Aditz sintagmaren barne-argumentuen hierarkia komunztadurarik gabeko testuinguruetan

ISSN 0582-6152 – eISSN 2444-2992 ASJU, 2023, 57 (1-2), 757-772 https://doi.org/10.1387/asju.25995 Aditz sintagmaren barne-argumentuen hierarkia komunztadurarik gabeko testuinguruetan1 The hierarchy of internal VP-arguments in agreementless contexts Javier Ormazabal* Hizkuntzalaritza Teorikorako Taldea (HiTT) Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) AbstrAct: The aim of this work is to contribute to clarify the hierarchy of the VP-internal arguments in Basque through the analysis of structures that have not been used with that goal so far. I identify a set of agreementless syntactic contexts —the different -tze nominalizations and participial structures, coordinated constituents, agreementless imperatives, some modal contexts— and compare them to inflected clauses. A systematic analysis of reciprocals in the Euskal Prosa Gaur (EPG) corpus shows that the hierarchy is the opposite in the two structure types, a result that only may be attributed to some transformation at the syntactic level. Constituent order aside, we may also conclude that the lack of overt agreement in all these structures is not a morphological «gap» but the symptom and consequence of the lack of the corresponding syntactic process. If that is right, agreement and Case must be autonomous processes, given that when there is no agreement we must look for the source of Case somewhere else. KEywOrds: agreement; argument hierarchy; nominalizations; coordinated structures; imperatives; Case. 1 Euskararen gramatikaren beste hainbat alorretan bezala, gure Jose Ignacio artikulu honetan jorratzen ditudan gaietan ere aitzindaria izan da hein handi batean. Harrituko nintzateke beste hainbat gairekin gertatu ohi denez gai honetan ere ikuspuntu desberdinak edo kontrajarriak izango ez bagenitu, baina gure diferentziak ez dira maila zientifikotik haratago inoiz joan. Azken urteotan gure bideak oso gutxitan gurutzatu badira ere, oroitzapen onak ditut donostian eta, batez ere, Gasteizko kaleetan zehar, Myriamekin eta Josebarekin izaten genituen eztabaida bukaezinak —Joseba, Myriam eta Jose Ignacio tartean egonik, ezin daitezke bestelakoak izan— eta umorez beterikoak. Lan hau Hizkuntzalaritza Teorikorako Taldearen (HiTT) Euskal Unibertsitate Sistemako Taldeak deialdiaren barruko IT1396-19 eta IT1537-22 proiektuei esker burutu ahal izan da. * Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Javier Ormazabal. Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Saila - Letren Fakultatea (UPV/EHU). Unibertsitateen ibilbidea, 5 (01006 Gasteiz). – [email protected]m – https://orcid.org/0000-0002-97748247 Nola aipatu / How to cite: Ormazabal, Javier (2023). «Aditz sintagmaren barne-argumentuen hierarkia komunztadurarik gabeko testuinguruetan», ASJU, 57 (1-2), 757-772. (https://doi.org/10.1387/asju.25995). Jasoa/Received: 2023-09-24; Onartua/Accepted: 2023-11-17. Online argitaratua / Published online: 2022-05-04. ISSN 0582-6152 - eISSN 2444-2992 / © UPV/EHU Press Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago 758 JAVIEr OrMAzABAL ASJU, 2023, 57 (1-2), 757-772 Laburpena: Lan honen xedea euskarazko AS-barneko argumentuen arteko oinarrizko hierarkia orain arte helburu horrekin erabili ez diren testuinguru sintaktiko batzuen bidez argitzen laguntzea da. Horretarako, ageriko komunztadurarik gabeko egitura desberdinak identifikatzen ditut —TZE nominalizazio eta partizipio egitura desberdinez gain, osagai koordinatuak eta aginterazkoak, aditz aspektual eta modalen zenbait testuinguru— eta perpaus jokatuen jokaerarekin erkatzen. Euskal Prosa Gaur (EPG) corpuseko elkarkarien analisi sistematikoak erakusten du hierarkia alderantzizkoa dela bi egitura motetan, eta iraulketa hori bakar-bakarrik sintaxi mailako eragiketa baten ondorioa izan daitekeela. Hurrenkeraz gain, ikus dezakegu egitura hauetan guztietan komunztadura ez agertzea ez dela «hutsune» morfologiko bat, komunztadurari dagokion prozesu sintaktikoaren faltaren sintoma eta ondorioa baizik. Hala bada, komunztadura eta kasu erkaketa zeharo prozesu autonomoak behar dute izan, komunztadura erlaziorik ez dagoenean kasu erkatzearen iturria komunztadura ez beste leku batean bilatu behar dugunez. HiTZ GAkoAk: komunztadura; argumentu-hierarkia; nominalizazioak; perpaus koordinatuak; agintera; kasua. 1. Sarrera: perpausaren DetS argumentuen hierarkia sintaxilarien artean euskararen perpaus egitura konfigurazionala dela ez da eztabaidatzen den zerbait gaur egun. Eztabaidaren pil-pilean dago, berriz, konfigurazio hori zein den eta hori erabakitzeko irizpide egokiak zeintzuk izan daitezkeen. Horien artean luze jo duen eztabaida bat (1) bezalako egitura ditrantsitiboen argumentuen hurrenkera hierarkikoarena da.2 (1) Nire amak aitari praka gorria ekarri dio. deskripzio mailan, egitura hauekin hainbat ezaugarri lotu dira literaturan; horietako batzuk nolabaiteko akordioa lortu dute urteetan zehar. Adibidez, egitura hauetan badaude argudio sintaktiko eta morfologikoak komunztaduradun datiboak izen sintagmak direla —eta ez postposizio sintagmak— erakusten dutenak, lan askotan argudiatu bezala (Hualde 1986; Elordieta 2001; Albizu 2001; Oyharçabal 2010; Etxepare 2014; Fernandez 2014; Pineda 2014; besteak beste). Halaber, adostasun orokorra dago ikerlarien artean perpaus ditrantsitiboetako aditzarekin komunztadura erakusten duten hiru osagai gramatikalen arteko hierarkia kanonikoa (2)-koan zehazten dena dela: (2) subjektuaergatiboa > zehar Osagarriadatiboa > Osagarri zuzenaabsolutiboa Euskararen hitz hurrenkera askea kontuan izanda, askotan zaila da argumentuok euren lekuan iltzatzea, baina zehar objektua osagarri zuzena baino gorago dagoela erakusten duten anitz froga aurkeztu dira (Fernández 1997; Montoya 1998; Elordieta 2001; Arregi 2003; Oyharçabal 2010; besteak beste). Argudio hauetako bat errepikatzearren, azter dezagun ondoko kontrastea: (3) a. *Joni ez zen ohartu proi bere buruai aipatzen niola. b. *Joni ez zen ohartu proi bere buruarii aipatzen niola. 2 Ez da eztabaida bakarra. Ez da gutxiagokoa, adibidez, antisimetriaren vs. buru-parametroaren inguruko eztabaida korapilatsua; gai honen inguruan ikusi, batez ere, Arteatx, Artiagoitia & Elordietaren (2008) liburuko sarrera eta bertako artikulu sorta eta erreferentziak —haien artean Elordieta (2008) bereziki—. Ikusi, baita ere, Haddican (2004) eta Etxepare & Haddican (2017). AdITz sINTAGMArEN BArNE-ArGUMENTUEN HIErArKIA KOMUNzTAdUrArIK... 759 https://doi.org/10.1387/asju.25995 (3a)-ko menpeko zehar objektuaren posizioko argumentu isilak absolutiboan agertzen den anafora (bere burua) uztar dezake. Kontrako erlazioa, berriz, osagarri zuzen posiziotik datiboko anafora uztartzea, ezinezkoa da (Oyharçabal 2010). Asimetria honek erakusten duenez, datibo komunztaduradun perpaus jokatuetan, zehar objektuak osagarri zuzena o-mandatzen du, hortaz, gorago dago egituran. Oyharçabalen froga hau bereziki adierazgarria da, uztartzailea izenordain isila izanik, perpausaren balizko osagaien arteko segidarekin jolasteko aukerak murrizten direlako, A’- mugimenduen bidez iraultzeko faktoreen eragina kontrolatuz. (3)-ko komunztadura posizioen hierarkiari buruz eztabaida gutxi badago ere, teoria bihurtzailean honek ez du ziurtatzen oinarrian argumentuak hurrenkera berean sortu direla euren θ-posizioan, eta maila honetan eztabaida gehiago dago, bai euskararen gramatikaren eremuan baita beste hizkuntzenetan ere. Ikertzaile askoren arabera (Elordieta 2001; Oyharçabal 2010; Etxepare & Oyharçabal 2009, 2013; besteak beste) oinarrizko θ-egituran ere hierarkia bera dugu —hau da, aurrekoan bezala absolutiboa datiboa baino beherago sortzen dela— baina saio gutxi egin dira proposamena enpirikoki finkatzeko. Oyharçabal (2010) saiatzen da argudiatzen, -na eta bakoitza distributiboen portaeran oinarriturik, zehar objektua osagarri zuzenaren gainean dagoela deribazioaren une guztietan, baina ez dut uste argudioa borobila denik. Har dezagun bakoitza-ren kasua. Haren ustez, (4) adibideak erakusten du ez bakarrik datiboa bere komunztadura posizioan absolutiboa baino gorago dagoela, baita ere erlazio hierarkiko hori deribazio osoan zehar apurtu ez den hurrenkera dela: (4) *Irakasleak ikasle bati liburu bakoitza eman zion. Argudioa da oinarrian liburu bakoitza osagarri zuzena ikasle bati zehar objektuaren gainean egongo balitz, maila horretan bakoitza-ren o-komando baldintza estrukturala beteko litzatekeela eta esaldiak ona izan beharko lukeela. Baina bakoitza-ren baldintza azaleko hierarkiari dagokiola ematen du eta, Oyharçabalek iradokitzen duenaren kontra, deribazioek ez dituzte sakonean suerta daitezkeen irakurketak «gordetzen». Haren beste adibideek bakoitza-ren sintagma mugitzen denean konfigurazio egokia sor dezakeela erakusten dute, ez bat duen dets-a kuantifikatzailearen gainetik mugi daitekeela.3 zehar objektua objektu zuzenaren gainean sortzen dela proposatzeko teoria barneko argumentuak ere plazaratu dira, deribazioaren baldintzekin lotuak behinik behin, baina kontrako ordena justifikatzeko argumentu teorikoak ere badaude.4 Gainera, inakusatibo datibodunen azterketan, ikerlanek bi aditz mota identifikatu dituzte (ikus rezac 2008, 2009; Albizu 2009, 2011; Fernández 2014; besteak beste): 3 Kontrakoa iradoki zezakeen kasu bakarra (i) adibidearen egitura da —bere (55) adibidea: (i) Nik eman nion liburu bat ikasle bakoitzari Adibide honetan [liburu bat] sintagma [ikasle bakoitza]-ren ezkerrean agertzen da eta, hala ere, bakoitzak bat uztar dezake; baina ikusi aditz jokatua ere bi sintagmen ezkerretara agertzen dela. Itxura guztiz, [ikasle bakoitzari] sintagma bere komunztadura posiziotik goragoko foko/topiko posizio batera mugituta dago (ikus Etxepare & Uribe-Etxebarria 2008 eta bertako erreferentziak), eta o-mando erlazioa Infls barneko A-erlazioak komunztadura posizioan dauden argumentuen artean gauzatzen da. 4 Bi posizio teoriko kontrajarri nagusien konparazio baterako, ikusi Fernández (2014: § 1.4) eta bertako erreferentziak. 760 JAVIEr OrMAzABAL ASJU, 2023, 57 (1-2), 757-772 oinarrizko ABs > dAT hurrenkera erakusten dutenak (5a) eta dAT > ABs hurrenkera hierarkikoan sortzen direnak (5b) (Artiagoitia 2001a,b; Etxepare 2014; Fernández 2007, 2014; rezac 2008, 2009; Albizu 2009, 2011; Fernández & Ortiz de Urbina 2010, eta bertako erreferentziak).5 (5) a. mutila bere aitari hurbildu zitzaion b. mutilari etxe zaharra gustatzen zitzaion Gainera, hurbildu iragangaitzaren —eta beste egoera aldaketa aditzen— kasuan argumentuak ABs > dAT hurrenkeran sortzen badira, ez dirudi inkoatibo-kausatibo txandakatzean hurbildu aditzaren bertsio iragankorra dAT > ABs hurrenkeran sor daitekeela oso erraz argudia daitekeenik, postposizio lokatiboen bertsioan zaila den bezala: (6) a. Umea hurbildu zitzaion. b. Lagunak umea hurbildu zion. (7) a. Umea etxera hurbildu zen b. Lagunak umea etxera hurbildu zuen. Beraz, egitura ditrantsitiboetan «iraultze» bat gertatzen den edo zenbaitetan gerta daitekeen ala ez arazo enpirikoa da, eta horrelako konfigurazioak baleude nola deriba daitezkeen sistemaren arkitekturaren inguruko eztabaida formala litzateke, eztabaida horrek ondorio teorikoak dituelarik. Oinarrian hierarkia ABs > dAT dela ondorioztatzeko argumenturik sendoena, nire ustez, Iparraldeko komunztadurarik gabeko datiboen azterketatik dator. Ezaguna denez, euskalki hauetan, testuinguru askotan, datibo argumentua komunztadurarekin edo gabe ager daiteke: (8) a. Amak semeari ogia igorri dio. b. Amak ogia igorri du semeari. Ikerketek erakutsi dute datibo-komunztadurarik gabeko egitura hauek ez dituztela NOr-NOrI-NOrK egitura arruntek dituzten propietate berberak: alde batetik, komunztadurarik gabeko datiboa postposizioen kategoriakoa da, Postps (Albizu 2001; Etxepare & Oyharçabal 2013; Etxepare 2014; Fernández 2014; Odria 2014, 2017; Ormazabal & romero 2017, eta bertako erreferentziak). Bigarrenik, erakutsi da (8a) eta (8b)-ko datiboek posizio desberdina okupatzen dutela egituran (Albizu 2001; Etxepare & Oyharçabal 2009, 2013; Ormazabal & romero 2017; besteak beste). Ez hori bakarrik, egitura ditrantsitiboetan absolutibo argumentua datiboa omandatzen duen posizio batean dagoela ikus daiteke, (9)-ko bikote minimoak eta (10)-ko adibideek argi erakusten dutenez, argumentu absolutiboak datiboan dagoen anafora uztartzen baitu (Ormazabal & romero 2017: (19)-(20) adibideak): (9) a. *Jon eta Mireni ez ziren ohartu proi elkarrii lotu nizkiola b. *Jon eta Mireni ez ziren ohartu proi elkarrii lotu nituela 5 Aipatu lan hauetariko askoren arabera, deribazioan absolutiboak subjektu posizioan bukatzen du bi egitura motetan. Hala bada, badugu testuinguru bat zeinetan oinarrizko egituran beherago sortutako argumentuak —absolutiboa, kasu honetan— datiboaren gainetik goragoko subjektu posiziora gurutzatzen duen, o-komando erlazioak irauliz. AdITz sINTAGMArEN BArNE-ArGUMENTUEN HIErArKIA KOMUNzTAdUrArIK... 761 https://doi.org/10.1387/asju.25995 (10) a. Arbelbide (1895: V) Nork uste duzu elkharri iratxiki dituela bi gauza horiek? b. Abbadie (1887-1903: «Har ogi bi jaleak») [harrak] lotzen ditu elgarri bortz sei ogi bihi. (9)-ko adibideak Maia duguine eta Beñat Oyharçabali egin genien galdetegi txiki batetik aterata daude. Arbelbide eta Abbadie-renak ez dira adibide solteak; 2017 urtean bi saio desberdin egin nituen Euskal klasikoen Corpusa (EkC) aztertzeko; bietan corpuseko lapurterazko testu guztiak ustiatu nituen parametro desberdinak erabiliaz. Lehenean, Etxepare & Oyharçabalen (2013) sailkapenean komunztadurarik gabeko datiboa onartzen duten aditzen corpuseko agerraldi guztiak jaso nituen eta eskuz analizatu. Lan hori Ormazabal & romero (2017) lanean proposatzen dugun azterketa diakronikoaren oinarri enpirikoa da, gaiaren ikerketako beste lanetan eztabaidatzen diren hainbat adibiderekin (batez ere, Ortiz de Urbina 1995; Pikabea 1993; Fernández & Landa 2009; Fernández, Ortiz de Urbina & Landa 2009; Etxepare & Oyharçabal 2013; Etxepare 2014) eta orotariko Euskal Hiztegia-n (Mitxelena & sarasola 1987-2005) ematen diren zenbait iruzkinekin osatuta. Argitaratu gabeko bigarren lan batean (2017) lapurterazko testuetako elkar eta bere aldaeren agerraldi guztiak aztertu nituen. Lan horretan ondoriozta daitekeenez, absolutibo argumentuak datibozko elkarkaria uztartzea oso ohikoa da —batez ere -TZE perpausetan (nominalizazioetan) baina baita ere (10) bezalako perpaus jokatuetan— baina agertzen diren adibide guzti-guztiek komunztadurarik gabeko datiboa dute. Hori dena kontuan izanda, badirudi arrazoi sendoak daudela aditz ditrantsitiboen zenbait testuingurutan ere argumentuen arteko hurrenkera hierarkikoa (ErG) > ABs > dAT dela ondorioztatzeko, nahiz eta datiboa eta absolutiboaren arteko hurrenkera eratorria kontrakoa izan komunztadura erlazioak tartean. Hala ere, badira emaitza hauei jar dakizkiekeen bi eragozpen: batetik, semantikoki eta sintaktikoki justifikatzen zaila bada ere (ik. Ormazabal & romero 2017), batek argudia lezake oinarrian beregainak diren bi egituraren aurrean gaudela, bata komunztaduradun egitura, dets datiboa absolutiboaren gainean proiektatzen duena, eta bestea komunztadura gabeko Postps datiboa absolutiboaren azpian duena, eta bi egitura hauek ez lirateke deribazioan loturik egongo (Etxepare & Oyharçabal 2010; Etxepare 2014; besteak beste). Bestetik, egitura hauetan datiboa komunztadura posiziora igo ez denez, posible da absolutiboa datiboa baino beherago sortu izana, ABs > dAT hurrenkera absolutiboaren komunztadura posiziorako mugimenduaren ondorioa delarik, zenbait inakusatiboren egituren antzera. Ondoko atalak ikerketa enpiriko baten deskribapena eta haren ondorioen eztabaida dira. Bertan, Iparraldeko euskalkietan ez ezik orokorrean euskarazko argumentuen arteko oinarrizko hurrenkera argitzeko beste metodo bat bilatzea eta berau erkatzea dut helburu. Horretarako, batere ageriko komunztadurarik erakusten ez duten testuinguru desberdinak aztertuko ditut. Burura berehala etortzen diren era desberdinetako -TZE perpausez (11a-b) eta egitura partizipialez (11c) gain, bilatzen ditugun baldintzak bete ditzaketen beste bizpahiru testuinguru identifikatu ditut: koordinazioaren osagaien arteko aditz laguntzailerik gabeko perpausak (11d), joka- 762 JAVIEr OrMAzABAL ASJU, 2023, 57 (1-2), 757-772 tugabeko inperatiboak (11e) eta, agian, aditz aspektual eta modalen zenbait testuinguru (11f):6 (11) a. Praka gorria aitari bidaltzea erabaki nuen. b. Amak aitari praka gorria bidaltzeko eskatu zidan. c. Aitari praka gorria eramanda, lasai gelditu nintzen. d. Praka gorria aitari eraman eta lanean jarriko naiz. e. Aitari praka gorria eraman! f. Ez dago aitari praka gorria eraman beharrik. Egitura horietan aditzaren argumentuen arteko hurrenkera hierarkikoa zehazteko asmoz, elkar anaforaren portaera analizatuko dut. Hausnarketa azkar batek dagoeneko aurreratu diezazkiguke hauetako zenbait egituratan espero ditzakegun emaitzak, ez baita zaila absolutibo argumentuak datibozko elkarkaria uztartzen duen testuinguruak aurkitzea eta, hauek nahiko naturalak diruditen bitartean, kontrako erlazioa zaila da irudikatzea.7 (12) a. Munduko su guztiak elkarri erantsiz egingo litzatekeen sua. (Euskaltzaindiaren hiztegia) b. Terminoak elkarri lotzeko bilaketa-operadoreak erabili behar dira. (Bizkaiko aldizkari ofiziala) c. Horrek aukera eman zuen pintura, eskultura eta arkitektura elkarri uztartzeko. (Wikipedia) Hala ere, corpus analisi zehatz batekin —kasu honetan Euskal Prosa Gaur (EPG) corpusarena— emaitza hauen hedadura zehaztuko dut hurrengo atalean. ABs eta dAT argumentuen hurrenkerari buruzko berehalako ondorioetatik haratago, ikerketatxoak egitura hauen barneko erlazioen eta, ondorioz, euskararen kasu/komunztadura sistemaren ezaugarri orokor interesgarri batzuk ere azalarazten ditu bide batez. Hauetako batzuei 3. atalean eutsiko diet labur-labur. 2. Aditzaren barne-argumentu hurrenkera Euskal Prosa Gaur (EPG) corpusaren argira 2.1. Corpusaren arakatzearen gorabehera zenbait Esan bezala, lanaren helburua elkarkariek bat ere komunztadurarik gabeko testuinguruetan duten portaeraren azterketaren bidez aditz ditrantsitiboen barne-argumentuen antolaketa hierarkikoari begiratzea da, eta horretarako elkar aztertu dut Euskal Prosa Gaur (EPG) corpusaren barruan. EkC ez bezala, EPG corpusa etiketatuta dago eta horrek bilaketaren baldintza morfologikoak zehazkiago egokitzeko aukera ematen zidan. 6 Azken testuinguru honen inguruan Fernándezek (2014) saio interesgarri bat aurkezten du, hemen aurkeztuko dudanaz bestelako metodologia erabilita. 7 Keine & Mendiak (2020) elipsiarekin lotura duten hainbat egitura tratatzen dituzte PCC-ren ildora. zoritxarrez egitura hauek ezin dira corpusean zuzenean testatu. Itzuliko naiz euren analisiari buruz bi iruzkin egiteko 3. atalean. AdITz sINTAGMArEN BArNE-ArGUMENTUEN HIErArKIA KOMUNzTAdUrArIK... 763 https://doi.org/10.1387/asju.25995 Lehen saioa Ormazabal & romero (2017) lanaren argitaratzea eta Ane Odriaren tesiaren (Odria 2017) defentsaren garaian egina dago. Hau da, bilaketak 2017ko abuztuan hasi eta 2018ko urtarrilean bukatu nituen (azkena 2018/01/28-koa da), eta aipatu bi lan horien ildotik sortutako eztabaida baten testuinguru teorikoa zegoen tartean. Bilaketa horietan, absolutibo plurala eta elkarkaria datiboan (hitz kopuru tarte baten barruan) erakusten duten adibide guztiak (13a) eta, alderantziz, datibo plurala eta absolutibozko elkarkariarekin batera (13b) aztertu nituen. Badaezpada, alderantzizko hurrenkera erakusten duten adibideak ere kontuan izan nituen (14), baina multzo horretan ez da datibo eta absolutiboaren harreman hierarkikoa argitzeko adierazgarria izan daitekeen adibiderik agertzen, espero zitekeenez. (13) a. [ABs + PLUr] _3_ [elkar + dAT] → [688 agerraldi] b. [dAT + PLUr] _5_ [elkar] → [11 agerraldi] (14) a. [elkar + dAT] _3_ [ABs + PLUr] b. [elkar + ABs] _3_ [dAT + PLUr] Lehen emaitza aipagarria zera da, dAT > elkarkaria segida erakusten duten adibideen kopurua oso txikia dela (11 agerraldi besterik ez corpus osoan) eta bertan ez dagoela adibide bat ere zeinetan datibo argumentuak absolutibozko elkarkari bat uztartzen duen, ez perpaus ez-jokatuetan ezta jokatuetan ere. Are gehiago, ez dago adibide bat ere non ergatibozko subjektuak absolutibozko elkar uztartzen duen datiboaren gainetik pasatuz; datibo plurala agerian dagoen kasu guztietan, hurbilago dagoen subjektu isil batek uztartzen du anafora, (15)-ean bezala: (15) Bidea eman zien horrek gure arbasoei [pro elkar laguntzeko], beste hominidoek edo tximinoek izan ez zuten moduan. (Edu Lartzanguren, Berria, 2006-02-22) Hori emaitza harrigarria da, guztiok aurreikusiko genuenaren kontrakoa, goian aipatu bezala gaia jorratu duten ikerlari guztiek komunztaduradun datiboa absolutibo argumentua baino gorago dagoela argudiatu dutelako. Ondorioz, agertzen ez diren egiturak espero zitezkeen konbinazio bakarrak lirateke, Oyharçabalen adibide bikote minimoak argi erakusten digun bezala. Hein batean arrazoi horregatik eta, orokorrago, euskararen kasuan horren nonnahikoak diren pro-drop eta osagaien hurrenkera askearen faktoreak ere analisian sartu ahal izateko, artikulu hau idazten ari nintzela bigarren azterketa bat (2022ko uztailetik azarora bitartean) egitea erabaki nuen eremua zabaltzen zuena. Beraz, bigarren saio honetan EPG corpuseko elkar izenordainaren agerraldi guzti-guztiak datiboan (elkarri) zein absolutiboan (elkar) jaso eta euren testuinguru sintaktikoak aztertu ditut: (16) a. [elkar + dAT] → [3784 agerraldi] b. [elkar + ABs] → [3790 agerraldi] 2.2. Elkarkaria testuinguru jokatuetan Goiko arazoari lehenbailehen eusteko asmoz, [elkar + ABs]-en corpusaren ia erdia (lehen 1750 adibideak) aztertuta, ondoriozta dezaket bertan agertzen diren aditz guz- 764 JAVIEr OrMAzABAL ASJU, 2023, 57 (1-2), 757-772 ti-guztiak NOr-NOrK aditzak direla eta ez dela lagin osoan datibo bat ere agertzen elkarkariaren inguruan, ez agerikoa ezta inplizitua/isila ere. Badaezpada, nire galdetegiaren arazo bat egon zitekeen saiheste aldera, azken saio bat egin nuen datiboak absolutibozko elkar uztartzen duten adibideak bilatzeko. Corpusa morfologikoki ondo etiketatuta dagoela baliatu nuen elkarkari absolutiboa NOr-NOrI-NOrK aditzekin konbinatuta agertzen den kasuen multzoa jasotzeko baina honetan ere, adibideak oso gutxi izateaz gain, ez dago gure ikerketarako baliagarria izan daitekeen kasu bat ere.8 (17) [elkar + ABs] _3_ [Nor-Nori-Nork Aditza] → [31 esaldi] Ondorioz, goian aipaturiko argumentu teoriko eta enpiriko guztiek NOrK > NOrI > NOr hierarkia babesten dute, baina EPG corpuseko elkarkarien analisiak ez du horren aldeko zantzu txikiena ere erakusten.9 Perpaus jokatuen portaerarekin bukatzeko, espero zitekeenez, elkarkari bat duten esaldi guztiak kontuan hartzen baditugu, gehien-gehienetan subjektua da elkarkariaren uztartzailea, berdin da elkar datibo posizioan egon (18a) zein absolutiboan (18b): (18) a. Enpresako gerenteak eta grebalariek salaketak aurkeztu dizkiote elkarri atzoko liskarragatik. (Berria, 2004-06-24) b. Noizbait elkar ikusteko aukera bagenu... Orokorra da, baita ere, subjektu absolutiboak datiboa uztartzea predikatu iragangaitzekin. Adibideen aditzak «behe datiboak» deitu izan direnak dira, hau da oinarrian ABs > dAT erakusten dutenak, agian (20)-ko adibideen salbuespenarekin: (19) a. moldakaitz antzean trebeki, [...] gure besoak elkarri lotu zitzaizkion. (Ch. de Laclos, Harreman arriskutsuak [itz. J. Muñoz, 1997]: 52) b. Etxartea lasterregi ilundu zen, hormak elkarri hurbildu zitzaizkion, eta sabaiak kuzkurtu egin ziren. (d. Thomas, Artistakume baten erretratua [itz. Koro Navarro, 1999]: 14) 8 Adibide guztiak hitanozko formak (ia) edo, aurreko bilaketan bezala, hutsak (ib-c) dira, azken hauek corpus barneko bilatzaileak muga sintaktikoak aurkitzeko ezintasunaren ondorioak: (i) a. Elkar maite diagu b. Orduan [elkar laztantzeari] ekin genion c. Bidea eman zien gure arbasoei [elkar laguntzeko] 9 Kontrara, harrigarriki hiru adibide aurkitu ditut zeintzuetan absolutibo pluralak datibozko elkarkaria testuinguru jokatuetan uztartzen duen: (i) a. Joskera edo sintaxiari dagokion aldetik, esan nezake nereak omen diren bizi-puska sintagmatikoak elkarri josiko lizkioketen orratz eta bizi-hari paradigmatikorik ez dudala uste kausi litekeenik. (segurola, Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo, 2005) b. Auskalo ze itxura izango duen trasteak, piezak elkarri jotzen dizkiotenean. (Harkaitz Cano, Belarraren ahoa, 2004) c. Atzeko eskuin hanka eta aurreko eskuin hanka elkarri estekatzen dizkio. (J. M. Coetzee, Lotsaizuna, 2004). Egia esan, adibideak oso gutxi izateaz gain nahiko bitxiak direla esango nuke, eta zaila da hortik inolako ondorio sendorik ateratzea, baina corpusean horrelako hiru adibide egotea eta erraz espero zitekeen kontrako egitura bat ere ez agertzea zer pentsa ematen duen emaitza bitxia da gero. AdITz sINTAGMArEN BArNE-ArGUMENTUEN HIErArKIA KOMUNzTAdUrArIK... 765 https://doi.org/10.1387/asju.25995 c. [fosfato, oxalato eta azido urikoaren kristalak] batzuetan bai, eransten zaizkio elkarri, eta harriak eratzen dituzte, oso mingarriak giltzurrunean edo ureterrean trabaturik geratzen direnean (J. Lenihan, Giza gorputza lanean [itz. I. Aldasoro, 2006]: 200) (20) a. Horrengatik, elkarri gogaikarri baldin bazaizkio, ez da, urrundik ere, gauza bera maite duten aldetik ez eta izaeran bat datozen bezainbatean. (spinoza, Etika [itz. P. Xarriton, 1997]) b. Nahi nukeen halaber gutun sobera luze batzuk mozteko baimena izan, haietariko anitzetan elkarri guztiz ere arrotz zaizkion sujetak aipatzen baitira, bereizirik, eta ia iragaitzarik gabe. (Ch. de Laclos, Harreman arriskutsuak [itz. J. Muñoz, 1997]) Haien artean ez dira gutxi perpaus jokatuan datibo komunztadura falta dutenak —ez Iparraldeko idazleen lanen artean bakarrik, hegoaldekoenetan ere— edo komunztadura korapiloak sortzen dituztenak, aditz ditrantsitiboekin (21) zein inakusatibo datibodunekin (22): (21) a. Emaztearekin eta egurgileekin geroxeago ukan zuen elkarrizketa airosak elkarri lotzen zituen adiskidantzari buruzko zalantzak oro haizatzen zituen. (Toti Mtz. de Lecea, Hautsi da katea [itz. E. Touyarou, 2004]) b. sexuak elkarri lotzen gaitu. (L. Elberdin, Sexua noiznahi, 2005) (22) a. bere osagaiak elkarri halabeharrez egokitzen ez direnean (I. Kant, Arrazoimen hutsaren kritika [itz. I. Uribarri, 1999]: 291) b. zenbait hilabete lehenago Europako bi oilar zaharrak [...] elkarri lotu ziren berriz. (A. Epalza, Lasto sua, 2005) c. Elkarri dagozkien aldeak (sic) proportzionalak direnean eta haien angeluak berdinak direnean banan-banan (d. Guedj, Loroaren teorema [itz. J. Muñoz, 2006]: 159) 2.3. Elkarkaria jokatu gabeko testuinguruetan Goian aipatu ditudan komunztadurarik gabeko testuinguru guztietan nahiko ohikoa da ABs pluralak datibozko elkarkaria uztartzea egitura ditrantsitiboetan. Ohikoenak, noski, -TZE perpausenak dira.10 10 Kontuan izan behar da absolutibo-datibo jokabidea duten aditz asko —gehienak ez badira— inkoatibo/kausatibo txandakatzean sartzen diren egoera aldaketa aditzak direla. Hori kontuan harturik, baztertu ditut egitura inakusatibotzat har daitezkeen adibide guztiak: hasteko, adibideen interpretazioak berak hala iradokitzen duen kasuetan: (i) a. Ezaugarri formalei dagokionez, elkarri jositako zenbait koadernoz osatutako ezkuizkribu honek, indartzeko, pergaminozko azalak zituen erantsirik. (A. Gorostitzu, Berria, 200402-19) b. Ez dakigu zerk eragozten dien fosfato, oxalato eta azido urikoaren kristal mikroskopikoei elkarri eranstea eta harriak eratzea giltzurrun normalean (J. Lenihan, Giza gorputza lanean, [itz. I. Aldasoro, 2006]) 772 JAVIEr OrMAzABAL ASJU, 2023, 57 (1-2), 757-772 Odria, Ane. 2017. Differential object Marking in Basque syntax: A microcomparative survey. UPV/EHUko doktorego tesia. Ormazabal, Javier. 2017. Lapurterazko datiboen aldaketak EkC corpusean: kronologia baterako arakatzea. UPV/EHUko eskuizkribua. Ormazabal, Javier & Juan romero. 2017. Historical Changes in Basque dative Alternations: Evidence for a P-based (neo)derivational analysis. Glossa: A Journal of General Linguistics 2(1). 78 (1-39). https://doi.org/10.5334/gjgl.103. Ortiz de Urbina, Jon. 1989. Parameters in the grammar of Basque. dordrecht: Foris. Ortiz de Urbina, Jon. 1995. datibo komunztaduraren gainean. In ricardo Gómez & Joseba A. Lakarra (arg.), Euskal Dialektologiako kongresua (Donostia, 1991ko irailak 2-6) (ASJUren Gehigarriak 28), 579-588. donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia. Ortiz de Urbina, Jon & Myriam Uribe-Etxebarria. 1991. Participial Predication in Basque. In Joseba A. Lakarra & Iñigo ruiz Arzalluz (arg.), Memoriae L. Mitcelena magistri sacrum (ASJUren Gehigarriak 14, 2. lib.), 993-1012. donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia. https://doi.org/10.1387/asju.9259. Oyharçabal, Beñat. 2010. Basque ditransitives. In Maia duguine, susana Huidobro & Nerea Madariaga (arg.), Argument structure and syntactic relations from a crosslinguistic perspective, 233-260. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins. Pikabea, Josu. 1993. Lapurtera idatzia (x v i i -x i x ). Bilakaera baten urratsak. donostia: UPV/ EHU & Kutxa. Pineda, Anna. 2014. Les fronteres de la (in)transitivitat: estudi dels aplicatius en llengües romàniques i basc. Barcelona: Universitat Autònoma de Barcelona (UAB)-ko doktorego tesia. rebuschi, Georges. 1983. Autour du parfait et du passif basques. In Piarres Lafitte-ri omenaldia (iker 2), 545-558. Iruñea: Euskaltzaindia. rezac, Milan. 2008. The syntax of eccentric agreement. The Person-Case Constraint and absolutive displacement in Basque. Natural Language & Linguistic Theory 26. 61-106. https://doi.org/10.1007/s11049-008-9032-6. rezac, Milan. 2009. Person restrictions in Basque intransitives. Lapurdum 13. 305-322. sarasola, Ibon, Pello salaburu, Josu Landa & Josu zabaleta. 2007. Ereduzko Prosa Gaur (EPG). Bilbo: UPV/EHU, Euskara Institutua. https://www.ehu.eus/euskara-orria/euskara/ereduzkoa/ (2024/01/05). zabala, Igone. 1993. Predikazioaren teoriak gramatika sortzailean (euskararen kasua). Gasteiz: UPV/EHUko doktorego tesia.