria G 2018 Elkar 228 Txoria nintzela Xabier Etxeberria G 2019 Elkar 229 Zinegotzia Fermin Etxegoien G 2013 Erein 230 Urpekariak Fermin Etxegoien G 2015 Erein 231 Inter porcos Lucien Etxezaharreta G 2007 Maiatz 232 Begira Lucien Etxezaharreta G 2012 Maiatz 233 Euskara eta hizkuntzari buruz hizketan semearekin Beatriz Fernández Fernández E 2017 Erein 234 Lehoreko paterak Iñaki Friera G 2001 Susa 235 Zureak egin du Iñaki Friera G 2009 Susa 236 Globalizazioak eta Erdi Aro Berria Joseba Gabilondo G 2016 Elkar 237 Populismoaz Joseba Gabilondo G 2017 Txalaparta 238 Han goitik itsasoa ikusten da Julen Gabiria G 2004 Elkar 327 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 443 Bihotz ebatsiak Pierre Mestrot G 2017 Maiatz 444 Nola heldu naiz ni honaino Kattalin Miner E 2017 Elkar 445 Moio Kattalin Miner E 2019 Elkar 446 Ecce homo Laura Mintegi E 2006 Txalaparta 447 Sisifo maite minez Laura Mintegi E 2007 Txalaparta 448 Denak du bere prezioa Migel Angel Mintegi G 2002 Ibaizabal 449 Auzolanaren kultura Jasone Mitxeltorena E 2011 Txalaparta 450 Baina bihotzak dio Xabier Montoia G 2002 Elkar 451 Denboraren izerdia Xabier Montoia G 2003 Elkar 452 Blackout Xabier Montoia G 2004 Susa 453 Elektrika Xabier Montoia G 2004 Susa 454 Euskal Hiria sutan Xabier Montoia G 2006 Elkar 455 Golgota Xabier Montoia G 2008 Elkar 456 Fucking artists Xabier Montoia G 2010 Elkar 457 Azken afaria Xabier Montoia G 2013 Susa 458 Hondamendia Xabier Montoia G 2015 Elkar 459 Hitzontziak Xabier Montoia G 2017 Susa 460 Ortzadarra sutan Fernando Morillo G 2003 Elkar 461 Gloria Mundi Fernando Morillo G 2004 Elkar 462 Dragoien orroa Fernando Morillo G 2005 Elkar 463 Suminaren estrategia Fernando Morillo G 2008 Elkar 464 Zure arimaren truke Fernando Morillo G 2008 Txalaparta 465 Bilbo samurai Fernando Morillo G 2010 Txalaparta 466 Hilen logika ezkutua Javier Muguruza G 2014 Erein 467 Agindutako lurraren bila II Jose Antonio Mujika G 2002 Erein 468 Agindutako lurraren bila I Jose Antonio Mujika G 2002 Erein 469 Sagarrak Euzkadin Inazio Mujika Iraola G 2007 Alberdania 470 Euskararen genesiaz Juan Miguel Munarriz G 2019 Pamiela 471 Bizia lo Jokin Muñoz G 2003 Alberdania 472 Antzararen bidea Jokin Muñoz G 2007 Alberdania 473 Nelson Mandela Maritxu Murua E 2010 Elkar 474 Loiolako hegiak Imanol Murua Uria G 2010 Elkar 475 Piztiak Aritz Mutiozabal G 2019 Maiatz 476 Freeport Ander Odriozola G 2016 Elkar 334 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 477 Abertzaleak eta euskara. Edo nazio euskaldunaren gainbehera Joxe Manuel Odriozola G 2008 Elkar 478 Estatu etnozidaren kontra Joxe Manuel Odriozola G 2011 Elkar 479 Bortxaren kontakizunetik, kontakizunaren bortxara Joxe Manuel Odriozola G 2014 Txalaparta 480 Nora goaz euskalduntasun honekin? Joxe Manuel Odriozola G 2017 Elkar 481 Beñat Dardo Joxan Oiz G 2006 Susa 482 Bizitza eredugarriak J.M. Olaizola "Txiliku" G 2006 Elkar 483 Bizien gaubeilan J.M. Olaizola "Txiliku" G 2011 Elkar 484 Piztiarioak J.M. Olaizola "Txiliku" G 2012 Elkar 485 Ezinezko-maletak Juanjo Olasagarre G 2004 Susa 486 T (tragediaren poza) Juanjo Olasagarre G 2008 Alberdania 487 Poz aldrebesa Juanjo Olasagarre G 2017 Susa 488 Manuel Iradier, Afrikako arimaren esploratzailea Ramon Olasagasti G 2009 Elkar 489 Fonetika fonologia hitzez hitz Lourdes Oñederra E 2004 EHU 490 Intemperies (babes bila) Lourdes Oñederra E 2013 Erein 491 Hemen naiz, ez gelditzeko baina Markel Ormazabal G 2014 Txalaparta 492 Oilandoiko ermita Michel Oronoz G 2001 Elkarlanean 493 Baina ez lukete han egon behar Asier Osinalde G 2017 Erein 494 Korapiloak Jasone Osoro E 2001 Elkar 495 Greta Jasone Osoro E 2003 Elkar 496 Bi marra arrosa Jasone Osoro E 2009 Txalaparta 497 12etan bermuta Jasone Osoro E 2015 Elkar 498 Lehenago Gamere Kadet Otsibar G 2003 Sü Azia 499 Ez da musik Menane Oxandabaratz E 2006 Elkar 500 Biziaren hiztegiaz Txomin Peillen G 2008 Euskaltzaindia 501 Zaldi beltzak zeruan Txomin Peillen G 2018 Pamiela 502 Ileak uretan Josu Penades G 2012 Alberdania 503 Haren zati bat Josu Penades G 2017 Denonartean 504 Apologia Julian Peña G 2005 Elkar 505 Hodeien adorea Yoseba Peña G 2012 Susa 506 Kaosaren ederra Yoseba Peña G 2016 Gaumin 507 Hariak Yoseba Peña G 2018 Susa 508 Ez obeditu inori Mikel Peruarena G 2009 Susa 509 Su zelaiak Mikel Peruarena G 2014 Susa 510 Trapuan pupua Patziku Perurena G 2001 Erein 335 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 511 Harrizko pareta erdiurratuak Patziku Perurena G 2004 Euskaltzaindia 512 Dakiguna ikasten Patziku Perurena G 2007 Alberdania 513 Goizuetan bada gizon bat... Patziku Perurena G 2010 Alberdania 514 Saski bete intxaur Patziku Perurena G 2012 Alberdania 515 Hilen xarma Patziku Perurena G 2015 Elkar 516 Goizuetako dokumentu zaharrak Patziku Perurena G 2017 Pamiela 517 Lurra zorua bailitzan Iñaki Petxarroman G 2011 Txalaparta 518 Kearen fiordoa Iñaki Petxarroman G 2015 Elkar 519 Orpoz orpo Ernesto Prat Urzainki G 2014 Txalaparta 520 Telleria eta gero, zer? Ernesto Prat Urzainki G 2017 Elkar 521 Ikus gaitzazuen Txema Ramirez de la Piscina G 2004 Alberdania 522 Ragga-ragga dator gaua Paddy Rekalde G 2006 Susa 523 Eta handik gutxira gaur Eider Rodriguez E 2004 Susa 524 Haragia Eider Rodriguez E 2007 Susa 525 Katu jendea Eider Rodriguez E 2010 Elkar 526 Bihotz handiegia Eider Rodriguez E 2017 Susa 527 Idazleen gorputzak Eider Rodriguez E 2019 Susa 528 Kasandra leihoan Fito Rodriguez G 2006 Txalaparta 529 Txillardegi Fito Rodriguez G 2012 Erein 530 Arakistainen bidea Fito Rodriguez G 2017 Txalaparta 531 Beltzuria Ixiar Rozas E 2014 Pamiela 532 Txillardegi, batasunaren pentsalaria Miren Rubio Iturria E 2019 Jakin / UPV/EHU 533 Kutsidazu bidea Ixabel Joxean Sagastizabal G 2003 Alberdania 534 Peru Apreta, mistikoa Joxean Sagastizabal G 2016 Pamiela 535 Lili eta biok Ramon Saizarbitoria G 2015 Erein 536 Martutene Ramon Saizarbitoria G 2012 Erein 537 Baionak ez daki Bea Salaberri E 2015 Susa 538 XX. mendearen argi-itzalak Pello Salaburu G 2001 Alberdania 539 Euskararen etxea Pello Salaburu G 2002 Alberdania 540 Errateko nituenak Pello Salaburu G 2014 Erein 541 Erresumaren ilunsentia Mila Salterain E 2014 Txalaparta 542 Azeri-dantza Mila Salterain E 2017 Txalaparta 543 Hondarrak Ruben Sanchez Bakaikoa G 2019 Txalaparta 544 Ez zuten erantzun Oier Santos G 2012 Erein 336 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 545 Txanpaina, mesedez Oier Santos G 2015 Erein 546 Deklaratzekorik ez Beñat Sarasola G 2019 Susa 547 Bitakora kaiera Ibon Sarasola G 2016 Erein 548 Ertzeko zatiak Jon Sarasua G 2010 Argia 549 Hiztunpolisa Jon Sarasua G 2013 Pamiela 550 Lagun izoztua Joseba Sarrionandia G 2001 Elkar 551 Kolosala izango da Joseba Sarrionandia G 2003 Txalaparta 552 Akordatzen Joseba Sarrionandia G 2004 Txalaparta 553 Lapur banden etika ala politika Joseba Sarrionandia G 2015 Pamiela 554 Bizitzea ez al da oso arriskutsua? Joseba Sarrionandia G 2018 Pamiela 555 Airea ez da debalde Joseba Sarrionandia G 2019 Pamiela 556 Erraiak Danele Sarriugarte E 2014 Elkar 557 Azala erre Danele Sarriugarte E 2018 Elkar 558 Leuropa Pablo Sastre G 2002 Susa 559 Eguzkipekoak Pablo Sastre G 2003 Alberdania 560 Elurretan hotsak Pablo Sastre G 2004 Susa 561 Enpleguaren arbola Pablo Sastre G 2006 Susa 562 Gauzen presentzia Pablo Sastre G 2007 Elkar 563 Gizajendearen ahitzea Pablo Sastre G 2010 Elkar 564 Batzarra, gure gobernua Pablo Sastre G 2013 Elkar 565 Errekuperatzaileak Pablo Sastre G 2015 Elkar 566 Gurea dena: Komuna Pablo Sastre G 2019 Pamiela 567 Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo Iñaki Segurola G 2005 Alberdania 568 Nere gorringotik Iñaki Segurola G 2008 Alberdania 569 Arrazoia ez dago edukitzerik Iñaki Segurola G 2012 Alberdania 570 Eskuetan mapak Asier Serrano G 2007 Txalaparta 571 Erlojugilea Asier Serrano G 2009 Txalaparta 572 Abisalia Asier Serrano G 2014 Txalaparta 573 Oroitzirriak Xabier Soubelet "Xubiltz" G 2006 Maiatz 574 Izotzetik izanera Xabier Soubelet "Xubiltz" G 2008 Maiatz 575 Sortzearen eztandak Xabier Soubelet "Xubiltz" G 2016 Elkar 576 Txilardegiren borroka abertzalea Pako Sudupe G 2016 Elkar 577 Telesforo Monzon, aristokrata abertzalea Pako Sudupe G 2018 Elkar 578 Txokolazteko dinamita Mikel Taberna G 2001 Susa 337 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 579 Alkasoroko Benta Mikel Taberna G 2013 Susa 580 Singapurreko gutunak Marikita Tambourin E 2008 Maiatz 581 Agotak in memoriam Marikita Tambourin E 2016 Maiatz 582 Ez dok hiru Patxo Telleria G 2017 Elkar 583 Hotz bero Mixel Thikoipe G 2007 Maiatz 584 Gorrail azeria Mixel Thikoipe G 2008 Maiatz 585 Jin bezala Mixel Thikoipe G 2009 Maiatz 586 Balitzane Piarres Trounday G 2008 Maiatz 587 Galerna Piarres Trounday G 2012 Maiatz 588 Desobedientziaz ibiltzen Ekai Txapartegi G 2005 Txalaparta 589 Labartzari agur Txillardegi G 2005 Elkar 590 Horretaz Txillardegi G 2007 Elkar 591 Txillardegi eta euskara batua Txillardegi G 2019 Jakin / UPV/EHU 592 Txillardegi eta hizkuntzaren filosofia Txillardegi G 2019 Jakin / UPV/EHU 593 Txillardegi eta nazio auzia Txillardegi G 2019 Jakin / UPV/EHU 594 Hobe isilik Garbiñe Ubeda E 2013 Elkar 595 Gure gerretako heroiak Rafa Ugalde G 2006 Elkar 596 Relax Rafa Ugalde G 2007 Txalaparta 597 Gasolindegian Yurre Ugarte E 2010 Alberdania 598 Errotarria Jokin Urain G 2006 Susa 599 Tartaroa Mitxelko Uranga G 2015 Pamiela 600 Eoskola Mitxelko Uranga G 2017 Pamiela 601 MisEntropia. Kaosa eta ordena Mitxelko Uranga G 2017 Erein 602 Surflaria eta paradisua Iñigo Urdinaga G 2017 Salbera 603 Bilbao-New York-Bilbao Kirmen Uribe G 2008 Elkar 604 Mussche Kirmen Uribe G 2012 Susa 605 Elkarrekin esnatzeko ordua Kirmen Uribe G 2016 Susa 606 Gerlari zuria Joanes Urkixo G 2004 Elkar 607 Bekatuak Ana Urkiza E 2005 Elkar 608 Zortzi unibertso, zortzi idazle Ana Urkiza E 2006 Alberdania 609 Augustin Zubikarai, Herri euskararen zaindaria Ana Urkiza E 2009 Elkar 610 Mamuak Ana Urkiza E 2014 Elkar 611 3 Mariak Arantxa Urretabizkaia E 2010 Erein 612 Zuri-beltzeko argazkiak Arantxa Urretabizkaia E 2014 Pamiela 338 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 613 Bidean ikasia Arantxa Urretabizkaia E 2016 Pamiela 614 Gizaki bakartiak Beatrice Urruspil E 2010 Elkar 615 Jururú Jose Enrike Urrutia "Capeau" G 2015 Pamiela 616 Pelegrinak Jose Enrike Urrutia "Capeau" G 2018 Pamiela 617 Auzoak Urtzi Urrutikoetxea G 2005 Susa 618 Afrika Express Urtzi Urrutikoetxea G 2008 Elkar 619 Ordaina zor nizun Joxemari Urteaga G 2001 Elkar 620 Diamantezko miraria Joxemari Urteaga G 2006 Elkar 621 Karanbola toxikoak Andoni Urzelai G 2015 Susa 622 Kabitu ezina Aintzane Usandizaga E 2019 Elkar 623 Nik sinesten dizut Samara Velte E 2019 Jakin / Berria / Elkar 624 Hauts haietatik Unai Villena G 2016 Elkar 625 Bederatzi ateak Josu Waliño G 2008 Txalaparta 626 Etxera bidean Xamar G 2018 Pamiela 627 De re publica edo politikaz Piarres Xarriton G 2003 Elkar 628 Inon izatekotan Juan Luis Zabala G 2006 Susa 629 Txistu eta biok Juan Luis Zabala G 2016 Algaida 630 Ospa Juan Luis Zabala G 2017 Susa 631 Zeruan zer berri Pello Zabala G 2006 Alberdania 632 Mundutik mundua Edu Zabaleta G 2019 Pamiela 633 110. Street-eko geltokia Iñaki Zabaleta G 2003 Elkar 634 Absurdoko kontuak Patxi Zabaleta G 2013 Pamiela 635 Gu, nafarrok Xabier Zabaltza G 2007 Alberdania 636 Zaharrak ez zuen hil nahi Gaizka Zabarte G 2011 Susa 637 Jende desegokia Gaizka Zabarte G 2015 Susa 638 Balentxi Jexuxmari Zalakain G 2007 Txalaparta 639 Gezurrak, gezurrak, gezurrak Iban Zaldua G 2001 Erein 640 Traizioak Iban Zaldua G 2001 Erein 641 Itzalak Iban Zaldua G 2004 Erein 642 Etorkizuna Iban Zaldua G 2005 Alberdania 643 Euskaldun guztion aberria Iban Zaldua G 2008 Alberdania 644 Biodiskografiak Iban Zaldua G 2011 Erein 645 Idazten ari dela idazten duen idazlea Iban Zaldua G 2012 Elkar 646 Inon ez, inoiz ez Iban Zaldua G 2014 Elkar 339 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 647 (Euskal) literaturaren alde (eta kontra) Iban Zaldua G 2016 Elkar 648 Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak Iban Zaldua G 2018 Elkar 649 Errua eta maitasuna Markos Zapiain G 2002 Elkar 650 Txillardegi eta ziminoa Markos Zapiain G 2007 Susa 651 Talatik tiroka Markos Zapiain G 2009 Elkar 652 Etakideen ametsak Markos Zapiain G 2011 Elkar 653 Saizarbitoria eta iragana Markos Zapiain G 2015 Susa 654 Eta galtzen bagara zer? Egoitz Zelaia G 2016 Elkar 655 Euskara batua Koldo Zuazo G 2005 Elkar 656 Euskalkiak, euskararen dialektoak Koldo Zuazo G 2008 Elkar 657 Mendebaleko euskara Koldo Zuazo G 2017 Elkar 658 Deserria haurtzaro Maddi Zubeldia E 2017 Elkar 659 Marlboro gizona Mikel Zubeldia G 2012 Alberdania 660 Bidegorriak hizkuntzentzat Aitor Zuberogoitia G 2005 Elkar 661 Surf Aitor Zuberogoitia G 2011 Alberdania 662 Fidel Castro Pedro Zuberogoitia G 2009 Elkar 663 Izenik gabeko lurrak Urt Zubiaurre Otamendi G 2016 Erein 664 Zakur kale Harkaitz Zubiri G 2007 Susa 665 Etxekalte Harkaitz Zubiri G 2012 Susa 666 Pospolo kaxa bat bezala Patxi Zubizarreta G 2005 Pamiela 667 Mundua lo dagoen bitartean Patxi Zubizarreta G 2008 Txalaparta 668 Joan Patxi Zubizarreta G 2010 Txalaparta 669 50 Patxi Zubizarreta G 2014 Txalaparta 670 Laranja bat zaborretan Patxi Zubizarreta G 2015 Elkar 671 Julien Vinsonen hegaldia Patxi Zubizarreta G 2019 Alberdania 672 ETAren hautsa Joseba Zulaika G 2006 Alberdania 673 Errautsera arteko sugarra Imanol Zurutuza G 2002 Elkar 674 Herejeen alaba Ander Berrojalbiz / Joseba Sarrionandia G/G 2017 Pamiela 675 Luzaiden gaindi Angel Aintziburu / Jean Baptiste Etxarren G/G 2002 Elkar 676 1362 km euri Garazi Goia / Goizalde Landabaso E/E 2019 Elkar 677 Trikua esnatu da Idurre Eskisabel Larrañaga / Lorea Agirre Dorronsoro E/E 2019 Susa 678 Unamuno Iñaki Soto / Mikel Soto G/G 2006 Elkar 679 Nafarroa, orain ala inoiz ez Ion Orzaiz / Joxerra Senar G/G 2016 Jakin / Berria / Elkar 680 Garapen iraunkorra Itziar Eizagirre / Amaia Lizarralde E/E 2005 Alberdania 340 I. eranskina Corpusaren osaera: testu ez-itzuliak Izenburua Egilearen izena Egilearen abizena Giz./em. Urtea Argitaletxea 681 Bat-bateko bertsolaritza J. Garzia / A. Egaña / J. Sarasua G/G/G 2005 Bertsozale Elkartea 682 Unibertsitatea eta euskal gizartea gaur Juan Ignacio Pérez / Pello Salaburu G/G 2003 Pamiela 683 Alardeak, ukatutako plazara Maite Asensio / Arantxa Iraola E/E 2018 Jakin / Berria / Elkar 684 Itxoidazu Café de Passy-n Martin Etxeberria / Xabier Etxeberria G/G 2004 Elkar 685 Ez dadila eguzkia sartu Martin Etxeberria / Xabier Etxeberria G/G 2006 Elkar 686 Arrain abisalak Martin Etxeberria / Xabier Etxeberria G/G 2009 Elkar 687 Gizon gogorraren sekretua Martin Etxeberria, Xabier Etxeberria G/G 2015 Elkar 688 Gerezi gorrien garaia Paul Asensio / Mikel Ayllon G/G 2005 Txalaparta 689 Konpromisorik gabeko filosofia Xabier Insausti / Irati Oliden G/E 2012 Jakin 690 Filosofiako gida Askoren artean N 2004 UEU 691 Rataplan Askoren artean N 2004 Alberdania 692 Adiskide maitea Askoren artean N 2005 Txalaparta 693 Ikasi eta irauli Askoren artean N 2006 Txalaparta 694 Orgasmus Askoren artean N 2010 Txalaparta 695 Telezailak Askoren artean N 2011 Txalaparta 696 Ekialde Hurbila Askoren artean N 2017 Elkar / Berria / Jakin 697 Ez duzu abusatuko Askoren artean N 2017 Elkar 698 Trump, amesgaizto amerikarra Askoren artean N 2017 Elkar / Berria / Jakin 341 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 1 Candida Bernard Shaw G Jon Agirre G Ibaizabal 2002 1894 ingelesa 2 Batxilerren eguna Franz Werfel G Juan Luis Agirre Lete G Igela 2008 1928 alemana 3 Gizon bat lotan George Perec G Juan Luis Agirre Lete G Igela 2014 1967 frantsesa 4 Minorreko komedia Hans Keilson G Juan Luis Agirre Lete G Txalaparta 2017 1947 alemana 5 Izuaren osteko gogoeta Susan Buck-Morss E Pello Agirre Sarasola G Katakrak 2019 2003 ingelesa 6 Kondenatu baten azken eguna Victor Hugo G Juan Mari Agirreurreta G Elkar 2010 1829 frantsesa 7 Begirada Jean Paul Sartre G Juan Mari Agirreurreta G Jakin 2017 1943 frantsesa 8 Nikomakorentzako Etika Aristoteles G Javier Aguirre Santos G Pentsamenduaren Klasikoak 2001 d.g. grekera 9 Filosofo presokratikoak Presokratikoak N Javier Aguirre Santos G Pentsamenduaren Klasikoak 2004 d.g. grekera 10 Aristotelesen Metafisikari sarrera Aristoteles G Javier Aguirre Santos G Jakin irakurgaiak 2008 d.g. grekera 11 Maitasuna da geratzen den bakarra Agustin Fernandez Paz G Uxue Alberdi E Elkar 2009 2007 galegoa 12 Gailur ekaiztsuak Emily Brontë E Irene Aldasoro E Erein-Igela 2017 1847 ingelesa 13 Esnearen kolorea Nell Leyshon E Irene Aldasoro E Alberdania 2018 2012 ingelesa 14 Ispiluak Eduardo Galeano G Xabier Alegria G Txalaparta 2013 2008 gaztelania 15 Tropiko tristeak Claude Lévi-Strauss G Jon Alonso G Pentsamenduaren Klasikoak 2009 1955 frantsesa 16 Kometaren eraginpean Jon Bilbao G Jon Alonso G Txalaparta 2014 2010 gaztelania 17 Gogojardunak Inazio Loiolakoa G Patxi Altuna G Pentsamenduaren Klasikoak 2004 1548 latina 18 Gauzen izaeraz Lukrezio G Xabier Amuriza G Pentsamenduaren Klasikoak 2001 k.a. 100 latina 19 Analak eta Historiak I Tazito G Xabier Amuriza G Pentsamenduaren Klasikoak 2004 47 latina 20 Analak eta Historiak II Tazito G Xabier Amuriza G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 47 latina 21 Zer da nazioa? Ernest Renan G Esteban Antxustegi G EHU - Limes bilduma 2004 1882 frantsesa 22 Herritarra Thomas Hobbes G Esteban Antxustegi G EHU 2004 1642 latina 23 Bikario Savoiarraren fede-aitortza Jean-Jacques Rousseau G Esteban Antxustegi G EHU - Limes bilduma 2009 1762 frantsesa 24 Maleta Sergei Dovlatov G Amaia Apalauza Ollo E Erein/Igela 2015 1986 errusiera 25 Han ez banengo bezala Slavenka Drakulic E Amaia Apalauza Ollo E Pasazaite 2018 1999 kroaziera 26 Kristo fusilarekin Ryszard Kapuscinski G Amaia Apalauza Ollo E Katakrak 2019 2010 poloniera 27 De profundis Oscar Wilde G Aitor Arana G Txalaparta 2007 1905 ingelesa 28 Lotsaizuna John Maxwell Coetzee G Oskar Arana G Elkar 2004 1999 ingelesa 29 Brooklyngo erokeriak Paul Auster G Oskar Arana G Alberdania 2006 2005 ingelesa 30 1984 George Orwell G Oskar Arana G Txalaparta 2007 1949 ingelesa 31 Gizona ilunpean Paul Auster G Oskar Arana G Alberdania 2008 2008 ingelesa 32 Ikusezin Paul Auster G Oskar Arana G Alberdania 2009 2009 ingelesa 33 Sunset Park Paul Auster G Oskar Arana G Alberdania 2010 2010 ingelesa 34 Neguko egunerokoa Paul Auster G Oskar Arana G Txalaparta 2015 2012 ingelesa 342 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 35 Alkimista Paulo Coelho G Xabier Aranburu G Txalaparta 2001 1988 portugesa 36 Begira zenbat argi, maitea Annie Ernaux E Xabier Aranburu G Igela 2015 2014 frantsesa 37 Elurte amaiezina Agustin Fernandez G Xabier Aranburu G Elkar 2016 2015 galegoa 38 Heriotza Nilo ibaian Agatha Christie E Xabier Aristegieta G Igela 2006 1937 ingelesa 39 Hilketa lokartua Agatha Christie E Xabier Aristegieta G Igela 2008 1976 ingelesa 40 Bigarren sexua Simone de Beauvoir E Irene Arrarats Lizeaga E Jakin / Elkar 2019 1949 frantsesa 41 Enda lur Toti Martinez de Lezea E Miren Arratibel E Erein 2014 2014 gaztelania 42 Isilpean gordea Toti Martinez de Lezea E Miren Arratibel E Erein 2015 2015 gaztelania 43 Jakitearen arkeologia Michel Foucault G Xabier Arregi G Pentsamenduaren Klasikoak 2003 1969 frantsesa 44 Homo Faber Max Frisch G Joxe Austin Arrieta G Elkar 2001 1957 alemana 45 Denbora galduaren bila I. Swann-etik Marcel Proust G Joxe Austin Arrieta G Alberdania-Elkar 2010 1913 frantsesa 46 Filosofiaren arazoak Bertrand Russell G Agustin Arrieta Urtizberea G Pentsamenduaren Klasikoak 2002 1911 ingelesa 47 David Hume: ekintzak, sentimenduak, balioak David Hume G Agustin Arrieta Urtizberea G Jakin irakurgaiak 2006 d.g. ingelesa 48 Sinposioa Platon G Jesus Maria Arrojeria G Jakin irakurgaiak 2003 d.g. grekera 49 Eutifron, Eutidemo, eta Gorgias Platon G Jesus Maria Arrojeria G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 d.g. grekera 50 Fedon, Menon, Kratilo eta Fedro Platon G Jesus Maria Arrojeria G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 d.g. grekera 51 Alexandro eta Zesar Plutarko G Jesus Maria Arrojeria G Pentsamenduaren Klasikoak 2006 d.g. grekera 52 Venusen delta Anaïs Nin E Garazi Arrula Ruiz E Txalaparta 2013 1977 ingelesa 53 Hodien metafisika Amelie Nothomb E Garazi Arrula Ruiz E Igela 2017 2000 frantsesa 54 Samina Marguerite Duras E Xabier Artola G Erein / Igela 2014 1985 frantsesa 55 Emaztea kapelarekin nahasi zuen gizona Oliver Sacks G Amaia Astobiza E Pentsamenduaren Klasikoak 2008 1985 ingelesa 56 Soldataren patriarkatua Silvia Federici E Amaia Astobiza E Katakrak 2017 2018 ingelesa 57 Mundua berriz liluratuz Silvia Federici E Amaia Astobiza E Katakrak 2019 2018 ingelesa 58 Unibertsoa sakabanatzen ari da Arthur S. Eddington G Jon Azkargorta G Pentsamenduaren Klasikoak 2009 1914 ingelesa 59 Vera Candidaz dakidana Veronique Ovalde E Alberto Barandiaran G Alberdania 2011 2009 frantsesa 60 Kazetari amerikar baten egunaldia 2889an Jules Verne G Alberto Barandiaran G Denonartean 2016 1889 frantsesa 61 Historiaz mintzo. Foucault eta Bensaïd Michel Foucault / Daniel Bensaïd G/G Joseba Barriola G Jakin irakurgaiak 2009 1971, 1990 frantsesa 62 Malgudiko ipuinak R.K. Narayan G Joxe Mari Berasategi G Igela 2008 1982 ingelesa 63 Soldaduaren itzulera Rebecca West E Maialen Berasategi Catalán E Erein / Igela 2014 1918 ingelesa 64 Kontratu sexuala Carole Pateman E Maialen Berasategi Catalán E Jakin / Elkar 2018 1995 ingelesa 65 Madame Curie Ève Curie E Irati Bereau E Pentsamenduaren Klasikoak 2008 1938 frantsesa 66 Tolerantziari buruzko tratatua Voltaire G Irati Bereau E EHU - Limes bilduma 2010 1763 frantsesa 67 Zer da Hirugarren Estatua? Emmanuel-Joseph Sieyès G Irati Bereau E EHU - Limes bilduma 2011 1789 frantsesa 68 Ene herri txikia Gaël Faye G Irati Bereau E Igela 2019 2016 frantsesa 343 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 273 Iruzurgilea James Cain G Xabier Olarra G Igela 2002 1944 ingelesa 274 Azken hitzordua Sandor Marai G Xabier Olarra G Igela 2003 1942 hungariera 275 Postariak bi aldiz deitzen du beti James M. Cain G Xabier Olarra G Igela 2003 1934 ingelesa 276 Estilo-Ariketak Raymond Queneau G Xabier Olarra G Igela 2005 1947 frantsesa 277 Ilegorriaren emaztea Bill S. Ballinger G Xabier Olarra G Igela 2007 1957 ingelesa 278 Sei istorio W. Somerset Maugham G Xabier Olarra G Igela 2008 d.g. ingelesa 279 Segundorik luzeena Bil S. Ballinger G Xabier Olarra G Igela 2009 1957 ingelesa 280 Hoben-ordaina Ian McEwan G Xabier Olarra G Igela 2013 2001 ingelesa 281 Ulises James Joyce G Xabier Olarra G Igela 2015 1922 ingelesa 282 Uzta gorria Dashiell Hammett G Xabier Olarra G Igela 2018 1929 ingelesa 283 Catriona Robert Louis Stevenson G Xabier Olarra G Igela 2019 1893 ingelesa 284 Sukkwan irla David Vann G Juanjo Olasagarre G Denonartean 2012 2008 ingelesa 285 Maitasunaren ikasten Gustave Flaubert G Jean Baptiste Orpustan G Maiatz 2006 1869 frantsesa 286 Ibiltzale bakartuaren ametsekeriak Jean-Jacques Rousseau G Jean Baptiste Orpustan G Atlantica 2007 1782 frantsesa 287 Hain gutun luzea Mariama Bâ E Iokin Otaegi G edo! 2015 1979 frantsesa 288 Axenario Jules Renard G Itziar Otegi E Alberdania-Elkar 2006 1894 frantsesa 289 Ez da erraza gizon on bat aurkitzea Flannery O'Connor E Itziar Otegi E Elkar 2009 1955 ingelesa 290 Jainkoa izan nahi zuen autobus-gidariaren istorioa Etgar Keret G Itziar Otegi E Pasazaite 2013 1994, 1998 hebreera 291 Eraztunen Jauna III J.R.R. Tolkien G Agustin Otsoa G Txalaparta 2004 1954 ingelesa 292 Desio izeneko tranbia Tennessee Williams G Xabier Paya G Alberdania-Elkar 2006 1947 ingelesa 293 Panoptikoa Jeremy Bentham G Ibon Plazaola G Jakin irakurgaiak 2002 1787 ingelesa 294 Udaberri Isila Rachel Carson E Lurdes Rada E Pentsamenduaren Klasikoak 2007 2002 ingelesa 295 Mala Stranako ipuinak Jan Neruda G Fernando Rey G Ibaizabal 2001 1877 txekiera 296 Hobe nuen etxean gelditu Horace McCoy G Fernando Rey G Igela 2002 1938 ingelesa 297 Zorrotz begiratutako trenak Bohumil Hrabal G Fernando Rey G Alberdania-Elkar 2002 1965 txekiera 298 Ararat mendiaren sumina Yasar Kemal G Fernando Rey G Alberdania-Elkar 2003 1970 turkiera 299 Gure etxeko kontuak Natalia Ginzburg E Fernando Rey G Igela 2004 1963 italiera 300 Paradisuko Almanaka Gianni Celati G Fernando Rey G Igela 2005 1978 italiera 301 Guizzardiren abenturak Gianni Celatti G Fernando Rey G Igela 2006 1972 italiera 302 Pereirak dioenez Antonio Tabucchi G Fernando Rey G Igela 2006 1994 italiera 303 Oker ttiki garrantzigabeak Antonio Tabucchi G Fernando Rey G Elkar/Alberdania 2007 1985 italiera 304 Porto Pimeko dama Antonio Tabucchi G Fernando Rey G Elkar/Alberdania 2007 1983 italiera 305 Giltzurrun harriak Milena Agus E Fernando Rey G Denonartean 2010 2006 italiera 306 Kondesa esku-guria Milena Agus E Fernando Rey G Denonartean 2010 2009 italiera 350 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 307 Hilabete bat Montalbanorekin Andrea Camilleri G Fernando Rey G Igela 2011 1998 italiera 308 Adiskide paregabea Elena Ferrante E Fernando Rey G Igela 2015 2011 italiera 309 Abizen berriaren historia Elena Ferrante E Fernando Rey G Igela 2016 2012 italiera 310 Ume galduaren historia Elena Ferrante E Fernando Rey G Igela 2016 2014 italiera 311 Dantzaldia Irene Nemirovsky E Eider Rodriguez E Txalaparta 2007 1930 frantsesa 312 Herioa eta dontzeila Ariel Dorfman G Fito Rodriguez G Txalaparta 2010 1992 gaztelania 313 Made in Galiza Sechu Sende G Txerra Rodriguez G Txalaparta 2012 2007 galegoa 314 Gauzen ordena naturala Antonio Lobo Antunes G Iñigo Roque Eguzkitza G Alberdania / Erein / Igela 2013 1992 portugesa 315 Post-it bizitzak Iolanda Zuñiga E Iñigo Roque Eguzkitza G Pasazaite 2014 2007 galegoa 316 Errege izatekoa zen gizona Rudyard Kipling G Iñigo Roque Eguzkitza G Denonartean 2015 1988 ingelesa 317 Zorion klandestinoa Clarice Lispector E Iñigo Roque Eguzkitza G Erein/Igela 2015 1971 portugesa 318 Errepidean Jack Kerouac G Iñigo Roque Eguzkitza G Pasazaite 2018 1957 ingelesa 319 Ogi hutsa Mohamed Xukri G Arantzazu Royo E Igela 2010 1982 arabiera 320 Hutsegiteen garaia Mohamed Xukri G Arantzazu Royo E Igela 2014 1994 arabiera 321 Aurpegiak Mohamed Xukri G Arantzazu Royo E Igela 2018 1996 arabiera 322 Eromenaren mendietan H.P. Lovecraft G Ainara Ruiz E Alberdania-Elkar 2010 1936 ingelesa 323 Su-armak, germenak eta altzairua Jared Diamond G Andoni Sagarna G Pentsamenduaren Klasikoak 2009 2003 ingelesa 324 Poeta gazte bati idatziak Rainer Maria Rilke G Patxi Salaberri Muñoa G Jakin irakurgaiak 2002 1929 alemana 325 Gerrak ez du emakume aurpegirik Svetlana Aleksievitx E Iker Sancho G Elkar 2017 1985 errusiera 326 Kodeen liburua Simon Singh G Idoia Santamaria Urkaregi E Elhuyar 2014 1999 ingelesa 327 Egun bat nere bizitzan Bobby Sands G Mitxel Sarasketa G Txalaparta 2006 1983 ingelesa 328 Nemesis Phillip Roth G Beñat Sarasola G Meettok 2011 2010 ingelesa 329 Odolaren sua Irene Nemirovski E Jose Antonio Sarasola G Alberdania 2012 2007 frantsesa 330 Gaizki ulertua Irene Nemirovski E Jose Antonio Sarasola G Alberdania 2017 1926 frantsesa 331 Emakumeak, arraza eta klasea Angela Davis E Danele Sarriugarte E Jakin / Elkar 2016 1983 ingelesa 332 Sekula gehiago egingo ez dudan gauza ustez dibertigarri bat David Foster Wallace G Danele Sarriugarte E Pasazaite 2016 1997 ingelesa 333 Suminez Philip Roth G Nagore Tolosa E Meetok 2009 2008 ingelesa 334 Farenheit Ray Bradbury G Nagore Tolosa E Txalaparta 2010 1953 ingelesa 335 Hautsi da katea Toti Mtz. de Lecea E Elena Touyarou E Erein 2004 2004 gaztelania 336 Hainbat idazlan San Agustin G Imanol Unzurrunzaga G Pentsamenduaren Klasikoak 2003 d.g. latina 337 Kanten ezagutzaren teoria Immanuel Kant G Ibon Uribarri G Jakin irakurgaiak 2001 d.g. alemana 338 Arrazoimen praktikoaren kritika Immanuel Kant G Ibon Uribarri G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 1788 alemana 339 Artikulu eta hitzaldien bilduma Charles Sanders Peirce G Ibon Uribarri G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 1931 ingelesa 340 Loti ederrak Yasunari Kawabata G Ibon Uribarri G Alberdania-Elkar 2006 1961 japoniera 351 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 341 Gauaren sakonean Haruki Murakami G Ibon Uribarri G Erein 2009 2004 japoniera 342 Tratatu logiko-filosofikoa. Azterketa filosofikoak Ludwig Wittgenstein G Ibon Uribarri G Pentsamenduaren Klasikoak 2009 1921, 1953 alemana 343 Hatsaren kulunka Hertha Muller E Ibon Uribarri G Elkar 2010 2009 alemana 344 Mihia aske Elias Canetti G Ibon Uribarri G Erein / Igela 2013 1977 alemana 345 Legeen Tratatua Jean Domat G Andres Urrutia G Jakin irakurgaiak 2003 1689 frantsesa 346 Gerra eta bakearen zuzenbidea. Testuak Hugo Grotius G Andres Urrutia G Jakin irakurgaiak 2005 1625 latina 347 Gizakiaren eta herritarraren eginbeharrak, lege naturalaren arabera, bi liburukitan. Testuak Samuel Pufendorf G Andres Urrutia G Jakin irakurgaiak 2007 1673 latina 348 Legeen eta Jainko legegilearen Tratatua. Testuak Francisco Suárez G Andres Urrutia G Jakin irakurgaiak 2010 1612 latina 349 Zoririk ez Imre Kertész G Urtzi Urrutikoetxea G Elkar 2003 1975 hungariera 350 Pasio hutsa Annie Ernaux E Joseba Urteaga G Igela 2002 1992 frantsesa 351 Gertakizuna Annie Ernaux E Joseba Urteaga G Igela 2003 2000 frantsesa 352 Lekua Annie Ernaux E Joseba Urteaga G Igela 2003 1983 frantsesa 353 Villa Triste Patrick Modiano G Joseba Urteaga G Igela 2011 1975 frantsesa 354 Koxka bat estuago Henry James G Joseba Urteaga G Igela 2018 1898 frantsesa 355 Enkhiridion Epikteto G Iñaki Usabiaga G EHU - Limes bilduma 2007 d.g. grekera 356 Benito Cereno / Billy Budd, marinela Herman Melville G Jose Ramon Vazquez G Alberdania-Erein-Igela 2012 1855, 1924 ingelesa 357 Zuhaitzak landatzen zituen gizona Jean Giono G Mikel Vilches G Denonartean 2013 1953 frantsesa 358 Emakumeak Eduardo Galeano G Mikel Vilches G Txalaparta 2019 2015 gaztelania 359 Teologia eta Politika Martin Azpilkueta G Piarres Xarriton G Pentsamenduaren Klasikoak 2006 d.g. gaztelania 360 Neanderthal kantariak Steven Mithen G Iraia Yetano E Pentsamenduaren Klasikoak 2008 2005 ingelesa 361 Nagusia kanpoan bizi da Takiji Kobayashi G Hiromi Yoshida E Katakrak 2017 1929, 1928 japoniera 362 Mikel Strogoff Jules Verne G Karlos Zabala G Ibaizabal 2002 1876 frantsesa 363 Buda zoriontsuen etxea Joao Ubaldo Ribeiro G Karlos Zabala G Txalaparta 2003 1999 portugesa 364 Parisen sabela Emile Zola G Karlos Zabala G Alberdania-Elkar 2004 1873 frantsesa 365 Esperantza Andre Malraux G Karlos Zabala G Elkar-Alberdania 2008 1937 frantsesa 366 Tom hil da Marie Darrieusecq E Karlos Zabala G Alberdania 2008 2007 frantsesa 367 Zubi bat Drinaren gainean Ivo Andric G Karlos Zabala G Alberdania-Elkar 2010 1945 serbokroaziera 368 Sei pertsonaia autore bila Luigi Pirandello G Josu Zabaleta G Alberdania 2003 1925 italiera 369 Lorategi beldurgarriak Michel Quint G Josu Zabaleta G Erein 2003 2000 frantsesa 370 Anne Franken egunkaria Anne Frank E Josu Zabaleta G Erein 2004 1947 alemana 371 Gerrako pilotu Antoine Saint-Exupéry G Josu Zabaleta G Alberdania-Elkar 2004 1942 frantsesa 372 Irudia Jacques Aumont G Josu Zabaleta G EHU 2004 1990 frantsesa 373 Jakintzaren arbola Pio Baroja G Josu Zabaleta G Alberdania-Elkar 2006 1911 gaztelania 374 Erremateko tiroa Marguerite Yourcenar E Josu Zabaleta G Alberdania 2007 1939 frantsesa 352 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 375 Gaueko gezurrak Gesualdo Bufalino G Josu Zabaleta G Elkar/Alberdania 2007 1988 italiera 376 Gizarte irekia I Karl R. Popper G Josu Zabaleta G Pentsamenduaren Klasikoak 2007 1945 ingelesa 377 Gizarte irekia II Karl R. Popper G Josu Zabaleta G Pentsamenduaren Klasikoak 2009 1945 ingelesa 378 On Casmurro Machado de Assis G Josu Zabaleta G Alberdania-Elkar 2009 1899 portugesa 379 Tartarriarren basamortua Dino Buzzati G Josu Zabaleta G Alberdania-Elkar 2010 1940 italiera 380 Gauaren usaina Andrea Camilleri G Josu Zabaleta G Erein 2011 2001 italiera 381 Etika eta politika Immanuel Kant G Josu Zabaleta G EHU 2012 d.g. alemana 382 Annabel Kathleen Winter E Josu Zabaleta G Erein 2013 2010 ingelesa 383 Zaindari ikusezina Dolores Redondo E Josu Zabaleta G Erein 2013 2013 gaztelania 384 Arrotza Albert Camus G Josu Zabaleta G Erein 2017 1942 frantsesa 385 Hadji-Murat Lev Tolstoi G Josu Zabaleta G Meettok 2017 1896-1904 errusiera 386 Sofia Petrovna Lidia Txukovskaia E Josu Zabaleta G Katakrak 2019 1939 errusiera 387 Idazti hautatuak Wilhelm von Humbolt G Pello Zabaleta G Pentsamenduaren Klasikoak 2001 d.g. alemana 388 Idazti hautatuakLessing Gotthold Ephraim Lessing G Pello Zabaleta G Pentsamenduaren Klasikoak 2002 d.g. alemana 389 Artelanaren jatorria eta beste Martin Heiddeger G Pello Zabaleta G Pentsamenduaren Klasikoak 2004 1935 alemana 390 Politika eta Zientzia lanbide Max Weber G Pello Zabaleta G Pentsamenduaren Klasikoak 2007 1920 alemana 391 Azken patriarka Najat El Hachmi E Jexuxmari Zalakain G Txalaparta 2016 2008 katalana 392 Kale estua Josep Plá G Jexuxmari Zalakain G Igela 2017 1951 katalana 393 Bi epaile frantziarrentzako eskutitza Gilles Perrault G Zorion Zamakola G Txalaparta 2007 1999 frantsesa 394 Ia guztiaren funtsaz. Kojève globalizatzaile Alexandre Kojève G Markos Zapiain G Jakin irakurgaiak 2006 d.g. frantsesa 395 Tinta-bihotz Cornelia Funke E Naroa Zubillaga E Elkar 2009 2003 alemana 396 Borrokaren kluba Chuck Palahniuk G Naroa Zubillaga E Txalaparta 2014 1996 ingelesa 397 Mila gau eta bat gehiago Anonimoa N Patxi Zubizarreta G Erein 2002 d.g. arabiera 398 Mila eta bat gauen gauak Nagib Mahfuz G Patxi Zubizarreta G Txalaparta 2006 1998 arabiera 399 Mirarien kalezuloa Nagib Mahfuz G Patxi Zubizarreta G Alberdania-Elkar 2006 1947 arabiera 400 Salbazioko armada Abdela Taia G Patxi Zubizarreta G Alberdania 2007 2006 frantsesa 401 Erregearen eguna Abdela Taia G Patxi Zubizarreta G Alberdania 2011 2008 frantsesa 402 Hori da umorea, maisu! Mo Yan G Aiora Jaka / Maialen Marin E/E Elkar 2013 d.g. txinera 403 Caliban eta sorgina Silvia Federici E Aitor Arruti / Edurne Lazkano G/E Jakin-Elkar 2017 2004 ingelesa 404 Stylesko gertaea misteriotsua Agatha Christie E Aloña Zabaleta / Usoa Wyssenbach E/E Igela 2010 1920 ingelesa 405 Egunaren hondarrak Kazuo Ishiguro G Amaia Apalauza / Iñigo Roque E/G Elkar 2018 1989 ingelesa 406 Filiala Sergei Dovlatov G Amaia Apalauza Ollo / Aroa Uharte E/E Katakrak 2017 1989 errusiera 407 Zientzia eta hipotesia Henri Poincaré G Arantzazu Galparsoro / Andoni Sarriegi E/G Pentsamenduaren Klasikoak 2008 1902 frantsesa 408 Jakobian eraikina Alaa Al Aswani G Arantzazu Royo / Xabier Olarra E/G Igela 2011 2002 arabiera 353 II. eranskina Corpusaren osaera: testu itzuliak Izenburua Jatorrizkoaren egilea Giz./em. Itz. izena Itz. abizena Giz./em.2 Argitaletxea Itz. urtea Jat. urtea Jat. Hizk. 409 Asisko Frantzizko, Asisko Klara Asisko Frantzisko / Asisko Klara G/E Askoren artean N Arantzazu 2002 d.g. latina 410 Walter Benjamin Walter Benjamin G Askoren artean N Sans Soleil 2015 d.g. alemana 411 Siddhartha Hermann Hesse G David Lindemann / Irati Trebiño G/E Erein / Igela 2014 1922 alemana 412 Bihozberatasunaz Luzio A. Seneka G Elena Zalakain / Igor Yarza E/G EHU - Limes bilduma 2011 d.g. latina 413 Hezurren ondarea Dolores Redondo E Fernando Rey / Mikel Vilches G/G Erein 2013 2013 gaztelania 414 Eskaintza ekaitzari Dolores Redondo E Fernando Rey / Mikel Vilches G/G Erein 2014 2014 gaztelania 415 Proleterka Fleur Jaeggy E Fernando Rey / Miren Iriarte G/E Erein-Igela 2018 2001 italiera 416 Plazeraren gau ilunekoak Francis Scott Fitzgerald G Garazi Arrula / Iñigo Roque E/G Elkar 2014 1920-1939 ingelesa 417 Literatura oharrak Walter Benjamin G Garazi Arrula / Maialen Berasategi / Mikel Igartua / Gaizko Urturi Aldama E/E/G/G Sans Soleil 2015 1923, 1929, 1939 alemana 418 Errepublika Marko Tulio Zizeron G Guadalupe Lopetegi / Anttoni Lopetegi E/G EHU - Limes bilduma 2005 k.a. 51-55 latina 419 Nietzsche eta Freud, filosofian eragile Friedrich Nietzsche / Sigmund Freud G/G Igor Aristegi / Lontxo Oihartzabal G/G Jakin irakurgaiak 2004 1873, 1917 alemana 420 Pentsamendu heterozuzena Monique Wittig E Irene Arrarats / Maialen Berasategi / Mirentxu Larrañaga / Danele Sarriugarte E/E/E/E Susa 2017 1992 ingelesa 421 Gauez harrizko zubiaren azpian Leo Perutz G J.M. Olaizola «Txiliku» / Joxe Mari Berasategi G/G Elkar 2019 1953 alemana 422 Ion Platon G Javier Alonso / Jon Etxaide / Hannot Rodríguez G/G/G Jakin irakurgaiak 2001 d.g. grekera 423 Dogmak zientzian? Feyerabend, Kuhn, Popper P.K. Feyerabend / T.S. Kuhn / K. Popper G/G/G Juan Bautista Bengoetxea / Xabier Eizagirre G/G Jakin irakurgaiak 2003 1975 / 1963 / 1970 Ingelesa 424 Filosofia apaingelan Sade G Juan Martin Elexpuru / Bego Montorio G/E Txalaparta 2001 1795 frantsesa 425 Larrua hotz Albert Sánchez Piñol G Lander Garro / Zigor Garro G/G Txalaparta 2009 2002 katalana 426 Gizakia zentzu bila Viktor E. Frankl G Lontxo Oihartzabal / Miren Arratibel G/E Erein 2017 1946 alemana 427 Suite frantsesa Irene Nemirovski E Mikel Garmendia / Jose Antonio Sarasola G/G Alberdania 2011 2004 frantsesa 428 Elurra Orhan Pamuk G Monika Etxebarria / Fernando Rey E/G Elkar 2007 2001 turkiera 429 Zorion handiegia Alice Munro E Nagore Tolosa / Naroa Zubillaga / Aiora Jaka / Itziar Otegi E/E/E/E Meettok 2012 2009 ingelesa 430 Heldu den matxinada Batzorde Ikusezina N Oier Gonzalez / Zigor Garro G/G Txalaparta 2011 2007 frantsesa 431 On Kixote Mantxako Miguel de Cervantes G Pedro Berrondo / Patxi Ezkiaga G/G Erein 2005 1605 gaztelania 432 Hobbita J.R.R. Tolkien G Sergio Ibarrola / Xabier Olarra G/G Igela 2008 1937 ingelesa 433 Gogoaren fenomenologia I G. W. F. Hegel G Xabier Insausti / Ibon Uribarri G/G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 1806 alemana 434 Gogoaren fenomenologia II G. W. F. Hegel G Xabier Insausti / Ibon Uribarri G/G Pentsamenduaren Klasikoak 2005 1806 alemana 435 Kristalezko giltza Dashiell Hammett G Xabier Olarra / Esti Lizaso G/E Igela 2014 1931 ingelesa 436 Zerua gainbehera dator Lorenza Mazetti E Xabier Olarra / Fernando Rey G/G Igela 2012 1961 italiera 354 III. eranskina Oinarrizko kolore-izenak: agerraldiak eta liburuak EZ-ITZUL. ITZULIAK GUZTIRA agerrald. % liburuak % agerrald. agerrald.*1,17 % liburuak libur.*1,6 % agerrald. liburuak 1 anbar 9 15,80 9 16,73 41 47,97 84,20 28 44,8 83,27 56,97 53,8 2 anil 18 40,08 16 38,46 23 26,91 59,92 16 25,6 61,54 44,91 41,6 3 arre 216 41,43 171 38,05 261 305,37 58,57 174 278,4 61,95 521,37 449,4 4 arrexka 2 10,88 2 8,77 14 16,38 89,12 13 20,8 91,23 18,38 22,8 5 arrosa txikle 0 0,00 0 0,00 1 1,17 100,00 1 1,6 100,00 1,17 1,6 6 arrosakara 5 8,18 5 9,43 48 56,16 91,82 30 48 90,57 61,16 53 7 arrosaxka 1 100,00 1 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 1 1 8 azul 101 83,55 50 75,76 17 19,89 16,45 10 16 24,24 120,89 66 9 baltx 1 100,00 1 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 1 1 10 baltz 94 97,57 40 92,59 2 2,34 2,43 2 3,2 7,41 96,34 43,2 11 baltzaran 8 100,00 3 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 8 3 12 beilegi 111 66,40 58 58,23 48 56,16 33,60 26 41,6 41,77 167,16 99,6 13 beilexka 1 100,00 1 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 1 1 14 beix 78 58,14 35 45,69 48 56,16 41,86 26 41,6 54,31 134,16 76,6 15 beltx 175 69,71 60 56,39 65 76,05 30,29 29 46,4 43,61 251,05 106,4 16 beltxexka 0 0,00 0 0,00 4 4,68 100,00 3 4,8 100,00 4,68 4,8 17 beltzaxka 3 22,17 3 21,13 9 10,53 77,83 7 11,2 78,87 13,53 14,2 18 beltzezka 0 0,00 0 0,00 1 1,17 100,00 1 1,6 100,00 1,17 1,6 19 beltzixka 1 22,17 1 38,46 3 3,51 77,83 1 1,6 61,54 4,51 2,6 20 beltzurdin 1 46,08 1 38,46 1 1,17 53,92 1 1,6 61,54 2,17 2,6 21 belxko 1 100,00 1 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 1 1 22 belzkara 7 23,95 7 21,47 19 22,23 76,05 16 25,6 78,53 29,23 32,6 23 belztaka 0 0,00 0 0,00 0 0 0,00 0 0 0,00 0 0 24 berdail 4 100,00 3 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 4 3 25 berdats 4 46,08 3 48,39 4 4,68 53,92 2 3,2 51,61 8,68 6,2 26 berdaxka 10 74,02 6 55,56 3 3,51 25,98 3 4,8 44,44 13,51 10,8 27 berdekara 8 22,17 7 20,47 24 28,08 77,83 17 27,2 79,53 36,08 34,2 28 berdetsu 3 56,18 3 48,39 2 2,34 43,82 2 3,2 51,61 5,34 6,2 29 berdexka 120 42,11 68 40,67 141 164,97 57,89 62 99,2 59,33 284,97 167,2 30 berdotz 13 73,53 7 59,32 4 4,68 26,47 3 4,8 40,68 17,68 11,8 31 bermiloi 0 0,00 0 0,00 3 3,51 100,00 3 4,8 100,00 3,51 4,8 32 bioleta 21 19,31 10 12,44 75 87,75 80,69 44 70,4 87,56 108,75 80,4 33 blu 89 100,00 12 100,00 0 0 0,00 0 0 0,00 89 12 34 bolikara 0 0,00 0 0,00 3 3,51 100,00 1 1,6 100,00 3,51 1,6 355 [Document text truncated for crawler view.]