Hazkunde ekonomikotik haratago: giza garapena azaltzen duten faktoreen analisi ekonometrikoa

HAZKUNDE EKONOMIKOTIK HARATAGO: GIZA GARAPENA AZALTZEN DUTEN FAKTOREEN ANALISI EKONOMETRIKOA. G adu Amaie ako Lana EAZ e a Zuzenbideko G adu Bikoi za 2024/2025 Egilea: Uxue Unamunzaga Mo a o Zuzenda ia: Jone Asco bebei ia Bilba ua 1 AURKIBIDEA TAULEN AURKIBIDEA ....................................................................................................... 2 GRAFIKOEN AURKIBIDEA ................................................................................................ 2 LABURPENA........................................................................................................................ 3 1. SARRERA ......................................................................................................................... 4 2. DATUEN ANALISI DESKRIBATZAILEA ........................................................................ 6 2.1. Giza Ga apena en Indizea ............................................................................................ 7 2.2. Aldagai sozioekonomikoen az e ke a ............................................................................ 9 2.2.1. Be o egi-e ek uko gasen emisioak ......................................................................... 10 2.2.2. Osasun zau ga i asun indizea ............................................................................. 11 2.2.3. Indus ia-balioa ................................................................................................... 12 2.2.4. Hi i-biz anle ia .................................................................................................... 14 2.2.5. Gobe nuak hezike an egindako inbe sioa ............................................................ 16 2.2.6. Adminis azio publikoen osasun-gas ua ................................................................ 18 3. ANALISI EKONOMETRIKOA ....................................................................................... 19 3.1. E eg esio linealeko e edua ........................................................................................ 19 3.2. Zehaz apen ez-linealeko e edua .................................................................................. 23 4. ONDORIOAK .............................................................................................................. 30 BIBLIOGRAFIA ................................................................................................................. 32 ERANSKINAK .................................................................................................................... 35 2 TAULEN AURKIBIDEA 1. Taula: GGI-a en es a is iko desk iba zaileak ……………………………………………. 7 2. Taula: Aldagai sozioekonomikoen es a is iko desk iba zaileak …………………………. 9 3. Taula: Hi i-biz anle ia en ba ezbes ekoa kon inen e bakoi zeko ……...………………... 15 4. Taula: Es ima u ako (1) E edua en Ba ian za en In lazio Fak o eak …………………… 20 5. Taula: Zehaz apen linealeko e eduen es imazio emai zak ………………………………. 23 6. Taula: Zehaz apen ez-linealeko e edua en es imazio emai zak ………………………..... 25 GRAFIKOEN AURKIBIDEA 1. G a ikoa: Kon inen e bakoi zeko lagineko he ialdeen po zen aia …………………….... 7 2. G a ikoa: GGIa en maiz asun g a ikoa …………………………………………………… 8 3. G a ikoa: Be o egi-e ek uko gas emisioen ba ezbes ekoa kon inen e bakoi zeko ….....… 10 4. G a ikoa: He ialde maiz asuna OZI en a abe a ………………………………………….. 12 5. G a ikoa: Indus ia balio en ba az bes ekoa kon inen e bakoi zeko ……………………... 13 6. G a ikoa: Hezike a Inbe sioa en banake a he ialdea en a abe a (BPG-a en % an) ……. 16 7. G a ikoa: Hezike a Inbe sioa en balio maximoa kon inen e bakoi zeko …………….….. 17 8. G a ikoa: Hezike a Inbe sioa en ba az bes ekoa kon inen e bakoi zeko ………………… 18 9. G a ikoa: OG- en balio maximoak kon inen e bakoi zeko ………………………….…… 19 10. G a ikoa: OG- en ba az bes ekoa kon inen e bakoi zeko ………………………………. 19 11. G a ikoa: GGI e a OG aldagaien a eko X-Y g a ikoa ……………………………….… 24 3 LABURPENA Azken hama kade an, Giza Ga apena en Indizea (GGI) he ialdeen ongiza ea kali ika zeko e e e en ziazko indizea bilaka u da, osasuna, hezkun za e a di u-sa e ak bezalako un sezko dimen sioak ba ne ha zen di uela. Ho ela, GGIak azken u ee an izandako dezele azioak e a honek e agindako munduko he ialdeen a eko desbe din asunen a eago zeak, kezka handia zabaldu du mundu mailako nazioa eko e akunde desbe dine an. Az e lan hone an, he ialdee ako giza ga apenean e agina du en ak o e ekonomikoak, sozialak e a ingu umenekoak az e zen di a, e edu ekonome iko desbe dinen es imazioa en bi a ez. Zehazki, be o egi-e ek uko gasen emisioak, osasun-kal ebe a asun indizea, indus ia-balioa, hi i-biz anle ia, hezkun za inbe sioa e a osasun gas u publikoa az e zen di a. Bes alde, kon inen e ba ean edo bes ean koka ua ego eak GGI mailan naba men e agi en duen e a osasun gas ua en e agina GGIa ekiko lineala den analiza zen da bai a. Ho ela, emai zek oga zen du e aldagai sozial e a ingu umenekoek e agin esangu a sua du ela GGIan, ba ez e e, gobe nuak egindako gas u-publikoak, u banizazio mailak e a osasun- sis ema en ahul asunak. Be az, a gi ge a zen da giza ga apena haz eko beha ezkoa dela hazkunde ekonomikoaz ha a ago begi a zen du en poli ika publikoak eza zea. HITZ GAKOAK: Giza Ga apena, ingu umena, zau ga i asuna, osasun gas ua, hezike a inbe sioa. ABSTRACT In ecen decades, he Human De elopmen Index (HDI) has become he benchma k o classi ying he well-being o coun ies, as i includes key dimensions such as heal h, educa ion and income. The slowdown expe ienced by he HDI in ecen yea s and he inc ease in inequali ies be ween he coun ies a ound he wo ld has caused g ea conce n in di e en in e na ional o ganisa ions wo ldwide. This s udy analyses he economic, social, and en i onmen al ac o s ha in luence human de elopmen in coun ies h ough he es ima ion o di e en econome ic models. Speci ically, i analyses g eenhouse gas emissions, he heal h ulne abili y index, indus y- alue, u ban- popula ion, educa ional in es men , and public spending on heal h. On he o he hand, i analyses whe he i s loca ion on one con inen o ano he signi ican ly a ec s he HDI le el and whe he he impac o heal h spending is linea wi h espec o HDI. The esul s show ha social and en i onmen al a iables ha e a signi ican impac on he HDI, especially go e nmen public spending, he le el o u baniza ion and he weakness o he heal h sys em. I is he e o e clea ha he g ow h o human de elopmen equi es he es ablishmen o public policies ha look beyond economic g ow h. KEY WORDS: Human De elopmen , en i onmen , ulne abili y, heal h spending, educa ional in es men . 4 1. SARRERA Giza ga apena i ge o e a a e a handiagoa ja i izan zaio azken u eo an, bai e emu akademikoan, bai he ialde desbe dine ako gobe nuek diseina u ako poli ika publikoe an. Ga apene ako Nazio Ba uen P og amak (GNBP) duela gu xi a gi a a u ako xos enak adie azi duen bezala, Giza ga apenak au eka i ik gabeko dezele azioa jasa en a i du, 35 u e an izan duen maila ik baxuene a jai si dela ik. Adi uek espe o zu ena en kon a, 2020ko k isia en ondo en ez da suspe aldi ik ge a u, e a 1990. u e ik ge oz iko hazkunde ik xikiena eman da, au e apen globale ako kezkaga ia izanik (Achim S eine , GNBP- en adminis a zailea, 2025). Dezele azio honen ondo ioz, he ialde abe a sen e a pob een a eko desbe din asuna hazi egin da, he ialde pob eak pob eago bihu uz, e a abe a sak abe a sago. Ho i gu xi bali z, o ain a e eman den au e apen eskas hau no maliza zen bada, 2030. u e ako eza i di en helbu uak ez di a be eko, e a mundu hau aldake a ekonomiko e a ekologikoei au e egi eko ahulagoa e a za i uagoa bilaka uko da (Achim S eine , 2025). Be az, ezinbes ekoa da egoe a honi au e egi ea e a giza ga apena en hazkunde ga an zi su ba lo zeko beha ezkoak di en neu iak eza zea. Giza Ga apen Indizea (GGI), bizi-i xa opena, hezkun za e a sa e a-mailak kon uan ha zen di uen neu i konposa ua da. Adie azle hau Ga apene ako Nazio Ba uen P og amak (GNBP) so u zuen, munduko he ialdeak giza ga apena en lau maila an sailka zeko asmoz: oso al ua, al ua, e aina e a baxua. Ho ela, GGI-ak hazkunde ekonomiko ik ha a ago doan ikuspun u zabalago ba isla zen du, giza ea en ongiza ean e agi en du en bes elako aldagaiak kon uan ha uz, hala nola, hezkun za, osasuna e a bizi-maila. Izan e e, GNBP-k adie azi duenez, he ialde ba eko giza ga apena en hazkundea lo zeko, hazkunde ekonomikoaz ha a ago begi a u beha dugu, he i a en hezike an, nu izioan, osasunean e a lan- ebe asune an inbe i uz. Be az, jakinda giza ga apena en az e ke a bu u zea ezinbes ekoa dela he ialde ba eko ongiza ea be e oso asunean ezagu zeko, az e lan hone an, he ialde desbe dinen giza ga apena en mailan e agina du en elemen u sozioekonomikoe an sakonduko dugu. Pun u hone a ik abia u a, az e ke a ekonome iko ba en bi a ez, hu engo ak o e ekonomiko, sozial e a ingu umen- ak o eek GGI-an du en e agina ike uko da: be o egi-e ek uko gasen emisioak, osasun zau ga i asuna, indus ia-balioa, hi i-biz anle ia, gobe nuek hezike an egindako inbe sioa e a osasun-gas ua. Alde ba e ik, ge o e a naba iagoa da ingu umen-inpak uak giza ga apena ekiko e agin zuzena duela, ku sadu a ekiko esposizioak he i a en osasuna e a bizi-kali a ea kal e zen di uelako. Ho i dela e a, be o egi-e ek uko gasen emisioak kon side a u di ugu, GNBP-ak 2020an egindako az e lanak dimen sio be i hau gehi u bai du GGI- en be sio be ian, ingu umen deg adazioa i au e egi eko neu i ik gabe ez delako posible au e apenik lo zea (Aclima, 2020). Biga enik, ND-GAIN-a en Osasun Zau ga i asun Indizeak adie az en du, he ialde ba en osasun-sis ema zein ahula edo sendoa den klima-aldake ek e agin di zake en osasun-a iskuei 5 au e egi eko. Indize honen balioa oso al ua bada, he i a en osasun maila e a bizi-i xa opena onak ez di ela adie az en da, he ialdeko ga apen mailan nega iboki e aginez. Bes e alde ba e ik, hi i-biz anle ia e a indus ia-balioa en adie azleei dagokienez, oga u egin da, u banizazio mailak e a ga apen indus ialak e agin posi iboa du ela giza ga apenean. Konk e uki, u banizazioak, ze bi zu publikoe a a, kali a ezko osasune a e a hezkun za publiko a sa e a e az u e a ahalbide zen duenez, he i a en bizi-kali a ea e a ongiza e soziala handi zen du (T ipa hi, 2021; Kalediene e a Pe auskiene, 2000; Shahbaz e al. 2016). Konk e uki, T ipa hi-k (2021) adie azi duen bezala, u banizazioak ja due a ekonomikoa en, enplegu ako sa e a en e a oina izko ze bi zue a ako sa bidea hobe zea lagun zen du. Ho ez gain, Kalediene e a Pe auskiene-k (2000) au ki u zu en, hi i-biz anle iak osasun-lagun za ako sa bidea hobea iza eak, hezkun za-auke a gehiago e a azpiegi u a sozioekonomiko hobeak be ma zen di uela. Bes alde, modu zuzen zein zeha ka, he i a en bizi-i xa openean e agi en du di u-sa e ak handi zea en bi a ez, bai e a hezike a e a osasun-ze bi zu hobeak eskainiz (Shahbaz e al., 2016). Guz i ho i dela e a, a gi dago u banizazioa en e agin posi iboa giza ga apena ekiko. Bes e ik, ak o e ins i uzional e a ekonomikoek e a ingu umen-kali a eak giza ga apenean e agi en du e (Ali e al., 2023). Hain zuzen e e, he ialde ba eko gobe nan za mailak e agin naba ia du, konk e uki, baliabide publikoen esleipena i (adibidez, hezkun za e a osasun ze bi zu hobeak eskain ze a bide a zea), poli ika inklusiboagoak eza zea i e a e aginko asun adminis a ibo handiagoa lo zea i dagokienez. Azkenik, hezike a inbe sioa i e a osasun gas ua i dagokienez, he ialde ba eko gobe nan za mailak naba i e agin dezake he ialdeen ga apen mailan. Izan e e, he ialde ba eko gobe nuak baliabide publikoen esleipen egokia bu u zen badu, poli ika inklusiboagoak eza zen badi u e a e aginko asun adminis a ibo handiago ba lo zen badu, giza ga apen maila al uago ba lo uko da (Ali e al., 2023). Az e lan hau Nazio Ba uen Ba za Nagusiak eza i ako Ga apen Jasanga i ako Helbu uekin (GJH), Agenda 2030 en pa e bezala ezagu zen di enak (ikusi 1. I udia), guz iz e laziona u a dago. Konk e uki, 1., 3., 4., 8., 10. helbu uekin: - 1. Helbu ua: Pob ezia en amaie a. Helbu u honekin mu u eko pob ezia ekin buka zea nahi da. Izan e e, he ialde ba eko giza ga apen maila guz iz e laziona u a dago pob ezia ekin, ge oz e a giza ga apen al uagoa izan, ge oz e a pob ezia maila xikiagoa izango du e a. Be az, giza ga apenean posi iboki e a nega iboki e agi en du en ak o e sozioekonomikoak ezagu zea lagunga ia izango da mundu mailako gobe nu desbe dinen za , e az jakingo du elako zein di en be aien ahuleziak e a zein ak o e an ja i beha du en ga an zia be aien ga apen maila al uago ba lo zeko e a, ondo ioz, pob ezia maila mu iz eko. - 3. Helbu ua: Osasuna e a ongiza ea. Helbu u honen bi a ez, osasun-es aldu a unibe sala lo u nahi da, hau da, guz ion zako sendagaiak, xe oak e a osasun-ze bi zu esku aga iak lo zea, epidemiak e a osasun a azo la iak ekidi eko asmoz. Ho e a ako, beha ezkoa da he ialde bakoi zak osasun-sis ema a bide a u ako inbe sioa handi zea. Zenba e a osasun-sis ema sendoagoa izan, o duan e a giza e osasun suagoa izango da, 6 e a ondo ioz, bizi-i xa opena e e handi uko da. Fak o e ho iek guz iek giza ga apenean e agin zuzena du e, e a alde an ziz. - 4. Helbu ua: Kali a ezko hezkun za. He ialde ba ek kali a ezko hezkun za ba lo u dezan beha ezkoa da hezkun za a bide a u ako inbe sio maila handi zea, de igo ezko e a doako hezkun za be ma zea, i akasle kopu ua handi zea e a oina izko eskola-azpiegi u a hobe zea. Behin kali a ezko hezkun za ba lo zean, he ialdea en ga apena hobe zea lo uko da. - 10. Helbu ua: Desbe din asunak mu iz ea. Pe sonen a eko desbe din asunak ga apen sozial e a ekonomikoa meha xa zen du, pob ezia en mu izke a geldia az en duelako e a, aldi be ean, delinkuen zia, gaixo asunak e a ingu umen-deg adazioa e agin di zakeelako. Be az, ezinezkoa da ga apen i aunko a lo zea pe sonen a eko desbe din asunak ezaba u gabe. E a, ondo ioz, zaila izango da e e he ialdeen ga apen maila al uena lo zea desbe din asun naba menak exis i zen di en bi a ean. Hu engo a alean az e lanean zeha e abili ako da u desbe dinen analisi desk iba zailea bu u uko da. Alde ba e ik, kon uan izandako lagina au kez uko da e a da uak zein i u i a ik lo u di en aipa uko dugu. Ondo en, Giza Ga apen Indizea en e a gainon zeko ak o e sozioekonomikoen es a is ikoak az e uko di a, e a kon inen ez-kon inen eko analisia bu u uko da, da u e a he ialde deiga ie an a e a ja iz. 2. DATUEN ANALISI DESKRIBATZAILEA Lehenik e a behin, lanean zeha e abiliko di ugun da uen ja o ia e a desk ibapena azalduko di ugu. Az e lan hone an e abili ako da uak nazioa e mailako hainba i u i o iziale a ik lo u di ugu. Alde ba e ik, Giza Ga apena en Indizea (GGI) Nazio Ba uen Ga apene ako P og ama ik (GNBP) ha u dugu. Osasun Zau ga i asun Indizea en (OZI) ingu uko da uak, ‘ND-GAIN’ webgune ik lo u di a. E a azkenik, gainon zeko ak o eei bu uzko da uak Munduko Bankua en ‘Wo ld De elopmen Indica o s’ (WDI) dei u iko da u-base ik lo u di ugu. I u ia: No be ak egina 1. I udia: Ga apen Jasanga i ako Helbu uak 7 Lagina munduko 146 he ialdez osa u a dago, 2022. u eko da uak kon uan ha uz. 1.g a ikoan ikusi dai ekeen bezala, he ialde gehienak A ika, Asia e a Eu opakoak di a, A ikakoek lagina en %29a, e a Eu opa e a Asiakoek bakoi zak %25a be e zen du ela ik. Ondo en, Ame ikako he ialdeak di ugu, lagina en %16a osa zen du enak. Azkenik, Ozeaniako he ialdeak di ugu, soilik lagina en %5a osa zen du enak. 2.1. Giza Ga apena en Indizea Giza Ga apena en Indizea GNBP-k so u ako adie azle ba da, he ialde bakoi za en au e abide-maila ezagu ze a ema en duen e e e en ziazko indizea bilaka u dena. Konk e uki, he ialde bakoi za en bizi-i xa opena, hezkun za e a sa e a-mailak kon uan ha zen di u, hauen ga apen maila sailka zeko asmoz. Ho ela, adie azle hau pun u an neu zen da, 0 e a 100 a eko balioak ha zen di uela ik. Be az, indizeak zenba e a balio handiagoa ha u, he ialdea en giza ga apen maila handiagoa dela adie az en du. 1. aula: GGI-a en es a is iko desk iba zaileak GGI Ba azbes ekoa Min Mediana Max Desb. Tip. To ala 71,235 38 73,75 96,7 16,503 A ika 53,631 38 50,2 80,2 12,218 Ame ika 75,283 55 76,4 92,7 9,9109 Asia 73,546 46,2 74,1 94,9 12,508 Eu opa 86,706 68 89,4 96,7 8,2485 Ozeania 71,712 56,2 71,55 94,6 11,864 1. g a ikoa: Kon inen e bakoi zeko lagineko he ialdeen po zen aia I u ia: No be ak eginda I u ia: No be ak egina 8 GGIa en es a is ikoen analisia ekin hasiz, 1. aulak mundu mailako GGI o ala en e a kon inen een a abe a sailka u ako he ialdeen GGI-a en es a is iko desk iba zaileak jaso zen di u. Ho ela, bos neu i au kez en di a: ba azbes ekoa, balio minimoa, mediana, balio maximoa e a desbide azio ipikoa. 1. aulako emai zei e epa a uz, laginean ba ne a u ako he ialde guz ien GGI-a en ba az bes ekoa 71,235 pun ukoa da. Ho az, lagineko he ialde gehienek GGI e ain-al ua du ela ondo ioz a u dai eke. Mediana i dagokionez, 73,75 pun ukoa da, ho s, ba az bes ekoa baino ze xobai al uagoa. Ho ek esan nahi duena da, lagineko he ialdeen e diak 73,75 pun u baino gu xiagoko GGI-a du ela. Bes alde, balio minimoa 38 pun u an koka zen da e a A ikako he ialde ba ean au ki zen da, konk e uki, Co e d’I o en. Honekin lo u a, ba az bes eko baxuena duen kon inen ea A ika da, 53,631 pun u ekin, ba az bes eko globala baino naba men xikiagoa. Honek a gi uz en duena da, azpiga a u ako kon inen e ba en au ean au ki zen ga ela, A ikako he ialdee an giza ga apen maila baxuenak au ki zen di ela ik. Maximoa aldiz, 96,7 pun ukoa da, e a Eu opan koka zen da, zehazki, Sui zan. Gaine a, Eu opa da e e GGIa en ba az bes eko al uena duen kon inen ea, 86,706 pun ukoa hain zuzen e e. Ho ela, mundu mailako he ialdeen a eko desbe din asun handi ba egon dai ekeela pen sa u genezake kon inen ez-kon inen e. Desbide a ze ipikoa kon uan ha u a, kon inen e bakoi zeko he ialdeen e a munduko he ialdeen da uen a eko ba eiadu a az e u dezakegu. Esa e ako, Eu opak desbide azio ipiko baxuena dauka, be az, be ako he ialdeen giza ga apen maila en a eko be din asun-maila al u ba dagoela ondo ioz a u dai eke. Aldiz, A ikak desbide azio ipiko al ua du, he ialdeen a eko GGIan desbe din asun handiak daudela adie az en duela ik. Azkenik, GGI osoa en desbide azio ipikoa e e al ua da, ho az, a gi dago, kon inen ez-kon inen eko desbe din asune ik ha a ago, munduko he ialdeen a eko giza ga apen mailan e e alde handiak daudela. He ialdeen a eko giza ga apen maila en banake a az e zeko, Nazio Ba uen a abe a, ga apen maila hu engo g adue an sailka zen da (Nazio Ba uen Ga apene ako P og ama, 2023-2024): oso al ua (80 pun u ik go akoa), al ua (70 e a 80 a ekoa), e aina (55 e a 70 a ekoa) e a baxua (55 baino baxuagoa). 2. g a ikoa: GGIa en maiz asun g a ikoa he ialdeka I u ia: No be ak egina 0 20 40 60 80 100 GGI < 25 25 ≤ GGI < 50 50 ≤ GGI < 75 75 ≤ GGI ≤ 100 He ialdeen maiz asuna 15 Aipa u ako da uak ikusi a, in e esga ia li za eke hi i-biz anle ia maila en ba azbes ekoa kon inen ez-kon inen e az e zea. Ho ela, 3. aula i e epa a uz, Eu opa da hi i-e emue an bizi di en biz anleen p opo zio al uena duen kon inen ea, biz anle ia o ala en %73,883-a ekin, hain zuzen e e. Ja ian Ame ika dago, %72,128 ba az bes eko hi i-biz anle ia duena. Be az, da u hauek ikusi a au eikus en duguna da, Eu opa e a Ame ikako hi i-e emue an bizi di en biz anle hauek, landa e emue an bizi di en gainon zeko %25-ak baino osasun e a hezkun za- ze bi zu hobe ba zue a ako sa bidea, azpiegi u a ga a uagoak e a hobeak e a bizi-i xa open handiagoa izango du ela, be aien bizi-kali a ea handi uz. Hala e e, azken honen ingu uan hausna ke a ba egin beha a dago. Izan e e, aipa u dugun bezala, egia da baliabideen ikuspun u ik hi i-e emue ako he i a en bizi-kali a e hobea izango du ela landa-e emue akoek baino. Baina, ingu umena en ikuspun u ba e ik, posible da u banizazioak e e nega iboki e agi ea he i a en bizi-kali a ean. Izan e e, hi i-e emue ako ku sadu a maila al uak biz anleen osasunean la iki e agi en du, gaixo asun ka diobaskula ak e a a naske a-gaixo asunak a eago uz, e a hauenga iko hilko asuna e a ospi ale a zeak a eago uz e e (B unek ee , B., e a Holga e, S. T., 2002). Ho i gu xi-bali z, hi i-e emue an a gi-ku sadu a, za a a maila al uak, bizi-e i mo a inegia e a zona be deen eskasia dago, honek he i a en osasun men alean ondo io la iak so zen di uela ik, hala nola, an sie a ea, dep esioa, es esa, e ab (Li e al., 2022; Pelg ims e . al., 2021). 3. aula: Hi i-biz anle ia en ba ezbes ekoa kon inen e bakoi zeko I u ia: No be ak egina Ozeania e a A ika ekin ja ai uz, ba az bes eko hi i-biz anle ia p opo zio baxuak di uz e, %46,659 e a %48,04-a hu enez hu en. Be az, bi kon inen e haue an, ba az bes ez, biz anle ia o ala en e dia baino gu xiago bizi di a hi i-e emue an. Azkenik, Asiak e di-mailako posizio ba du, kon inen e hone an ba az bes eko hi i-biz anle iak biz anle ia o ala en %62,529-a osa zen duela ik. Da u hau nahiko ha iga ia da, izan e e, balio Kon inen ea Hi i-biz anle ia en ba ezbes ekoa (biz anle ia o ala en % an) A ika 48,04 Ame ika 72,128 Asia 62,529 Eu opa 73,883 Ozeania 46,659 16 maximoak di uz en bi he ialdeak Asia ak di ela jakinda, ba az bes ekoa hain baxua iza eak a gi uz en duelako Asiako he ialdeen a ean u banizazio-maila oso sakabana u a dagoela. 2.2.5. Gobe nuak hezike an egindako inbe sioa Indize honek adminis azio publikoek hezike a a bide a u ako gas ua adie az en du (a un a, kapi alekoa e a ans e en ziak), BPG-a en %- an neu u a. Gaine a, nazioa eko i u iek gobe nu a egindako ans e en zien bidez inan za u ako gas ua e e ba ne ha zen du. Gobe nuak hezkun zan egi en duen gas uak naba men e agi en du he i a en al abe a ze- asa, ebe asun kogni iboak e a lan-p oduk ibi a ea handi zeko. Aldi be ean, ho ek di u-sa e en e a bizi-kali a ea en hazkundea daka . Ho i dela e a, hezkun za i ga an zia ema en dio en he ialdeek GGI al uagoa izan ohi du e (Singh e al., 2025). Gaine a, kon uan izanda hezkun za giza ga apena en un sezko zu abee ako ba dela, e agin posi ibo ba au eikus en dugu. Izan e e, gobe nuak ge oz e a inbe sio handiagoa egin hezike an, i akaskun za en kali a ea haziko da, GGIan e agin posi ibo ba so uz. 2. aulako da uei e epa a uz, hezike a inbe sioa en ba az bes ekoa %4,44koa da e a mediana %4,15ekoa. Honek adie az en duena da, balioen a eko banake a nahiko o eka ua dela. Hala e e, balio maximoa kon uan ha uz, %16,58koa dela, badaude, be az, BPGa en p opo zio al u ba hezike a a bide a zen du enak. Hala e e, 6. G a ikoan ikus en den bezala, he ialde gehienak %1,5 e a %8,5 a eko hezike a inbe sioa du e, balioen a eko dispe sio asko ik ez dagoela ik. 6. g a ikoa: Hezike a Inbe sioa en banake a he ialdea en a abe a (BPG en % an) I u ia: No be ak egina Gobe nuak hezike an egindako inbe sioa kon inen ez-kon inen e analiza uz, lehenik e a behin balio maximoei e epa a uko diegu (ikus 7. g a ikoa). Mundu mailan hezike a-inbe sio al uena du en bi he ialdeak Ozeanian au ki zen di a, Ki iba i e a Mik onesia, be aien BPG-a en %16,58 e a %10,54-a bide a zen du ela ik hezike a a, hu enez hu en. Hu engo balio maximoak A ika e a Ame ikan au ki zen di a, konk e uki, Namibia (%9,67791) e a Kuba 0,0000 2,0000 4,0000 6,0000 8,0000 10,0000 12,0000 14,0000 16,0000 18,0000 He ialdeak 17 (%9,39). Da u hauek deiga iak di a, he ialde hauek ez bai i a he ialde ga a uak. Hala e e, has eko, kon uan izan beha da adie azle honek ekonomia en amaina ekiko ahalegin e la iboa neu zen duela, ez hezkun zan inbe i u ako kopu u absolu ua. Ho ega ik, Ki iba i edo Mik onesia bezalako he ialdee an, ekonomia amaina xikia du enak, nahiz e a hezkun zan egindako inbe sioa BPGa en ehuneko handia izan, posible da e mino absolu ue an inbe sio baxuago ba iza ea. Ho ez gain, he ialde hauek, Kuba izan ezik, UNESCO-k 2021ean bul za u ako Pa isko Adie azpena sina u zu en, hezkun zan inbe sioa handi zeko konp omisua adie aziz (UNESCO, 2022). Be az, honek azaldu dezake he ialde hauek BPG-a ekiko hezike a gas ua en balio maximoak iza ea. Bes alde, hezkun za be i izan da lehen asun ba Kuba en za . Munduko Bankua en 2014ko xos enean aipa u zen bezala, Kubak La inoame ikako e a Ka ibeko hezkun za-sis ema ik onena du, pa ame o al uak, alen u akademiko handia, o dainsa i egokiak e a au onomia p o esional al ua ekin (El Ciudadano, 2014). Ho i ho ela, Kubak %99,8ko al abe a ze- asa e a La inoame ikako eskola a ze- asa al uena au kez en di u (Lam ani, 2013). Be az, hau jakinda, Kubak e e balio maximoe ako ba iza ea logikoa da. Azkenik, Eu opa e a Asia di ugu, zeha zago, Islandia e a Saudi A abia, %7- ik go ako balioak au kez en di uz enak. Hezike a-inbe sioa en ba az bes eko balioekin ja ai uz, 8. g a ikoan ikusi dai ekeen bezala, Ozeaniak au kez en du balio al uena, ba az bes ez, BPG-a en %7,357-a bide a zen duela ik hezike a a. Hau logikoa da, jakinda Ozeaniakoak di ela mundu mailan hezike a inbe sio al uena du en lehenengo bi he ialdeak. Ondo en Eu opa e a Ame ika daude, %4 baino al uagoko ba az bes ekoak di uz enak, e a azkenik, A ika e a Asia, %4 edo gu xiagoko ba az bes ekoa du enak. Be az, honek esan nahi duena da, bi kon inen e haue an hezike a inbe sio baxua du en he ialde asko daudela, ho iek bai di a ba az bes eko baxua e agi en du enak. 19% 19% 15% 14% 33% HI AF HI AM HI AS HI EU HI OZ 7. g a ikoa: HI- en balio maximoak kon inen e bakoi zeko I u ia: No be ak egina 18 2.2.6. Adminis azio Publikoen osasun-gas ua Adminis azio Publikoen osasun-gas ua en adie azleak (OG) he ialde ba eko gobe nuak osasun publikoko gas u a bide a zen duen BPGa en ehunekoa neu zen du. Indize honen ba ne he ialde ba eko gobe nuak osasun ze bi zue an, asegu u publikoe an, osasuna en sus apenean, p eben zioan e a a e a ako p og ama nazionale an egindako gas u publikoa ha zen da kon uan. He ialde ba eko gobe nuak osasun-gas u al ua egi eak e agin posi iboa dauka be e he i a engan e a, bai a, giza ga apenean. Izan e e, ge oz e a osasun gas u al uagoa izan, a e a medikoa esku a zeko auke a hobeak be ma zen di a, he io za- asa en jai sie a e a bizi- i xa opena en hazkundea e aginez. Ho ela, osasunean egindako inbe sio maila al uak biz anle ia osasun suago ba be ma zen du. Guz i hau dela e a, he ialde ba eko osasun gas u maila al u ba ek GGI-an e agin posi iboa duela au eikus en dugu, biz anle ia osasunga ia iza ea un sezkoa bai da ga apen ekonomiko e a sozial jasanga ia lo zeko. Osasun gas ua en es a is ikoei e epa a uz, 2. Taulan ikus en den bezala, %4,078ko ba az bes ekoa e a %3,432ko mediana au kez en du. Mediana ba az bes ekoa baino baxuago denez, analiza u ako he ialde gehienek ba az bes ekoa baino baxuagoko hezike a inbe sioa du ela ondo ioz a zen da. Balio minimo e a maximoa i dagokionez, izuga izko a ea isla zen da, %0,31783 e a %16,57 a ekoa. Balio minimoa A ikan au ki zen da, Benin-en, e a balio maximoa aldiz, Ame ikako Es a u Ba ue an. Da uak kon inen ez-kon inen e analiza uz, 9. g a ikoa i e epa a zen badiogu, Ame ika en ondo en, Ozeanian, Eu opan e a Asian daude hu engo balio maximoak, zehazki, Ki iba in (%11,12), E esuma Ba uan (%10,35) e a Japonian (%9,17), hu enez hu en. Azkenik, A ikak dauka balio maximo baxuena, Hegoa ikan hain zuzen e e, be e BPG-a en %4,9957-a inbe i zen duela ik osasunean. Da u hau izuga i baxua da gainon zeko he ialdeekin konpa a uz, be az, honek a gi uz en du A ikak osasun-sis ema ahulena izango duela, ho i giza ga apen mailan isla zen dela ik. 16% 18% 16% 20% 30% HI AF HI AM HI AS HI EU HI OZ 8. g a ikoa: HI- en ba az bes ekoa kon inen e bakoi zeko I u ia: No be ak egina 19 Osasun gas ua en ba az bes eko balioei dagokienez, 10. g a ikoan isla zen den bezala, Eu opak au kez en du balio al uena, ba az bes ez, BPG-a en %6,7042-a bide a zen duela ik osasune a. Be az, Eu opako he ialdeak di a osasunean gehien inbe i zen du enak, e a, ondo ioz, osasun- sis ema hobeak izan beha ko li uzkeenak, giza ga apen mailan posi iboki e aginez. Aldiz, Asia e a A ikak di uz e ba az bes eko baxuenak, %2,78 e a %1,96 balioekin osasun-sis ema ahulagoak di uz ela e a giza ga apen al uagoa lo zea zailagoa du ela adie az en duela. 3. ANALISI EKONOMETRIKOA 3.1. E eg esio linealeko e edua Behin da uen analisi desk iba zailea landu a, hu engo pausua e edu ba es ima zea li za eke, non Giza Ga apen Indizea azaldu dezake en hu engo ak o e hauek kon side a uko di ugun: 10% 32% 17% 20% 21% OG AF OG AM OG AS OG EU OG OZ 9% 24% 12% 30% 25% OG AF OG AM OG AS OG EU OG OZ 9. g a ikoa: OG- en balio maximoak kon inen e bakoi zeko 10. g a ikoa: OG- en ba ezbes ekoa kon inen e bakoi zeko I u ia: No be ak egina I u ia: No be ak eginda 20 be o egi-e ek uko gas emisioak, osasun-zau ga i asun Indizea, indus ia balioa, hi i- biz anle ia, gobe nuak hezike an egindako inbe sioa e a osasune a bide a u ako gas ua. Zehaz u ako lehenengo e edua hu engoa da: GGIi = 𝜷1 + 𝜷2 GasEi + 𝜷3 OZIi + 𝜷4 IBi + 𝜷5 Biz i + 𝜷6 Hezike a i + 𝜷7 OG i + 𝒖 i (1) Au kez u ako e edua Ka a u Txiki A un a en (KTA) bi a ez es ima uko dugu (KTA e abil zeko oina izko hipo esien ingu uko xehe asun gehiago A.1. e anskinean), Giza Ga apen Indizeak au kez en duen ba ez-bes eko po ae a analiza zeko. E edua en es imazio emai zak hu engo lagineko e eg esio un zioa en bidez au kez en di a: 𝐺𝐺𝐼𝑖  = 53,7563 − 3,55537 𝑥 10−10 𝐺𝑎𝑠𝐸𝑖 − 0,141304 𝑂𝑍𝐼𝑖 + 0,0607866 𝐼𝐵𝑖 + (𝑑𝑒𝑠 (𝛽𝑖 )) (4,93175) (7,21335 𝑥 10−10) (0,0537310) (0,0798912) 0,259680 𝐵𝑖𝑧𝑡𝑖 − 1,07954 𝐻𝑒𝑧𝑖𝑘𝑒𝑡𝑎𝑖 + 2,70885 𝑂𝐺𝑖 (0,0555170) (0,529205) (0,489447) Lehenik e a behin, beha ezkoa da kolineali a e anizkoi za en e a he e ozedas izi a ea en a azo ik exis i zen den analiza zea. Es ima u ako e eduan kolineali a e anizkoi za dagoen edo ez jaki eko, Ba ian za en In lazio Fak o eak (BIF) ha zen di a kon uan, e a hauen balioa 10 pun u baino handiagoa denean ondo ioz a zen da kolineali a e a azo en ba egon dai ekeela. Guk plan ea u ako lehenengo e edu honen kasuan, 4. aulan ikus en den bezala, BIF-a en balio guz iak 10 pun u baino baxuagokoak di a, be az, es ima u ako e eduan kolineali a e a azo ik ez dagoela ondo ioz a zen da. 4. aula: Es ima u ako (1) E edua en Ba ian za en In lazio Fak o eak BIF GasE 1,032 OZI 1,203 IB 1,346 Biz . 1,813 Hezike a 1,350 OG 2,276 I u ia: No be ak eginda He e ozedas izi a ea i dagokionez, es ima u ako (1) e edu hone an he e ozedas izi a ea dagoen az e u dugu e a homozedas izi a ea en hipo esia baz e u ezin dai ekeela en lagin ebiden zia 21 lo u dugu, kon as ea en p-balioa e abiliz (zehaz asun gehiago e anskine ako B.1. aulan). Ho ek esan nahi duena da, 𝛽󰆹𝐾𝑇𝐴 es ima zailea pe u bazioekiko lineala e a albo agabea dela, e a be az, o ain a e e abili ako e a F es a is ikoe an oina i u ako in e en zia baliaga ia da. Bes alde, aldagaien ba e ako esangu a asuna az e u da hu engo hipo esi-kon as e hau plan ea u dela ik: {𝐻0: 𝛽2=𝛽3=𝛽4= 𝛽5=𝛽6=𝛽7=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 2,3,4,5,6,7 Behin kon as ea eginda, es a is ikoa en lagineko balioa 31,1943 da, 1,52671 x 10-23 p- balioa ekin. Be az, %5eko esangu a-maila ekin hipo esi-hu sa baz e zen da, be o egi-e ek uko gas emisioak, OZI, indus ia balioa, hi i biz anle ia, hezike a inbe sioa e a osasun gas ua aldagaiak ba e a esangu a suak di ela ondo ioz a uz (zehaz asun gehiago A.2. E anskinean). 5. aulan ikus en den bezala, a gi dago, be o egi-e ek uko gas emisioen e a indus ia balioa en aldagaiak ez di ela naba iak, hau da, ez dagoela ebiden zia es a is iko nahiko ik bi aldagai hauek GGIan e agi en du ela baiez a zeko. Bes alde, muga ze koe izien ea en balioa i e epa a uz, plan ea u dugun e edu honekin, GGI- a en aldaga i asuna en %57,3836-a azal zen da. Hala e e, ikusi a be o egi-e ek uko gas emisioak e a indus ia balioa ez di ela naba iak, hu engo e edu hau plan ea u da: GGI i = 𝜷1 + 𝜷2 OZI i + 𝜷3 Biz i + 𝜷4 Hezike a i + 𝜷5 OG i + 𝒖 i (2) 5. aulan ikusi dai ekeen bezala, biga en e edu hone an zehaz u di ugun aldagai guz iak naba iak di a e a GGIa en aldaga i asuna en %57,1526-a azal zen du e. Analisi desk iba zailea en a alean GGIan kon inen een a eko alde handiak daudela ikusi denez, kon inen ea en aldagaia ba ne ha zea plan ea u dugu. Hain zuzen e e, ga apen maila baxuena du en 10 he ialdee a ik 9 A ikan daude. Eus a -ek a gi a a u ako he ialdeen GGI sailkapena kon uan ha uz, azken pos ue an Nige , Txad, A ika E diko E epublika, Somalia e a Hego Sudan daude (%4-ko GGI-a du ela). Aldiz, pos u al uene an Islandia, No egia, Sui za, Danima ka e a Alemania daude (%95-e ik go ako GGI-a ekin). Be az, honek age ian uz en du Eu opa en po en ziala e a A ika en ahul asuna, gainon zeko kon inen eekin konpa a uz (In o me de Desa ollo Humano - EL PAÍS, 2025). Ho az, hu engo e edua plan ea u da: GGI i = 𝜷1 + 𝜷2 OZI i + 𝜷3 Biz i + 𝜷4 Hezike a i + 𝜷5 OG i + 𝜷6 AF i + 𝜷7 AM i + 𝜷8 AS i + 𝜷9 OZi + 𝒖 i (3) E edua en es imazioa ikusi a, 5. aula i e epa a uz, aldagaiak naba iak di a, Ozeania e a Eu opa en a eko ba azbes eko GGIa en di e en zia izan ezik. Ho ek esan nahi du, Ozeaniak ez duela Eu opa ekiko desbe din asun handi ik e akus en ba az bes eko GGIa i dagokionez. 22 Bes alde, kon inen ea en aldagaiak e edua i in o mazio esangu a sua gehi zen dion edo ez az e zeko, honako hipo esi-kon as e hau plan ea u da: {𝐻0: 𝛽6= 𝛽7=𝛽8=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 6,7,8 Behin kon as ea eginda, F es a is ikoa en lagineko balioa 17,9265 da, 7,36164 x 10-12-ko p- balioa ekin. Be az, %5eko esangu a-maila ekin, hipo esi-hu sa baz e zen da, kon inen ea en aldagaia banaka naba ia dela ondo ioz a uz (xehe asun gehiago A.2. E anskinean). Ho az, kon inen e ba eko edo bes eko kide iza eak e agin naba mena du GGIan. R2-a i dagokionez, e edu hone an gehi u ako aldagai azal zaileek GGIa en aldaga i asuna en %71,8739-a azal zen du e, au eko e eduek baino gehiago. Hala e e, Ozeania e a Eu opako he ialdeen a eko GGIa en a ean desbe din asun naba iak au ki zen ez di enez, 5. aulako 4. e edua es ima u da. Azken e edu hone an he e ozedas izi a ea an zeman dugu. Izan e e, p-balioa 0,039743 denez, homozedas izi a ea en hipo esi hu sa baz e zea e abaki da, pe u bazioak he e ozedas ikoak di ela en hipo esia en mesede an (xehe asun gehiago e anskine ako A.4. pun uan e a B.1. aulan). Ho i dela e a, kon as een baliozko asuna be ma zeko, koe izien e es ima uen desbide azio ipikoak Whi e-ek p oposa u ako es ima zaile sendo e a inkoa e abiliz es ima u di a (e a hemendik au e a plan ea u ako gainon zeko e edue an e e). Izan e e, e edua homozedas izi a ea en hipo esia kon uan ha uz es ima uko bagenu, he e ozedas izi a ea dagoela kon uan izan gabe, 𝛽󰆹𝐾𝑇𝐴 es ima zailea pe u bazioekiko lineala e a albo agabea izango li za eke, baina ez li za eke e izien ea izango, es ima zailea en ba ian za albo a ua egongo li za eke. Ondo ioz, o ain a e e abili ako e a F es a is ikoe an oina i u ako in e en zia ez li za eke baliaga ia izango, ez a kon ian za- a eak e e ez. Be az, posible li za eke ondo io oke ak a e a zea. Ho i dela e a, guz i hau ekidi eko asmoz, Whi e-ek p oposa u ako es ima zaile sendo e a inkoa e abiliz lo u ako ba ian zak au kez en di a 5. Taulan 4. e edua en za . (4) e edu hone an kon inen ea en aldagaia en banakako esangu a asuna az e zeko asmoz hu engo hipo esi-kon as ea plan ea u da (xehe asun gehiago e anskinen B.2. aulan): {𝐻0: 𝛽6=𝛽7=𝛽8=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 6,7,8 Behin kon as ea eginda, es a is ikoa en lagineko balioa 19,8547 da, 9,30441 x 10-11 p- balioa ekin. Ho az, %5eko esangu a-maila ba ekin hipo esi-hu sa baz e zea e abaki da, kon inen ea en aldagaia banaka naba ia dela ondo ioz a uz. Hau da, kon inen e ba eko edo bes eko kide iza eak GGIan e agin naba mena duela ondo ioz a u da. 23 5. aula: Zehaz apen linealeko e eduen es imazio emai zak 3.2. Zehaz apen ez-linealeko e edua Aldagai azal zaile bakoi zak aldagai azaldua ekin di uen e lazioak az e zean, ondo ioz a u dugu Giza Ga apen Indizea en e a osasun gas ua en a eko e lazioa ez dela lineala. Izan e e, 11. G a ikoan ikusi dai ekeen bezala, ez da isla zen osasun gas ua handi zen den heinean GGI- a e e modu lineal ba ean handi zen denik. Ho ela, hasie a ba ean badi udi e ek u posi ibo ba dagoela, hau da, osasun gas ua handi zen doanean GGI-a e e igo zen dela, baina ondo en, osasun gas u maila ba e ik au e a, GGI-a man endu edo jai si egi en da. Be az, alde an zizko GGI 2022 1. EREDUA Koe izien ea (Desb. Tip.) 2. EREDUA Koe izien ea (Desb. Tip.) 3. EREDUA Koe izien ea (Desb. Tip.) 4. EREDUA Koe izien ea (Desb. Tip.) Kons an ea 53,7563 *** (4,93175) 54,8358 *** (4,63598) 67,8812 *** (4,39285) 66,9338 *** ( 4,45867) GasE −3,55537 x 10-10 (7,21335 x 10-10) OZI −0,141304 *** (0,0537310) −0,141030 *** (0,0534763) −0,0947176 ** (0,0444093) −0,0958113 ** (0,0478864) IB 0,0607866 (0,0798912) Biz . 0,259680 *** (0,0555170) 0,278139 *** (0,0497930) 0,236094 *** (0,0428864) 0,244927 *** ( 0,0435136) Hezike a −1,07954 ** (0,529205) −1,08726 ** (0,523915) −0,862708 * (0,455753) −1,01048 ** ( 0,416570) OG 2,70885 *** (0,489447) 2,55661 *** (0,453116) 1,34243 *** (0,454927) 1,40996 *** ( 0,302067) AF −19,6263 *** (2,77344) −18,5808 *** ( 2,71408) AM −9,30144 *** (2,45464) −8,66144 *** (2,14302) AS −4,97215 * (2,58684) −4,13920 * ( 2,21628) OZ −4,00045 (3,87507) R2 0,573836 0,571526 0,718739 0,716551 24 U o mazko e lazioa an zema en dugu. Ho i dela e a, GGI e a osasun gas uak e lazio koad a iko ba du ela pen sa u genezake. Be az, guz i hau kon uan izanda, hu engo e edua az e zea e abaki da: GGI i = 𝜷1 + 𝜷2 OZI i + 𝜷3 Biz i + 𝜷4 Hezike a i + 𝜷5 OG i + 𝜷6 OG2 i + 𝜷7 AF i + 𝜷8 AM i + 𝒖 i (5) Es ima u ako e edu be i hone ako emai zei e epa a uz, 6. aulan ikusi dai ekeen bezala, aldagai guz iak banaka naba iak di a (xehe asun gehiago e anskine ako B.2. aulan). Osasun gas ua en esangu a asuna i dagokionez, hu engo hipo esi-kon as ea plan ea u da: {𝐻0: 𝛽5= 𝛽6=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 5,6 Kon as ea eginda, es a is ikoa en lagineko balioa 16,706 da, 3,18283 x 10-7 p-balioa ekin. Ho az, %5eko esangu a maila ba ekin hipo esi-hu sa baz e zea e abaki zen da, osasun gas ua en aldagaia banaka esangu a sua dela ondo ioz a uz. Ondo en, osasun gas ua en ez-lineal asuna edo e ek u koad a ikoa naba ia den ziu a u ahal iza eko, hu engo hipo esi-kon as ea plan ea u da: { 𝐻0: 𝛽6=0 𝐻𝑎: 𝛽6≠0 Behin kon as ea eginda, es a is ikoa en lagineko balioa 5,02608 da, 0,0265642 p-balioa ekin. Be az, %5eko esangu a maila ba ekin hipo esi-hu sa baz e zen da, osasun gas ua en ez- lineal asuna edo e ek u koad a ikoa esangu a sua dela ondo ioz a uz. Bes alde, kon inen ea en aldagaia en banakako esangu a asuna analiza zeko hu engo hipo esi- kon as ea plan ea u dugu (xehe asun gehiago e anskine ako B.2. aulan): I u ia: No be ak egina 11. G a ikoa: GGI e a OG aldagaien a eko X-Y g a ikoa. 31 Azkenik, kon inen een a ean desbe din asun esangu a suak ema en di a GGI maila ekiko. Konk e uki, A ika e a Ame ikako he ialdeek Eu opakoek baino GGI maila naba men baxuagoak e akus en di uz e. Be az, kon inen e ba ean edo bes ean koka ua ego eak naba men e agi en du GGI mailan. Guz i hau ikusi a, az e lan honen bi a ez e aku si da GGIa en ak o e de e mina zaileak konplexuak e a mul idimen sionalak di ela. Giza ga apena hobe zea helbu u du en poli ika publikoek hazkunde ekonomikoaz ha a ago pen sa u beha du e, osasun e a hezkun za sis ema e aginko ak lo zeko es a egiak bu u uz, e a u banizazio-maila al ua e a jasanga ia lo zeko planak diseina uz. 32 BIBLIOGRAFIA Aclima (2020). La ONU incluye el impac o ambien al en el Índice de Desa ollo Humano. h ps://aclima.eus/no icia/la-onu-incluye-el-impac o-ambien al-en-el-indice-de-desa ollo- humano/ ACNUR. (2016). República Cen oa icana: consecuencias del con lic o. h ps://eacnu .o g/es/blog/ epublica-cen oa icana-consecuencias-del-con lic o Ali, S., Xiaohong, Z., & Hassan, S. T. (2023). The hidden d i e s o human de elopmen : Assessing i s ole in shaping BRICS-T’s economics complexi y, and bioene gy ansi ion. h ps://doi.o g/10.1016/j. enene.2023.119624 Banco Mundial (2023). La alsa dico omía en e un gas o público en educación más ele ado y más e icien e: enseñanzas ex aídas de las expe iencias de los países. h ps://www.bancomundial.o g/es/news/ ea u e/2023/04/24/ he- alse-dicho omy-be ween- mo e-mo e-e ec i e-public-spending-on-educa ion-lessons- om-coun y-expe iences B unek ee , B., & Holga e, S. T. (2002). Ai pollu ion and heal h. The lance , 360(9341), 1233- 1242. Cue as, J.M. (2024). ¿Cuáles son los países menos desa ollados del mundo? El O den Mundial. h ps://elo denmundial.com/paises-menos-desa ollados-mundo/ Eus a (2025). Tablas es adís icas: Índice de desa ollo humano po indicado es según países. h ps://www.eus a .eus/elemen os/ele0013500/ i_indice-de-desa ollo-humano-po - indicado es-segun-paises-2019/ bl0013566_c.h ml Hende son, J. V. (2010). Ci ies and de elopmen . Jou nal o egional science, 50(1), 515-540. Kalediene, R., & Pe auskiene, J. (2000). Inequali ies in li e expec ancy in Li huania by le el o educa ion. Scandina ian Jou nal o Public Heal h, 28(1), 4-9. Labo eo Longás, S. (2025). El desa ollo humano se alen iza y la b echa en e países icos y pob es se acen úa: “Exis e el pelig o de que es a desacele ación nos e ase décadas”. El País. h ps://elpais.com/plane a- u u o/2025-05-06/el-desa ollo-humano-se- alen iza-y-la-b echa- en e-paises- icos-y-pob es-se-acen ua-exis e-el-pelig o-de-que-es a-desacele acion-nos- e ase-decadas.h ml Lam ani, S. (2013). Cuba: les médias ace au dé i de l'impa iali é. Es ella. Ledezma, A. (2014). Banco Mundial: Cuba iene el mejo sis ema educa i o de Amé ica La ina y del Ca ibe. El Ciudadano. h ps://www.elciudadano.com/poli ica/banco-mundial-cuba- iene-el-mejo -sis ema-educa i o-de-ame ica-la ina-y-del-ca ibe/09/05/ Li, A., Ma ino, E., Mansou , A., & Ben ley, R. (2022). En i onmen al noise exposu e and men al heal h: e idence om a popula ion-based longi udinal s udy. Ame ican jou nal o p e en i e medicine, 63(2), e39-e48. 33 MSF (2022). Ki iba i: el país donde colisionan la salud humana y la del plane a. Médicos Sin F on e as. h ps://www.ms .es/no icia/ki iba i-pais-donde-colisionan-la-salud-humana-y-la- del-plane a ND-GAIN, No e Dame Global Adap a ion Ini ia i e. Uni e si y o No e Dame. h ps://gain.nd.edu/ NHS England (2018). S a is ical wo k a eas: Delayed ans e s o ca e. www.england.nhs.uk/s a is ics/s a is ical-wo k-a eas/delayed- ans e s-o -ca e Nunez, C (2023). Gases de e ec o in e nade o: qué son y qué hacen. Na ional Geog aphic. OECD/EU (2018), Heal h a a Glance: Eu ope 2018: S a e o Heal h in he EU Cycle, OECD Publishing, Pa is. h ps://doi.o g/10.1787/heal h_glance_eu -2018-en O ganización Paname icana de la Salud (2024). Si uación de eme gencia en Cuba. h ps://www.paho.o g/es/si uacion-eme gencia-cuba Pelg ims, I., De leesschauwe , B., Guyo , M., Keune, H., Naw o , T. S., Remmen, R., ... & De Cle cq, E. M. (2021). Associa ion be ween u ban en i onmen and men al heal h in B ussels, Belgium. BMC public heal h, 21, 1-18. P og ama de las Naciones Unidas pa a el Desa ollo (2024). El p og eso en el desa ollo humano se alen iza has a el ni el más bajo en 35 años, según un in o me del PNUD. h ps://www.undp.o g/es/comunicados-de-p ensa/el-p og eso-en-el-desa ollo-humano-se- alen iza-has a-el-ni el-mas-bajo-en-35-anos-segun-un-in o me-del-pnud Ramí ez, L (2024). Mejo a la e iciencia del gas o público en sanidad aho a ía 20.000 millones a España. The Objec i e. h ps:// heobjec i e.com/economia/2024-10-11/mejo a -e iciencia- gas o-publico-sanidad/ Roa, M. M. (2023). Diez países causan casi el 70% de las emisiones mundiales de CO₂. S a is a. Rojas-Ga cía, A. e al. (2018). Impac and expe iences o delayed discha ge: A mixed-s udies sys ema ic e iew. h p://dx.doi.o g/10.1111/hex.12619 Seijas, N. (2025). El mapa del peso de la indus ia en Eu opa. El O den Mundial. h ps://elo denmundial.com/mapas-y-g a icos/mapa-peso-indus ia-eu opa/ Shahbaz, M., Shahzad, S. J. H., Ahmad, N., & Alam, S. (2016). Financial de elopmen and en i onmen al quali y: The way o wa d. Signé, L., & Johnson, C. (2021). A ica’s mining po en ial: T ends, oppo uni ies, challenges and s a egies. Policy Cen e o he New Sou h. h ps://www.policycen e .ma/publica ions/a ica-s-mining-po en ial- ends-oppo uni ies- challenges-and-s a egies?page=7 Singh, K., Cheemalapa i, S., RamiReddy, S. R., Ku ian, G., Muzumda , P., and Muley, A. (2025). De e minan s o Human De elopmen Index (HDI): A Reg ession Analysis o 34 Economic and Social Indica o s. Asian Jou nal o Economics, Business and Accoun ing, 25(1), 26–34. h ps://doi.o g/10.9734/ajeba/2025/ 25i11630 Supe in endencia de Salud de Chile, Depa amen o de Es udios y Desa ollo. (2022). De oche en el gas o en salud: Re isión sis emá ica explo a o ia. Supe in endencia de Salud. Supe in endencia de Salud de Chile. T ipa hi, S., Kuma , S., & Kaushik, S. (2021). The p ac ice and complica ions o midline ca he e s: a sys ema ic e iew. C i ical Ca e Medicine, 49(2), 140-150. Tu ok, I., & McG anahan, G. (2019). U banisa ion and economic g ow h: he a gumen s and e idence o A ica and Asia. U banisa ion, 4(2), 109-125. UNESCO. (2022). Los Es ados Miemb os de la UNESCO se unen pa a aumen a la in e sión en educación. h ps://www.unesco.o g/es/a icles/los-es ados-miemb os-de-la-unesco-se- unen-pa a-aumen a -la-in e sion-en-educacion Wo ld De elopmen Indica o s. h ps://da abank.wo ldbank.o g/sou ce/wo ld-de elopmen - indica o s 35 ERANSKINAK A ERANSKINA: T esna ekonome ikoak A.1. KTA e abil zeko oina izko hipo esiak Ka a u Txiki A un a en es imazioa zenbai oina izko hipo esi an oina i zen da: 1. E edua en o ma un zionala i bu uzko hipo esia. H1. E edua koe izien eekiko lineala da. Hau da, aldagai azaldua aldagai azal zaileen konbinazio lineal gisa adie az en da, e edua en koe izien eekiko lineal asuna beha da. 2. Koe izien eei dagokien hipo esia. H2. E eduko koe izien eak kons an eak di a laginean zeha . 3. Aldagai azal zaileei dagozkien hipo esiak. H3. E edua en zehaz apen ona. Hau da, e eduak e eg eso e naba i guz iak ba ne a u beha di u (ezin da e eg eso e naba i ik kanpo u zi), e a ba ne a u a dauden e eg eso e guz iak naba iak izan beha di a (ho s, ezin dugu naba ia ez den e eg eso e ba e eduan ba ne a u). H4. Kolineal asun zeha za en eza. Kolineali a ea e eg esio linealeko e edu ba en aldagai independen eak e laziona u a daudenean ge a zen da. Be az, hipo esi honen bi a ez, e abiliko den laginean e eg eso een a eko konbinazio linealik ez dagoela baiez a zen da. Bes alde, aldagai azal zaile bakoi za en za lagineko balioak desbe dinak izan beha di a bai a. 4. Pe u bazioa i bu uzko hipo esiak. H5. Baldin za u ako ba azbes ekoa ze o da. 𝐸(𝑢𝑖 | 𝑋) = 0,∀𝑖 = 1,2,...,𝑁 H6. Pe u bazioen ba ian za baldin za ua kons an ea izan beha da. 𝐵𝑎𝑟(𝑢𝑖 | 𝑋)= 𝐸[𝑢𝑖−𝐸(𝑢𝑖|𝑋)|𝑋)]2= 𝐸(𝑢𝑖2| 𝑋)=𝜎2, ∀𝑖=1,2,…,𝑁 H7. Au oko elazio eza. X- i baldin za u ako koba ian zak ze o di a. Ondo ioz, 𝐵𝑎𝑟(𝑢|𝑋)= 𝜎𝑢 2𝐼𝑁 H8. No mal asuna. Pe u bazioak banake a no mala ja ai zen du e e a elka ekiko e a X aldagaiekiko independen eak di a. 𝑢𝑖|𝑋 ~ 𝒩𝐼𝐵(0,𝜎𝑢 2), 𝑖=1,...,𝑁 36 A.2. Mu izke a linealen kon as ea he e ozedas izi a epean Lehenik e a behin, hu engo hipo esiak plan ea u di a: {𝐻0: 𝑅𝛽= 𝑟 𝐻𝑎: 𝑅𝛽≠ 𝑟 Ondo en, kon as e ako es a is ikoa e a H0-pean duen banake a zehaz u dugu: 𝐹𝑠𝑒𝑛𝑑𝑜𝑎 =(𝑅𝛽󰆹− 𝑟)′ [𝑅(𝑋′𝑋)−1𝑋Ώ𝑋(𝑋′𝑋)−1𝑅′]−1(𝑅𝛽󰆹−𝑟) 𝐻𝐾𝐵 ∗ 𝑁−𝑘 𝑞~ ɑ,𝐻𝑜~𝑋𝑞 2 Non: Ω = diag. (σ₁², ..., σₙ²) ma ize diagonala den. HKB: E eduko honda ka a uen ba u a den. k: Koe izien e kopu a den. q : Mu iz u ako koe izien e kopu ua den. Hi uga en pausua es a is ikoa en balioa zehaz ea e a e abaki-a aua aplika zea α esangu a- maila ekin. Hipo esi-hu sa baz e uko da α esangu a-maila ekin, baldin e a 𝐹> 𝐹𝑘−1,𝑁−𝑘|α . A.3. Banakako esangu a asun kon as eak Koe izien e ba en esangu a asuna az e u nahi dugunean, hipo esi-kon as eak egi en di ugu. Bi mo a daude: bi alde ako kon as eak e a alde ba eko kon as eak. a. Bi alde ako kon as eak Bi alde ako kon as ea en lehenengo pausua e eduko koe izien een ingu uko hipo esi-nulua en (H0) e a hipo esi-al e na iboa en (Ha) un zioa idaz ea da. {𝐻0: 𝛽𝑗=𝑐 𝐻𝑎: 𝛽𝑗 ≠𝑐 Ondo en, kon as e ako es a is ikoa e a hipo esi-nulua en pean duen banake a zehaz u beha da. 𝑡= 𝛽󰆹𝑗 − 𝑐 𝜎𝛽 𝑗 ~ 𝑡𝑁−𝑘 Hi uga enik, es a is ikoa en balioa kalkula u e a e abaki-a aua aplika u beha da α esangu a- maila ba e ako. Konk e uki, hipo esi-hu sa baz e uko da α esangu a-maila ekin, baldin e a: |𝑡|> 𝑡𝑁−𝑘,𝛼 2 . A.4. He e ozedas izi a ea en kon as ea E eg esio-e edu lineale an he e ozedas i zi a ea dagoela esa en da, e eduko pe u bazioen ba ian za laginean zeha be dina ez denean. 37 Gu e e eduan he e ozedas izi a e ik dagoen edo ez konp oba zeko, Whi en kon as ea e abili dugu. Kon as e hone an, hipo esi nuluak homozedas izi a ea plan ea zen du, hau da, e edua en pe u bazioek ba ian za kons an ea du ela. Aldiz, hipo esi al e na iboak he e ozedas izi a ea plan ea zen du, ho s, ba ian za ez dela kons an ea, baizik e a aldagai azal zaileen menpe dagoela. {𝐻0:Homozedas izi a ea:𝐵𝑎𝑟(𝑢𝑖)=𝜎2,∀𝑖=1,2,…,𝑁 𝐻𝑎: 𝐻𝑒𝑡𝑒𝑟𝑜𝑧𝑒𝑑𝑎𝑠𝑡𝑖𝑧𝑖𝑡𝑎𝑡𝑒𝑎:𝐵𝑎𝑟 (𝑢𝑖)=𝜎𝑖2 Biga enik, e edua es ima u e a honda ak kalkula u beha di a. Ondo en, es ima u ako honda en ka a uak kalkula u beha di a. Behin hau eginda, hu engo e an de ini u ako e eg esio lagun zailea es ima u beha dugu e a e eg esio lagun zaile ho i dagokion muga ze koe izien ea go de. 𝑢𝑖2= 𝛼0+𝛼1𝑍1𝑖+ ...+ 𝛼𝑝𝑍𝑝𝑖 + ɳ𝑖 E eg esio lagun zaile hone an ba ne a zen di en Zji, e eduko e eg eso eak, e eg eso een ka a uak e a e eg eso e desbe dinen a eko bide ke a gu u za uak di a, e epikapenik gabe kolineali a ea saihes eko. Ge o, kon as ea en es a is ikoa e a be e banake a zehaz u beha di a hipo esi hu sa en pean. 𝑊=𝑁𝑅𝐿 2 ~ 𝜒𝑝 2, non, p e eg eso e lagun zaileko e eg eso e kopu ua den. E a, azkenik, es a is ikoa en balioa kalkula u e a e abaki-a aua aplika u beha dugu α esangu a maila ba e ako. 𝑊=𝑁𝑅𝐿 2> 𝜒𝑝,𝛼 2 A.5. Kon as eak p-balioa en bi a ez p-balioak hipo esi hu sa baz e zeko az e zen a i ga en lagina ekin beha ko genukeen esangu a maila xikiena ema en duen p obabili a e ba da. Ho ela, e abaki-a aua hu engoa izango da: p-balioa α esangu a-maila baino xikiagoa denean hipo esi-hu sa baz e zea. p-balioa hu engo e an kalkula zen da: • Bi alde ako kon as ee an: 𝑝 −𝑏𝑎𝑙𝑖𝑜𝑎= 2 ∗ 𝑃 (𝑍>|𝑧|) Non: Z = Es a is ikoa en banake a den z = Es a is ikoa en balioa den • Alde ba eko kon as ean: o Eskuine ik: 𝑝− 𝑏𝑎𝑙𝑖𝑜𝑎= 𝑃 (𝑍>𝑧) o Ezke e ik: 𝑝 −𝑏𝑎𝑙𝑖𝑜𝑎= 𝑃 (𝑍<𝑧) 38 B ERANSKINA: Emai za gehiga iak B.1. He e ozedas izi a ea en kon as ea en p-balioak 1.EREDUA 2.EREDUA 3.EREDUA 4.EREDUA 5. EREDUA p-balioak 0,548855 0,242104 0,114275 0,039743 0,082729 B.2. Banakako kon as een p-balioak Aldagaiak 4. EREDUA 5. EREDUA p-balioa Es a is ikoa en balioa p-balioa Es a is ikoa en balioa Kons an ea 8,34 x 10-31 15,01 5,33 x 10-28 13,89 OZI 0,0474 −2,001 0,044 −2,033 Biz . 9,76 x 10-8 5,629 2,33 x 10-6 4,929 Hezike a 0,0166 −2,426 0,0041 −2,919 OG 7,13 x 10-6 4,668 3,18283 x 10-7 16,706 Kon inen ea 9,30441 x 10-11 19,8547 4,51155 x 10-8 19,1674