Corpusaren egoera hobetzen: Xurioren imitacionearen aleak XVIII. mendean

ISSN 0582-6152 – eISSN 2444-2992 ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 https://doi.org/10.1387/asju.25163 Corpusaren egoera hobetzen: Xurioren Imitacionearen aleak x v i i i . mendean1 Improving the state of the corpus: Printed copies of Xurio’s Imitacionea in the 18th century Leyre Irure Sierra* Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) AbstrAct: Mixel Xurio, parish priest of Saint Jean de Luz, translated the Imitation of Jesus Christ into Basque (1720). The book was published two years after the author’s death, in Bordeaux, and there were, subsequently, several editions throughout the 18th and 19th centuries. By the beginning of the 17th century, Basque literature had reached its peak in some areas of Labourd. From the middle of the century, however, literary production was more limited and the language itself was notably simpler. In the first decades of the 18th century, Xurio’s work was very much an exception; he is essentially an epigone of classical Lapurdian Basque. : Despite the importance of Xurio, his work has not been studied in general until now, and it also lacks the critical edition it deserves. In order to advance in the study of Xurio’s book, we have used 18th-century editions as a starting point. The article focuses on the study of the relationship between these editions (recensio), using the methodology of philology and textual criticism. : To determine the filiation of the testimonies, we first compiled and classified the digitized copies (14 in total) available in certain digital libraries (fontes criticae), with the help of Vinson (1891-1898). Secondly, a formal description of each copy was made, comparing the covers and the parts of the book. This comparison allowed us to decide which edition the copies without a cover belong to (collatio codicum). This section provided us with information about the filiation 1 Lan hau «Monumenta Linguae Vasconum 6: avances en cronología de la historia y la prehistoria de la lengua vasca» (MINECO, PID2020-118445GB-I00) ikerketa-proiektuaren laguntzaz egina da. Izen bereko 2022-2023 ikasturteko Gradu Amaierako Lanaren bertsio bat da. Eskerrak eman nahi dizkiot Blanca Urgelli, GrALaren tutore modura eskaini didan laguntzarengatik. Eskerrak, halaber, Iñaki Caminori eta Iker Salaberriri egindako ekarpen eta oharrengatik, zein ASJUko berrikusle anonimoei lan honen aurreko bertsioei egindako iruzkinengatik. Hemen aurki daitezkeen akatsak nireak baino ez dira. * Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Leyre Irure Sierra. Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Saila - Letren Fakultatea (UPV/EHU). Unibertsitateko Ibilbidea, 5 (01006 Vitoria-Gasteiz). – [email protected] Nola aipatu / How to cite: Irure Sierra, Leyre (2024). «Corpusaren egoera hobetzen: Xurioren Imitacionearen aleak xviii. mendean», ASJU, 58 (1), 139-174. (https://doi.org/10.1387/asju.25163). Jasoa/Received: 2023-10-04; Onartua/Accepted: 2024-01-10. Online argitaratua / Published online: 2024-01-29. ISSN 0582-6152 - eISSN 2444-2992 / © UPV/EHU Press Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago 140 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 relationship between editions. In fact, the incorporation of new passages from edition to edition helped us decide which of the previous editions was used as a base to compose the new edition. Thirdly, we took and compared an initial and a final sample of each edition (examinatio and selectio). Although the samples were small, the results are plentiful and helped us clarify hitherto unanswered questions. Thanks to the initial engravings, the distribution of the parts of the content, and the conjunctive errors and the new variants found in the comparison, we managed to make a proposal of filiation relationship between editions (constitutio stemmatis codicum). KEywOrDS: Xurio; Ancient and Classical Basque; Classical Labourdin; material bibliography; textual criticism. Laburpena: Mixel Xurio Donibane Lohizuneko erretore zenak Jesu-Christoren Imitacionea (1720) euskarara itzuli zuen. Liburua autorea hil eta bi urtetara argitara eman zen, Bordelen, eta ondoren hainbat edizio izan zituen x v iii. eta x i x . mendeetan zehar. x v i i . mendearen hasieratik Lapurdiko zenbait eremutan, kostaldean batik bat, euskarazko literatura erlijiosoak artean ez bezalako loraldi bat izan zuen. Mendearen erdialdetik aurrera, ordea, ekoizpenak murriztu eta euskara maila apalago batean idazten hasi ziren. xvi i i . mendearen lehenengo hamarkadetan Xurio salbuespena izan zen, lapurtera klasikoaren epigonoa. : Xurioren garrantziagatik ere, orain artean ez da oro har aztertua izan, eta zor zaion edizio kritikoa ere faltan du. Beraren liburuaren azterketan aurrera egiteko helburuarekin, abiapuntu gisa xviii. mendeko edizioak baliatu ditugu. Lanaren muina edizio hauen arteko filiazio harremana aztertzea da (recensio), filologiaren metodologia eta testu kritika baliatuz. : Lekukotasunen filiazioa zehazteko, lehenik, liburutegi jakin batzuetan eskuragarri dauden ale digitalizatuak (guztira 14) bildu eta sailkatu ditugu (fontes criticae), Vinsonen (1891-1898) lanaren laguntzaz. Bigarrenik, ale bakoitzaren deskribapen formala egin dugu: azalak eta liburuaren atalak alderatu ditugu, eta azalik gabeko aleak zein ediziori dagozkion ere erabaki ahal izan dugu (collatio codicum). Atal honek informazio franko eman digu edizioen arteko filiazio harremanaren inguruan. Izan ere, edizioz edizio pasarte berriak txertatu izana lagungarri izan zaigu bakoitzaren oinarrian zein edizio erabili zen erabakitzeko. Hirugarrenik, edizio bakoitzetik hasierako eta bukaerako lagin bat hartu eta konparatu ditugu (examinatio eta selectio). Laginak txikiak izan arren, emaitzak oparoak dira, eta aurretik erantzun gabe genituen zalantzak argitzeko balio izan digute. Hasierako grabatuei, edukiaren atal banaketari eta konparaketan topatutako akats bateratzaileei eta aldaera berriei esker, edizioen arteko filiazio harreman proposamena egitea lortu dugu (constitutio stemmatis codicum). HItz gAkoAk: Xurio; Euskara zahar eta klasikoa; lapurtera klasikoa; bibliografia materiala; testu kritika. 1. Sarrera 1.1. Testuinguru historikoa eta autorea XVII. mendeko lehen urteetan, Lapurdiko itsas hegian eta inguruetan, euskarazko liburugintzak pizkunde garaia izan zuen. Mende horren bigarren erdian ahultzen hasi, eta xviii. mendean gainbehera jasan zuen. Nabigazioaren hazkundea lapurtera klasikoaren jatorriaren arrazoitzat hartu den arren, Oihartzabalen ustetan (2001) kultura bizitzaren antolamenduak baldintzatu zituen garai hartako euskara idatziaren gorabeherak. xvii. mendearen lehen partean latina zen kultur hizkuntza nagusia Iparraldeko jendartean, nahiz eta frantsesa indartzen hasia izan. Hori dela eta, elizgizon burgeskumeek idatzitako euskal liburuek COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 141 https://doi.org/10.1387/asju.25163 definitzen dute lapurtera klasikoa. Aro oparo haren adibide dira, esaterako, Materra (Doctrina Christiana, 1617), Etxeberri ziburukoa (Manual Devotionezcoa, 1627; Noelac, 1632; Eliçara erabiltceco liburua, 1636), Axular (guero, 1643) edo Pouvreau (guiristinoaren Dotrina, 1656). xvii. mendearen bukaeran euskarazko ekoizpenek behera egin zuten. Oihartzabalek (2001) azaldutakoaren arabera, burgesia frantsesez ikasteari eta irakurtzeari lotuko zaio eta frantses kultur produkzioa nagusitzen hasiko da, Hego Euskal Herrian gaztelania aspaldi kultur eta botere hizkuntza bilakatu zen bezalatsu. Hemendik aurrera euskaraz idatziriko liburuen kopurua urritu egingo da eta gehienbat maila apaleko euskaldunentzat idatziko da. Testuinguru honetan salbuespena da Xurioren obra, goi mailako euskaran idatzia. Mixel Xurio Azkainen jaio zen, «Martze-enia» etxean.2 Apaiz ikasketak bukatu eta Donibane Lohizunera bidali zuten bikario lanetan. Ondoren, 1702an, erretore izendatu zuten. 1718an hil zen. Jesu-Christoren Imitacionea utzi zigun, Kempisaren lau liburuen itzulpena, Bordelen 1720an argitaratua, Guillame Boudé Boé inprimategian. Baimena Ander Druillet gotzain jaunak eman zion, 1719an. Ez da euskal literaturan Imitacionearen lehenengo itzulpena, ezta azkena izango ere. Aurretik Pou vreauk Jesusen Imitacionea itzuli bai, baina argitaratu gabe utzi zuen 1669. urte aldera. Aranbillaga «izeneko apaiz batek» ere 1684. urtean Imitacionearen azken bi liburuak itzuli zituen euskarara (Baiona: Antonio Fauvet), Lafitteren esanetan nahiko trakeski (1931: 62), beheko aipamenean ikus daitekeen bezala. Horren ondotik Xurioren Imitacionea hainbatetan izan zen berriz inprimatua, Bordelen, Baionan zein Tolosa Okzitanian. Vinsonen arabera, bederatzi edizio ditugu, xviii. eta xix. mendeetan sakabanaturik (§ 1.3.1). Onaindiaren esanetan (1973), Xuriok berak ezin izan zuen liburua osorik itzuli, bukatu baino lehenago hil baitzen. Hortaz, haren ordez, laugarren liburua bere arrebak euskaratua omen.3 Ezin uka daiteke Xurioren obra euskal literaturaren erakusgarri aparta denik. Berreskura ditzagun Villasanteren hitzak (1979: 109-110): Aunque no es la primera traducción del Kempis (pues antes había sido traducida esta obra por Arambillaga y Silvain Pouvreau), ésta era mucho más perfecta y respondía mejor a las exigencias del público euskaldun. Chourio es uno de los más egregios representantes del labortano clásico por la dignidad, nobleza y majestad de su lengua. Modu bertsuan mintzo zaigu Lafitte ere (1931: 62): Jadanik Pouvreau-k gure mintzaierat bihurtu zuen lan aipatua, ez ordean argitarat eman. Arambillaga deitu apez batek 1684-ean Imitazione bat egin zuen eskuaraz. «Egin» erran baitugu, «huts-egin» erran beharko ginuen. Beharrik Chourio-ren liburua agertu baitzen. Nahiz geroztik hunat eskuarazko Imitazione hoberik moldatu den, hau ez daukagu batere gutiesteko. Lafitteren hitz horietan oinarriturik agian, honela dio Onaindiak ere (1972): «Itzai so egiñik erderakada politak dituen arren, idazle bikaiña dugu Xurio, arin ta jariotsu bai darabil luma. Lapurdieraz ikasteko maisu dugunik ezin uka dezakegu». 2 Bizitzaren inguruko datuak Onaindia (1972) lanetik atera ditugu. 3 Egun Urgell (inprimategian) datu horren harira lanean ari da. 142 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 Mixel Xurio lapurtera klasikoaren epigonotzat har dezakegu. Halere, talde bereko hainbat obra bezala, ez da bereziki aztertu, ez eta kritikoki editatu ere. Salbuespen gisa, azkenaldian Urgellek (inprimategian) Xurioren itzulpenaren iturriak arakatu izana aipa dezakegu. Gainera, Salaberri Muñoak (2007: 303) agerian jarri duen bezala, gure klasikoen azterketaz hitz egiteko orduan eskuzko inprentaren garaiko lanen berezitasunei garrantzi gutxi eman zaie. Ulibarriren (2009: 861-862) hitzak gurera ekarriz, badirudi xix. mendeko euskaltzaleen lanekin egin ahal den guztia egina dela, hau da, liburuei buruzko datu historikoak biltzeko garaian, Vinson edo Urkixo bezalakoek egindako lana nahikoa dela. Hala, bibliografia materiala gurean oraindik behar bezala garatu gabeko ikerlerroa dela esaten du. Izan ere, azterketa filologikoan testua ondo ezagutzeaz gainera, haren testuingurua (zentzurik zabalenean) eta eskuzko inprentaren garaiko prozesuak ere sakonki landu behar dira, aipatutako bi ikertzaileek, besteak beste, beren lanekin ederki erakutsi digutenez. 1.2. Oinarriak4 Hizkuntzaren historia ikertu nahi duenak bi alderdi hartu beharko ditu kontuan, Lakarrak (1997: 448) esan bezala. Alde batetik, corpusaren aberastasuna edo izaera, hau da, denboraren zein edukiaren aldetik nolakoa den testu-corpusa. Bestalde, corpus horren ezagutza edo egoera aintzakotzat hartu behar dugu, hau da, dauzkagun datuak zenbateraino bilatu, aurkitu, antolatu, eskura jarri eta aztertu diren. Hortaz, ez da nahikoa corpus bat izatearekin, corpusaren alderdi horiek ere menderatu behar dira. Lakarraren ustetan, euskal corpusaren egoera ez da nahi genukeen bezain ona. Euskararen historiaz azkeneko bi mendeetan idatzi dena kontuan hartuta, saio gehiago egin dira euskararen etorkiez, euskarari berari buruzkoak baino (1997: 448). Gauza bera dakusagu euskal testuetan erabili izan den grafiaren historian, eta hau berau aztertzeko lanabesen garapen mailan. Hori gutxi ez balitz, egin diren zenbait «edizio kritiko» ez dira ganoraz egindako lanak. Esate baterako, Luis Mari Mujikak (Euskaltzaindia, 1986) argitaratutako Prai Bartolomeren Euscal errijetaco olgueeta ta dantzeen neurrizco gatz-ozpinduba (1816) liburuarena, edota Patri Urkizuk (2004) Lazarragaren eskuizkribua ezagutzera eman zenean argitaratutakoa. Filologia irizpideetan oinarri hartu gabeko lan horiek hizkuntzaren historiaren ezagutzan oztopoak baino ez dira. Hala ere, egia da azken urteotan hobekuntza nabarmenak ere egin direla. Oro har, lan orokor gutxi baina ganorazkoak egin dira; esaterako, Hualde, Lakarra eta Traskek antolatutako towards a history of the Basque language artikulu bilduma (1995), T rasken the history of Basque (1997), nahiz eta gaizki-ulertu eta hutsune zenbait izan, eta Martínez-Aretaren Basque and Proto-Basque (2013). Kanpo eta barne historia uztartzen dituen ezin utzizko lana da Euskararen historia liburua ere, Igartua, Gorrotxategi eta Lakarraren eskutik 2018an argitaratua. Datuak eskuratzen eta sistematizatzen ere aurrerapen handiak egin dira, Gorrotxategiren tesia (1984) 4 Urgell (prestatzen) lanean oinarritu gara atal honen edukia lantzeko. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 143 https://doi.org/10.1387/asju.25163 kasu, akitanierazko corpusaren bildumarik osoena, edota Eusko Ikaskuntzak bultzatutako Fuentes documentales medievales del País Vasco bilduma (1982tik aurrera). Bibliografiaren alorrean, corpusen bilketa eta digitalizazioaren egoera nahikotxo hobetu da, orotariko euskal hiztegia (1987-2005), Euskal klasikoen Corpusa (EkC; lehenago Corpus Arakatzailea, 2007) edota hainbat liburutegik eskainitako datuei esker. Izan ere, liburutegien alorrean egindako lan gehiena liburuzain eta artxibozainek egin dute. Funtsen katalogazio onaren eta sarean ipintzearen ondorioz, lekukotasunen aurkitzea erraztu digu; esaterako, lan hau egiteko orduan. Hala ere, badira katalogatu gabeko funtsak oraindik ere. Urgellen arabera (prestatzen), sistematizazioan ez dugu ezer askorik aurreratu Vinsonez gero (1891-1898). Tarteko saioak ere egin dira, Altzibarren (1990b, 1991a, 1992a), Atutxaren (1999, 2001, 2002, 2008, 2011) edota Etxebarriaren (2005) lanak kasu (denak ap. Urgell 2013: 548). Arestian aipaturikoa kontuan harturik, lan honen helburu orokorra azterketa filologikoa da, bi adarretan oinarrituta: alde batetik, bibliografia sistematikoan eta, bestetik, testu kritikan. Bibliografia sistematikoa testuen eta haien era ezberdinetako kopia edo erreprodukzioen bilketa eta zerrendatze lanean oinarritzen denez, Xurioren Imitacionearen edizioak bildu ditugu, ostean aleen konparaketa egiteko: leku eta garai hartako euskararen ezagutzan aurrerapausoak egiteko baldintzak sortzea da xedea, etorkizuneko edizioak elikatzeko asmoz. Helburu zehatzak hurrengo atalean zehaztuko ditugu. 1.3. Metodologia eta helburuak Atutxak Etxeberri ziburukoaren obrez egin zuen lanean (2008) bezala, gu ere Blecuak (1983: 231-240) bere eskuliburuan azaltzen duen filologiaren metodologian oinarrituko gara. Autoreak edizio kritikoen bi faseez dihardu: lehena materialen arteko lotura edo filiazioa zehazten duen fasea da, eta bigarrena erabakitze-fasea, irakurleei testu kritiko bat ematea helburu duena. Lehenengo faseari recensio deritzo, bigarrenari constitutio textus. Gure lana lehenengo fase edo recensiora mugatuko da (§ 2), Xurioren liburuaren azterketan lehenengo pausoak egitera, lan askoz zabalagoa behar genukeelako obraren edizio kritiko bat egiteko. Lehenengo fase hau, recensioa, lau ataletan banatzen da: a) fontes criticae, edo materialen bilketa eta analisi historikoa; b) collatio codicuma, hau da, testigantza guztien erkaketa, aldaerak zehazteko asmoz (lectiones variae); c) aldaeren examinatio eta selectioa, eta d) constitutio stemmatis codicum, ahal bada. Fontes criticae urratsean (§ 2.1), hautatu ditugun liburutegietan aurkitu ditugun Xurioren Jesu-Christoren Imitacionearen edizioen ale digitalizatu guztiak bildu ditugu. Liburuaren argitalpen ugariak direla eta, gure lanean xviii. mendeko edizioak bakarrik izanen ditugu hizpide. Bibliografia materialeko lehenengo lan handia Julien Vinsonek (1891-1898) egin zuen, eta lan horretan oinarrituko gara materialen bilketa eta analisia egiteko (ikus § 1.3.1). Atal honetan kontsultagarri izan ditugun liburutegiak aipatuko ditugu eta lortutako aleen lehenbiziko sailkatze bat proposatuko dugu. Bigarrenik, collatio codicum atala dugu (§ 2.2), non edizioen arteko erkaketa eginen dugun. Atutxaren arabera (2008: 6), edizio kritiko zorrotz batek norberak lekukotza guztiak erkatzea eskatzen du, nahiz eta aurretik azterketa edo sailkatze gehiago egon. Hortaz, testigantzen zuzeneko erkaketa hasierako eginbehartzat jo dugu, au- 144 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 rreko lanen akats berberak errepikatzeko arriskua saihesteko. Honen adibide bat Atutxak egindako lanean bertan ikus dezakegu (2008: 6-7): Etxeberri ziburukoaren Noelacen edizioen arteko erkaketa egiten ari zela, edizio bereko bi aleetan aldeak sumatu zituen. Teorian 1697ko edizioaren bi ale berdinen aurrean zegoen (Vinsonek 15c gisa katalogaturikoak), baina bi aleak edizio ezberdinetakoak zirela ohartu zen, eta, beraz, katalogatu gabeko edizio bat aurkitu berri zuela. Horrenbestez, Vinsonek aipatzen duena betetzen dela egiaztatzeko, lortu ditugun edizioen deskribapena egingo dugu. Horretarako, edizioen deskribapenerako, Gaskellek (1999: 391-452) bibliografia analitikorako aipatzen dituen teknikak baliatuko ditugu. Autore honek zenbait puntu garatzea proposatzen du: hasteko, azalaren transkripzioa, non edizioaren identifikazioa egiten den; bigarrenik, liburuaren formatuaren eta egituraren deskribapena eta orrialde kopuruaren zenbakitzea; hirugarrenik, deskribapen teknikoa, hala nola tipografia, papera eta tartekatutako irudi-orriak; laugarrenik, liburuaren edukiari buruzko xehetasunak eta, azkenik, liburuaren historiari buruzko beste edozein informazio. Bibliografia analitikoak normalean bost atal horien inguruko berriak biltzen dituen arren, gure kasuan atal bakoitzari emango zaion garrantzia desberdina izango da. Egiazki, gure interes nagusia testuan dago, ez inprimatzaile honen edo haren lana denetz frogatzen. Hortaz, lehenengo eta bigarren puntuak bakarrik garatuko ditugu esku artean ditugun edizioen erkaketa egin ahal izateko; aldiz, paperean edo tipografian ez dugu arreta berezirik jarriko. Hirugarren atala examinatio eta selectio izanen da (§ 2.3). Aleen erkaketa eginez edizioen arteko filiazioa argitzea da helburua. Filologiak agintzen duen bezala, edizioz edizio gertatzen diren akats bateratzaileetan oinarrituko gara, bi lekukotasun edo gehiagok modu independentean egin ezin izan dituzten aldaketak kontuan hartuz. Gainera, erkaketa honek denborarekin hizkuntza irizpideetan aldaketak egon ote ziren jakiten lagunduko digu. xviii. mendeko edizio guztien bi kapitulu jorratuko ditugu, atal bakar bateko lagin luze bat erabili beharrean. Izan ere, aurreikusi dezakegu itzulpena ez dela berdina izango hasierako eta bukaerako ataletan, zaila baita hasi eta buka berdin jokatzea, are gehiago halako denbora luzea eskatzen duten lanetan. Alde batetik, lehendabiziko liburuaren 1. kapitulua eta, bestetik, laugarren liburuaren 7. kapitulua ikuskatuko ditugu, bada, edizio guztietan, agian edizioetan aurrera egin ahala zuzendutako akatsek edota berriki egindakoek datu interesgarriren bat emango digutelakoan. Ezberdintasunen deskribapena egiteko, Salaberri Muñoak (2007) erabiltzen duen eredua baliatuko dugu. 1.3.1. Vinsonen lana: Imitacionearen edizioak Xurioren obraren edizioak aztertzeko, Vinsonen deskribapen bibliografikoa (1891-1898) ezin utzizkoa dugu, Urkixoren oharrekin batera. Vinsonek berak iku-1891-1898) ezin utzizkoa dugu, Urkixoren oharrekin batera. Vinsonek berak iku-) ezin utzizkoa dugu, Urkixoren oharrekin batera. Vinsonek berak ikusitako Xurioren liburuaren edizioak bildu zituen 49. zenbakian, eta horien deskribapen bibliografikoa egin zuen. Sailkatze hori gure lanaren abiapuntutzat hartu dugu. Vinsonek bederatzi edizio seinalatu zituen: 49a (1720, Bordele), 49b (1720, Bordele), 49c (1760, Baiona), 49d (1769, Baiona), 49e (1788, Baiona), 49f (1825, Tolosa), 49g (1850, Tolosa), 49h (1855, Baiona) eta 49i (1872, Baiona). Guk xviii. mendeko edizioekin bakarrik lan eginen dugu: beraz, lehenengo bostekin. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 145 https://doi.org/10.1387/asju.25163 1872. urteko ediziotik aurrera, ez da argitalpen gehiago egon. Lafittek (1931: 62) atal bat hautatu zuen bere Loretegian, eta 1978. urtean Hordago argitaletxeak faksimilea argitaratu zuen, 1788. urteko edizioaren erreprodukzioa. Azkeneko lan horretan oinarritua dago, ostera, klasikoen gordailuan online ipini den edizioa, grafia gaurkotuan. 2. Recensio 2.1. Fontes criticae: bilketa eta sailkapena Vinsonek adierazitako xviii. mendeko bost edizioen ale digitalizatuak biltzeko, hurrengo liburutegi digitalak zein funts digitalen bilduma handiak dituzten liburutegiak hartu ditut kontuan: Koldo Mitxelena Kulturunea,5 Bizkaiko Foru Aldundia,6 Sancho el Sabio Fundazioa,7 Nafarroako Unibertsitate Publikoaren liburutegia,8 Binadi Nafarroako Liburutegi Digitala,9 Eusko Jaurlaritzaren Liburuklik,10 Euskal Kultur Erakundearen Bilketa,11 Frantziako Liburutegi Nazionalaren gallica12 eta Espainiako Liburutegi Nazionalaren Hispanica web-atariak.13 Bilaketan «Chourio» autorearen izena erabili da, eta Jesu-Christoren Imitacionea izenburuarekin xviii. mendean argitaratutako aleak hautatu dira. Hala, bada, aipatutako bederatzi bildumetara eta «Chourio» bidezko bilaketara mugatu da gure ikerketa. Hortaz, ez dakigu edizio bakoitzeko zenbat ale digitalizaturik dauden munduan, eta are gutxiago zenbat ale existitzen diren. Honek esan nahi du, etorkizuneko ikerketa lerro moduan, digitalizaturik dauden aleez gain digitalizaturik ez daudenak ikertzeak lan honetan aterako ditugun ondorioak alda litzakeela. Bilaketaren emaitzak 3. eranskinean atxikitako taulan daude ikusgai, hala digitalizaturikoak nola digitalizatu gabekoak. Guztira 14 ale digitalizatu bildu ditugu: 1720. urteko edizioetatik lau ale (Vinson 49a edo 49b?), 1760ko ediziotik bi (Vinson 49c), 1769kotik lau (Vinson 49d) eta 1788kotik lau (Vinson 49e). Bilduma guztietan gutxienez ale bat topatu dugu, Hispanica eta Binadin izan ezik. Aleen laburdurak ezartzeko argitalpen urtea eta gordailuaren izenaren sigla erabili ditugu. Funts propioak dituzten liburutegien kasuan liburutegiaren beraren izena hautatu dugu: KMK (Koldo Mitxelena Kulturunea), BFA (Bizkaiko Foru Aldundia), SSF (Sancho el Sabio Fundazioa), NUP (Nafarroako Unibertsitate Publikoa). webatarien bidez topatutako aleei jatorrizko liburutegiaren sigla ezarri diogu: Liburukliken bidez Eusko Legebiltzarraren Ondareko (ELO) bi ale aurkitu ditugu, Bilketaren 5 https://kmk.gipuzkoa.eus/eu/katalogoa. 6 https://bibliotecaforal.bizkaia.eus. 7 https://www.sanchoelsabio.eus. 8 http://www.unavarra.es/biblioteca. 9 https://binadi.navarra.es. 10 http://www.liburuklik.euskadi.eus. Jaurlaritzak berriki Euskariana webgune berrian barneratu ditu hango edukiak: https://www.euskariana.euskadi.eus. 11 https://www.bilketa.eus. 12 https://gallica.bnf.fr. 13 https://www.bne.es/es/catalogos/biblioteca-digital-hispanica. 146 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 bidez Bibliothèque Médiathèque Bayonne (BMB) liburutegiko ale bat eta gallicaren bitartez Bibliothèque Nationale de France (BNF) liburutegiko bi ale. Hortaz, behin-behinean honela izendatu ditugu bildutako aleak: 1. taula Landuko diren aleen behin-behineko izendapenak 1720ko aleak 1760ko aleak 1769ko aleak 1788ko aleak 1720-BFA 1760-ELO 1769-BFA 1788-BNF 1720-BMB 1760-KMK 1769-BNF 1788-ELO 1720-NUP 1769-KMK 1788-KMK 1720-SSF 1769-SSF 1788-SSF 2.2. Collatio codicum: edizioen deskribapena eta erkaketa 2.2.1. Azalen alderaketa 2.2.1.1. 1720ko edizioa Vinsonek azalean 1720ko data daramaten bi edizio aurkitu zituen: princepsa eta, aztertu ondoren, beranduago egindako contrafaçon edo kontrafaktutzat jo zuena. Azalak erkaturik, testuko ezberdintasun nabariak antzeman ditugu. Lehenengoaren testua: JESUS-CHrISTOrEN | IMITACIONEA. | M. CHOUrIO Donibaneco Erretorac | eſcararat itçulia. | BOrDELEN, | GUILLAME BOUDE’ BOE’ lmprimatçaille, eta Liburu | Mercataria baitan, Jondoni Jacubaco carrican, | Mercatu handiaren aldean. | - | M. DCCXX. | PERMISloNEAREQVIN. Bigarrenarena: JESUS-CHrISTOrEN IMITACIONEA · | M. CHOUrIO Donibaneco Erretorac | eſcararat itçulia. | BOrDELEN, | GUILLAME BOUDE’ BOE’ lmprimatçaille, eta Liburu | Mercataria baitan, Jondoni Jacubaco carrican, | Mercatu handiaren aldean | - | M. DCC. XX. | PERMISSIoNEAREQVIN. Azal hauetan hurrengo informazioa agertzen zaigu: liburuaren izenburua, autorea, honen kargua, zein hizkuntzatara itzulia izan den, non eta zein inprimategitan argitaratu den, zein kaletan, argitaratze urtea eta baimena. Lehenengo azalaren testuak Vinsonek 49a izendapenarekin deskribatzen duen azalarekin bat egiten du, eta bigarrenak, 49b izendaturiko edizioarekin. Alde nabarmenak daude bien artean. Lehenengo testuan, «imitacionea» hitzaren ondoren ohiko puntua dago; bigarrenean, ordea, altuera erdiko puntua. Gainera, lehenengoak argitaratze urtea «m.dccxx» formatuan ematen digu eta bigarrenak, aldiz, «m.dcc.xx.» formatuan. Bukatzeko, «permisionearequin» lehenengoan s bakarrarekin idatzi da, eta bigarrenean «permissionearequin» ss bikoitzarekin. Vinsonek «permissionearequin», edizio biak ss grafiarekin dakartza. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 147 https://doi.org/10.1387/asju.25163 Testuaz gaindi, azalak ezberdinak egiten dituen bigarren faktore bat dago: tako xilografikoz egindako grabatuak. Ulibarrik (2009) Viva Jesus dotrina datatzeko erabili zuen osagai honi arreta jarriko diogu jarraian. Lehenengoaren grabatuan aingeru bat oparotasunaren bi adarren artean ageri zaigu: 1. irudia Aingerua oparotasunaren bi adarren artean Ostera, bigarrenean mensula bat ageri zaigu, gainean loreontziak dituena, apaingarriz inguraturik: 2. irudia Mensula loreontzi eta apaingarriekin 154 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 Vinsonek tamainari buruz esandakoa betetzen da. Oharrei dagokienez, Vinsonek dio 151. orrialdearen lehenengo lerroa «eta enga-» batekin bukatzen dela. Ez da hala gertatzen gure alean, «eta en-» bukaera baitauka, Urkixok deskribatu zuen aleak bezala. Gainerako oharrei dagokienez, guztietan bat datoz. 2.2.2.2. 1720B 4. taula14 1720B edizioaren orrialde banaketa Atarikoa Edukia Eranskina 1720B-BMB Atarikoa faltan 426 or. 8 or. (4 faltan) 1720B-NUP 4 or. 426 + 11 or.14 12 or. 1720B-SSF 4 or. 426 or. 12 or. — Atarikoa: 4 orrialde, zenbakirik ez. • [1-2]:[azalaetaorrialdebathutsik]. • [3-4]:Aprobacionea[HaristeguyDonibanekoerretorea,J.DarrecheZiburuko erretorea, Dolhabide Azkaingo erretorea eta Baionako Monsinore Duhaldedirasinatzaileak]. — Edukia: 426 orrialde (1-426). • 1-90:Lehenbicico liburua. • 91-139:Bigarren liburua. • 140-347:Hirurgarren liburua. • 348-426:Laugarren liburua. — Eranskina: 12 orrialde, zenbakirik ez. • Capituluen thaula. Bistan da 1720A edizioaren atal berak errespetatu direla. Gainera, Vinsonek bere bibliografian deskribatutako tamaina eta atalak gurearekin bat datoz. Bi edizioen arteko ezberdintasunetan ere bat datoz Vinsonen eta gure deskribapenak, zehaztasun batean izan ezik: gure aleetan 151. orrialdearen lehenengo lerroak «eta enga-» bukaera dauka, eta ez «eta en-», Vinsonek dioenez. Beraz, badirudi 1720A eta 1720Bko datuak bata bestearekin trukatu zituela oharkabean. 14 Ale honetan 92-103 bitarteko orrialdeak bi bider ageri dira erabili dugun bertsio elektronikoan. 103. orrialdera iristerakoan, 92. orrialdetik hasten da berriz. Hortaz, 11 orrialde errepikaturik daude. Orrion argazkietan urradura marka berak ikusten ditugu; hortaz, ezin pentsa alean orrialdeak birritan direnik, birritan eskaneaturikoak baizik. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 155 https://doi.org/10.1387/asju.25163 2.2.2.3. 1760 5. taula 1760. urteko edizioaren orrialde banaketa Atarikoa Edukia Eranskina 1760-ELO 22 or. 356 or. 10 or. 1760-KMK 22 or. 356 or. 10 or. — Atarikoa: 22 orrialde (i-xxii). Bi orrialde hutsik. • i-ii:[azalaetaorrialdebathutsik]. • iii-xii:Meça sainduco othoitçac. • xiii-xviii:Igandetaco besperetan. • xviii-xxi:Igandetaco completetan. • xxi-xxii:Canticoa. • [Biorrialdehutsik,zenbakirikgabe]. — Edukia: 356 orrialde (1-356). • 1-2:Aprobacionea[HaristeguyDonibanekoerretorea,J.DarrecheZiburuko erretorea, Dolhabide Azkaingo erretorea eta Baionako Monsinore Duhaldesinatzaileak]. • 3-76:Lehenbicico liburua. • 77-117:Bi-garren liburua. • 118-288:Hirurgarren liburua. • 289-354:Laugarren liburua. • 355:Gaudeac. • 356:Iondoni Leon othoitça. — Eranskina: 8 orrialde, zenbakirik ez. • Capituluen thaula. Edizio honetan lau atal gehitu dira hasieran: «Meça sainduco othoitçac», «Igandetaco besperetan», «Igandetaco completetan» eta «Canticoa», zenbaki erromatarrez. «Aprobacionea», aldiz, liburuaren parte bilakatu dute, berarekin hasten baita, hasi ere, ohiko zenbakuntza arabiarra, aurreko edizioan oniritziak zenbaki erromatarrez bazeuden ere. Bukaerako partean, «Gaudeac» eta «Iondoni Leon othoitça» atalak ere gehitu dira, liburuan zehar erabilitako zenbaki arabiarrekin jarraituz. «Capituluen thaula» aurreko edizioetan bezala utzi zuten, zenbakirik gabe. Azalean emendakinen autorea Baionako misiolari bat izan zela esaten da, baina ez nor den zehazki. Vinsonek bere bibliografian deskribatutakoa gurearekin bat dator. 156 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 2.2.2.4. 1769 6. taula15 1769. urteko edizioaren orrialde banaketa Atarikoa Edukia Eranskina 1769-BFA 24 or. 353 or. 7 or. 1769-BNF 5 or.15 353 or. 7 or. 1769-KMK 24 or. 353 or. 7 or. 1769-SSF 24 or. 353 or. 7 or. — Atarikoa: 24 orrialde (i-xxiv). • [i-ii]:[azalaetaorrialdebathutsik]. • iii-xii:Meça sainduco othoitçac. • xiii-xviii:Igandetaco besperetan. • xviii-xxi:Igandetaco completetan. • xxi-xxii:Canticoa. • xxiii-xxiv:Aprobacionea[Haristeguy Donibaneko erretorea, J. Darreche ziburuko erretorea, Dolhabide Azkaingo erretorea eta Baionako Monsinore Duhaldesinatzaile]. — Edukia: 353 orrialde (25-377). • 25-98:Lehenbicico liburua. • 99-139:Bi-garren liburua. • 140-310:Hirurgarren liburua. • 311-376:Laugarren liburua. • 376-377:Gaudeac. • 377:Iondoni Leon othoitça. — Eranskina: 7 orrialde, zenbakirik ez. • Capituluen thaula. Edizio honetan 1760. urteko edizioaren atal berak gorde dira. Hortaz, itxuraz 1769. urteko edizioa 1760koaren gainean egin zen. Hala ere, zenbakitzea ez zen berdin gorde: «Aprobacionea» atariko edukiaren baitan kokatu zen berriz, zenbaki erromatarrez. Bukaerako partea aurreko ediziokoa bezalakoa da: emendatutako bi atalak edukiaren baitan daude. Edizio honetan ere ez da aipatzen emendakinak egin zituenaren identitatea. Vinsonek deskribatutakoa gurearekin bat dator, eta lerrokatzeari buruz aipatu zituenak ere betetzen dira: 364. orrialdeak 1760. urteko edizioko 342. orrialdeak baino lerro bat gehiago du; 365. orrialdeak 1760ko 343. orrialdeak baino bi gehiago; 366.ak 1760ko 344.ak baino hiru gehiago, 367. eta 368.ak 1760ko 345. eta 346.ak baino lau gehiago, etab. 15 Liburuaren lehenengo 18 orrialdeak falta dira. xix. orrialdetik xxiv. orrialderako edukia gorde da, aldiz. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 157 https://doi.org/10.1387/asju.25163 2.2.2.5. 1788 7. taula 1788. urteko edizioaren orrialde banaketa Atarikoa Edukia Eranskina 1788-BNF 24 or. 473 or. 8 or. 1788-ELO 24 or. 473 or. 8 or. 1788-KMK 24 or. 473 or. 8 or. 1788-SSF 24 or. 473 or. 8 or. — Atarikoa: 24 orrialde (i-xxiv). Orrialde bat hutsik bukaeran. • i-ii:[azalaetairudia]. • iii-xii:Meça sainduco othoitçac. • xiii-xviii:Igandetaco besperetan. • xviii-xxi:Igandetaco completetan. • xxi-xxii:Canticoa. • xxiii-xxiv:Aprobacionea[Haristeguy Donibaneko erretorea, J. Darreche ziburuko erretorea, Dolhabide Azkaingo erretorea eta Baionako Monsinore Duhaldesinatzaile]. • [Orrialdebathutsik:zenbakirikgabe]. — Edukia: 473 orrialde (26-498). • 26:[irudia]. • 27-123:Lehenbicico liburua. • 124:[irudia]. • 125-179:Bi-garren liburua. • 180:[irudia]. • 181-409:Hirurgarren liburua. • 410:[irudia]. • 411-495:Laugarren liburua. • 496:autre aprobation[D’Iturbide,Vic.Gen.]. • 497:Gaudeac. • 497-498:Iondoni leon othoitça. — Eranskina: 8 orrialde (499-507). • 499-507:Capituluen thaula. 1788ko edizioan aurreko bietan atxikitako parteak ez ezik, pasarte berriak ere gehitu zituztela ikus daiteke. Gainera, 1769ko edizioan bezala, «Aprobacionea» atariko partean kokatu da. Horrenbestez, 1769ko edizioaren gainean egindakoa dela ondoriozta dezakegu. Atal berriei dagokienez, «Autre aprobation» (Iturbide delarik sinatzailea) eta zenbait irudi berri nabarmendu ditzakegu. Bestalde, oraingoan bukaerako eranskinean topatu dugun «Capituluen thaula» zenbakiturik dago. 158 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 «Autre aprobation» atal berrian informazio baliagarria ematen zaigu: [M]aiscettetraduction,depuislongtempsautoriséedansceDiocèse,necontenait point les Pratiques et les Prières qu’un auteur estimable a ajoutées depuis à la fin de chaque Chapitre. Monsieur Etcheberry, zélé Missionnaire, a cru qu’il serait très utile de les insérer dans la nouvelle impression qu’on va faire de l’ancienne traduction, & il les a aussi traduites en Basque. (496. or.) Iturbidek oniritzi honetan agerian jartzen du aurreko edizioek ez zutela zenbait praktika eta otoitzen itzulpena, eta oraingoan Etcheberry jaunak kapitulu bakoitzaren bukaeran erantsi dituela.16 Vinsonek datu interesgarriak ematen ditu bibliografiako 49f zenbakian (1891-1898: 163) Etcheberry jaunari buruz, alegia, Larresoroko seminarioaren zuzendaria izan zela, eta gero Uztaritzeko erretorea. F. Michel-en lanean (1857: 484) Etcheberry Uztaritzeko erretorea zela esaten da, eta 1788. urtea baino lehenago hil zela. Gogora dezagun emendakin berri hauen egilea liburuaren azalean aipatua dela, nahiz eta ez den haren izenik ematen: «Bayonaco Diocessaco Juan Aphez Missioner batez». 1788-SSF alea lagin moduan hartu dugu eta, baimenean aipatu bezala, «Cer eguin behar dut beraz?» eta «Othoitça» atalak ageri zaizkigu kapitulu gehienen bukaeran. IV. liburuaren IV, VI eta XVI. kapituluetan ez da bata ez bestea ageri; III. liburuaren XXVII, XXIX, eta XXXVI. kapituluetan ez da «Othoitça» atalik ageri; bai, ordea, «Cer eguin behar dut beraz?» atala. Vinsonek bere bibliografian deskribatutakoa gurearekin bat dator. 2.3. Examinatio eta selectio Arestian aipatu bezala, testuaren erkaketari ekinen diogu edizioen arteko filiazio harremanak zeintzuk izan ziren jakiteko. Hala ere, orain arte edizioen atalen inguruan egindako azterketak nahiko informazio eman digu. Edizioz edizio pasarte berriak txertatu izanak arrastoak utzi ditu oinarritzat hartutako edizioaren eiteaz. Momentuz, badakigu lehenengo edizioa 1720A izan zela, Vinsonek 1720B edizioa kontrafaktutzat jo baitzuen. Bere ustez, 1720 eta 1750. urteen artean egin zen eta, euskaraz ipinita, «aurrekoa baino arreta gutxiagorekin inprimatua izan zen». Gainera, 1720B 1720Aren gainean egin zutela ondoriozta genezake, ez baititu 1760ko edo ondoko emendakinak barnebiltzen. 1760ko edizioa aurreko bi horietako batean oinarrituta dago, eta lehenengo emendakinak gehitzen zaizkio. 1769ko edizioa 1760kotik abiatuta egin zen, honetan txertatutako atalak izan badituelako. Azkenik, 1788. urteko edizioak emendakin berriak ditu, baina, orain arte dakiguna bakarrik jakinda, ezin baieztatu 1760ko edo 1769ko edizioan oinarrituz egin ote zen. Bada, edizioz edizio gertatu diren aldaketak azter ditzagun. Konparazioa egiteko, lehendabiziko liburuko 1. kapitulua (1.1) eta laugarren liburuko 7. kapitulua (4.7) hautatu ditugu. Hautatzerakoan hobeki gorde diren aleak lehenetsi ditugu. Lehendabiziko libururako, 1720A-BFA, 1720B-SSF, 1760-ELO, 1769-KMK eta 1788-KMK aleak era16 Urgellen arabera (a.a.), xvii. mendeko latinezko eta frantsesezko Imitazioneak ez zeukaten horrelakorik. Badirudi, beraz, geroko eransketak direla. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 159 https://doi.org/10.1387/asju.25163 bili ditugu. Kapitulu honen erkaketaren emaitzak 1. eranskinean bilduta daude taula modura. Laugarren liburuko 7. kapituluaren alderaketa egiteko beste ale batzuk hautatu ditugu, aurretik erabilitako aleek arazoak erakutsi baitituzte kapitulu honetan: 1720B-SSF alean denborarekin ezabatutako atalak ikus ditzakegu, eta horren ordez 1720B-BMB alea erabiliko dugu; 1788-KMK alean orrialdeak moztuta eskaneatu dituzte, eta horren ordez 1788-SSF alea aukeratu dugu. Hortaz, hauek dira laugarren liburuaren konparaketa egiteko erabiliko ditugun aleak: 1720A-BFA, 1720B-BMB, 1760-ELO, 1769-KMK eta 1788-SSF. Erkaketa honen emaitzak 2. eranskinean bilduta daude taula modura. Taulan aldaketa bakoitzari zenbaki bat eman diogu, eta zenbaki hori erabiliz aipatuko ditugu hemen. 1.1. kapituluan 19 aldaketa agertu dira, eta 4.7. kapituluan 35, aurreko laginean baino 16 gehiago. Bildutako ezberdintasunak garbiak dira, eta lau motatan bana ditzakegu: hitz-banaketak, maiuskula eta minuskula txandakatzeak, grafia aldaketak eta puntuazio aldaketak. 2.3.1. Hitz-banaketak: hitzak bereizteko edo elkartzeko egiten diren aldaketak ditugu, artean zuriune bat txertatzen edo kentzen dutenean. Lau motatako hitz-banaketak aurkitu ditugu. — Aditz nagusia, behar eta aditz laguntzailea bata bestetik banatzen direnean: 1.1. kapituluan içanbeharda → içan behar da (2) eta behardu → behar du (9) adibideak ditugu; 4.7. kapituluan ez dago horrelakorik. — Ez partikula aditzetik banantzean, itxuraz baedo bait-en aurrean bakarrik: 1.1. kapituluan ezbaitute → ez baitute (8), ezbaduçu → ez baduçu (14); 4.7. kapituluan ezpailaiteque → ez bailaiteque (5). — 1720A eta 1720B edizioetan bat zenbatzailea izenkiari lotuta zihoan, aurreko hitzarekin unitate foniko bat osatuko balu bezala. Ondoko edizioetan bitan banatzen da: 1.1. kapituluan dohacabebat → dohacabe bat (16), handibat → handi bat (17). 4.7. kapituluan adibiderik ez. — Akatsen ondorioz gertatutako hitz banaketak ditugu. 1.1. kapituluan nola galdetzailea ondoko hitzari lotu zaio oharkabean: nolapresuna → nola presuna (12). 4.7. kapituluan, ethorquiçunerat → ethorqui çunerat (22). Lehenengo hiru hitz-banaketa moten adibideak 1760ko edizioan egokitzen dira, eta hurrengo bi edizioek (1769. eta 1788. urtekoek) gorde dituzte. Aldaketa hauetako gehienek berariaz eginak dirudite, hitzak bildu eta bereizteko irizpide ezberdinen ondorioz. Hala ere, liburua sakonago aztertu beharko genuke hori egiaztatzeko. Laugarren motako adibideak, aldiz, ez dirudi inolako irizpideren azpian eginak direnik. Esan bezala, nolapresuna → nola presuna (12) aldaketak akats zuzenketa dirudi: izan ere, 1720An eta 1720Bn elkartuta dago, baina 1760ko ediziotik aurrera banaturik. Halaber, uste dugu ethorquiçunerat → ethorqui çunerat (22) 1720Bko aldaketa contrefaçon edizioaren akats argia dela. Hitz-batuketa bi ditugu 4.7. kapituluan: utz çatçu → utsatçu (24) eta egiñ ahala → egiñahala (32). Lehenengoa 1760ko edizioan egokitu eta hurrengoetan 160 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 dirauen aldaketa da, baina lagin zabalago bat behar genuke berariaz egindakoa ote den bermatzeko. Litekeena da 1760ko edizioan aditzoina eta laguntzailea batzerakoan <ts> grafia oharkabean idatzi, eta ondorengo edizioetako tipografoek akritikoki kopiatzea. Bigarrena 1788. urteko edizioan gauzatu zen, agian akats baten ondorioz. 2.3.2. Letra larri eta xeheak: lehenik, minuskulatik maiuskulara aldatutako bi motatako hitzak ditugu. Alde batetik, zenbaitetan, errespetuzko hitzak hasierako letra larriz idatzi zituzten: 1.1. kapituluan jaincoaren → Jaincoaren (6), 1720B edizioan gauzatu eta hurrengoetan gorde da; 4.7. kapituluan eliçaco → Eliçaco (19), 1760ko edizioan gertatu eta gordeko dena. Bestetik, 1.1. kapituluan bi puntuen osteko hitzaren lehen letra maiuskulaz idatzi zuten 1760ko ediziotik aurrera: beguia → Beguia (18). Edizio berean 4.7. kapituluan APheçac → APHEÇAC (1) aldaketa egitea erabaki zen, hurrengo edizioetan ere gorde zena. Kapituluen lehenengo hitza larriz idatzirik dagoenez liburu osoan zehar, aldaketa baino gehiago zuzenketa dugu hau. Bigarrenik, maiuskularen ordez minuskula ipinitako adibide bat daukagu: 1.1. kapituluan guciac → guciac (1). Maiuskula erabiltzeko arrazoirik ez dago, ez puntuaziorik, ez hitzaren izaera berezirik. 1760ko edizioan egokitu eta hurrengoetan iraungo duen aldaketa da. 2.3.3. grafia aldaketak: bi taldetan banatu ditugu. Alde batetik, erraten zuzenketaren ondoriozkoak, hots, lehen ere okertzat har zitezkeen formen zuzenketak (§ 2.3.3.1). Bestetik, idazteko ohiturei edota hizkuntzaren berezko aldaketari zor ahal zaizkienak (§§ 2.3.3.2 eta 2.3.3.3, hurrenez hurren). 2.3.3.1. Nahi gabe sortutako akatsak gehienetan edizio bakar batean gertatu dira, eta gainerakoetan zuzenduta aurkitu ditugu. Honelakoak batez ere 1720B edizioan ikus ditzakegu: 1.1. kapituluan, meditatcea → metitatc a (3), Sainduec → Saieduec (4), berthute → berthutte (11). Lehenengo forma zuzenak 1720A princeps ediziokoak dira; bigarrengoak aipatu berri dugun contrefaçon ediziokoak. 4.7. kapituluan ere baditugu 1720B edizioan soilik sortutako erratak: ahal → hal (4), campoco → camgoco (10), chuchentceco → cuchhentceco (21), handitan → hantitan (28) eta eta → etai (29). Hortaz, aski adibide dira 1720B edizio ez zaindua izan zela argudiatzeko, Vinsonek aurreratu zuenez. Hala ere, beste edizioren batean bakarrik egindako erratak ere bildu ahal izan ditugu: 1760koan ergatiboa ahaztu eta Iaunac → Iauna (34) ageri da, eta 1788koan <z> eta <s> nahasi eta bihotçaz → bihotças (23). Edizio batean baino gehiagotan errepikatzen diren erratak ere baditugu: 1.1. kapituluko choilqui → choillqui (15) eta 4.7. kapituluko fiñatceco → fiñcatceco (17). Biak 1720A eta 1720B edizioetan aurkitzen ditugu, baina 1760ko ediziotik aurrera zuzenketa egiten da. Ez da batere arraroa 1720B bezalako edizio trakets batek 1720Ako erratak errepikatzea. Hala ere, elementu gehiago bildu nahi izan ditugu berariaz egindako zuzenketak izan zirela egiaztatzeko, eta ez edizio berriaren akatsak. Horretarako, Xuriok lehenengo edizioan oro har nola idazten zituen arakatuko dugu: choilqui eta fiñatceco formak agertzen zaizkigu lehenengo edizioko gainerako agerraldietan? Hala balitz, ezingo genituzke aldaketa horiek akatsen zuzenketa gisa sailkatu. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 161 https://doi.org/10.1387/asju.25163 Choilqui vs choillqui formei dagokienez, alde batetik, choilqui hirutan (3:16-17,17 200:22, 375:7) eta choil behin (203:17) aurkitu ditugu; bestetik, choillqui lau alditan (Aprobacionea: 2, 211:7, 395:4, 401:18-19), choill beste lautan (8:12, 19:26, 100:7, 163:9), choillez bitan (15:13, 404:18), choilla zortzitan (156:24, 173:21, 192:9, 206:2, 254:24, 275:23, 297:17, Capituluen thaula: 6), choillac hirutan (3:3, 166:9-10, 193:17) eta choillaganat behin (9:11-12). Beraz, <l> grafia lau alditan eta <ll> 22tan ikusten da. Nahiz eta errata zenbaitetan errepikatzen den (agian grafia zehatza zein izan behar zuen ez jakitearen ondorioz), choilqui akatsa izan bide zela ondorioztatzera garamatza, hasierako hipotesia berretsirik: 1760ko edizioaren arduradunak Xurioren joeraren arabera zuzendu nahi izan zuen choilqui forma. Fiñatceco vs fiñcatceco forma biak askotan topatu ditugu, bakoitza bere adierarekin. Alde batetik, ‘bukaera’ adiera duten fiñ-ak <ñ> grafiarekin adierazita daude: fiñ (330:4), fiñean (349:6), fiñaz (75:5); eta ‘jarri’ edo ‘ezarri’ adiera duten finca-k, <n> grafiarekin: fincatceco (30:5, 369:17), fincatcen (371:5), finca (22:4), nahiz zenbait salbuespen ediren ditugun: fiñcatcen (254:6), fineraino (155:25). Testuingurua kontuan harturik (Haiñ khechatua fiñatceco, haiñ gogo barraiatua othoitceco), pentsa genezake gure adibideak ‘bukatzeko’ esan nahi duela, baina badugu hirugarren argudio bat, are sendoagoa. Urgellek (inprimatzeko) Imitacionearen iturri-hizkuntzen kontura egindako lan berrian, itzulpena hiru testuri begira egindakoa dela frogatu du: latinezko edizioren bati, Lemaistre-ren frantsesezko itzulpenari eta Aranbillagaren euskarazkoari. Kasu honetan, Aranbillagaren itzulpenean oinarritu zirela argi ikus daiteke, honek ackabatceco erabiltzen baitu, eta latinezkoa aski ezberdina baita.18 Hortaz, fiñcatceco 1760. edizioan zuzentzaileek egindako errata izan zen (pro fiñatceco), ondoko edizioetan errepikatu zutena. Beraz, 1760ko edizioa aurreko akatsak zuzentzen ikusi badugu ere, adibide honek erakusten digu akats berriak egiten ere jakin zuela behin edo behin, eta bai batzuetan, bai besteetan ondoko edizioek jarraitu ziotela, kasu honetan itsuki. Hala bada, hauek dira 1760ko edizioan egin zituzten akatsak: 4.7. kapituluan atçarria → etçarria (15) eta perpaus bereko elheen → elkheen (16) aldaketak ditugu. Adiera ezberdinetako aditzak dira: atçarria-k ‘esnatua’ esan nahi du (ik. oEH, s.v. atzarri), eta etçarria-k ‘ipinia’, forma zuzena balitz: izan ere, lapurteraz ezarria bai, baina etzarria-ren adibiderik ez dago, errata ez denik behintzat (ik. oEH, s.v. ezarri). Hortaz, atçarria forma egokia da, eta etçarria akatsa. Bestalde, elhe ‘ele’ hitzaren aldaera hasperenduna dugu (ik. oEH, s.v. 1 ele), eta elkhe hitzaren bilaketatik ez dugu atarramentu onik izan (ik. oEH, s.v. elge). Testuingurua hurrengoa da: Haiñ atçarria elheen aditceco; haiñ lotia khoroan cantatceo (1720A). Hitzen esanahia eta testuingurua kontuan harturik, esan dezakegu atçarria eta elheen direla forma egokiak, esaldiak zentzua hartzen baitu. 1760ko edizioak badu ezaugarri bat, gure lagin txikiak dioskunaren arabera: <z> eta <s> zuzentzeko joera: 1.1. kapituluko Eguias → eguiaz (10) edo deuz → deus (5), 17 zenbakiek orrialdea eta lerroa adierazten dituzte, bata bestetik bi puntuz banaturik. Marratxoa erabili da forma lerro batetik bestera zabaltzen dela adierazteko. 18 Latinez (Kempis 1649: 352): tam festinus ad finem. Aranbillagak (1684: 197-198), aldiz: Haiñ impacient berehala Psalmuen canta ackabatceco. Honena Lemaistre-ren (1686: 383) frantsesezko itzulpenaren itzulpena da: Si impatient pour finir bien-tost le chant des Pseaumes. 162 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 adibidez. Mounole eta Gómezek (2018: 499) aipatzen dute ohikoa dela lapurtera eta zuberera klasikoko idazkietan apikariaren grafiaren bidez bizkarkaria adieraztea txistukarietan, eta hain ohikoa ez izan arren, afrikatuetan ere gertatzen dela. Ematen duten arrazoia hurrengoan datza: frantses ortografian <s> grafema bizkarkaria adierazteko erabiltzen zen, eta garaiko euskal idazle haiek sistema hura zeukaten eredutzat. Bestalde, frantsesez <z> grafema hitz bukaeran oso urria zela argudiatzen dute, eta <s> grafema, ordea, ugaria. Hortaz, oinarrian arazo grafikoa bide zegoela ondorioztatzen dute, eta arrazoi beragatik sailkatu dugu guk adibidea hizkuntzaz kanpoko aldaketen baitan. Talde berean sartuko dugu bide ezberdina hartu duen 1.1. kapituluko Eguias → eguiaz (10) adibidea. Hemen ere, nahiz eta 1720A eta 1720B edizioetan <s> grafemarekin idatzita ageri zaigun, bizkarkaria ahoskatzen zela ziurtzat eman dezakegu. Horren erakusgarri, 1760. urtean <z> grafema lehenetsi izana. Azkenik, lehenengo bi edizioetan apikaria adierazi nahi baina <z> grafemaren bidez idatzi den forma bat aurkitu dugu: deuz → deus (5) bilakatzen da 1760ko ediziotik aurrera. 1760ko edizioa da, beraz, orokorki zuzenketa gehien egin zituena. 1769ko edizioan sortu zen errata bat ere badugu: escuetarat → escueterat (25). Gainera, ez da edonolako errata, 1788ko edizioan errepikatuko baita. Honek esan nahi du erabili ditugun 1769ko eta 1788ko aleek akats bateratzaile bat (momentuz) partekatzen dutela. 2.3.3.2. Grafia etimologikoa emateagatik egindako aldaketak ere badaude. Mounole eta Gómezen (2018: 494) arabera, euskara landuak ekarritako joera izan zen: hizkuntza emailearen zein jatorrizko euskararen grafia gordetzen saiatu ziren lapurtera klasikoko idazleak. Hala ere, joera ez zen orokortu eta ez zuen denboran zehar berdin iraun. Beren aburuz, Xuriok grafia fonologikorako joera du, nahiz eta askotan idazkera etimologikoak erabiltzen dituen. Guk azterketarako erabili ditugun laginetan bi adibide topatu ditugu, 4.7. kapituluan: 1720B edizioan imaginacione → imaginatione (9) aldaketa dugu, non imaginationem latinezko formatik <t> grafema lehenetsi den; eta 1788ko edizioan comunione → communione (31), latinezko communionem-etik. Hortaz, gure laginetik eratortzen denaren arabera, badirudi Xuriok ondoko batzuek baino grafia etimologikoa erabiltzeko joera apalagoa izan zuela, Mounole eta Gómezek esan bezala (2018: 494). Bestalde, 1.1. kapituluko baziñaquizqui → bazinaquizqui (13) adibidean, i osteko ñ → n aldaketa gertatzen da 1769ko edizioan, eta hurrengoetan ere hala ikusten dugu. Pikabearen (1993: 29) azterketaren arabera, xvii. eta xviii. mende erdira arteko literatur lapurteraren idazkietan bustidura adieraztea guztiz zabaldua zegoen, baina 1775etik aurrera galtzen hasi zen, xix. mendean ia guztiz desagertu arte. Caminok zehazten du (a.a.) ahozko mintzoan despalatalizazioa Nafarroa Behereko mendebalean eta Lapurdiko ekialdean gertatu zela, hau da, bien bitarteko barnealdeko euskaran: ez Lapurdiko itsas hegian, ez Azkainen, esaterako. Dena dela, Pikabeak igarri bezala, barnealdeko despalatalizazio horrek eragina izan zuen literatur lapurteraren idazkeran, <ñ> erabiltzeari utzi baitzioten. Horrenbestez, Xurioren 1769ko edizioa idazketa-ohituraren aldaketa horren lekukotasun goiztiarra da, <ñ> kanporatzeko joera Pikabeak emandako data zertxobait aurreratzen duena. 2.3.3.3. Hizkuntzaren berezko aldaketak islatzen dituzten adibideak hiru taldetan sailkatu ditugu. Lehenik, 1.1. kapituluan ençuten → entçuten (7) eta ansica- COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 163 https://doi.org/10.1387/asju.25163 bea → antsicabea (11, 18) aldaketak egokitzen dira. Lehenengoa 1769ko edizioan gertatzen da, eta hurrengoan ere hala dakusagu. Bigarrena 1760ko edizioan gertatu eta hurrengo bietan gorde da. Nahiz eta gaur egun ozenen osteko txistukariak afrikatuaren alde neutraldu ohi ditugun (ekialdeko zenbait hizkeratan izan ezik), ez da beti horrela izan. Euskara zahar eta klasikoan, Iparraldean ia orokorki frikaria idatzi ohi zuten n eta l ondoan, eta afrikatua zein frikaria r ondoan (Mounole & Gómez 2018: 498). Lehen euskara modernoaren hasieran afrikatuen aldeko joera hazten doa, neutraltzearen adierazpena orokorra izan ez arren (Urgell 2018: 617). Gure adibideetan n osteko afrikatzea adieraztearen aldeko zantzuak aurkitu ditugu. Bigarrenik, herskariaren hasperena adierazteko zalantzak daude edizioen artean. Alde batetik, 4.7. kapituluan baithan → baitan (7) aldaketa gertatzen da 1760ko ediziotik aurrera. oEHren arabera (s.v. 2 baita) baita orokorra da Lapurdin. 1800 arte <th> digrafoa nagusi da, baina badira Etxeparerengandik hona baitan idazten duten egileak. Hala ere, azterketa sakonago bat beharko da aldaketa sistematikoa den edo ustekabean egindakoa den jakiteko. Bestetik, kapitulu berean gorputceco → gorphutceco (13), gorpu tça → gor phutça (26), gorputçaren → gorphutçaren (27) eta gorputçarequiñ → gor phutça re quiñ (30) adibideak ditugu. 1760ko aldaketak dira denak. oEHren arabera (s.v. gorputz), Iparraldean beti gorphutz dokumentatzen da, zuberoan izan ezik. Ondorio emankorrak ateratzeko sakonago aztertu beharko da, baina baliteke 1720Ako erraten zuzenketa izatea, bai baitago gorphutz-en adibide bat behintzat (19:11). Gainera, behin eta berriz egin izanak erakusten digu 1760ko edizioaren paratzaileak oso argi zeukala hitza nola idatzi behar zuen. 2.3.4. Puntuazioa eta hitzen ezabaketa: horrelako aldaketek sarritan ez dute arreta handirik merezi, ez gurea bezalako lehen hurbilketa batean behintzat. Alabaina, ikusiko dugunez, aurkitu ditugunetako batzuek ondorio garrantzizkoak ateratzeko modua eman digute, zeren eta aurretik egin ditugun suposizioak indartzeko gauza baitira. 1.1. kapituluan, bi puntuak puntu eta komaren bidez ordezkatuak izan dira behin 1720B edizioan. Gainerako guztietan bi puntuak topatu ditugu. Hortaz, contrefaçonaren beste errata baten aurrean geundeke. 4.7. kapituluan haiñ flaco → flaco (20) aldaketa gertatzen da. Ohikoa da oharkabean haiñ bezalako hitzak kopiatzen ahaztea, galduz gero ez dutelako esanahia asko aldatzen.19 Akatsa 1769ko edizioari dagokio, eta 1788ko edizioan gorde da. Horra, 1788ko edizioa 1769koaren gainean egin zela erakusten digun beste akats bateratzaile bat. 2.4. Constitutio stemmatis codicum Bildu dugun informazioarekin Jesu-Christoren Imitacionearen stemma codicumaren proposamena egingo dugu. Kapituluen arteko erkaketatik emaitza oso gar19 «Villasanterenedizioan[Axularrenliburuarenean],akatstxikianitzezgainera,hitzsolteaketaare sintagma eta lerro osoak eskas dira han-hemen, eskuarki eskas diren hitzak edo hitzek pasartearen ulerkera larriki oztopatzen ez dutenean: posesibo bat, izenondo bat, ere partikula, eta-z loturiko zerrenda baten ataletako bat, etab.» (Urgell 2015: ix, 2. oh.). 170 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 3. eranskina. Xurioren Imitazionearen itzulpenaren x v i i i . mendeko ale digitalizatuak aztertutako bildumetan Letra lodiz nabarmendu gabe dauden aleak digitalizatu gabekoak dira, eta lodiz nabarmendutakoak digitalizaturik eskuragarri ditugunak. Laburdurak: KMK (Koldo Mitxelena Kulturunea), BFA (Bizkaiko Foru Aldundia), SSF (Sancho el Sabio Fundazioa), NUP (Nafarroako Unibertsitate Publikoa), ELO (Eusko Legebiltzarraren Ondarea), BNF (Bibliothèque Nationale de France) eta BMB (Bibliothèque Médiathéque Bayonne). Ale digitalizatu bakoitzean lan honetan erabili ditugun laburdurak (1720A-BFA edo 1769-KMK erakoak) erantsi ditugu. 20 KMK 3 BFA SSF NUP 1720A https://www.kmliburutegia.eus/ record/556084 Signatura: J.U. 4751 b, Alea: 560728, V[inson]49a. https://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/ handle/20.500.11938/74867 signatura: Vr-10. 1720A-bFA 1720B https://www.kmliburutegia.eus/ record/25821 Signatura: J.U. 4751, Alea: 25823, V. 49b. __ https://catalogo.sanchoelsabio.eus/ record/54053 signatura: ZrV 1474, Alea: 51139. 1720b-ssF https://biblioteca.unavarra.es/abnetopac/ abnetcl.cgi?tItN=411037 signatura: Vinson, 49. b. 1720b-NUP 1760 https://www.kmliburutegia.eus/ record/19028 signatura: J.U. 4751 c, V. 49c. 1760-KMK __ 1769 https://www.kmliburutegia.eus/ record/19032 signatura: J.U. 4751 d, V. 49d. 1769-KMK https://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/ handle/20.500.11938/80052 signatura: Vr-838. 1769-bFA https://catalogo.sanchoelsabio.eus/ record/8279 signatura: ZrV 1233, Alea: 9608. 1769-ssF 1788 https://www.kmliburutegia.eus/ record/19035 Signatura: 2434G, Alea: 19038, V. 49e. __ https://catalogo.sanchoelsabio.eus/ record/84090 signatura: ZrV 4120, Alea: 168989. 1788-ssF https://www.kmliburutegia.eus/ record/19035 signatura: J.U. 4751 e, Alea: 62731. 1788-KMK 20 J[ulio]U[urquijo]laburduradaramatenaleekFondo gordeak izeneko bilduman zeuden oraintsu arte, kulturunean bertan, baina tartean Gipuzkoako Artxibo Historikora (Oñati) aldatuak izan dira, katalogoak dioenaren arabera. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 171 https://doi.org/10.1387/asju.25163 21 Liburuklik Bilketa Baionako Euskal Museoa21 BNF 1720A https://www.bilketa.eus/ ark:/27020/go124729.locale=eu Kokapena: Bordeleko hiri liburutegia. Marka: T 6342 rés. http://ark.bnf.fr/ark:/12148/ cb33426740h z BASQUE-786. 1720B https://www.bilketa.eus/ ark:/27020/go692530.locale=eu https://mediatheque.bayonne.fr/ iguana/www.main.cls?surl=searc h&p=*#recordId=1.54475 Kokapena: baionako mediateka. Marka: LAF.6 (LAF0006 dig.) 1720b-bMb https://www.bilketa.eus/ ark:/27020/go727663.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: rES 130-2 1760 https://www.euskariana.euskadi. eus/euskadibib/eu/bib/1471636. do Eusko Legebiltzarreko Liburutegia signatura: 1760-ELO https://www.bilketa.eus/ ark:/27020/go723651.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: rES 130. http://ark.bnf.fr/ark:/12148/ cb33426741v z BASQUE-787. https://www.bilketa.eus/ ark:/27020/go723651.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 572. 21 Baionako Euskal Museoaren emaitzak Bilketa biltegi digitalaren bidez aurkitu ditugu. Hala ere, bereiz aipatzea erabaki dugu, haien kopuru handia dela eta. 172 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 Liburuklik Bilketa Baionako Euskal Museoa BNF 1769 https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go124728.locale=eu https://bibliotheque.bordeaux.fr/ ark:/27705/ca0000685537.locale=fr Kokapena: Bordeleko hiri liburutegia. Marka: T 6343. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723646.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 3225. https://gallica.bnf.fr/ark: /12148/bpt6k9483681 bNF, département Littérature et art, Z bAsQUE-788. 1769-bNF https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go190.locale=eu Kokapena: Baionako mediateka. Marka: LAF.5. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723646.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 8901. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go190.locale=eu https://mediatheque.bayonne. fr/iguana/www.main.cls?surl=- search&p=*#recordId=1.54485 Kokapena: Baionako mediateka. Marka: wP.221 Fr. COrPUSArEN EGOErA HOBETzEN 173 https://doi.org/10.1387/asju.25163 Liburuklik Bilketa Baionako Euskal Museoa BNF 1788 https://www.euskariana.euskadi. eus/euskadibib/eu/bib/1471546. do Eusko Legebiltzarreko Liburutegia signatura: A-X12, Y2 1788-ELO https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go191.locale=eu Kokapena: Baionako mediateka. Marka: LAF.7. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723647.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 3226, Code barres: 68-195. https://gallica.bnf.fr/ark: /12148/bpt6k948369d bNF, département Littérature et art, Z bAsQUE-789. 1788-bNF https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go191.locale=eu Kokapena: Baionako mediateka. Marka: LAF.7 BIS. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723647.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 3226, Code barres: 68-195 b. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go191.locale=eu Kokapena: Baionako mediateka. Marka: wP.222 Fr. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723647.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 515. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go134580.locale=eu https://mediatheques.agglo-pau. fr/detail-d-une-notice/notice /945470105-6428 Kokapena: Paueko mediateka. Marka: 2594. 174 LEyrE IrUrE SIErrA ASJU, 2024, 58 (1), 139-174 Liburuklik Bilketa Baionako Euskal Museoa BNF Datarik ez https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723650.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 516. Izenburu-orrialdea falta da. https://www.bilketa.eus/ark: /27020/go723645.locale=eu Kokapena: Baionako Euskal Museoa. Marka: P 3224. Izenburu-orrialdea falta da.