Galderetako - a, al eta ote partikulak euskaraz: sintaxia, mikroaldakortasuna eta interpretazioa

Galderetako -a, al eta ote partikulak euskaraz Sintaxia, mikroaldakortasuna eta interpretazioa Doktorego tesia Sergio Monforte 2020 Zuzendaria: Xabier Artiagoitia Beaskoetxea Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Saila Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia doktorego programa (cc)2020 SERGIO MONFORTE DEL VALLE (cc by 4.0) i Aurkibidea Glosak ......................................................................................................................... vii Ikurrak ........................................................................................................................viii Esker-ematea ................................................................................................................ x Laburpena ..................................................................................................................... 1 Dissertation summary ................................................................................................... 2 1 Sarrera ................................................................................................................. 17 1.1 Ikergaiez, helburuez eta hainbat proposamenez ...................................................... 17 1.2 Tesiaren antolamendua .......................................................................................... 23 2 Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak ............................................................ 26 2.1 Sarrera ................................................................................................................... 26 2.2 Euskal gramatika: argibide eta abiapuntu batzuk ..................................................... 27 2.2.1 Perpaus mailako hitz-ordenak eta euren analisia..................................................................... 27 2.2.2 Ezeztapena euskaraz ................................................................................................................. 30 2.2.3 Aditzen eratorpena Arregi eta Nevinsen (2012) ildotik ............................................................ 34 2.3 Euskarazko galderen analisia .................................................................................. 38 2.3.1 Galdera zuzenen eratorbideaz .................................................................................................. 42 2.3.2 Mendeko galderen eratorpenaz ............................................................................................... 45 2.4 Galderen analisi berri baterantz .............................................................................. 46 2.4.1 Galdera zuzenak ikuspegi gaurkotutik ...................................................................................... 46 2.4.2 Zehar galderak minimalismoaren ikuspegitik ........................................................................... 57 2.4.3 Barruko laburpena .................................................................................................................... 60 2.5 Galderak pragmatikaren aldetik .............................................................................. 61 2.5.1 Escandellen (1987; 1999) sailkapena ........................................................................................ 61 2.5.2 Littell eta besteren (2010) analisia ........................................................................................... 65 2.5.3 Obenauerren (2004; 2005; 2006) galdera ez-estandarrak ....................................................... 66 Aurkibidea ii 2.6 Oinarri praktikoak: lagina osatzeko metodologia ..................................................... 68 2.6.1 Elkarrizketen aurretiko lana: informatzaile hautaketa eta bestelako rolak ............................. 69 2.6.2 Elkarrizketen egitura ................................................................................................................. 71 2.7 Kapituluaren laburpena .......................................................................................... 74 3 Partikula kategoria gramatika lanetan barrena ..................................................... 76 3.1 Sarrera ................................................................................................................... 76 3.2 Partikulak gramatikan: zer dira? .............................................................................. 77 3.3 Partikula modalak eta gramatika ............................................................................ 79 3.3.1 Partikula modalen ezaugarri sintaktikoak ................................................................................ 83 3.3.2 Partikula modalak buruak dira ................................................................................................. 87 3.3.3 Partikula modalak ez dira buruak ............................................................................................. 90 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz ............................................................................ 96 3.4.1 Partikula (modal)ak erdiko eremuan ........................................................................................ 98 3.4.2 KonpS eremuan zehar proposatutako kokaguneak ................................................................ 103 3.4.3 KonpS eremutik haratago: Hizketa Ekintza eremua ............................................................... 112 3.5 Kapituluaren laburpena ........................................................................................ 116 4 Euskarazko partikulak: analisi orokorra .............................................................. 119 4.1 Sarrera ................................................................................................................. 119 4.2 Zeintzuk dira partikula modalak? .......................................................................... 120 4.3 Partikula modalen sintaxiaz .................................................................................. 125 4.3.1 Perpaus mailako kokapenaz ................................................................................................... 125 4.3.2 Partikula modalak, osagai klitikoak ........................................................................................ 126 4.3.3 Albizuren (1991) partikula argumentatzaileen hipotesia ....................................................... 134 4.3.4 Partikulak eta ezeztapena: Haddican (2008) .......................................................................... 138 4.3.5 Origo shift delako fenomenoa euskaraz ................................................................................. 140 4.3.6 Partikulen arteko bateragarritasuna ...................................................................................... 142 4.4 Euskarazko partikula modalen izaera sintaktikoaz ................................................. 146 4.4.1 Euskarazko partikula modalen buru izaera azterketaren pean .............................................. 146 4.4.2 Euskarazko partikula modalak ez dira adberbio (ahul)ak ....................................................... 150 4.5 Aztertutako partikulak eta euren aldakortasuna .................................................... 152 Aurkibidea iii 4.6 Kapituluaren laburpena ........................................................................................ 154 5 -a, al eta ote partikulen ekarpen interpretatiboa: lehenengo hurbiltze bat ......... 155 5.1 Sarrera ................................................................................................................. 155 5.2 -a ekialdeko galdera partikula: galderatasunaren indartzea ................................... 156 5.3 al erdialdeko galdera partikula: interpretazio ezaz ................................................ 169 5.3.1 al partikula gramatiketan ....................................................................................................... 170 5.3.2 Partikula epistemikoa ............................................................................................................. 172 5.3.3 Lan dialektologikoak ............................................................................................................... 179 5.3.4 a(ha)l eta al bereizten ............................................................................................................ 182 5.3.5 Galdera partikulen jatorriaz .................................................................................................... 184 5.3.6 Zertan lagun diezaguke ahal partikularen bilakabideak? ....................................................... 189 5.3.7 al partikularen erabileraz ....................................................................................................... 191 5.4 ote partikulaz eta bere mikroaldakortasunaz ......................................................... 198 5.4.1 ote galderetan ........................................................................................................................ 199 5.4.2 ote mendeko testuinguruetan ................................................................................................ 206 5.4.3 ote partikularen interpretazioaz ............................................................................................. 208 5.4.4 Galbidean dagoen ote-ren erabilera bat: ote den bada! ........................................................ 211 5.4.5 Erabilera ez-orokorreko ote .................................................................................................... 212 5.4.6 Kortesiazko ote ....................................................................................................................... 215 5.4.7 Perpaus amaierako partikulaz: interpretazio bereizia ............................................................ 219 5.4.8 Bateraezintasuna ezbaian ....................................................................................................... 223 5.4.9 Laburpena ............................................................................................................................... 226 5.5 Excursus labur bat: galdera erretorikoak ............................................................... 227 5.6 Kapituluaren laburpena ........................................................................................ 233 6 -a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak . 235 6.1 Sarrera ................................................................................................................. 235 6.2 Hiru partikulen arteko konparaketa: ezaugarri bereiziak ........................................ 236 6.2.1 Perpaus mailako kokapena ..................................................................................................... 236 6.2.2 Partikulak perpaus motaren araberakoak .............................................................................. 238 6.2.3 Partikulak menderagailuen mende: Rappen (2018) hipotesia ............................................... 245 6.2.4 Alokutiboaren eta partikulen arteko jokabidea...................................................................... 248 Aurkibidea iv 6.2.5 Partikulen arteko jokabidea: bateragarritasuna ala banaketa osagarria? .............................. 250 6.2.6 Aditz jokaturik gabeko testuinguruak ..................................................................................... 253 6.2.7 Elipsidun beste testuinguru bat: AS/ aS-ren elipsia ote? ........................................................ 256 6.3 Partikulen bereizgarritasunek zer dioskute? .......................................................... 258 6.3.1 Partikula diskurtsiboak multzo homogeneoa ote? ................................................................. 259 6.3.2 Partikula modalen eremuaz: erdiko eremua ala ezker periferia? .......................................... 264 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa ................................................................................ 266 6.4.1 Euskarazko partikula modalen aurreko analisiez ................................................................... 266 6.4.2 -a partikularen analisia ........................................................................................................... 268 6.4.3 al partikularen analisia ........................................................................................................... 279 6.4.4 ote partikula epistemikoaren lehenengo analisi baterantz .................................................... 289 6.5 Partikulen eta indar ilokutiboaren arteko auzia ..................................................... 297 6.6 Kapituluaren laburpena ........................................................................................ 303 7 Ekialdeko erabilera bereizgarriak ....................................................................... 307 7.1 Sarrera ................................................................................................................. 307 7.2 Ekialdeko mikroaldakortasunaren sarrera ............................................................. 308 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia .............................................. 313 7.3.1 Ebidentzia sintaktikoak ........................................................................................................... 313 7.3.2 Argudio fonologiko-prosodikoak ............................................................................................ 319 7.3.3 Erabilera ezohikoa duen ote: burua ala sintagma? ................................................................ 323 7.3.4 Bere kokagune sintaktikoaz .................................................................................................... 324 7.4 Egitura berri bat zati galderetan ............................................................................ 333 7.4.1 [Nz-hitza + ote] egituraren analisi sintaktikorantz .................................................................. 333 7.4.2 [Nz-hitza + ote] egituraren garapenaren azalpenerantz ......................................................... 343 7.5 Partikula berak izaera bi ....................................................................................... 346 7.6 Aldakortasun sintaktiko gehiago: perpaus amaierako partikulaz ............................ 347 7.7 Kapituluaren laburpena ........................................................................................ 355 8 Ondorioak .......................................................................................................... 358 8.1 Euskalaritzarako ekarpena .................................................................................... 358 Aurkibidea v 8.2 Tipologiarako ekarpena ........................................................................................ 365 9 Conclusions ........................................................................................................ 369 9.1 Contribution to Basque linguistics ......................................................................... 369 9.2 Contributions to the field of modal particles ......................................................... 377 Corpusa ..................................................................................................................... 381 Erreferentziak ........................................................................................................... 383 vii Glosak ABS absolutiboa ABL ablatiboa ADB adberbioa ADL adlatiboa AK akusatiboa ALOK alokutiboa ART artikulua ASP aspektua AUR aurrekoa BALD baldintzazkoa BEN benefaktiboa, destinatiboa COM komitatiboa DAT datiboa DEF definitua DISC ezjarraitua (discontinuous) EB ebaluatzailea EBID ebidentziala EPIS epistemikoa ERG ergatiboa FAM familiarra FEM femeninoa FP partikula fokala F fokua G galdera GEN genitiboa GER geroaldia GRAD graduatzailea IPFV burutugabea IN inesiboa IRR irrealis IZORD izenordaina KLA klasifikadorea KL klitikoa KMZ komunztadura LAG laguntzailea LEH lehenaldia LOK lokatiboa M maskulinoa MEND menderagailua NEUT neutroa NMLZ nominalizazioa NOM nominatiboa OBJ objektua OR orainaldia P partikula PART partitiboa PAS pasiboa PER pertsona PERF perfektua PL plurala PRTZ partizipioa SG singularra SUBJ subjuntiboa TOP topikoa viii Ikurrak * sintaktikoki ezgramatikala ** delako hizkuntzan dokumentatuta ez dagoen eta berreraiki den balizko forma % orokorra ez den ezaugarri bat, hizkera batzuetan soilik lekukotzen dena. 1 # pragmatikoki desegokia 1 Ikur hori baliatuko dut erabilera jakin bat dialektala dela adieraztea beharrezkoa denean bakarrik; hartara, hizkera zehatz baten ezaugarria soilik arakatzen dudanean ez dut ikur hori erabiliko eta bertan agertuko diren adibide guztiak hizkera horretakoak direla ulertu beharko da. Dissertation summary 3 syntactic position?; c) Etxepare (2010) and Etxepare and Uria (2016) have identified a freer syntactic behaviour for the evidential particle omen in eastern dialects; does the particle ote behave alike in the same dialects?; d) Are the so-called question particles real syntactic markers?; e) Is there any parallelism between modal particles in Basque and those in other languages? In other words, do we find the patterns displayed by Basque modal particles crosslinguistically?; f) Can Basque cast light onto the topics discussed in the literature on modal particles, such as the controversy on their syntactic status? After having stated the topic of this dissertation, let us exemplify the canonical and non-canonical uses of the particles -a, al and ote. On the one hand, the following examples stand for the canonical behaviour: (1) Min hartu duzia? pain take AUX.P ‘Did you hurt yourself?’ (2) Min hartu al dezu? pain take P AUX ‘Did you hurt yourself?’ (3) Lagunekin joan ote da? friend.COM go P AUX ‘Did s/he go with her/his friends (I’m wondering)?’ Thus, modal particles merge with the finite verb in the canonical use and they move together along the sentence in those contexts where the inflected verb is fronted: (4) Ez naiza, ni ere, eskualduna? not be.P I too basque ‘Am I not Basque?’ (Arotçarena 1976: 115) (5) Ez al dezu ogia ekarri? not P AUX bread.ABS bring ‘Didn’t you bring the bread?’ Dissertation summary 4 (6) Ez ote da dagoeneko istilu garratzik sortu arlo horretan? not P AUX already trouble tough.PRTT create field that.IN ‘Have there not been bitter fights already in this area?’ (Hualde eta Ortiz de Urbina 2003: 316) Furthermore, particles cannot appear in non-inflected contexts: (7) a. Ea hori erosi (*al) eta bestea bota al duen galdetu dut. EA this.ABS buy P and other.ABS throw P AUX.C ask AUX ‘I asked whether s/he bought this one and threw away the other one.’ b. Ez dakit nora joan (*ote) not know where.ADL go P ‘I don’t know where to go.’ Finally, as for their phonological and prosodic properties, they show a) morphonological processes which affect the particle and the inflected verb, and b) apheresis as the result of the stress position depending on the length of the inflected verb they attach to: (8) a. Urduri altzaude [alzau’de > altzau’de]? nervous P.be ‘Are you nervous?’ b. Badea portuges? [da’a > de’a] cl.be.P Portuguese ‘Are there any Portuguese people here?’ c. Etortzen oti aa? [ote’ da > ote’ aa > oti’ aa] come.IPFV P AUX ‘Do they usually come here (I’m wondering)?’ (9) a. Loak artu mentzun. [omen’ > men’] sleep.ERG take P.AUX ‘Apparently, s/he fall asleep.’ (Barandiaran 1972) Dissertation summary 5 b. Nun utzi te (d)et periodikua? [ote’ > te] where leave P AUX newspaper.ABS ‘Where did I leave the newspaper? (I'm wondering)’ Based on those data, I conclude that modal particles, in their canonical use, behave as syntactic heads which form a morphological word by merging with inflected verbs. On the other hand, the particle ote in eastern dialects additionally shows a distinct behaviour from the canonical one: (10) Bena ezpitakit nik lamina horiek zer zien othe! but not.C.know I.ERG mermaid those.ABS what were.C P ‘But I don't really know what those mermaids might be.’ (Camino 2017) (11) Nork ote jan züan? who.ERG P eat AUX Who ate it (I’m wondering)?’ (Casenave-Harigile 1997) (12) Eztaukizia etxea sutan ote? not.have.PART house.ABS fire.IN P ‘Don’t you have your house in flames ?’ (Estornés 1985: 43) (13) Nor deitzen du bada ote Peiok egun guziz hain goizik? who call.IPFV AUX P P Peter.ERG day all.INS so soon ‘Who does Peter phone every morning so early (I’m wondering)?’ (14) Maitasunez ote? love.INS P ‘Perhaps because of love?’ (Davant 2008: 2) The modal particle does not merge with the finite verb in those varieties, as the evidence in the previous examples suggests, since the discourse particle ba(da) can intervene between them (ex.13) and the particle does not block the raising of the inflected verb to the Left Periphery (ex. 10 and 12). Moreover, this kind of ote can occur in non-inflected contexts as can be seen in (14). In addition to these syntactic properties, prosody also leads to the idea of Dissertation summary 6 an additional behaviour, namely to the idea that the particle ote is an independent word in such a use. Let us illustrate this: (15) a. ote = X0 b. ote = XP As the rising in (15b) indicates, the particle defines the right boundary of an intonational phrase; this pattern is never found in the canonical behaviour since such ote does not occur on the right edge of the intonation phrase. Finally, this kind of ote has developed a use closer to adverbs, as forms such as ot(h)ean and ot(h)erik suggest; note that both forms have the innesive postposition and the partitive case marker, respectively: (16) Ez, eta otherik gabe oraino. Zu hunen irakurtzen ari ziren bezen not and P.PRTT without still you this.GEN read.IPFV PROG AUX.C so segur. sure ‘No, and even with no doubt. As sure as you’re reading this.’ (Hiriart-Urruty 1972) (17) Eztüta nik othian egün bonür handia? not.AUX.P I.ERG P.IN today happiness big.ABS ‘Don’t I have perhaps today great joy?’ (Oihenarte 1971) I postulate that the case of ot(h)ean is similar to the case of adverbs as aspaldi - aspaldian and the case of ot(h)erik is akin to adverbs functioning in some contexts as nouns, for instance ote 75 300 100 150 200 250 Pitch (Hz) Time (s) 1.638 1.853 1.63837369 1.85320308 nor_deitzen_ote_du_ba_Peiok ote 75 300 100 150 200 250 Pitch (Hz) Time (s) 1.026 1.431 1.02564592 1.43107878 nor_deitzen_du_ote_Peiok Dissertation summary 7 bihar (‘tomorrow’). In conclusion, the non-canonical ote does not have a head status, but a maximal projection one. This variation on the syntactic status of ote found in Eastern Basque can be easily related to one of the most discussed topics in the literature of modal particles: although German is the most examined language concerning modal particles, their syntactic status is still a controversial issue. Two hypotheses have been put forth: on the one hand, those in favour of the head status (Munaro eta Poletto 2002; Bayer eta Obenauer 2011; Struckmeier 2014; Bayer eta Trotzke 2015; Hinterhölzl eta Munaro 2015; Scherf 2016); and, on the other hand, those defending that they are maximal projections or weak adverbs (Thurmair 1989; Zimmermann 2004; Grosz 2005; Coniglio 2007b; Coniglio 2008; Hinterhölzl eta Munaro 2015). The former argue that modal particles cannot be considered adverbs since they have a restricted syntactic behaviour (for instance, they cannot occur in sentential first position), bleached semantics and reduced phonological properties compared to adverbs. The latter claim that, if they were heads, they should block the movement of the verb to the CP-domain or combine with the verb and move along together; nevertheless, this is not the behaviour German particles show. Moreover, Thurmair (1989) and works along the same line state that they are closer to full words than clitics (in Cardinaletti’s 2011 terminology) regarding their phonological-prosodical properties. This dissertation approaches this discussion based on the data offered by modal particles in Basque in their canonical use and also on the data displayed by ote in eastern dialects. I argue that both statuses are attested in such varieties (see Etxepare (2010) and Etxepare and Uria (2016) for a similar conclusion regarding the particle omen). Along with the discussion on the syntactic status of modal particles, we find another topic in the literature, i.e. the syntactic position of modal particles. Typologically three domains have been distinguished: the Tense Phrase domain, the Complementizer Phrase domain and the Speech Act Phrase domain. The first one has been argued for based on syntactic properties; the second and the last ones, however, on both syntactic and interpretative grounds. As for the Basque modal particles, syntactic evidence favours a position in the TP domain for al and ote and another one in the CP domain for -a. In addition to this, the non-canonical particle ote of eastern varieties does not seem to occupy the same position as the canonical ote. As its distribution suggests, this non-canonical ote should be located in the CP domain, namely between FocP and FinP. Dissertation summary 8 There is an alleged property of Basque modal particles which does not match with those of modal particles in general: particles in Basque are said to be in complementary distribution (Euskaltzaindia 1987; Mujika 1988), since only one of them can occur in the same clause. Nevertheless, this dissertation reveals a finer-grained situation: ote and -a are compatible in the same clause, and so are ahal and ote too in eastern varieties: (18) Amatxi Iholdiko othe zena? grandma Iholdi.GEN P AUX.P ‘Was our grandma from Iholdi? (I'm wondering)’ (Camino 2009 : 193) (19) Ez ahal duzu ote horren berririk ukan? not P AUX P this.GEN new.PTV have ‘Didn't you receive perhaps any new from her/him?’ In the case of -a and ote there is nothing which prevents both particles from appearing together, since they share the same clause type and occupy separate syntactic positions. The case of ahal and ote is different, as they do not have the same syntactic status and, thus, they do not occupy the same position. The latter case of coappearance in eastern dialects is interesting since it suggests that the incompatibility in the canonical use between ahal and ote is due to syntactic constraints and not to pragmatic ones. Thus, they must occupy the same syntactic position in TP domain when they both have a head status. The question arising now is whether all those constituents traditionally named modal particles occupy the same syntactic position, against typological evidence. I propose to differentiate two groups based on their interpretative contribution and function: those conveying the point of view and commitment of the speaker regarding the proposition (i.e. epistemicy, evaluation and evidentiality) and those marking how the speaker wants the sentence to be understood and the addressee to perform (i.e. performativity). I gather ahal, bide, ei, omen and ote within the first group and al within the second one. We find evidence of a distinct behavior of those groups in the syntax, since the latter can only occur in contexts containing illocutionary force, whereas the former can also appear in contexts lacking it. Along with this syntactic and interpretative evidence, diachronic data also point to the same direction: if we consider the geographical and historical extension of those modal Dissertation summary 9 particles, it can be easily concluded that al is different since it is more modern than the other ones and it is used in a more reduced area. Also, ahal, ei, omen and ote have been proposed to derive from verbs (Lakarra 2019; Monforte 2019b): ahalMV > ahal, **eninV (‘eman’) > ei, omenV (‘eman’) > omen eta bo(C)-teV (‘irudi, eman’) > ote. However, no verb is reconstructed as the origin of the question particle al. If we look at the literature on question particles and what has been claimed as their origin, two analyses must be highlighted: on the one hand, disjuntive words have been related to current question particles (Bailey 2013) and, on the other hand, modal particles have been identified as their source (Bayer 2012; Hack 2014). Therefore, the Basque particle al may derive from the disjuntive word or from a modal particle. Both approaches seem morphologically acceptable since the disjuntive ala and the modal particle ahal resemble the question particle al. Nevertheless, in this dissertation I defend the idea that the grammaticalization of ahal into al is easier to explain than ala into al considering their sentential position and their phonological form. In fact, ala > al would at least imply certain changes like the change of its syntactic position, clitization and apocope which I would expect to find in older texts since this derivation arised in historical times; however, there is no evidence in favour of such a change. Thus, I propose that the change from ahal to al is the one which arised in the central dialect. What does this tell us about the position of particles? If we adopt the idea that grammaticalised constituents occupy a higher position in the syntax (cf. Roberts and Roussou 2003), the question particle al should occur higher than the modal particle ahal, as the former is the result of the grammaticalization of the latter. Let us illustrate this with the following schematized subtree: (20) Obviously, this distribution concerns not only the particles ahal and al, but also those ones which have been traditionally named modal particles. They will occupy a position Dissertation summary 10 accordingly to the stage of grammaticalization. To sum up, I present the following diagram containing the three modal particles under examination in this dissertation and their syntactic position: (21) So far, I have examined the syntactic position of the canonical modal particles; nevertheless, as stated above, the particle ote has a distinct behaviour as a maximal projection in eastern dialects. This is not the only difference regarding this particle as its clausal distribution differs also from the one of canonical particles, for example: a) it occurs before the subject of the proposition but after the verb moved to FocP; and b) it survives the ellipsis of the TP-domain. Based on this evidence, I propose that the non-canonical ote occupies a position in the CP-domain, namely between FocP and FinP. Such position resembles Rizzi’s (2004) Modifier Phrase, not only due to their distribution but also because of the similarities shown by the constituents occupying that position in both analyses; in fact, those properties in Rizzi’s hypothesis claiming that adverbs located in ModP have an intonation contour similar to topics and that they modify the structure they attach to are also attested in the non- Dissertation summary 11 canonical ote. In conclusion, there may be a crosslinguistic position for such modal constituents between FocP and FinP in the CP domain: (22) It is precisely this ote the one that co-occurs with ahal in examples of the type (19). In addition to this, a new syntactic structure has been created as the result of the reanalysis concerning the non-canonical ote, as shown in example (11). In such constructions the particle does not merge with the finite verb either, but with a wh-word. This combination between modal particle and wh-word can be found in other languages such as German or Japanese (Trotzke eta Turco 2015; Endo 2018). Evidence in favour of their combination is found in some embedded contexts where only the wh-word moves to the Left Periphery in Eastern Basque and in ‘why’ questions containing the verb in situ: (23) a. Zergatik ote galdegin dit Peiok hori? why P ask AUX Peter.ERG that.ABS ‘Why did Peter ask me that OTE?’ b. Zergatik ote Peiok hori galdegin dit? why P Peter.ERG that.ABS ask AUX Dissertation summary 12 c. * Zergatik Peiok hori ote galdegin dit? why Peter.ERG that.ABS P ask AUX I propose that the wh-word and ote are combined together at the stage the wh-word is inserted into the syntactic structure and form a single constituent which moves along the sentence, namely to the FocP following the canonical derivation of wh-questions in Basque. Let us illustrate it: (24) Non ote utzi dut kazeta? Furthermore, microvariation concerning the particle ote reveals another use: the sentence final ote. This kind of ote differs from the previous ones not only in its position along the sentence but also in its interpretation, since it conveys intersubjectivity; further evidence that it differs from the canonical use regarding its interpretation comes from the fact that speakers who lack this non-canonical use do not accept its use in such contexts, even if the particle follows the canonical syntactic use. Let us briefly exemplify this use: 1.1 Ikergaiez, helburuez eta hainbat proposamenez 19 (7) Aiei!... bena zer daite ote oihü hori? (Casenave-Harigile 1997) (8) Orkatzari xüxen zer ote agitü zeion jakin beharrez. (Casenave-Harigile 1996: 48) (9) Baina, erotzen ari direa ote? (Thikoipe 2009) (10) Nor deitzen du bada ote Peiok egun guziz hain goizik? (11) Maitasunez ote? (Davant 2008: 2) Hizkera horietan partikulak jokabide kanonikoaz gain, bestelako patroi sintaktikoa du: ote-k ez du aditz jokatuarekin bat egiten, batetik, ba(da) osagai beregaina tartekatuta ager daitekeelako eta, bestetik, hiztunek aditz jokaturik gabeko testuinguruetan erabil dezaketelako. Ezaugarri sintaktiko horiek ez ezik, prosodikoek ere jokabide bereizgarriaren alde egiten dute, ote partikula erabilera horietan beregaina delako hipotesiaren alde alegia. Ekialdeko hizkeretan lekukotzen den egoera hori partikula modalen inguruko gramatika lanetan dagoen eztabaida batekin lot daiteke. Alemanezko partikula modalak aztertuenak izanda ere, euren izaera sintaktikoa oraindino eztabaidagarria da: buru sintaktikoak direla proposatu izan da (Munaro eta Poletto 2002; Bayer eta Obenauer 2011; Struckmeier 2014; Bayer eta Trotzke 2015; Hinterhölzl eta Munaro 2015; Scherf 2017); baina beste hainbatek islapen nagusiak edo adberbio ahul itxurako osagaiak direla diote (Thurmair 1989; Zimmermann 2004; Grosz 2005; Coniglio 2007b; Coniglio 2008; Hinterhölzl eta Munaro 2015). Lehenengoek partikulen jokabide sintaktiko mugatuan (esaterako, lehenengo posizioan agertzea galarazita egotea) eta adberbioen aldean berauek dituzten murriztapenetan oinarrituz argudiatzen dute ezin direla adberbioak edo islapen nagusiak izan. Bigarrenen ustean, partikulak buruak izango balira, buruz buruko mugiden moduko eragiketa sintaktikoek euren mugimendua ekarriko lukete; hala ere, ez ei da horrelakorik gertatzen. Honez gain, badiote ezaugarri prosodikoetatik abiatuta partikulak hitz osoetatik hurbilago daudela buru klitikoetatik baino. Eztabaida horren erdian euskarazko partikula modalak kokatuko ditut eta ote-ren ekialdeko datuetan izaera biak islatzen direla argudiatuko dut. Ildo honetan, ote-ren erabilera ez-kanoniko honen ondorioz egitura berri bi sortu bide dira, (8) eta (9) adibideetan jasotakoa. Lehenengoan partikulak ere ez du aditz jokatuarekin bat egiten, nz-hitz batekin baizik. Konbinazio horren testigantzak beste hizkuntza batzuetan ere sumatzen dira, hala nola alemanez edo japonieraz (Trotzke eta Turco 2015; Endo 2018). Bigarrenean partikula esaldi osoaren amaieran agertzen da, aditz lexikoaren eta jokatuaren 1. Sarrera 20 ostean; erabilera honetan sintaxiak ez ezik, pragmatikak ere ez du ote-ren jokabide kanonikoarekin bat egiten. Izaera sintaktikoaren gaineko eztabaidarekin batera, partikula horien kokapen sintaktikoaren auzia dator. Tipologikoki hiru eremu bereizten dira gramatika lanetan: DenbS eremua, KonpS eremua eta Hizketa Ekintza Sintagmaren eremua (ing. Speech Act domain). Lehenengoa propietate sintaktikoetan oinarrituz proposatua izan da; bigarrena eta azkena, ordea, ezaugarri sintaktikoetan edota interpretatiboetan oinarrituz esleitu zaizkie partikulei. Euskarazko partikulei dagokienez, al eta ote DenbS eremuan eta -a KonpS eremuan kokatzearen alde egiten dute ebidentzia sintaktikoek. Bestalde, ekialdeko ote ez-kanonikoak ez du ematen ote kanonikoaren kokapen bera duenik: ote ez-kanoniko honen banaketak iradokitzen du KonpS eremuan ere agertzen dela, FokS-ren eta JokS-ren artean hain zuzen. Azkenik, esaldi amaieran agertzen den ote mota, perpaus mailako banaketa eta interpretazioa kontuan hartuta, Hizketa Ekintza Sintagma eremuan kokatua izan behar dela dirudi. Bestalde, euskarazko partikula modalei esleitu izan zaien (ustezko) ezaugarri bat ez letorke bat beste hizkuntzetako partikulen ezaugarriekin bat. Alegia, partikulak euskaraz banaketa osagarrian ei daude (Euskaltzaindia 1987: 500; Mujika 1988: 488), eta, horrenbestez, perpaus batean partikula bat besterik ezin da erabili. Hala ere, uste edo ideia honen kontra, esan behar da ote eta -a bateragarriak direla, baita ahal eta ote ere: (12) Miarri mendiaren sabela gatzez beterik ote datekea? (Camino 2009b: 193) (13) Ez ahal duzu ote horren berririk ukan? Lehenengoaren kasuan kokagune desberdinetan azaltzen direnez, ez dago biak aldi berean agertzeko oztoporik, antzeko perpaus motetan erabiltzen baitira. Bigarrenaren kasuan, aldiz, ote ez-kanonikoa dela onartuz kokagune desberdina ez ezik, izaera desberdina ere badutela esan liteke. Azken datu hau interesgarria da iradokitzen baitu ahal eta ote partikulen arteko bateraezintasuna sintaktikoa dela eta ez pragmatikoa. Beraz, kokapen bera dute DenbS eremuan erabilera kanonikoari jarraitzen dioten ahal eta ote partikulek behintzat. Arestiko datuen harira, geure buruari egiten diogun galdera da ea tradizionalki partikula modal etiketapean bildu diren guztiek kokagune bera okupatzen duten. Partikula horien funtzio eta ekarpen interpretatiboari erreparatuta, bereizketa bat egiten dut partikula 1.1 Ikergaiez, helburuez eta hainbat proposamenez 21 modalen multzo horretan; hots, hiztunak proposizioarekin duen jarrera adierazten dutenak, direla ebidentzialak, direla epistemikoak; eta perpausaren aurkezpena hiztunaren asmoen arabera bideratzen dutenak, partikula performatiboak. Lehenengo taldean ahal, bide, ei, omen eta ote multzokatuko nituzke eta bigarrenean al. Taldekatze honek isla du sintaxian, lehenengoak indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan azal daitezkeelako; bigarrena, ordea, ezin. Era berean, multzo bi horien zantzua alderdi diakronikoan ere igartzen da: partikula horien hedapen geografikoa zein kronologikoa aintzat hartuta, al desberdina da besteen aldean, modernoagoa eta geografikoki murritzagoa baita. Honez gain, ahal, ei, omen, eta ote partikulak aditzak zirela proposatu da (Lakarra 2019; Monforte 2019b): ahalAM > ahal, **eninA (‘eman’) > ei, omenA (‘eman’) > omen eta bo(C)-teA (‘irudi, eman’) > ote. Galderazko partikuletarako, ordea, ez da aditzik berreraikitzen. Egia esan, galdera partikulen jatorriaz gramatika lanetan zer proposatu den begiratuz gero, hipotesi bi plazaratu dira: alde batetik, hautakarietatik edo ezezko markatzaileetatik eratorriak izango lirateke (Bailey 2013) eta, beste alde batetik, partikula modalak edukiko lituzkete jatorri (Bayer 2012; Hack 2014). Beraz, euskarazko al hautakari batetik edo partikula modal batetik eratorria izan liteke. Kasu bietan morfologikoki aukera egokiak daude: batetik, ala hautakaria eta, bestetik, ahal partikula modala. Dena den, tesi honetan defendatuko dut, perpaus mailako kokapena eta forma fonologikoa aintzat hartuta, ahal partikula al-en jatorria izatea errazagoa dela. Ala > al gauzatu balitz, euskararen aldi historikoan horren aldaketa sintaktiko eta fonologikoa lekukotzea esperoko genuen; alabaina, ez dago horren aldeko zantzurik. Gauzak horrela, erdialdeko euskalkian ahal > al bilakabidea gauzatu dela proposatzen dut. Zer diosku honek partikulen kokapenaz? Roberts eta Roussouren (2003) ildotik, gramatikalizazioaren ondorioz osagaiek goragoko kokapena hartzen dutelako hipotesia onartuz gero, ahal-en gramatikalizazio horren ondorioz al partikula goragoko gune batean azaldu behar da. Honako hierarkia proposatzen dut: 1. Sarrera 22 (14) Jakina, banaketa hori ez da ahal eta al partikuletara bakarrik mugatzen eta gainerako partikuletara ere zabaltzen dut, euren gramatikalizazio gradua aintzat hartuz. Beraz, partikulen historia eta bere garapena aintzakotzat hartzeari interesgarria eta emankorra deritzot. Izan ere, egitura sintaktikoan okupatzen duten kokagunea ez ezik, gaurko jokabide kanonikoaren ezaugarri nagusiak ere azaltzeko bidea eskaintzen dute Lakarraren (2019) hipotesiaren modukoek. Esaterako, ote partikula aditza ei zen jatorrian (Lakarra 2019); aditz lexikoa zen heinean, perpaus maila zuen kokagune kanonikoa aditz laguntzailearen aurrekoa zen eta horretxeri eutsi dio, gramatikalizazioaren ondorioz izaera prosodiko ahula garatuta. Partikulen alderdi sintaktikoaz gain, euren interpretazioa eta testuinguruak ere ikertuko ditut, hasieran esan dudanez, neurri apalagoan bada ere. Alde honetatik arestian aditzera eman ditudan talde biak nabarmenduko nituzke: partikula performatiboak eta partikula ebidentzial-epistemikoak. Lehenengo multzoan ekialdeko -a eta erdialdeko al daude: ekialdeko galdera partikularen bidez hiztunak entzuleari bidalitako proposizioaren indarra gauzatzeko garrantzia sendotzen da; erdialdeko partikulak, ordea, bideratuta dauden galdera baten aurrean entzuleari hiztunak inposatu nahi dion erantzunetik kanpo hautatzeko aukera ematen dio. Bigarren multzoan ote partikula dago; berau galderetan agertzeaz gain, -(e)n menderagailuaz markatutako mendeko perpaus ez-interrogatibo batzuetan ere azal daiteke: (15) (…) da zeoxe mamiya ote’aken iruitze’a. (Pikabea 2005: 196) 1.2 Tesiaren antolamendua 23 Horrelako testuinguruetan hiztunak partikularen bidez markatzen du ez duela proposizioarekin guztiz bat egiten. Galderei, azalean, bestelako ekarpena egiten diela proposatuko dut, ote-k informazioa eskuratzeko itaun bat galdera konjektural bihurtzen baitu: (16) Non dago autoa? > Non ote dago autoa? Beste hizkuntza batzuei begiratuz gero, antzeko banaketa antzematen da: testuinguru deklaratiboetan epistemikotasuna adierazten duen partikulak galdera konjekturalak markatzen ditu; esaterako, alemanez (Eckardt 2018) edo salish hizkuntzetan (Littell eta beste 2010). Beraz, ote-ren erabilerak aintzat hartuta, antzeko jokabidea esleituko diot: hiztunak proposizioarekin guztiz bat egiten ez duen gogoeta mentala adierazten du. Hasieran adierazi dut partikula modalen inguruan gabezia handia dagoela euskalaritzan. Tesi honen ikergaia mugatua den arren, hiru partikula soilik aztegai baititut, izaera desberdinetako partikulak ikertuko ditut eta horrek arloari ekarpena egin diezaiokeelakoan nago, alderdi sintaktikoan batez ere. Tesi honen nondik norako nagusiak plazaratuta, ondoren bere egitura xehetuko dut, kapitulu bakoitzean zer landuko dudan adieraziz. 1.2 Tesiaren antolamendua Tesi honetan zehar jorratuko ditudan ikergaiak ezagutzera emanda, jarraian bere egituraren berri emango dut. Bigarren kapituluan oinarri teorikoak eta metodologikoak ezarriko ditut. Hasteko, euskararen hainbat fenomeno aztertzeko hartuko ditudan abiapuntuak plazaratuko ditut, i.e. hitz-ordenarena, ezeztapenaren analisiarena eta aditz jokatuen osaketarena. Jarraian, Ortiz de Urbinaren (1992; 1999a; 1999b; 2008) euskarazko galderen analisia berrikusi eta, hortik abiatuta, analisi berri bat proposatuko dut. Ondoren, galderak ikuspuntu pragmatiko batetik arakatu dituzten lan batzuk landuko ditut, galdera moten sailkapenak mahaigaineratuta. Amaitzeko, tesi honetarako erabilitako datuak zelan bildu ditudan azalduko dut, elkarrizketa egiteko metodologiaren berri emanez. Hirugarren kapituluan partikula terminoa aurkezteaz gain, gaurko gramatika lanetan partikula modalen inguruan dauden ikergai nagusiak edukiko ditut hizpide. Alde batetik, 1. Sarrera 24 partikula modalen izaera sinkaktikoaz dauden hipotesi biak jorratuko ditut, buruak direlakoaren aldekoa eta islapen nagusiak direlakoaren aldekoa. Beste alde batetik, partikulei esleitu zaizkien kokaguneak aztertuko ditut hiru eremu nagusi bereiziz: Denbora Sintagmaren eremua, Konplementatzaile Sintagmaren eremua eta Hizketa Ekintza Sintagmaren eremua. Aurrerago (§4, §6 eta §7) berreskuratuko ditut ikergai bi horiek, euskarazko partikulen analisiak eztabaida horiek argitzen lagun dezakeelakoan. Laugarren kapituluan euskarazko partikula modalak, orokorrean, aurkeztu eta ikertuko ditut. Partikulen propietateak deskribatu ondoren, euskalaritzan izan daitezkeen gai eztabaidagarrienetara joko dut: partikulen klitikotasuna, argumentatzaileak ote diren hipotesia eta euren arteko bateraezintasuna. Ondoren, hirugarren kapituluan jorratutako ikergai bati helduko diot, ea buruak ala islapen nagusiak ote diren galderari alegia, eta partikula modalak oro har buruak direla izango da nire ondorioa. Bosgarren kapituluan analisi sintaktikoa albo batera utzita, -a, al eta ote partikulen interpretazioa aztertzeko lehenengo urratsak egingo ditut. Hasteko, ekialdeko -a partikularen testuinguruak eta tipologiak eskaintzen dituzten datuak kontuan hartuta, partikula horrek galdera indartzea lortzen duela proposatuko dut. Bigarrenik, al partikula edukiko dut aztergai; horretarako bere hedapen kronologiko eta geografikoa arakatuko dut, baita ahal partikula epistemikoarekin balizko harremana ere. Galdera partikulen jatorriak landu dituzten lanak abiapuntu, erdialdeko al galdera partikula ahal partikula epistemikotik eratorria dela proposatuko dut. Galdera partikularen historia argituta, bere interpretazioari ekingo diot: erabiltzen den eta erabiltzen ez den testuinguruetan oinarrituz argudiatuko dut partikulak ezeztatu egiten duela entzuleak senti dezakeen hiztunarekin bat egiteko beharra eta, era horretan, ez zaiola entzuleari erantzunik inposatzen. Azkenik, ote partikulari erreparatuko diot. Partikula hau agertzen deneko testuinguruak eta horietan duen interpretazioa irizpidetzat hartuta, datu tipologikoetara joko dut partikula hori epistemikoa dela eta hiztunaren prozesu mentala adierazten duela ondorioztatuta. Honez gain, ote-ren erabilera ez-orokorrei ere begiratuko diet. Seigarren kapituluan analisi sintaktikora bueltatuko naiz berriro. Lehenik, partikulak konparatuko ditut ondoko ezaugarrien arabera: a) perpaus mailako kokapena, b) perpaus motaren eragina, c) menderagailuekiko harremana, d) alokutiboarekiko jokabidea, e) euren arteko bateragarritasuna, f) aditz jokaturik gabeko testuinguruetan duten jokabidea, eta g) 1.2 Tesiaren antolamendua 25 AS/aS-ren elipsiarekiko jokabidea. Hortik abiatuta, bereizgarriei begiratu eta galdera bi erantzuten saiatuko naiz: ea partikulek multzo homogeneoa osatzen duten eta ea eremu bera okupatzen duten. Auzi bi horiek argituta, partikulen banakako analisi sintaktikoa plazaratuko dut. Zazpigarren kapituluan ekialdeko ote-ren erabilera bereizgarriak edukiko ditut aztergai. Partikula honek hizkera horietan duen mikroaldakortasuna deskribatu ostean, hirugarren kapituluko galdera bat berreskuratuko dut; hots, ea buruak ala islapen nagusiak diren. Kasu honetan ote-ren ezaugarri ez-kanonikoek islapen nagusien aldeko hipotesira bultzatuko naute. Hizkera horietan dokumentatzen diren beste egitura bik indartuko dute hipotesi hori: batetik, nz-hitzekin osatzen duen egiturak eta, bestetik, partikula bera bitan duten testuinguruek. Euren egitura eta eratorbidea aztertu ondoren, nz-galderetako egitura berri horren garapen historikoa sakonduko dut. Azkenik, ote amaiera absolutuetan agertzen deneko testuinguruei erreparatuko diet eta ote ez-kanonikoaren bestelako berrinterpretazioa dela proposatuko dut. Zortzigarren kapituluan tesi honen ondorioak laburbilduko ditut. Bateko, euskalaritzari egindako ekarpenak nabarmenduko ditut, hots partikulen sintaxiaz eta interpretazioez gain, euren mikroaldakortasuna eta garapen historikoa. Besteko, partikula modalen gramatika lanei eta ikerketari egiten dien ekarpena ere azpimarratuko dut; izan ere, partikula berak hizkera jakin batzuetan izaera sintaktiko biak edukitzeak partikula modalen kategoria mugatzeko ezaugarri zehatzak ez ezik, izaera sintaktikoak argitzeko propietate xeheak ere ematen ditu. Honez gain, partikula modalen barruan, batetik, partikula ebidentzial eta epistemikoak eta, bestetik, performatiboak bereiztearen garrantzia azpimarratuko dut, indar ilokutiboarekin duten harremana hobeto ulertzen laguntzen baitigute. Azkenik, galdera partikulen funtzio prototipikoa, i.e. galdera markatzea, tipologikoki berrikusteko beharra aldarrikatuko dut. 26 2 Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 2.1 Sarrera Aurreko kapituluan tesi honen nondik norakoak eta egitura eman ditut aditzera. Oraingoan kapitulu honetan tesiaren abiapuntu teorikoak ezarriko ditut. Lehenik, euskararen oinarrizko analisi batzuk (perpaus mailako hitz-ordenak, ezezkoen perpausak eta aditzen osaera) aurkeztuko ditut (§2.2), jarraian etorriko diren datuak eta argudioak hobeto ulertuko direlakoan. Ondoren, partikulen analisietarako beharrezko dudan galderen eratorbidea izango dut aztergai (§2.3-2.4); horretarako euskalaritzan Ortiz de Urbinak (1989; 1994; 1995; 1999b; 2008) galderen inguruan plazaratutako lanak berrikusiko ditut eta, hein handi batean berak proposatukoari jarraitzen badiot ere, galdera nagusi eta mendekoetarako (direla polaritatezkoak, 1 direla nz-galderak) analisi bateratu bat eskainiko dut. Hirugarrenik, oinarri sintaktikoa argituta, galderen analisi pragmatikoa arakatuko dut (§2.5); kasu honetan euskalaritzan gabezia handia dago, nik dakidala behintzat, ez baita horrelako lanik egin. Hala ere, beste hizkuntza batzuetarako sailkatutako galdera motak euskaraz ere lekukotzen direla onartuta, baliagarria izango da Escandellen (1987; 1999), Obenauerren (2004; 2005; 2006) eta Littell eta besten (2010) lanetara jotzea. Bereizten dituzten galdera motetan lan horiek neurri handi batean bat datozela ikusiko dugu eta galdera mota horietako hainbat 1 Hiru termino erabiltzen dira mota horretako galderak izendatzeko: polaritatezko galderak, bai-ezko galderak eta galdera absolutuak. 2.2 Euskal gramatika: argibide eta abiapuntu batzuk 27 nabarmenduko ditut, euskarazko partikulak interpretazioaren aldetik ikertzean (§6) interesgarriak izango direnak. Azkenik, (§2.6) tesi honetan erabiltzen diren datuei begiratuko diet eta berauek eskuratzeko zer metodologia baliatu dudan argituko dut. Datuak iturri bitatik jaso ditudala azalduko dut, i.e. testigantza idatzietatik eta tesi honetarako beren-beregi burututako elkarrizketetatik. Iturriak eta hiztunak aukeratzeko erabilitako irizpideak aditzera eman ondoren, elkarrizketetan Matthewsonen (2004) eta Burton eta Matthewsonen (2015) ildotik sortutako esperimentuak deskribatzeari ekingo diot. Kapitulu honen antolamendua azalduta, jarraian euskal gramatikaren hainbat kontzeptu eta ezaugarri deskribatzeari ekingo diot. 2.2 Euskal gramatika: argibide eta abiapuntu batzuk Oraingo atalean, beraz, tesian zehar euskarazko datuak eta analisiak ondoen ulertzeko oinarrizko sarrera bat eskainiko dut; bertan euskaralaritzan ezagunak diren azterbideak ez ezik, arazoak ere ekarriko ditut argitara, partikula modalen jokabidean eragina eduki dezaketen neurrian. Hiru gai berrikusiko ditut: a) euskarak perpaus mailan eduki ditzakeen hitz-ordenak, b) ezeztapenaren azterbidea, eta c) aditz formen eratorbidea. Hasi baino lehen, jakinarazi nahi dut helburua ez dela ikergai horiek sakon berrikustea edo hobetzea; aitzitik, ondoren garatuko dudan analisiarekin zerikusia duten ezaugarrien gaineko azterbidearen berri emango dut, azterbide horiek dituzten arazoak eta nik horien inguruan hartuko dudan ikuspegia mahai gainean ipinita. Hau esanda, lehenengo kontuari ekingo diot: perpaus mailako hitz-ordenak azaltzeari alegia. 2.2.1 Perpaus mailako hitz-ordenak eta euren analisia Euskarak perpaus mailan hitz-ordena desberdinak dituela iradokitzen dute datuek: (1) a. Xabierrek etxe berri bat erosi du. b. Xabierrek erosi du etxe berri bat. c. Etxe berri bat erosi du Xabierrek. d. Erosi du Xabierrek etxe berri bat. e. Etxe berri bat, Xabierrek erosi du. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 28 Gai honek adituen arreta erakarri du, horren gaineko lan kopuruak erakusten duen bezala (de Rijk 1969; Laka 1988; Ortiz de Urbina 1989; Elordieta 2001, Pastor 2019, besteak beste). Xehetasunetan sartu gabe eta tradizioan onartu den ideiari jarraituz, euskara oinarrian SOA hizkuntza dela proposatu dute hainbatek (de Rijk 1969; Villasante 1980; Ortiz de Urbina 1989; 1994; 1999a; 1999b) eta gainerako hurrenkerek informazio egiturarekin dutela zerikusia. Hitz-ordena desberdinen berri emateko hainbat eratorbide (Albizu 1991; 1992; Ortiz de Urbina 1992; 1999b; 2008; Uriagereka 1992; Elordieta 2001) plazaratu diren arren, tesi honetarako Ortiz de Urbinaren azterbideari jarraituko diot. Horrek esan nahi du gramatika sortzailearen barruan orokorrean onartzen den [KonpS [DenbS [AS]]] egitura hobesten dudala; bestela esanda, euskarazko egitura sintaktikoa oro har buru-azkena da, baina hainbat sintagma (KonpS eta ezker periferiako IndarS, TopS edo FokS) buru-lehenak dira (Laka 1990; Ortiz de Urbina 1989; 1994; 1999a; 1999b; 2008; Elordieta 2008; 2013; Irurtzun 2015). Halaber, Rizziri (1997) jarraituz Ortiz de Urbinak (1999b; 2008) KonpS-ren eremuan informazio egiturarekin lotuta dauden berezko sintagmak ere aintzat hartzen ditu eta aurreko egitura honela garatu beharko litzateke: (2) 2.2 Euskal gramatika: argibide eta abiapuntu batzuk 35 (14) AMELIAK hartu du [Ameliak] erratz bat [hartu du]. Hala ere, aditz mota bien arteko ondokotasunari dagokionez, ez dago aldaketarik. Egia esan, testuinguru gehienetan aditz lexikoaren eta jokatuaren arteko ondokotasun hori mantentzen da eta, perpausean zehar mugituz gero, elkarrekin egiten dute. 7 Ezezko perpaus (nagusi)ak eta ekialdeko hainbat hizkeratako foku exhaustibo egiturak dira aditz lexikoa eta jokatua elkarren alboan azaltzen ez diren testuinguru (ia) bakarrak, aditz jokatua soilik aurreratzen baita, aditz lexikoa in situ dagoelarik: 8 (15) a. AMELIAKi duj [Ameliaki] erratz bat hartu [duj]. b. [Ez du]i Ameliak erratz bat hartu [ez du]i. Aditz mota bakoitzaren eratorbidearen aldetik, Arregi eta Nevinsi (2012) jarraituko diet. Autore horien analisien xehetasunetan sartu gabe, honela laburbiltzen dut proposamena, beti tesi honen azterketaren interesari begira: batetik, aditz lexikoa A buruan sortu eta, a buru funtzionalarekin bat egindakoan, Asp burura mugitzen da aspektu markarekin bat eginda (16a); bestetik, aditz laguntzailea Konp (edo Jok) buruan eratzen da, hara Denb burua mugitu eta gero (16b). 7 Baiezko perpausetan aditz lexikoak laguntzailearekin bat egitea eta elkarrekin mugitzea berorren lexikalizazio beharrarekin lotzen ditut, gramatika lanetan (kasurako, Ortiz de Urbina 1989; 1994; Elordieta 1997) proposatu den bezala. Analisi horiek arazoak dituztela jakituna naiz; hala ere, tesi honen ikergai nagusiarekin zerikusi gutxi dutenez eta proposatuko dudan azterbidea horien arabera aldatzen ez denez, Ortiz de Urbinaren analisia dagoen bezala onartuko dut. Dena den, jakinmina duenak irakur dezala Elordieta eta Haddicanen (2016) lana auzi honen azterketa berritu baterako. 8 Egitura horien helburu-kokaguneak eta eratorbideak desberdinak dira eta partikula modalekin zerikusirik ez dutenak. Horiek horrela, albo batera utziko dut eta irakurle interesatuari Haddicanen (2008), Arriortuaren (2017), Duguine eta Irurtzunen (2017) eta Elordieta eta Haddicanen (2018) lanak gomendatzen dizkiot kontu horren azterketan sakontzeko. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 36 (16) a. b. Honez gain, (16b) adibidean agerian denez, Denb eta Konp/Jok buruek φ-tasunak dituzte. Hala ere, Arregi eta Nevinsek (2012) ez dute onartzen ergatibo, datibo eta absolutibo kasuei dagozkien komunztadura-markak buru horietan sortzen direnik; aitzitik, izenordain klitikoak direla eta egitura sintaktikoan dauden izenordainekin batera sortzen direla proposatzen dute. Hartara, klitiko absolutibo eta datibodunak Denb burura mugitzen dira, berari atxikita; klitiko ergatiboduna, aldiz, Konp/Jok burura mugitzen da eta berari gehitzen zaio. Mugida horiek ez dira ohikoak eta a, Asp eta Denb buruek oztopatzea espero liteke; alabaina, autore horien arabera, a, Asp eta Denb buruek ez dute klitizazio mota hau galarazten eta klitikoak behar duten buruari atxikitzen zaizkio: 9 9 Arregi eta Nevinsek (2012) ohartarazten diguten bezala, argudia liteke fase teoriaren barruan klitikoen mugida arazotsua dela, aS-ren fasea guztiz osatu ondoren atxikitzen baitzaizkie absolutibodun eta datibodun klitikoak eta ergatibodun klitikoa Denb eta Konp/Jok buruei hurrenez hurren. Autore horiek azalbide bi iradokitzen dituzte oin ohar batean: edo aS fase ahula da euskaraz edo gogorra da eta Chomskyren (2001) Fase Iragazgaiztasun Baldintzari (ing. Phase Impenetrability Condition) jarraitzen dio. Bigarrenak ez dirudi oso asegarria, fase bat guztiz osatu ostean, fasearen burua eta haren muturra (bere espezifikatzailea alegia) soilik daudelako eskura hurrengo eremuko eragiketa sintaktikoetarako (Citko 2014: 33-35). Alde horretatik, zentzuzkoa iruditzen zait auzi honi dagokionez lehen soluzioa: euskaraz aS fasea ahula bada, klitiko guztien mugidari azalbidea eskaintzen baitio. Horrenbestez, Konp buruaren fasea hasi arte, aS-ren fasea ez da guztiz ixten eta klitikoek dagozkien guneetara mugitzeko aukera edukitzen jarraitzen dute, bai AS-tik Denb burura, bai aS-tik Konp/Jok burura. 2.2 Euskal gramatika: argibide eta abiapuntu batzuk 37 (17) (Zuk) (ni) ekarri nauzu. 10 Beraz, (17) diagraman islatzen denez, AS-ren osagarriak duen klitiko absolutiboa Denb burura igotzen da eta [espez, aS] gunean dagoen klitiko ergatiboa Jok burura mugitzen da, lehenengoa Denb buruari atxikita eta bigarrena Jok buruari. Honaino aditz perifrastikoen azterbidea; jakina da, dena den, euskarak ere aditz sintetikoak dituela. Nahiz eta hamabi bat aditz bakarrik diren eta aspekturik gabeko testuinguruetan (Laka 1996) soilik (hots, oso gutxitan) erabiltzen diren, euren eratorpena arakatzea merezi du. Arregi eta Nevinsek (2012) aditz mota hauek sakon aztertzen ez badituzte ere, gramatika lanetan onartu izan da (Ortiz de Urbina 1989; Elordieta 1997; Artiagoitia 2000) aditz lexikoaren erroaren eta aditz laguntzaileetan agertzen diren morfemen arteko amalgamazioak eratuak direla; ikus hurrengo adibidea: (18) Hori n -a -kar -zu. [Arregi eta Nevinsen (2012) ildotik] KL.ABS.1SG OR.1SG EKARRI KL.ERG.2SG 10 Adibide honetan agertzen diren KS (ing. KP) eta ParteS (ing. PartP) Arregi eta Nevinsek (2012) erabiltzen duten Kasu Sintagma eta Partehartzaile Sintagma dira hurrenez hurren. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 38 Normalean A/a burua Denb burura igo eta bertan buru biek aditz trinkoa osatzen dutelako hipotesia onartu da. Honek arazo bat dauka: buru horien artean agertzen den ez partikulak buruz buruko mugida oztopatu beharko luke eta, ondorioz, aditz sintetikoak ezin izango lirateke ezezko perpausetan eratu; horrelakorik, ordea, ez da gertatzen. Auzi honi konponbide teorikoa topatzea tesi honen mugaz haraindi doa; nolanahi ere, oraingo lan honetan ontzat emango dut A/a burua Denb burura mugitzen delako ideia. Mugida hau buru mugida luzearen azpikasu bat izan liteke baina nola edo hala gramatikaren hatsarreekin bat datorrena (cf. Leman & Rivero 1990, Albizu 1991); edo ezeztapena biltzen duen buruz buruko mugimenduaren bidez azal liteke agian [A/a-ez-Denb-Jok] buru konplexua sortuz eta, ondoren, barne-berrantolaketa eginez Arregi eta Nevinsen (2012) ildotik 11 osagai horien arteko azaleko linearizazioa lortuta. 12 Alabaina, hurbilketa guztiek arazoak dituzte eta etorkizunerako utzi beharko da auzi hau argituko duen ikerketa. Euskal gramatikaren oinarrizko analisi eta ideia hauek (perpaus mailako hitz-ordena, ezeztapena eta aditzen eratorpena) argituta, galderen analisiari ekingo diot hurrengo atalean. 2.3 Euskarazko galderen analisia Aurretik (§2.2.1) aditzera eman dudanez, euskarak SOA hurrenkera neutroa du (de Rijk 1969; Villasante 1980; Elordieta 2001; Hualde eta Ortiz de Urbina 2003; Pastor 2019, besteak beste); hala ere, hurrenkera hau ez da zurruna eta bestelako ordenak gauza daitezke. Esaterako, polaritatezko eta nz-galderetan A1 eta A2 efektuak suma daitezke (Ortiz de Urbina 1989; 1994; 1995): (19) Zuk Bilbon afalduko duzu. (20) [Afalduko duzui] zuk Bilbon ti? (21) [Noni] [afalduko duzuj] zuk ti tj? 11 Arregi eta Nevinsek (2012: 335-336) partikula modaletarako proposatzen duten antzeko eratorbidea egon liteke ezeztapenak agerian duen hitz-ordenaren atzean. Zoritxarrez autore horiek ez dute ezeztapena lantzen, ezta aditz trinkoak ere; beraz, hau aieru bat besterik ez da. 12 Hirugarren bide batean ez bera Ezeztapen Sintagmaren espezifikatzailean sortuko litzateke; alabaina kasu horretan klitiko gisa funtzionatuko luke. Honek azalduko luke zergatik ez lukeen A/a buruaren igoera galaraziko. 2.3 Euskarazko galderen analisia 39 Datu horietatik abiatuta, badirudi euskarazko galderak mugida sintaktikoaren bitartez eratzen direla; alabaina, tesi honek itaunetan azaltzen diren galdera partikulak ditu aztergai. Baliabide bi horiek, itaunen mugidak eta galdera partikulak, lotu zituen Chengek (1997) bere tesian; beraz, arreta merezi du Chengen hipotesia berrikusteak. Autore honek hizkuntzak talde bitan banatzen ditu perpaus mota zehazteko baliabideen arabera: a) nz-hitzaren mugidaren bidez perpaus mota zehazten dutenak, eta b) galdera partikulak erabiliz perpaus mota markatzen dutenak. Mekanismo hauek banaketa osagarrian ei daude; horrenbestez, nz-hitzaren mugimendua duen hizkuntza batek ez luke galdera partikularik eduki beharko eta, alderantziz, galdera partikulak dituzten hizkuntzetan ez litzateke nz-hitzaren mugida beharrezkoa izango, perpaus mota zehaztuta bailegoke. Horiek horrela, euskara hipotesi horren kontraadibide bat izango litzateke. Honez gain, Chengek (1997) bi motatako galdera partikulak (edo bere terminologiari jarraituz partikula markatzaileak [ing. typing particles]) bereizten ditu: polaritatezko itaunak markatzen dituztenak edo bai-ezko partikulak, eta nz-galderak zehazten dituztenak edo nz-partikulak. Hala ere, normalean partikula markatzaileak dituzten hizkuntza guztiek ez dituzte mota biak agerian; hainbat hizkuntzak bai-ezko partikulak erabiltzen dituzte baina nz-partikularik gabe eratzen dituzte zati galderak. Chengek (1997: 23-24) horrelako kasuetarako proposatzen du, partikula agerian ez bada ere, morfonologikoki gauzatu gabea dela ulertu behar dela. Ondorioz, hizkuntza batean bai-ezko galdera partikulak egoteak nz-partikula edukitzea dakar eta alderantziz ere bai; nz-partikula badauka, bai-ezko partikula ere eduki behar nahitaez. Honek perpaus mota markatzeko hatsarreari batasuna eta homogeneotasuna ematen dio, Q-partikulak 13 eta nz-mugida kontrajarrita. Brueningek (2007) ezaugarri horiek tipologikoki behatu ondoren, Chengen (1997) hipotesia deuseztatzen du, Ultanen (1978) eta Haspelmath eta besteren (2005) datuak baliatuz. Izan ere, datu horiek erakusten dute Chengek aldarrikatzen duen hatsarreak arazoak dituela: alde batetik, hizkuntzen % 60-70ek Q-partikulak dituztelako, direla in situ hizkuntzek, direla mugimendua agerian duten hizkuntzek; beste alde batetik, Haspelmath eta besteren (2005) datuetako nz-mugimendudun hizkuntzei hurbilago begiratuz gero, hizkuntza partikuladunak partikulagabekoak baino gehiago direla ohartarazten digulako, 123 eta 53 13 Q-partikula terminoa deritzet galdera perpausak markatzeko balio duten partikulei, direla polaritatezko galderak, direla nz-galderak markatzeko. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 40 hurrenez hurren. Desoreka honetan oinarrituz, Brueningek (2007) Chengen (1997) hipotesia baztertu behar dela ondorioztatzen du. Honez gain, hizkuntzek ez dute baliabide bat eta bakarra erabili ohi, frantsesak kasu: (22) Que fais -tu? zer egin.OR zu.NOM ‘Zer egiten duzu?’ (23) Qu’{est-ce que} tu fais? zer.P zu.NOM egin.OR (24) Tu fais quoi? zu.NOM egin.OR zer (25) Fais -tu de surf? egin.OR zu.NOM PART surf ‘Surfa egiten duzu? (26) {Est-ce que} tu fais de surf? P zu.NOM egin.OR PART surf (27) Tu fais de surf? zu.NOM egin.OR PART surf Adibide hauek erakusten dutenez, frantsesak modu bat baino gehiago ditu eskura galderak osatzeko. Nz-galderetan hiru bide dokumentatzen dira: a) nz-hitzaren eta aditzaren mugimendua (= 22), b) nz-mugida eta Q-partikula batera agertzea (= 23), eta c) nz-in situ (= 24). Polaritatezko galderei dagokienez, hiru eratorbide ere badaude: a) aditzaren aurreratzea (= 25), b) Q-partikula (= 26), eta c) perpaus deklaratiboen sintaxia baina galderen prosodia (= 27). Hau aintzat hartuta, zaila da Chengen (1997) hipotesia mantentzea, proposizioak markatzeko baliabide desberdinak daude eta. Dena den, aukera horien artean pragmatikaren aldetik ere badago aldea: esaterako, (22-24) adibideen artean aurreuste eta exhaustibitate maila desberdinak daude (Duguine eta Irurtzun 2010). Halaber, (24) bezalako erabilerek murriztapenak erakusten ei dituzte (Kaiser 2019). Ildo horretatik, gramatika lanetan galdera partikula deritzetenei dagokienez, Xiangek (2012) dio hizkuntza gutxik dituztela sintaktikoki proposizio bat galderatzat markatzen duten partikulak, gehienetan galdera partikulatzat jo ohi 2.3 Euskarazko galderen analisia 41 diren horiek hiztunaren edota entzulearen jarrera adierazten baitute; hots, euren funtzioak lotura handiagoa du pragmatikarekin sintaxiarekin baino. 14 Euskarazko hizkera batzuetara berriro joz gero, Chengen (1997) hipotesia ez bide da betetzen, Q-partikula eta nz-hitzaren mugida batera gertatzen baitira: (28) [Noni] [afalduko duzuj] zuk ti tj? (= 21) (29) [[Afalduko duzui]-a] zuk Bilbon ti? (cf. 20) Ekialdeko hizkerak har ditzagun adibide; bertan -a partikularen bidez markatzen da perpaus mota 15 (Darrigol 1827; Archu 1853; Euskaltzaindia 1987; Hualde eta Ortiz de Urbina 2003) baina aditz multzoaren aurreratzea ere gauzatzen da, partikularik gabeko euskalkietan bezala. Hortik abiatuta, Chengi (1997) jarraituz, (28) adibideak nz-partikula agerian ez daukan arren, morfonologikoki gauzatu gabeko partikula dagoela onartu beharko litzateke eta, ondorioz, ez litzateke nz-mugidarik egon beharko. Hala ere, (28) adibidean islatzen den bezala, nz-hitza ez ezik, aditz multzoa ere mugitzen da ekialdeko hizkeretan, gainerakoetan bezala. Gauzak horrela, euskarak Chengen (1997) hipotesiaren kontra egiten du. Dena den, Chengek dioenez, partikulak eta mugida agerian dituzten hizkuntzen kasuan mugimenduaren arrazoia ez da perpaus mota zehaztea, bestelako helburua eta kokagune sintaktikoa eduki behar du mugitutako osagaiak. Esate baterako, Chengek (1997) Egiptoko arabiera eta Indonesiako bahasa hizkuntzak aztertzen ditu eta partikula ez ezik, mugida ere badagoela ematen du aditzera; horrek bere hipotesiaren kontra egingo luke. Egoera horri erantzuna emateko, mugida egitura zatitu (ing. cleft structure) baten ondorioa dela proposatzen du eta, beraz, ez luke perpaus mota zehazteko betebeharrarekin zerikusirik edukiko. Euskaraz ez du ematen egoera hori dugunik, Duguinek eta Irurtzunek (2014) plazaratzen duten bezala, ekialdeko 14 Balusu (2019) antzeko ondoriora heltzen da teluguerazko galdera partikulei dagokienez: -aa partikula markatzaile interrogatibotzat jo da hizkuntza horren gramatika lanetan; alabaina, autoreak argudiatzen du hautazkoa izateak eta erabilera desberdinek pragmatikarekin lotuta dagoela iradokitzen dutela eta ez litzatekeela baliabide sintaktiko soiltzat hartu beharko. 15 Irakurleari ohartarazi nahi diot perpaus mota terminoa ez dela indar ilokutiboarekin nahastu behar; bien arteko aldea declarative rising interrogatives direlako galderetan hautematen da erraz: mota horretako galderen indar ilokutiboa galderazkoa den arren, perpaus motari dagokionez perpaus deklaratiboak dira. Bestalde, benetako galdera neutro bat indar ilokutiboaren nahiz perpaus motaren aldetik galderazkoa da. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 42 hizkeretan (28) bezalako egituraz gain, semantikoki behintzat zatitutzat har litekeen beste bat baitago: (30) [Noni] [duzuj] zuk ti afaldu tj? Horiek horrela, ezin da (28) egitura zatitua dela onartu. Chengi (1997) jarraituz arestian adierazi dudan bezala, nz-hitzaren mugidaren arrazoia ezingo litzateke perpaus mota zehaztea izan, euskaraz nz-itaunek galdera partikula edukiko bailukete, agerikoa ez bada ere. Beraz, nz-hitzaren mugimendu horren helburua bestelakoa izan beharko da; aurrerago (§2.4) gai honi berriro helduko diot. Labur-zurrean, Chengen (1997) hipotesia ez da hain sendoa, Brueningek argudiatzen duen bezala. Tesi honen ikergaiari dagokionez, azken lerroetan zehar ideia bi nabarmendu nahi izan ditut: bateko, Q-partikulak dituzten hizkuntzetan nz-mugida gauzatuz gero, ez da perpaus mota zehazteko eginkizunarekin lotuta egongo; besteko, tradizionalki galdera partikulatzat jo direnek pragmatikarekin zerikusi handiagoa dute sintaxiarekin baino. Jarraian euskalaritzan proposatutako galderen eratorpena jorratuko dut. 2.3.1 Galdera zuzenen eratorbideaz Gramatika sortzailean autore gehienak (Laka eta Uriagereka 1987; Ortiz de Urbina 1989; Albizu 1992; Artiagoitia 1994, besteak beste) (28) eta (29) adibideetan ezkerrerako mugida dagoelako ideian bat datozela diosku Artiagoitiak (2000); kokaguneari dagokionez, Konplementatzaile Sintagma identifikatu izan da mugida horren helmugatzat (Ortiz de Urbina 1989; 1999b; Artiagoitia 2000; Irurtzun 2007). Mugidaren eragilea nz-galderen kasuan nz-hitzak duen [nz] tasuna dela proposatzen du Ortiz de Urbinak (1992; 1999a; 1999b; 2008); berau [espez, KonpS] gunera mugitzen da eta tasun hori erkatzeko asmoz [A-Denb] multzoa mugiarazten du: (31) [KonpS [DenbS [Denb’ [aS zuk non{nz} afalduko] duzu{nz} ]]] > [KonpS non{nz} [Konp’ [Konp afalduko duzu{nz}] [DenbS [Denb’ [aS zuk non afalduko] [Denb duzu]]]]] 2.3 Euskarazko galderen analisia 43 Polaritatezko galderei dagokienez, Ortiz de Urbinak (1995) dio kasu honetan ere osagai bik [nz] tasuna dutela: batetik, [espez, KonpS] gunean kokatuta dagoen operatzaile batek eta, bestetik, Denb buruak; tasunak harreman hurbilean erkatu behar dituztenez, operatzaileak [A-Denb] osagaia Konp burura bereganatzen du: (32) [KonpS Operatzailea{nz} [Konp’ [Konp] [DenbS [Denb’ [aS zuk Bilbon afalduko] [Denb duzu{nz}]]]]] > [KonpS Operatzailea{nz} [Konp’ [Konp afalduko duzu{nz}] [DenbS [Denb’ [aS zuk Bilbon afalduko] [Denb duzu] ] ] ] ] Beraz, bai nz-galderei, bai polaritatezko galderei dagokienez, eratorbide antzekoa dugu: [espez, KonpS] gunean operatzaile bat dago (nz-galderetan hara mugitu baita nz-hitza eta bai-ezko galderetan bertan kokatzen baita operatzailea) eta, gainera, berorrek Denb buruarekin tasunak erkatu behar ditu harreman hurbilean; hori dela eta, aditza Konp burura igotzen da. Ondorengo lan batean Ortiz de Urbinak (1999b) Rizzik Konplementatzaile Sintagmaren gainean proposatutako hipotesia onartuz, lehen Konplementatzaile Sintagman kokatzen zituen nz-hitzak, fokuak eta polaritatezko galderetako operatzailea konplementatzaile zabalduaren sintagma berrietan banatzen ditu: lehenengo biak Foku Sintagman eta azkena Indar Sintagman hain zuzen. Honela banatzen da ezker periferia osagai hauei dagokienez: 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 44 (33) Ortiz de Urbinak (1999a; 1999b) egitura fokudunez eta polaritatezko galderez dakartzan analisiak aintzat hartuta, badirudi galdera absolutuak (edo polaritatezko galderak) eratortzeko modu bi daudela: bateko, perpausaren osagai bat fokua denean, aditza Fok burura mugitzen da eta han [fok] tasuna erkatzen dute fokuak eta aditzak; eta, besteko, fokurik gabeko polaritatezko galderen kasuan [espez, IndarS] gunean dagoen operatzaileak Indar burura erakartzen du Denb burua barne duen aditza, biek duten [nz] tasuna erkatzeko asmoz. Gauzak horrela, osagai bat fokalizatuta duen polaritatezko galdera batean aditza FokS-ra mugitu ondoren, Indar burura igo beharko litzateke; hala ere, ez dago horren aldeko ebidentziarik, horrelako galderetan aditza fokuaren ostean azaltzen baita: (34) [BILBONi] [afalduko duzuj] gaur zuk ti tj? Arazo horri 2.4.1 azpiatalean ekin baino lehen, mendeko testuinguruetan agertzen diren nz-galderen eta galdera absolutuen analisia aztertuko dut jarraian. 2.4 Galderen analisi berri baterantz 51 (59) [IndarS Ø[Q] [JokS [DenbS [aS] [Denb[Denb]]] Ø[Q, Denb*] ]] > [IndarS Ø[Q] [JokS [DenbS [aS] [Denb[Denb]]] Denb[Denb] Ø[Q, Denb*] ]] Behin perpausari galdera izaera emanda, galdera mota zehaztu beharko litzateke: dela nz-galdera, dela polaritatezko galdera. Ortiz de Urbinak (1995) lehenengoei eta bigarrenei [nz] tasuna esleitzen die; tasun hau Adgerren (2003) [Q] tasunarekin pareka liteke. Hala ere, analisi honetan Adgerren (2003: 350-351) ildotik [nz] tasunaz ere baliatuko naiz nz-galderak eta polaritatezko galderak bereizteko: lehenengoetan tasun hau duen nz-hitz bat azaltzen da eta bigarrenetan, ordea, ez. Euskarazko galdera partikulei begira, -a eta al bigarrenetan bakarrik erabil daitezke, hots nz-hitzik gabekoetan: (60) Nor joango da Leitzara? vs. *Nor joanen dea Leitzara? / *Nor joango al da Leitzara? (61) Joan da Maite Leitzara? / Joan al da Maite Leitzara? / Joan dea Maite Leitzara? Lehen esan bezala, euskaraz nz-hitzak ez ezik, aditz jokatua ere aurreratzen da nz-galderetan; tradizionalki, osagai fokalizatua Foku Sintagmaren espezifikatzaile gunera eta aditz jokatua Foku burura mugitzen direla aldarrikatu izan da, azken hau tasunak erkatzeko asmoz. Analisi honetan proposatzen dut nz-hitzek [nz] eta [fok*] tasunak dituztela eta Fok buru isilak [fok] tasuna duela. Eratorbidea honelakoa izango litzateke: nz-hitza ezker periferiara mugitzearekin batera, Foku Sintagma aktibatzen da eta bere espezifikatzaile gunea okupatzen du nz-hitzak; 18 kokapen honetatik [fok] tasuna duten osagaiak harreman lokalean daude, beraz tasunak erka ditzakete. Ikus hurrengo adibidea: (62) [IndarS [Indar] [FokS [Fok Ø[fok] ] [JokS [DenbS [AS nor[nz, fok*] Leitzara joan] [Denb [or.3sg.abs]] [Jok Ø]]]]] > [IndarS [Indar] [FokS nor[nz, fok*] [Fok’ [Fok Ø[fok] ] [JokS [DenbS [AS nor[nz, fok*] Leitzara joan] [Denb ti] [Jok dai]]]]] 18 Aurretik (§2.3) Chengen (1997) ustez mugida eta partikulak agerian dituzten hizkuntzetan mugidaren arrazoia ezin dela perpaus mota markatzea eman dut aditzera; hitz horiek oraingo analisiarekin datoz, ezker periferiarako mugimendua [fok] tasuna dela eta gauzatzen baita. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 52 Buru isil horren ebidentzia beste hizkuntza batzuetan topa daiteke: esaterako, somalieraz baa partikula fokaltzat jotzen ei da (Frascarelli eta Puglielli apud Cruschina 2012: 190) eta, ildo bertsuan, kitxueraz qa partikularen bidez topikoa markatzen ei da (Faller 2002). 19 Oraingo galdera da zergatik aurreratzen den aditz multzoa, [fok] tasunak erkatuta badaude: analisi honetan Fok buruak [jok*] tasuna duela proposatzen dut; tasun honek jokatuta dagoen aditza erakartzen du. Arregi eta Nevinsen (2012) ildotik, aditz jokatua ez da Denb buruan gauzatzen, Konp/Jok buruan baizik; aditz jokatua Jok buruan guztiz osatzen dela aldarrikatzen dut. Honez gain, bertan [Denb*] tasuna dago, eta beraz Denb burua Jok burura igotzen da tasunak harreman hurbilean erkatzeko asmoz, buru biek bat eginez. Alegia, Jok buruan morfonologikoki gauzatuta agertzen diren morfemak, e.g -(e)n / -(e)la, ez dira beregainak; aitzitik, Denb buruarekin bat egin behar dute. (63) a. Ama sartu eta aita irten dela esan didate. b. Ama sartu dela eta aita irten dela esan didate. c. *Ama sartu -(e)la eta aita irten dela esan didate. Ondorioz, Jok buruak erakartzen du, buru biek bat egin dezaten. Beraz, honako eratorbidea proposatzen dut: 19 Japoniera ere ezaguna da topiko markatzaile bat edukitzeagatik; hala ere, Vermeulenek (2013) wa morfema topikoekin batera agertzen den arren, bestelako kokaguneetan ere azal daitekeela eta, ondorioz, ez litzatekeela topiko markatzailetzat jo beharko argudiatzen du. Bestalde, Konstantzako unibertsitatean egindako egonaldian Ghanako ga hizkuntza aztertua izan zen eskola batean lauhilabetean zehar; bertan ikasi genuen hizkuntza horretan nì partikularen aurrean dagoena fokutzat hartzen dela eta, ondorioz, nì partikula fokaltzat hartua izan dela. 2.4 Galderen analisi berri baterantz 53 (64) Nora joan da? a. b. Fokua duten polaritatezko galderei dagokienez, analisi berdintsua proposatzen dut. Fokua jasotzen duen osagaia AS/aS-tik FokS-ren espezifikatzaile gunera mugitzen da osagai berorren [fok*] tasuna Fok buruan dagoen buru isilaren [fok] tasunarekin harreman lokalean erkatzeko asmoz. 20 Bestalde, Fok buruak [jok*] tasuna du eta buru hori erakartzen du; aurretik, IndarS-k Jok buruaren [uperpausmota:_] tasuna balioztatzen du eta, era berean, Jok buruaren [Denb*] tasuna harreman hurbilean erkatzen da Denb burua Jok burura erakarriz. Honela garatzen dut hemen azaldutako eratorbidea: 20 Menschingek (2015) eratorbide hau aldarrikatzen du sardinieraz fokua aurreratuta duten egituretarako; hots, hizkuntza horretan ere fokua den osagaia [espez, FokS] gunera igotzen da, baita aditz jokatua Fok burura ere. Mugida hauek [fok] tasunak eragingo lituzke (Mensching 2015). 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 54 (65) LARREARA joan da? a. b. Azkenik, fokurik gabeko galdera absolutuen aldetik, fokurik eta topikorik ez dagoenez, Konplementatzaile Sintagma ez dela artikulatzen onetsi beharko litzateke Rizziri (1997) jarraituz. Hala ere, honek alde nabarmena markatuko luke galderen sintaxiari dagokionez: batetik, nz-galderetan eta fokua duten horietan ez baitago IndarS-rako mugidarik eta, bestetik, fokua duten galderetan eta nz-galderetan ez bezala, aditzaren mugidak perpaus mota zehazten duela ematen baitu. Alegia, aurretik aztertutako galdera motetan nz-hitza, fokua edota aditza FokS-ra mugitu eta bertan geratzen direla proposatu eta onartu da, Indar bururako mugidarik aldarrikatu gabe. Horrez gain, gainerako galderetan ez bezala fokurik gabeko polaritatezko galderetan aditza lehenengo posizioan agertzen da eta, hori dela eta, aditza KonpS-ra (edo IndarS-ra) mugitzen dela aldarrikatu izan da (Ortiz de Urbina 1999b; 2008) eta mugida horrek proposizioa galderatzat markatzeko beharrarekin lotua izan da: 2.4 Galderen analisi berri baterantz 55 (66) Joan da Larreara? Horrek arazo bi azalarazten ditu: galderen gaineko analisi berean asimetria dago, alegia nz-hitzak edo fokua duten galderetan aditzak ez du zertan igo IndarS-ra perpaus mota markatzeko; honez gain, galdera absolutuetan ematen du galderak markatzeko modu bi daudela, agerikoa eta ezkutukoa, aditza Indar burura igotzen den edo, Fok lexikalizatuta duten testuinguruetan, Fok buruan geratzen den aintzat hartuta. Gauzak horrela, fokurik gabeko polaritatezko galderetara ere Rizziren (1997) hipotesi kartografikoa zabaltzen dut, aditza FokS-n geratzen dela proposatuta. Mugida hau galderek duten fokuaren, i.e. galdegaiaren, beharrarekin lotuko nuke. Alegia, tipologikoki (Cruschina 2012: 190; Holmberg 2014; Siemund 2018: 177) ikusten da galdera absolutuetan edo proposizio osoa (foku zabala) edo osagai jakin bat (foku estua) galderaren fokupean egon behar dela. Euskaraz bigarren kasuan osagai jakin bat FokS-ra mugitzen da eta, honen ondorioz, foku hau berau eta aditza, elkarren ondoan egon behar baitira. Lehenengo kasuan, ordea, galdera guztiek foku bat behar izateak aditza FokS-ra erakartzen du eta, ondorioz, aditza lehenengo posizioan azaltzen da, perpaus osoa galdegaia dela markatuta. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 56 (67) Euskarazko galderei ere eratorbide hori aplikatuz gero, honako banaketa edukiko genuke: aditza beti Fok burura igotzen da galderetan; batetik, nz-galderetan (= 64b) eta osagai jakin bat fokalizatuta duten galderetan (= 65b) [espez, FokS] gunean dagoen osagaiaren ondoko gunea okupatzeko eta, bestetik, foku zabala duten galderetan (= 67) perpaus osoa fokua edo galdegaia dela markatzeko. Analisi hori euskarara ekartzeak galdera moten eratorbideari koherentzia ematen dion arren, eragiketa hauek ez dute azaltzen zelan markatzen den proposizioa galderatzat. Auzi honek tesi honen ikergaiarekin lotura zuzenik ez badu ere, balizko eratorpen bat zirriborratuko dut jarraian. Adgerren (2003: 350-353) ildotik, Indar buruan [perpaus mota: ] tasuna duen buru isil bat dagoelako hipotesia onartzen dut eta itauna den heinean [Q] tasuna hartzen du; tasun honez gain, Indar buruak [nz] tasun ere badauka eta bere o-komando hurbilean [nz] tasuna bilatzen du (cf. Adger 2003: 353): 21 berori topatuz gero, nz-galdera legez markatuta geratuko litzateke; bestela, IndarS-ren espezifikatzaile gunean tasun hori erkatuko lukeen operatzaile bat sortuko litzateke, polaritatezko galdera baita. Adgerren 21 Adgerrek (2003) [nz] tasuna erabilzen du nz-hitzen mugida azaltzeko; alabaina planteamendu teoriko honek arazoak dituela aitortzen du Adgerrek. Lehenik, Konp buruak mugida eragin dezan berorri ere [nz] tasuna esleitu behar zaio; hala ere, tasun hori hautazkoa izango litzateke polaritatezko galderetan ez bailitzateke beharrezkoa izango. Hori dela eta, Adgerrek (2003) proposatzen du Konp buruak [nz] tasuna eduki beharrean, nz-hitzek [Q] tasuna dutela eta horrek ezker periferiarako mugimendua eragiten duela. Halarik ere, honek ere arazoak ditu nz-in situ galderetan eta nz-hitz bat baino gehiago dituzten itaunetan. Azkenik, autore horrek Konp buruak [nz] tasuna duelako ideia hobesten du eta bai-ezko galderetan [nz] tasuna duen operatzaile bat KonpS-ren espezifikatzaile gunean sortzen dela argudiatzen du, beronek Konp buruarekin tasun hori erkatuko baitu. 2.4 Galderen analisi berri baterantz 57 (2003: 350-353) analisian ez bezala, euskarazko itaunetan nz-hitza ez litzateke [espez, IndarS] gunera igoko, [nz] tasuna ahula izango bailitzateke. Alabaina, esango nuke azterbide hau nekez jo daitekeela minimalistatzat eta etorkizuneko ikerketak argitu beharko digu zein eragiketak eta tasunek jokatzen duten galdera mota desberdinak sintaktikoki markatzeko rol bat, bereizketa hori sintaxi mailan gauzatzen baldin bada. Honaino galdera nagusien analisia; hurrengo azpiatalean zehar galderei begiratuko diet, azpiatal honetan ezarritako oinarriak aintzat hartuz. 2.4.2 Zehar galderak minimalismoaren ikuspegitik Lehen esan bezala, Ortiz de Urbinak (1999b; 2008) proposatzen du mendeko polaritatezko galderetan [espez, IndarS] gunean operatzaile bat dagoela eta perpaus nagusiko aditzak berarekin tasunak erkatzen dituela; honek horrelako testuinguruetan aditz jokatua ez mugitzea dakar: (68) Ea haurrak Uztaritzera joan diren galdetu dute. (= 37) Bestalde, nz-galderetan eta fokua duten polaritatezko galderetan, aditz jokatua aurreratzen ei da [nz] tasunak erakarrita (Ortiz de Urbina 1999b; 2008): (69) Ea [nora]i [joan diren]j haurrak [nora]i [joan diren]j galdetu dute. (= 35) (70) Ea [UZTARITZERA]i [joan diren]j haurrak [UZTARITZERA]i [joan diren]j galdetu dute (= 38) Aurreko azpiatalean (§2.4.1) aldarrikatutako analisia testuinguru hauei aplikatuz gero, azterketa homogeneoagoa lortzen da. Hasteko, perpaus nagusiko aditzak IndarS-ren espezifikatzailean dagoen operatzaile batekin tasunak erkatzen ditu Indar buruari [Q] tasuna ezarriz; Indar-Jok buruen arteko harremana dela eta, Jokatutasun buruak [Q] tasuna ere jasotzen du. Honela galdera markatuta gelditzen da. Ondoren, lehen proposatu dudan bezala, Jok buruaren [Denb*] tasuna erkatzeko, Denb burua Jok burura igo behar da. Eratorbide hau galdera mota guztietan aplika liteke, nz-galderen eta fokudun galdera absolutuen kasuetan 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 58 [nz/fok] tasunek eragindako mugidez gain. Eragiketa hauek soilik dituen galdera mota, beraz, fokurik gabeko zehar galdera da; honela abiatuko nuke analisi hau: (71) (..) Haurrak Uztaritzera joan diren galdetu (…) (= 37) Gainerako zehar galderei dagokienez, aurreko azpiataleko (46) adibidean mota bereko galderetarako proposatuakoa aplikatzen dut orain. Alegia, nz-galderen kasuan, nz-hitza aurreratzen da berak eta Fok buruak [fok] tasuna dutelako, lehenengoaren tasuna sendoa delarik; honez gain, Fok buruak [jok*] tasuna ere badu eta aditz jokatuaren mugida eragiten du: 2.4 Galderen analisi berri baterantz 59 (72) Nora joan diren haurrak galdetu (…) (= 35) Bestalde, zehar galdera absolutu fokudunetan, fokua jasotzen duen osagaia FokS-ren espezifikatzaile gunera mugitzen da Fok buruaren [fok*] tasunak erakarrita; halaber, buru honek [jok*] tasuna du eta aditz jokatua bereganatzen du: 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 60 (73) (…) UZTARITZERA joan diren haurrak galdetu (…) (= 38) Honaino, beraz, galderen analisi sintaktikorako proposamen berri bat; seigarren eta zazpigarren kapituluetan berriro joko dut eratorbide honetara partikulen analisiari ekitean, baita euren eta indar ilokutiboaren arteko harremana aztertzean ere. 2.4.3 Barruko laburpena Atal honetan galderen azterketa homogeneoa proposatu dut, mota guztietan antzeko tasunek motibatua. Labur-zurrean, hurrengo ideiak nabarmenduko nituzke: a. Indar Sintagmaren eta Jokatutasun Sintagmaren arteko lotura dago, Indar Sintagman perpaus mota ezartzen da eta, Jokatutasun Sintagmarekin komunztatu ondoren, Jok buruan perpaus mota horri dagokion morfema azaltzen da. b. Galderen kasuan, IndarS-n dagoen galdera ezaugarriak bere o-komando hurbilean [nz] hitzik baden bilatzen du, galdera mota zehazteko asmoz. c. Foku Sintagmaren buruan euskaraz osagai isil bat dagoela proposatzen dut, [fok, jok*] tasunak dituena. Sintagma hau aktibatuz gero, buru isil horrek aditz jokatua erakartzen du. 2.5 Galderak pragmatikaren aldetik 67 (82) Cossa sé-tu drìo magnar?! zer LAG-KL atzean jan ‘Zer demontre zabiltza jaten?!’ (Obenauer 2004: 348) Galdera erretorikoen deskribapenean ez da aurrekoengandik gehiegi aldentzen; galdera mota horren bitartez oro har balio baten informazioa eskatzea bainoago baieztapen bat adierazten dela azaltzen du. Azkenik, balio lortuezinezko galderetan hiztunak ez du galderaren erantzunik lortu eta badirudi ezinezkoa dela sentitzen duela: (83) Andé l’àtu catà? non KL.LAGKL topatu.PRTZ ‘Where (the hell) did you find it?’ (Obenauer 2004: 367) Horrelakoetan ‘I wonder’ efektua edo ozen pentsatzen delako irudia dagoela dio, hiztunak galdera entzuleari baino bere buruari zuzenduko balio bezala. Ez da zaila Obenauerrek (2004) bereizten dituen galdera mota horiek aurretik plazaratutako sailkapenekin paralelotasunak hautematea: alegia, bateko, harridurazko galderak Escandellen harridurazko galderekin; eta, besteko, ‘balio lortuezin’-ezko galderak Littell eta besteren galdera konjekturalekin. Laburbilduz, azpiatal honetan hiru galderen sailkapen pragmatiko jorratu ditut. Escandellen (1987; 1999) lan handi eta xehetik abiatuta, lan xumeagoetara (Obenauer 2004; 2005; 2006; Littell eta beste 2010) joan naiz, galdera mota nabarmen eta interesgarrien berri ematen baitute. Oro har, honako galderak bereizten dituzte aipatutako lanek: a. Galdera neutroak/ arruntak/ estandarrak: informazioa eskuratu nahi dutenak eta direktiboak. b. Galdera bideratuak/ ez-estandarrak: erretorikoak, konjekturalak, harridurazkoak, hipotetikoak, berrespenezkoak. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 68 Obenauerren ildotik, galdera ez-estandar horiek egitura bereizgarria islatzen dute sintaxian; ideia hori buruan, galderetan azaltzen diren partikula modalak aztertzeari ekingo diot bosgarren kapituluan. 2.6 Oinarri praktikoak: lagina osatzeko metodologia Tesi honetan erabiltzen diren euskarazko datuak iturri desberdinetakoak dira: alde batetik, elkarrizketen bitartez lortutako datuak daude eta, beste alde batetik, idazkietatik hartutakoak. Lehenengo multzokoak bitan bereiz daitezke egiletasunari dagokionez: a) nik neuk burututako elkarrizketak, eta b) datu-baseko datuak (hala nola, Norantz egitasmoa). Iturri idatziak hiru multzok osatzen dituzte: a) lan literarioak, b) datu-baseko datuak (esaterako, Ereduzko Prosa Gaur eta Euskal Klasikoen Corpusa), eta c) hizkera edo euskalki jakin baten gaineko lan monografikoak. Azken hauek, i.e. lan dialektologikoak, ahozkotasunetik oso hurbil daude, elkarrizketetan oinarritzen baitira; lan literarioei dagokienez, ahozko hizkeratik gertuen dauden lanak aukeratu ditut, hala nola antzerkiak (Altzaga, Larzabal, Soroa, besteak beste) edo idazlearen jatorrizko hizkera islatzen duten eleberriak (esaterako Azkoitia, Etxamendi, Landart, Thikoipe). Bestalde, elkarrizketak prestatzerakoan, iturri idatzietan nahiz datu-baseetan topatutako datuak garrantzi handikoak izan dira, bertan aditzera ematen diren erabilerak abiapuntu hartu baititut. Halaber, elkarrizketetan aurreikusita ez zeuden egiturak jaso ditudanean ere datu-baseetara eta lan idatzietara jo dut, datuak berresteko. Ondoren, ebidentzia berri horietan oinarrituz, galdetegi berriak prestatu ditut; kasu horretan aztergai nituen egiturak birmoldatuta iritzi gramatikalak eskatu zaizkie hiztunei erabilera zuzen edo zabalduenetatik egitura onartezin edo okerretara aurkeztuz. Elkarrizketen helburua bikoitza izan da: batetik, partikulen ezaugarri sintaktikoak eta fonologiko-prosodikoak biltzea eta, bestetik, erabilera pragmatikoak argitzen saiatzea. Bigarren xede hau lortzeko, Matthewsonen (2004) eta Burtonen eta Matthewsonen (2015) ildotik istorio laburrak sortu ditut hiztunari modu kontrolatuan datuak sorrarazteko asmoz, baita egoera desberdinetan partikulak erabiltzen dituen aztertzeko helburuz ere; alegia, testuinguru batean partikula bat edo bestea edo bat ere ez erabiltzea zilegiztatzen duten baldintzak ezagutzeko. Bestalde, arlo sintaktikoari eta fonologiko-prosodikoari dagokienez, 2.6 Oinarri praktikoak: lagina osatzeko metodologia 69 bai modu kontrolatuan bai librean euren berri jaso dut, hiztunak partikulak erabiltzen zituen heinean. Elkarrizketak, beraz, zati bitan bereiz daitezke datuak lortzeko hurbilketari dagokionez: hizketa librea eta bideratua. Ondoren, metodologia hauek eta euren helburuak azalduko ditut; hala ere, lehenengoz elkarrizketen xehetasun orokorrak emango ditut. 2.6.1 Elkarrizketen aurretiko lana: informatzaile hautaketa eta bestelako rolak Hiztunak adinaren, generoaren eta hizkuntza aldaeraren arabera sailkatu ditut. Adinari dagokionez, bi multzo hauek bereizi ditut: 22-42 tartekoak eta 52-80 tartekoak. Aldaerei dagokienez, Zuazori (2016) jarraituz, honako eremuak desberdindu ditut: a) Amikuzekoa; hots, nafar-lapurtarraren eta zuberotarraren tarteko hizkera. b) Erdialdekoa. c) Mendebaldekoa. d) Nafarraren ipar-sartaldea. e) Nafar-lapurtarra. Hiztun kopuruaren aldetik ez dut berdin jokatu eremu guztietan; adinaren eta generoaren irizpideen aldetik, aldiz, bai, eremuka beti hiztun kopuru bera elkarrizketatu baitut. Alegia, eremu guztietan 22-42 tarteko emakumezkoen eta gizonezkoen kopuru bera hartu dut, baita 52-80 tarteko emakumezkoen eta gizonezkoen kasuan ere. Hala ere, eremu bakoitzaren egoera soziolinguistikoa kontuan hartuta eta faktore horrek partikulen erabileran eduki dezakeen eragina gogoan edukita, hiztun kopurua egokitu dut; era berean, delako eremuan partikula bat baino gehiago eta zer partikula erabiltzen den baloratu dut zenbat elkarrizketa egingo nituen erabakitzean. Beraz, hau guztiau aintzat hartuta, Amikuzen eta mendebaldean launa elkarrizketa egin ditut, nafarraren ipar-sartaldean zortzina elkarrizketa, eta erdialdean eta nafar-lapurteraren eremuan hamabina. Betekizun hauek guztiak kontuan hartuz gero, horrelako banaketa lortzen dut: 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 70 (84) Emakumezkoak Gizonezkoak 22-42 52-80 22-42 52-80 Amikuze 1 1 1 1 Erdialdekoa 3 3 3 3 Mendebaldekoa 1 1 1 1 Nafarraren ipar-sartaldea 2 2 2 2 Nafar-lapurtarra 3 3 3 3 Honez gain, bertako hizkera gordetzen duten hiztunak hautatu ditut, euskara batuaren edo bestelako estandarizazio prozesuen eraginik gabekoak edo eragin txikia dutenak hain zuzen. Irizpide hau erraz mantendu ahal izan dut adin jakin bateko hiztun batzuk (i.e. 52-80 tarteko urtekoak) aukeratzean; hala ere, beste adin taldean (i.e. 22-42 tartekoen artean) ahalik eta kontserbatzaileen diren hiztunak elkarrizketatzen saiatu banaiz ere, gehienek eskolan murgiltze sisteman ikasi dutenez edo, Ipar Euskal Herrian batez ere, hiztun aktiboak direnez, saihestezina izan da estandarraren eragina. Irizpidetzat hartu ditudan beste propietate batzuk ohikoak dira dialektologia tradizionalean: gurasoak bertakoak izatea, beste pertsona batekin bizi bada, dela bikotea, dela dena delakoa, hizkera berekoa izatea, kanpoan luze lan egin ez izana edo bizi izana (Camino 2009a: 295). Bestalde, elkarrizketak burutu aurretik, hiztunek euren euskara neurera egokitzea saihesteko neurri bi hartu nituen: batetik, nire euskararen eta elkarrizketatuen euskararen arteko alde linguistikoa nabarmena zenean, bertako hiztun baten laguntza jaso nuen berak elkarrizketa gida zezan hizketa librean batez ere, ni bigarren planoan nengoela; bestetik, elkarrizketa gidatuan hiztunek entzungo zituzten istorio labur horiek hizkera bereko hiztun baten ahotik jasotzea nuen helburu, berriro ere, balizko interferentziak gutxitzeko. Xede horretarako bertako hiztun biren laguntza jaso behar izan nuen: batak elkarrizketetara laguntzeko eta besteak, elkarrizketen aurretik, istorioei ahotsa ipintzeko. Hori dela eta, jendea elkarrizketatu baino lehen, tokian tokiko euskaldun bat grabatu nuen geroago hiztunek entzungo zituzten istorioen gidoia kontatzen; grabaketa horiek Audacity izeneko programaren bidez maketatu eta elkarrizketatuek ikusiko (eta entzungo) zuten powerpoint 2.6 Oinarri praktikoak: lagina osatzeko metodologia 71 batean txertatu nituen, diapositiba batetik bestera igarotzean istorioaren kontakizuna entzun zezaten. 24 Azkenik, hori guztiori antolatuta, elkarrizketei ekin nien. Hasteko, hizkera guztietako elkarrizketak 2017. urteko urtarriletik abuztura arte burutu nituen; toki hauetako pertsonak elkarrizketatu nituen: Aramaio (Araba), Aia, Azkoitia, Azpeitia eta Zumaia (Gipuzkoa), Hendaia eta Sara (Lapurdi), Lesaka (Nafarroa), eta Ainhize-Monjolese, Amendüze-Unaso, Anhauze, Arnegi, Behorlegi, Donoztiri, Gabadi, Garazi, Garrüze, Jatsu, Larribarre-Sorhapürü eta Zaro (Nafarroa Beherea). Horiez gain, 2018. urteko apiriletik ekainera arte elkarrizketa gehiago egin nituen; lehenengoen eta bigarren elkarrizketen bitartean azaleratu ziren hainbat kontu zirela-eta hiztun jakin batzuengana itzuli nintzen, erabilera jakin batzuen egokitasuna aztertzeko asmoz. 25 Elkarrizketak egin baino lehenagoko metodologia eta xehetasunak azalduta, jarraian elkarrizketen zehaztasunak jorratuko ditut. 2.6.2 Elkarrizketen egitura Elkarrizketek hiru zati zituzten: lehenengoz hizketa librea; ondoren, istorio gidatuetan hutsune bat betetzea; eta, azkenik, istorio gidatuen bidez iritzi gramatikalez galdetzen zitzaien hiztunei. Bigarren eta hirugarren atalak burutzeko euskarri digitalez baliatu nintzen; hots, istorioak entzuteaz gain, komiki batzuen bitartez ere ikusten zituzten tablet batean; komiki horiek Pixton webgunean (https://www.pixton.com/es/my-home) sortu nituen eta, powerpoint bateen irudi bakoitzari zegokion audioa txertatuz, hiztunek modu jarraian istorioak entzun ahal izan zituzten. Hona hemen komikiek zuten itxuraren adibide bat: 24 Esker berezia behar dute grabazioetan lagundu zidaten Arantxa Oxandabaratz, Jose Emilio Txoperena ‘Txoltxan’, Pello Elorza eta Tane Bikuak, ahotsa (eta istorioaren erritmo egokia) ipintzeaz gain, tokian tokiko bertsio horiek hobetzeagatik, ahoskeraren eta hiztegiaren aldetik bertakoagoak eginez. 25 Elkarrizketa horiek egin baino lehen, galdetegia hainbat pertsonarekin testatu nuen, ea nahi nituen datuak lortzen nituen berresteko. Hiztun horiek toki honetakoak ziren: Amoroto eta Ondarroa (Bizkaia), Aia (Gipuzkoa) eta Azkarate eta Gamarte (Nafarroa Beherea). 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 72 (1. irudia) Bestalde, kasu batzuetan bigarren elkarrizketa egin nuen aurrerago sortutako erabilera edo testuinguru berriak aztertzeko; kasu horietan iritzi gramatikalak jasotzeko ariketak eskaini zitzaizkien. 26 Ondoren, elkarrizketetan burutu zen zati bakoitzaren nondik norakoak aditzera emango ditut. 26 Zati hauez gain, beste bi prestatu nituen baina lehenengo elkarrizketa bien esperientzia eta laguntzaileen iritzia aintzat hartuta, baztertzea erabaki nuen. Batean nor da? jokoa erabili behar zen hiztunak modu naturalean galderak egin zitzan; hala ere, lehenengo edo bigarren galderetan perpaus osoak erabiltzen zituzten arren, laster galderapean zeuden osagaiak bakarrik galdetzen zituzten, hots, lunetak?, ile beltza?. Beraz, aurreikusitako emaitza ez zen lortu. Bestean Matthewsonen (2004) eta Burton eta Matthewsonen (2015) ildotik istorio bat kontatu ostean hiztunari berriro kontatzeko eskatzen zitzaion egoera kontrolatu batean hizketa naturalagoa lortzeko asmoz; dena den, bide hau ere ez zen emankorra izan. 2.6 Oinarri praktikoak: lagina osatzeko metodologia 73 2.6.2.1 Hizketa librea Zati honetan hiztunek libre hitz egin zuten; bertako hiztun laguntzailea egonez gero, berarekin elkarrizketa izan zuten; bestela nirekin. Elkarrizketak bultzadarik behar bazuen, berau dinamizatzeko hainbat galdera zituen eskura elkarrizketatzaileak: a. Noiztik bizi zara (da zure familia) hemen? Eta zure senarra / emaztea? b. Non bizi dira zure haurrak / senideak? c. Non ikasi zenuen txikitan / gaztetan? Noiz arte ikasi duzu? d. Nolakoa zen eskola garaia? e. Hemendik kanpo lan eginez gero, non eta zenbat urtez lan egin duzu? f. Zer egiten zenuten bestetan/ jaietan gazte denboran? g. Zer egiten duzu aisialdian (musika, kirola, zinema, literatura...)? Zati honen helburua hiztuna lasaitzea zen bere hizkera baldintzarik eta presiorik gabe eman zezan. Halaber, elkarrizketatzaileen eta elkarrizketatuen artean partikulak erabiltzeko testuinguruak sor zitezkeen, modu kontrolatuan ez bazen ere. Dena den, interesgarria zen aurreikusteko zer partikula erabiliko zuen elkarrizketan zehar. 2.6.2.2 Komikia (I): hutsuneak bete Elkarrizketaren zati honetan dinamika aldatzen zen, hiztunak komiki batzuk ikusten baitzituen. Oraingoan istorioa garatuta zegoen eszena jakin bat izan ezik, alegia interesatzen zitzaidana izan ezik; hiztunak istorioaren garapena entzun ondoren, eszena jakin horretan zer gertatzen zen, zer esaten zuten pertsonaiek asmatu behar zuen. Elkarrizketa errazteko irudiak gehitu nituen espero nuen esaldia osatzen lagunduko zutelakoan. Hiztunak istorioa entzuten zuen, ez zuen testurik irakurtzen. Bere hizkera molda ez zezan, bertako hiztun baten ahotsa entzuten zuen, aurretik grabatutakoa hain zuzen. Ariketa honen helburua partikulak zituzten esaldiak modu kontrolatuan sortzea zen; era berean, partikulak hasiera batean erabiliko ez zireneko testuinguruak proposatu zitzaizkien, baita partikulekin zerikusirik ez zuten egoerak ere, hiztunak elkarrizketaren helburua asma ez zezan. 2. Abiapuntu teorikoak eta metodologikoak 74 2.6.2.3 Komikia (II): iritzi gramatikalak Bigarren atalean bezala, hiztunari istorioa garatuta eman zitzaion atal honetan eta, behar ziren kasuetan, bertako hiztun batek kontatuta entzun zuten. Istorioan zehar puntu batean edo bitan hiztunari entzundakoaren egokitasunaz eskatzen zitzaion eta, gehienetan birmoldatzen zuen arren, zelan esango zukeen berak galdetzen zitzaion. Beraz, modu kontrolatuan edo librean sortzen ez ziren edo gramatika lanetan topatzen diren egituren iritzia jasotzeaz gain, aurretik emandako erantzunak birmoldatu eta euren egokitasun maila lortzeko helburua zuen atal honek. Honek datu gehiago, sintaktikoak zein pragmatikoak, biltzeko balio izan zuen. Honaino tesi honetarako erabili ditudan datuak nondik jaso ditudan eta zein teknikaz baliatu naizen ahalik eta erabilera naturalen eta fidagarrien biltzeko. Irakurlea konturatuko da tesian zehar agertzen diren adibide gehienak XIX.-XXI. mendeetako lan idatzietakoak direla. Dena den, horrek ez du esan nahi ahozko ekoizpenean ez dudala horrelakorik jaso; aitzitik, erabilera guztiak elkarrizketetan testatu ditut. Hala ere, elkarrizketetakoa indartzeko bestelako iturrietako datuak erabiltzea ere erabaki dut, elkarrizketetan ez ezik, beste iturrietan ere azaltzen dela frogatzeko eta, bestetik, kopuruaren aldetik adibide gehiago eskaintzeko. 27 Hori dela eta, adibide gehienak erreferentzia bibliografikoarekin ematen ditut; erreferentziarik ez badago, elkarrizketetan bildutakoa dela adierazi nahi du horrek. 2.7 Kapituluaren laburpena Kapitulu honetan zehar aurrerago (§5, §6 eta §7) beharko ditudan abiapuntu teorikoak ezarri ditut: lehenengoz euskararen egitura sintaktiko eta morfologiko orokor batzuk (perpaus mailako hitz-ordena, ezeztapena eta aditz jokatuen osaera) arakatu ditut (§2.2), tesi honekin zerikusi zuzenik ez badute ere, abiapuntutzat jotzen ditudan analisiak ezagutarazteko; ondoren, (§2.3-2.4) tesi honetako aztergaia diren partikulak galderetan hein handi batean azaltzen direnez, testuinguru interrogatiboen ohiko azterbidea berrikusi dut itaunak, direla zuzenak, direla zeharkakoak, modu berean eratortzeko. Bestalde, partikulen funtzioa 27 Izan ere, lan honetarako elkarrizketa kopurua altua den arren (40 elkarrizketa), erantzunak ez dira euren artean oso desberdinak, esperimentuak erantzun jakin batzuetara bideratzen baitzituen hiztunak. Alegia, ‘nun utzi ote dut kazeta?’ galdera jaso dut eta erantzunen arteko alde bakarra zen non zegoen partikula kokatuta. Hori dela eta, tesi honetan lantzen diren fenomenoen berri emateko, literaturako adibideak erabiliko ditut, kopuru eta formaren aldetik copursa osatzen baitute. 2.7 Kapituluaren laburpena 75 ezagutzeak euren sintaxia hobeto ulertzen lagunduko didalakoan, partikulek proposizioei egiten dieten ekarpena ikertuko dut; horretarako, ezinbestekoa dut galdera motak ezagutzea eta horien aurkezpena egin dut (§2.5) azpiatalean. Hiru sailkapen plazaratu ditudan arren, hirurek bat egiten duten puntuak asko direla adierazi dut eta lan honetarako baliagarriak izan daitezkeen galdera motak nabarmendu ditut; esaterako: galdera neutroen eta galdera bideratuen multzoa bereiztea onetsi ditut; bigarren multzoan harridurazko galderak, galdera erretorikoak, berrespenezko galderak eta galdera konjekturalak. Azkenik, oinarriak zehaztuta, 2.6 atalean tesi honetan baliatuko ditudan datuak biltzeko zein metodologiari jarraitu diodan argitu dut: alde batetik, lan dialektologiko nahiz literarioak ustiatu ditut erabilera desberdinetako adibideak jasotzeko helburuarekin; beste alde batetik, jatorrizko hiztunekin elkarrizketak burutu ditut lan honetarako euskalki eta hizkera nabarmenetan: mendebaldeko eta erdialdeko euskaran, euskara nafarrean eta nafar-lapurteran. Elkarrizketetan tokian tokiko hizkera erabiltzea onetsi nuen hizkeren arteko aldakortasuna agerian gera zedin. Egiturari dagokionez, elkarrizketek hiru atal zituzten: hizketa librea (§2.6.2.1), komikien bidez partikulak erabiltzeko elkarrizketa bideratua (§2.6.2.2) eta komikien bidez partikulen gaineko iritzi gramatikalak jasotzekoa (§2.6.2.3). Hartara, bai ahozkoak bai idatzizkoak dira jarraian erabiliko ditudan adibideen iturriak. Oinarri teorikoak eta praktikoak zehaztuta, tesi honen aztergaiari helduko diot hurrengo kapituluan. Ondoren, hizkuntzarteko gramatika lanetan partikulez zer arlo sintaktiko landu den, zein eztabaida dauden eta izendapen horren pean zeintzuk taldekatu beharko liratekeen jorratuko dut. 76 3 Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 3.1 Sarrera Aurreko kapituluan tesi honetarako oinarri teoriko-praktikoak ezarri eta hainbat kapitulutan (§4, §5, §6 eta §7) erabiliko ditudan datuak zelan jaso nituen argitu dut. Aurrerantzean tesi honetan zehar euskararen ikuspegitik aztergai edukiko ditudan galdera nagusiak jorratuko ditut. Hasteko, itaun oinarrizko baina, gramatika lanetan erraz igar daitezkeenez, erantzun gaitza duenari helduko diot: zer diren partikulak alegia. Kategoria gramatikal hori deskribatuta, bere gaineko auzi bitara joko dut: zein den haien izaera sintaktikoa eta zein gune sintaktiko okupatzen duten. Izaera sintaktikoari dagokionez, hipotesi bi nagusitu dira partikula modalen gaineko gramatika lanetan: buruak direla defendatzen dutenak (§3.3.2) eta islapen nagusiak direlako hipotesiaren alde egiten dutenak (§3.3.3). Bestalde, partikulei hainbat kokapen esleitu zaizkiela erakutsiko dut; hiru eremu bereizi daitezke: DenbS eremua edo erdiko eremua (§3.4.1), KonpS eremua edo ezker periferia (§3.4.2) eta, azkenik, Hizketa Ekintza Sintagma eremua (§3.4.3). Hartara, euskarazko partikula modalak aztertzean hizpide edukiko ditudan gaiak mahaigaineratuko ditut kapituku honetan; has gaitezen, beraz, oinarrizko galdera erantzuten, zeri deritzogun partikula. 3.3 Partikula modalak eta gramatika 83 (9) Cui avrà poi telefonato? nor LAG P telefonoz.deitu ‘Nork deitu ote du?’ Analisi sintaktikoak garatuz joan diren heinean, honako galderak garrantzia hartu du: zer ote dira partikula modalak gramatika sontzailearen ikuspegian, espezifikatzaile gunean azaltzen diren adberbioak, edo adberbio antzekoak, ala sintagma jakin batzuen buruak? Galdera hau erantzuten saiatu dira, besteak beste, Grosz (2005), Cardinaletti (2011), Coniglio (2007b; 2008), Bayer & Obenauer (2011), Scherf (2017) alemanerazko, italierazko eta suedierazko partikula modalen datuetatik abiatuta. Lehen esan dudan bezala, Cinquek (1999) estatus sintaktiko biak onartzen ditu; halaber, Scherfek (2017), esate baterako, biak identifikatzen ditu suedierazko partikula modalak aztertzean. Bestalde, Conigliok (2007b; 2008) izaera biak ere onartzen ditu baina ez hizkuntza berean: bateko, alemanezko partikulak islapen nagusiak direla eta, besteko, italierazko partikulak buruak direla proposatzen du. Hurrengo azpiataletan, (§3.3.2-§3.3.3) estatus horien ezaugarriak, eta euren arteko desberdintasunak, landuko ditut. 3.3.1 Partikula modalen ezaugarri sintaktikoak Partikula modalak ikuspuntu pragmatiko-semantikotik aztertuagoak izan diren arren, ikuspegi sintaktikotik ere ikertu dira; partikulak eta euren kategoria tipologikoki definitzeko hainbat ezaugarri deskribatu dira ikerketa horietan (Thurmair 1989; Coniglio 2008; Bayer 2009; Bayer eta Obenauer 2011; Bayer eta beste 2014): (10) a. Adberbioek ez bezala, kokagune finkoa dute. b. Ezin dira koordinatu, ezta modifikatu ere. c. Ezin dira fokua edo topikoa izan. d. Ez dira berez azentudunak. e. Klitiko gisa jokatzen dute gehienetan. f. Diakronikoki beste kategoria batzuekin lotuta daude; esate baterako, adberbio, adjektibo, aditz edo menderagailuekin. 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 84 g. Perpaus motek euren erabilera baldintzatzen dute; hots, ezin dira edozein perpaus motatan agertu. h. Indar ilokutiboa duten testuinguruetan bakarrik erabil daitezke. Beraz, perpaus nagusietan ez ezik, hainbat mendeko perpausetan ere azal daitezke. i. Partikulak ezin dira galdera baten erantzuna izan. Jakina, ezaugarri hauek orokorrak dira eta hizkuntzen arteko desberdintasunak agerian gera daitezke hurbilago begiratuz gero; esaterako, euskarazko partikula modal batzuk indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan erabil daitezke: (11) Amamak egia ote dakien beldurrak kezkatzen nau. 8 (12) Piztuerakoan, hildakoak piztuko omen direnean, noren emazte izango da, zazpiek izan baitzuten emazte? (Biblia apud EHUko Euskara Institutua 2009) (13) Gaixo neskak, ustez untsa egiten zuela, ura ixuri baitu olioaren gainerat, sekulan ez omen delarik hori egin behar! (Sinadurarik gabe EHUko Euskara Institutua 2009) Dena den, propietate batzuk oro har eztabaidagarriak direla erakutsiko dut jarraian. Ezaugarri hauetako batzuk partikulen jokabide, izaera eta kokagune sintaktikoak zehazteko baliatu dira erakusten dituzten murriztapenetan oinarrituz; hala ere, Gutzmannek (2015) aldarrikatzen du murriztapen horietako batzuek ez dutela sintaxiarekin zerikusirik, partikulen semantikarekin baizik. Esate baterako, gramatika lanetan esan ohi da partikulak ezin direla fokua edo topikoa izan (Abraham 1991; Bayer 2009; Struckmeier 2014; Gutzmann 2015, besteak beste), ezin baitira ezker periferiara mugitu; alabaina, Gutzmannen (2015) arabera, partikulek ezin dute foku edo topiko funtzioa hartu, euren semantikak ez baitu fokua edo topikoa izatea ahalbidetzen. Adibidez, partikulak ezin dira fokua izan ez baitute beste alternatibarik azalarazten: 8 Euskaltzaindiak (1999: 145) aditzera ematen du hiztun guztiek ez dituztela horrelako egiturak, i.e. Izen Osagarri Perpausak, onartzen; egia esan, irudi hori jaso dut tesi honen lanean zehar. 3.3 Partikula modalak eta gramatika 85 (14) *David ist nur wohl ein Zombie. David is FP P a zombie [Bilatutako irakurketa: Agian bakarrik, David zonbi bat da.] (Gutzmann 2015: 222) Gutzmannek (2015: 222) dio wohl partikula modala ezin dela nur partikula fokalarekin lotua izan, ezin baitira wohl partikularen alternatibak sorrarazi. Ondorioz, partikula modalek fokuen edo topikoen gune sintaktikoa okupatzeko duten murriztapena ez da sintaktikoa, semantikoa baizik. Bestalde, modifikatu edo koordinatua izateari dagokionez, Scherfek (2017) dio murriztapen hau hainbat adberbiotan ere sumatzen dela e.g. suedieraz; eta arrazoi sintaktikoak bainoago semantikoak direla aldarrikatzen du: 9 (15) *Peter har definitivt och troligtvis köpt boken. Peter LAG dudarik.gabe eta ustez erosi liburu.DEF ‘Peruk dudarik gabe eta seguru asko liburuak erosi ditu.’ (Scherf 2017: 85) (16) *Peter har väldigt antagligen köpt boken. Peter LAG oso seguru.asko erosi liburu.DEF [Bilatutako irakurketa: Oso ustea dut Peruk liburuak erosi dituela.] (ibidem) Adibide hauetan agerian geratzen denez, definitivt (‘duda barik’) eta troligtvis (‘ustez’) bezalako adberbioak ezin dira koordinatu eta, halaber, antagligen (‘seguruasko’) bezalako adberbioek ezin dute graduatzailerik hartu. Era berean, berezko azentua ez izatea zalantzan ipini dute hainbatek (Thurmair 1989; May 2000; Abraham 2011; Egg eta Zimmermann 2012), Groszek (2005) dioen bezala. Propietate honek partikula modalak eta eurekin diakronikoki lotuta dauden osagaiak bereizten ditu, lehenengoek ez baitute azenturik, azkenek ez bezala; beraz, gramatika lanetan beste ezaugarriekin batera baliatu izan da azenturik ez edukitzea partikula modalen kategoria zehazteko. Hala ere, Groszek (2005) adierazten du alemanez partikula modaltzat jo ohi diren batzuek ere azentua eduki dezaketela. Dena den, baieztapen hau ez da aho batez onesten; 9 Halaber, Polettok (2000: 96) diosku ipar italieraren hizkeretan murriztapen berdina dagoela: egitura sintaktikoan beheko kokagune bat duten hainbat adberbio ezin dira ezker periferiako lehenengo posiziora mugitu, bestelako adberbioak ez bezala. 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 86 hots, Groszek berak, esaterako, ez ditu partikula modalen kide azentudunak liratekeenak partikula modaltzat hartzen. Mayk (2000) eta Abrahamek (2011), aldiz, defendatzen dute kide azentudunak ere partikula modaltzat jo behar direla eta azentuak partikulei interpretazioaren aldetik ekarpen bereizgarria ematen diela gehitzen dute. Groszek (2005) horren kontra egiten du kide azentudunak adberbioek ordezka ditzaketelako esaldiaren interpretazioa nekez aldatuta. Halaber, Thurmairri (1989) jarraituz, kide bereko forma azentudunak eta azentugabeak elkarren ondoan ager daitezke; beraz, honek frogatuko luke forma desberdinak direla, i.e. ez direla partikula modal baten forma bi. Hurrengo adibidean, (17), ja partikula modala bitan azaltzen da, lehenengoa azentugabea eta bigarrena, ordea, azentuduna: (17) (?) Ich darf ja JA mein Unterlagen nicht vergessen. ni.NOM ahal P P nire agiri.PL ez ahaztu ‘Ezin ditut agiriak ahaztu ja JA!’ 10 (Grosz 2005: 10) Hala ere, Groszen (2005) ustez, horrelako adibideak bitxiak dira. Igar daitekeenez, debate zaila eta irekia da hau, hizkuntza horretan partikula modalen izaera erabakitzeke dagoen heinean. Beraz, balizko partikula modalen kategoriak lituzkeen ezaugarriak ez daude hain argi gaur egun oraindino, semantikarekin zerikusi handiagoa duten murriztapen batzuk, beharbada, baztertu beharko lirateke eta. Dena den, baztertutako ezaugarri hauek partikulen kategoria zehazten lagun dezaketelakoan nago eta, beste kategoria batzuetako osagaiek murriztapen hauetako batzuk erakusten dituzten arren, guztiak dituztenak partikulatzat, zentzu zabalean, hartu beharko lirateke. Hartara, partikulak arlo morfonologikoan, fonologikan, sintaktikoan eta interpretatiboan partikulak urritasun handia duten osagaiak dira, (1) adibidean ezaugarritu dudan bezala. Hurrengo azpiataletan (§3.3.2 eta §3.3.3) partikula modalen izaera sintaktikoaz esana bilduko dut: hasteko, buruak direlako hipotesiaren aldekoek erabiltzen dituzten argumentuak 10 Partikula modalen inguruko lan sintaktikoen ohitura bati jarraituz ez dut partikulen ordezko hurbilena izan litekeen itzulpenik emango, testuinguruen arabera aldakorrak baitira eta horrek itzultzea zailtzen baitu. Horregatik, partikula letra larriz idatziz markatuko dut itzulitako proposizioan partikularen interpretazioa falta dela. Hala ere, jatorrizko bertsioan itzulpena emanez gero, euskaratzean kontuan hartuko dut. 3.3 Partikula modalak eta gramatika 87 eta eztabaida aurkeztuko ditut; ondoren, bestelako analisiak, adberbio ahulak, islapen nagusiak edota sintagmatikoak direla proposatzen dituzten horiek plazaratuko ditut. 3.3.2 Partikula modalak buruak dira Aurreko azpiatalean esan bezala, partikulen izaera sintaktikoa ez dago argi. Auzi hau argitzeko asmoz, buruak ala sintagmak ote diren galdera erantzuten saiatu dira Coniglio (2007b; 2008), Cardinaletti (2011), Bayer (2009), Bayer eta Obenauer (2011), Scherf (2017), besteak beste. Buru sintaktikoak direla defenditzen dutenek arestian (§3.3.1) zerrendatutako propietateak biltzen dituzte izaera hau argudiatzeko asmoz. Hizkuntza germanikoetako partikulei dagokienez, Bayerrek (2009), Bayerrek eta Obenauerrek (2011) eta Scherfek (2017) aldarrikatzen dute hizkuntza horietan adberbioak, eta bestelako osagaiak, aditzaren aurrean perpausaren lehenengo posizioan ager daitezkeela perpaus nagusietan behintzat; hala ere, partikula modalek ezin dute gune hori okupatu. Errepara diezaiegun hurrengo adibideei: (18) Diese Behauptung ist ja falsch. hori.NOM baieztapen da P oker ‘Bada baieztapen hori okerra.’ (Grosz 2006: 85-86) (19) *Ja ist diese Behauptung falsch. P da hori.NOM baieztapen oker. (ibidem) Aurreko adibideetan ja partikula modala azaltzen da; adierazi bezala, berau lehenengo gunetik baztertuta dago, alemanezko adberbioak ez bezala. Bayerrek (2009), Bayer eta Obenauerrek (2011) eta Struckmeierrek (2014) ezaugarri hau 3.3.1 azpiataleko (10b), (10c), (10e) eta (10f) propietateekin batera aintzat hartuz, partikulak buruak direla ondorioztatzen dute, batetik, ez dutelako adberbioen 11 jokabidea erakusten eta, bestetik, murriztapen hauek bat datozelako buru sintaktikoek dituztenekin; hots, buruak ezin ei direlako espezifikatzaile gune batera mugitu. 11 Alemanezko partikula modal gehienak adberbioetatik eta neurri txikiagoan adjektiboetatik eratorriak ei dira (Abraham 1991; Grosz 2006); hori dela eta, adberbioei gehienbat erreparatu eta eurekin konparatzen dira partikula modalak. 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 88 Conigliok (2007b) dio partikulek, buruak badira, aditzaren ezker periferiarako mugida oztopatu beharko luketela edo aditzari atxiki eta elkarrekin mugitu beharko liratekeela, buruz buruko mugidaren ondorioz. Modu batean edo bestean jokatzeak frogatuko luke, bere ustez, buru-izaera. Jokabide hori suedierazko ju eta väl partikula modalek ei daukate (Scherf 2017). Suedierazko perpaus nagusietan aditza KonpS-ra igotzen da; mendekoetan, ordea, ez, in situ gelditzen da: (20) a. Igår såg pojken filmen. atzo ikusi.LEH mutil.DEF filma.DEF ‘Mutilak atzo filma ikusi zuen.’ [Scherfen (2017: 80) adibide egokitua] b. *Igår pojken såg filmen. atzo mutil.DEF ikusi.LEH filma.DEF (ibidem) (21) a. Peter säger att Johan troligtvis såg Anna igår. Peter esan MEND Johan ziuraski ikusi.LEH Anna.AK atzo ‘Peruk Jonek seguru asko atzo Ane ikusi zuela esaten du. [Scherfen (2017: 90) adibide egokitua] b. *Peter säger att såg troligtvis Johan Anna igår. Peter esan MEND ikusi.LEH ziuraski Johan Anna.AK atzo (ibidem) Partikulen jokabideari dagokionez, perpaus nagusietan aditzarekin batera mugitzen dira; mendekoetan, aldiz, ez dute ju eta väl partikulek mugidarik. Aditza mendeko testuinguruetan ez dela mugitzen gogoan edukita, Scherfek (2017) ondorioztatzen du partikulen mugida aditzaren mugidak dakarrela; beraz, aditza mugitzen ez bada, partikulak eta aditza in situ agertzen dira. Ikus dezagun jokabide hori hurrengo adibideetan: (22) a. Igår såg {ju / väl} poijken filmen. atzo ikusi.LEH P P mutil.DEF filma.DEF ‘Mutilak JU / VÄL atzo filma ikusi zuen.’ (Scherf 2017: 80) b. Igår såg poijken *{ju / väl} filmen. atzo ikusi.LEH mutil.DEF P P filma.DEF (ibidem) 3.3 Partikula modalak eta gramatika 89 (23) a. Peter säger att Johan {ju / väl} troligtvis såg Anna igår. Peter esan MEND Johan P P ziuraski ikusi.LEH Anna.AK atzo ‘Peruk Jonek JU / VÄL seguru asko atzo Ane ikusi zuela esaten du. (ibidem: 90) b. Peter säger att *{ju / väl} Johan troligtvis såg Anna igår. Peter esan MEND P P Johan ziuraski ikusi.LEH Anna.AK atzo (ibidem) Adibide hauetako beste ebidentzia batetik abiatuta, honakoa nabarmendu nahiko nuke: partikulak gehienetan klitikoak direla aldarrikatu ohi da eta buruak direlako analisiaren aldeko argudiotzat erabili izan da ezaugarri hau. Dena den, burua den osagai batek ez du zertan klitikoa izan; izan ere, buru funtzionalak beregainak ere izan daitezke, suedierazko adibide hauek erakusten duten bezala. Beraz, klitikoak ez diren partikula modalak ere buruak izan litezke; hots, klitikotasun izaera ez da froga erabakigarria. Bestalde, partikula modalak adberbioetatik bereizteko, alegia buruak sintagmetatik desberdintzeko, erabiltzen den beste ezaugarri batez ohartarazi dit Josef Bayerrek (a.k.): vielleicht hitzak, partikula modala denean, leicht forma har dezake Austriako Karintiako alemanez, edo fei forma Bavariako alemanez (Abraham 1991: 9. oin oharra); adberbioa denean, aldiz, ezin du horrelako formarik hartu: (24) a. Der hat [vielleicht > leicht / fei] a Ahnung!. hau.M du P bat ideia ‘Ez du inongo ideiarik!’ [partikula modal moduan ulertuta] b. [Vielleicht > *leicht / *fei] hat er gar keine Ahnung. beharbada/*P du bera.M (batere ez) ideia ‘Beharbada ez du ideiarik bat ere.’ [adberbio moduan ulertuta] Alegia, Josef Bayerren (a.k.) ustez erdiko eremuan kokatzen den vielleicht osagaia buru funtzionala da eta laburtu egin daiteke; ezker periferiara mugi daitekeen espezifikatzaile gunea okupatzen duen vielleicht osagaia adberbioa da eta ezin da fonologikoki laburtu. Amaitzeko, partikula modalak buruak direlako hipotesiaren alde erabiltzen diren ezaugarri orokor hauetako batzuk (hots, partikulen semantikak azal ditzakeenak, i.e. (10b), 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 90 (10c) eta (10i) propietateak) baztertuagatik, jarraian hainbat nabarmendu nahiko nituzke, analisi honen kontrakoen argumentuak aurkeztu baino lehen. Lehenengoz, partikulak ezin dira edozein kokagunetan azaldu; hots, gune jakin bat okupatzen dute. Esaterako, A2 hizkuntzetan DenbS-ren eremuan bakarrik azal daitezke eta, klitikoak ez direnean ere, ezin dira lehenengo posizioan agertu. Honez gain, partikulak buruak direla eta berauek DenbS-ren eremukoan edo gorago kokatzen direla onartuz gero, aditzarekin bat egin eta elkarrekin mugitu beharko lirateke, aditza buruz buruko mugidaren bitartez ezker periferiara igotzen denean (Coniglio 2007b; 2008; Scherf 2017). Bestalde, azentugabeak ote diren eztabaida buru funtzional klitikoak izateko aukerarekin lotuko nuke. Azkenik, argumentu diakronikoak, interesgarriak eta baliagarriak izan daitezkeen arren, albo batera utziko nituzke, besteak beste, alemanezko partikula modal asko adberbioetatik edo adjektiboetatik eratorriak baitira. Beraz, gramatikalizatu baino lehen espezifikatzaile gunea okupatuko lukete; hau aintzat hartuta, ez zait oso argudio sendoa iruditzen buru izaeraren alde egiteko. Hala ere, aurrerago (§4.4) labur itzuliko naiz auzi diakroniko honetara euskarazko partikula modalak aztertzean. Orain arte partikula modalak buruak direla defendatzen dutenen arrazoiak eduki ditut hizpide, horietako batzuk baztertuta; jarraian izaera sintagmatikoaren alde daudenetara joko dut eta horrelako izaera sintaktikoa aldarrikatzeko zertan oinarritzen diren aztertuko dut. 3.3.3 Partikula modalak ez dira buruak Partikula modalek buru posizioa gabe, espezifikatzaile gunea okupatzen dutela proposatzen dute Groszek (2005; 2006), Conigliok (2007b; 2008), Cardinalettik (2011) eta Scherfek (2017). Dena den, Conigliok onartzen duen bezala, izaera honen aldeko ebidentziak ez dira buru izaeraren aldeko hipotesiarenak bezain sendoak, eta gehienetan azken hauenak ezeztatu baino ez dituzte egiten izaera sintagmatikoa defendatzen dutenek. Aurreko azpiatalean (§3.3.1) zerrendatutako hainbat propietate baztertu ditut dagoeneko, semantikarekin zerikusi handiagoa ei dutelako sintaxiarekin baino (Gutzmann 2015). Honez gain, ebidentzia prosodikoan oinarritzea ere ez dela argia erakutsi dut, Groszen (2005) ildotik. Arestian (§3.3.1) esan dut partikula modalak azentugabeak izateak euren klitikotasuna ekar lezakeela; hots, buru funtzional klitikoak direlako ideia indartzen duela. Groszek (2005) eta Cardinalettik (2011) aldarrikatzen dute klitikoak diren horiek ez direla, 3.3 Partikula modalak eta gramatika 91 egia esan, buruak; Cardinalettik gaineratzen du partikula modalak azentudunak izan daitezkeela. Gai honi heldu baino lehen, errepara diezaiogun Cardinalettiren (2011) teoriari. Aurreko lan batetik (Cardinaletti eta Starke 1999) abiatuta, Cardinalettik (2011) dio partikula modalak adberbio kategoriako osagaiak direla; hala ere, atzo, ondo edo nekez bezalako ohiko adberbioak ez bezala, partikula modalak ez dira adberbio osoak, ahulak edo klitikoak baizik. Bereizketa bera (izenordain osoak, ahulak eta klitikoak) proposatzen dute Cardinaletti eta Starkek (1999) izenordainen kasuan; hauetan bezala, hainbat arloren edo islapenen arabera bereizten dituzte hitz osoak, ahulak edo klitikoak. Honako arloak identifikatzen dituzte (Cardinaletti eta Starke 1999; Cardinaletti 2011): fonologiko-prosodikoa, periferikoa eta inflexiokoa. Proiekzio horiek hitzen egitura sintaktikoan islatzen dira: elementu osoek hiru arlo horiek dituzte barruan; proiekzioren bat ez badago, egitura murriztuta legokeela aldarrikatzen du Cardinalettik eta, ondorioz, osagai horiek ahulak edo klitikoak izan behar dira. Partikula modalei begiratuz gero, berauek ez dute proiekzio periferikoa Cardinalettiren (2011) arabera, eta beraz alemanezko nahiz italierazko partikula modalak adberbio ahulak direla ondorioztatzen du. Halaber, partikula batzuek proiekzio perifikoaz gain, fonologiko-prosodikoa ere ez edukitzeak klitikoak direlako ondorioa dakar; multzo honen barruan Vienako -dn eta Bavariako -n bezalako partikula modalak sartzen ditu Cardinalettik (2011). Ondorio horietara heltzen da euren ezaugarri fonologikoei, batez ere, begiratuz. Hasteko, arestian esan bezala, Cardinalettik (2011) dio alemanezko nahiz italierazko partikula modalek hitz azentua jaso dezaketela: alemanezkoei erreparatuz gero, ebidentzia hori suma daiteke hainbat partikula modalen bokalak luza daitezkeelako. Ikus dezagun hurrengo adibidea: (25) Komm mal! [ma:l] etorri P ‘Zatoz!’ (Cardinaletti 2011: 496) Kasu horretan mal partikula modalaren bokala luzea izan daiteke. Preposizioek eta menderagailuek, ordea, ez dute propietate hau erakusten; mit preposizioak edo dass menderagailuak ezin dute bokal luzerik eduki: 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 92 (26) mit [mɪt] / *[mi:t] // dass [das] / *[da:s] COM MEND (Cardinaletti 2011: 496) Halaber, partikula modal bisilabikoak 12 daude eta eurek beti jasotzen dute azentua. Izan ere, silaba azentudunek eduki ditzaketen hotsak agertzen dira hainbat partikula modaletan, esaterako italierazko hauetan: (27) ben [bɛn] // poi [pɔj] (Cardinaletti 2011: 497) Adibide horretako hitzetan [ɛ] eta [ɔ] ageri dira. Bokal horiek silaba azentudunetan besterik ezin dira azaldu. Beraz, azenturik ez balego, bokal horiek [e]-k eta [o]-k ordezkatuko lituzkete hurrenez hurren. Honez gain, elementu ahulek ezin dutela azentu kontrastiborik jaso, izenordainek bezala, gogorarazten du Cardinalettik (2011: 498): (28) A: sie ist doch gekommen. B: (nein) *sie ist HALT gekommen. bera.nom LAG P etorri.PRTZ EZ bera.NOM LAG P etorri.PRTZ ‘A: DOCH etorri da B: ez, HALT etorri da.’ (29) a. *Ich habe SIE gekauft, nicht die Zwiebeln. ni. NOM LAG bera.AK.OBJ erosi.PRTZ ez ART tipula.PL ‘Hori erosi dut, ez tipulak.’ b. Ich habe SIE gesehen, nicht ihre Schwester. ni. NOM LAG bera.AK.PER ikusi.PRTZ ez 3SG.FEM.GEN arreba.PL ‘Bera ikusi dut, ez bere ahizpa.’ Beraz, (28) adibidean doch partikula modalarekin kontrajarrita erabiltzen den halt partikula modalak ezin du azentu kontrastiborik jaso; halaber, (29) adibidean objektu bati erreferentzia 12 Struckmeierrek (2014: 24) adierazten du Cardinalettiren (2007: 94) ustez partikula modalak ezin direla buruak izan hitz-azentua eduki dezaketelako eta silaba bat baino luzeagoak izan daitezkeelako. Hala ere, Struckmeierrek kontra egiten dio eta ezaugarri horiek alemanez buru funtzionaltzat jo izan diren osagaiak buruak ez izatea lekarketela dio; laburbilduz, Struckmeierrek dio ezaugarri horiek, beste hizkuntza baterako baliozkoak izan daitezkeen arren, ez dutela alemanezko partikula modaletarako balio. 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz 99 a. Partikulak perpaus nagusietan aditz jokatuaren ostean eta zenbatzaile deslaien (ing. ‘stranded quantifier’), hala nola alle (‘oro’), edo subjektu baxu prototipikoen (nz-izenordain zehaztugabeak kasu) aurretik agertzen dira; beraz KonpS baino beherago baina aS baino goragoko gune batean egon beharko lirateke. b. DenbS-ren azpian bide daude, [espez, DenbS] gunean agertzen diren subjektuen ostean ager daitezkeelako: (36) [KonpS Gestern haben [DenbS die Studenten eigentlich [aS alle gefeiert.]]] atzo LAG ART.PL ikasle.PL P oro ospatu.PRTZ ‘Ikasle guztiek atzo ospatu zuten EIGENTLICH.’ (Struckmeier 2014: 25) (37) [CP Gestern hat [TP die Studenten ja [vP wer gesehen.]]] atzo LAG ART.PL ikasle.PL P nor.NOM ikusi.PRTZ ‘Nork edo nork atzo ikasleak ikusi zituen JA.’ (ibidem) Beraz, adibide hauetan ikus daitekeenez, eigentlich eta ja partikula modalak die Studenten subjektuen ondoren baina alle zenbatzaile deslaiaren eta wer nz-izenordain zehaztugabearen aurrean kokatzen dira. c. Alemanezko partikula modalak adberbioak baino gorago azaltzen dira; (38) adibidean ikus daitekeenez, wohl partikula modala heute (‘gaur’) eta gerne (‘gustura’) adberbioen aurretik kokatzen da: (38) Hein wäre wohl heute GERNe auf See. Hein legoke P gaur gustura IN itsaso ‘Hein gaur itsasoan gustura legoke WOHL.’ (Struckmeier 2014: 38) Bestalde, topikoak DenbS-ren azpian dagoen TopS-ra mugitzen direnean, berauen ostean agertzen dira partikulak; banaketa hau (39) adibidean sumatzen da, TopS-ra mugitu den eine Kreuzotter DetS nur partikula baino lehenago agertzen baita: 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 100 (39) Wo kann [eine Kreuzotter]i nur ti überwinttern? non ahal.OR bat.FEM sugegorri P hibernatu ‘Non hiberna dezake sugegorri batek NUR?’ (Bayer eta Obenauer 2011: 456) Azkenik, osagairen batek fokua in situ jasoz gero, partikula modalak bere ezkerraldean agertzen dira; foku kontrastiboa bada, ordea, bere ondoren kokatzen dira partikulak. Hitz-ordena hauek (40-41) adibideetan jasotzen dira: (40) (…) weil er nach Mailand ja [Fok seinen BRUDer] schickt. MEND bera.M.NOM ADL Milan P bere anaia bidali.OR ‘(…) bere anaia bidaltzen duelako berak Milanera JA.’ (Struckmeier 2014: 38) (41) Der Attentäter ist abSICHTlich ja von der PoliZEI ART.M.NOM hiltzaile LAG nahita P AG ART.FEM.DAT polizia festgehalten worden. atxilotu.PRTZ LAG ‘Hiltzailea atxilotu zuen poliziak nahita JA.’ (ibidem: 40) Lehenengoan (40) fokua in situ jasotzen duen seinen Bruder DetS ja partikula modalaren ondoren azaltzen da; (41) adibidean, ordea, absichtlich adberbioak foku kontrastiboa du eta, beraz, ja partikula modalaren aurretik dago. Bestalde, Conigliok (2007b; 2008) ere alemanezko partikula modalen kokapena aztertzen du Cinqueren (1999) analisitik abiatuta hain zuzen. Conigliok alemanezko partikula modalen eta adberbioen arteko banaketari erreparatzen dio eta partikula modalek hainbat posizio bete ditzaketela ondorioztatzen du. Cinqueren hierarkian Hizketa Ekintzaren aurreko gunetik, i.e. Cinquek proposatutako gune gorenetik, Asp[errepikorra]-ren aurreko gunera zabaltzen den eremuko edozein tokitan ager ei daitezke partikula modalak: (42) (√) > Hiztunaren jarrera[Hizketa ekintza] > (√) > HizJar[Ebaluatzailea] > (√) > HizJar[Epistemikoa] > (√) > Modu[Epistemikoa] > (√) > Denb[Lehen] > (√) > Denb[Gero] > (√) > HizJar[Irrealis] > (√) > Mod[Beharra] > (√) > Mod[Aukerazkoa] > (√) > Asp[Ohikotasuna] > (√) > Asp[Errepikorra] > * > (…) (Coniglio 2008: 100) 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz 101 Dena den, Thurmairrek (1989), Zimmermannek (2004) eta Bayerrek (2009) ez bezala, Conigliok aldarrikatzen du partikula modalak baldintza jakin (eta zehaztugabe) batzuen ondorioz mugi daitezkeela. Are gehiago, Conigliok (2007b; 2008) dio partikula modalak DenbS baino beheragoko Asp[ohikotasuna] eta Asp[errepikorra] (goiko) sintagmen artean sortzen direla eta hainbat baldintzaren eraginez MoodS-ren eta ModS-ren arteko proiekzio funtzionaletara igotzen direla. Beraz, ezaugarri desberdinetan oinarrituta, ondorio berdina ateratzen dute Conigliok (2007b; 2008) eta Struckmeierrek (2014): hau da, alemanezko partikula modalak DenbS-ren eta aS-ren arteko eremuan sortzen direla. Nabarmentzakoa da partikulen izaera sintaktikoari dagokionez hipotesi hauek ez datozela bat: Conigliok (2007b; 2008), lehen esan bezala, adberbio ahultzat jotzen ditu eta Struckmeierrek (2014), ordea, burutzat. Jarraian beste hizkuntza germaniar bati begiratuko diot, suediari alegia, partikula modalak DenbS-ren eremukoak diren arren, DenbS-ren gainetik agertzen ei baitira. Scherfek (2017) suedierazko partikula modalak bi taldetan multzokatzen ditu: batzuk beti DenbS-ren eremuan (aditzarekin bat egin ostean, mugitzen diren arren) eta beste batzuk DenbS-ren eremuan zein KonpS-ren eremuan sor daitezke. 18 Mota biak DenbS-ren eremuan azaltzen badira ere, Scherfek esleitzen dien kokagunea ere ez da bera eta bi bereizten ditu hurrengo jokabideetan oinarrituta: bateko, subjektua DetS osoa bada eta DenbS-n gelditzen bada, hots [espez, KonpS]-ra mugitzen ez bada (suediera A2 hizkuntza batean gertatu ohi den bezala), orduan ju and väl subjektuaren aurretik agertu behar dira (cf. 43); nog eta visst, ordea, ez (cf. 44). Besteko, subjektu izenordainen kasuan, azentugabea bada, ju eta väl partikulak bere aurretik edo ondotik ager daitezke (cf. 45a); nog eta visst, aldiz, beti bere ondotik (cf. 45b). Azentuduna bada, aldiz, lau partikulek berdin jokatzen dute, laurak izenordain azentudunaren ostean agertu behar baitira (cf. 46a eta 46b). Azkenik, partikula multzo biak bateragarriak dira, hots ju eta väl banaketa osagarrian daude, baita nog eta visst ere; hala ere, ju nog edo visst partikulekin azal daitezke, baita väl nog edo visst-ekin ere. Ikus ditzagun ezaugarri hauek hurrengo adibideetan: 18 KonpS-ren eremuan azaltzen direnean, interpretazioa aldatzen ei da, Scherfen (2017) ustez, indar ilokutiboak eraginda. 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 102 (43) a. Igår såg {ju / väl} poijken filmen. atzo ikusi.LEH P P mutil.DEF filma.DEF ‘Mutilak JU / VÄL atzo filma ikusi zuen.’ (Scherf 2017: 80) b. Igår såg poijken *{ju / väl} filmen. atzo ikusi.LEH mutil.DEF P P filma.DEF (ibidem) (44) a. Igår såg {nog / visst} poijken filmen. atzo ikusi.LEH P P mutil.DEF filma.DEF ‘Mutilak NOG / VISST atzo filma ikusi zuen.’ (ibidem: 81) b. Igår såg poijken {nog / visst} filmen. atzo ikusi.LEH mutil.DEF P P filma.DEF (ibidem) (45) a. Igår såg (han) {ju / väl} (han) filmen. atzo ikusi.LEH bera.NOM.M P P bera.NOM.M filma.DEF ‘Mutilak JU / VÄL atzo filma ikusi zuen.’ (ibidem) b. Igår såg (han) {nog / visst} (*han) filmen. atzo ikusi.LEH bera.NOM.M P P bera.NOM.M filma.DEF ‘Mutilak NOG / VISST atzo filma ikusi zuen.’ (ibidem) (46) a. Igår såg (*HAN) {ju / väl} (HAN) filmen. atzo ikusi.LEH bera.NOM.M P P bera.NOM.M filma.DEF ‘Mutilak JU/ VÄL atzo filma ikusi zuen.’ (ibidem) b. Igår såg (*HAN) {nog / visst} (HAN) filmen. atzo ikusi.LEH bera.NOM.M P P bera.NOM.M filma.DEF ‘Mutilak NOG / VISST atzo filma ikusi zuen.’ (ibidem) Orain guri dagokigunez, Scherfek (2017) aldarrikatzen du partikula modalen talde bi hauek DenbS gainetiko sintagmetan sortzen direla, subjektuekin eta perpaus mailako adberbioekin duten banaketa aintzat hartuz. Beraz, Cinqueri (1999) jarraituz, DenbS-ren eremuaren goieneko sintagmetan kokatzen ditu partikulak, PartikulaModal1 Sintagma eta PartikulaModal2 Sintagma hain zuzen. Honako egitura proposatzen du: (47) [IndarS Indar[JokS Jok [PM1S PM1 [PM2S PM2 [DenbS Denb [aS (...)] ] ] ] ] ] 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz 103 Amaitzeko, alemanak partikula modalak edukitzea erdiko eremua izatearekin lotu da (Abraham 1991); hizkuntza germaniarrez gain, beste hizkuntza batzuetan badaude partikula modalak eta, are gehiago, delako erdiko eremuan, e.g. euskaraz (Elordieta 1997; Elordieta 2001) edo errumanieraz eta italieraz (Coniglio eta Zegrean 2012; Del Gobbo eta beste 2015). Interesgarriro azken autore hauek kokagune bi esleitzen dizkiete errumanierazko eta italierazko partikula modalei, bata DenbS-ren eremuan eta bestea KonpS-ren eremuan. Ondoan azken eremu horretan kokatzeko argudioak aztertuko ditut. 3.4.2 KonpS eremuan zehar proposatutako kokaguneak Partikulak ezker periferian edo KonpS eremuan kokatzen dituzten hipotesiak bitan banatu beharko lirateke: alde batetik, perpausa galderatzat markatzen duten partikulak jorratzen dituzten analisiak daude, i.e. partikulak semantikarik gabeko baliabide sintaktikotzat hartzen dituzten lanak (Rizzi 2001; Prieto eta Rigau 2007; Kuong 2008; Littell eta beste 2010; Cruschina 2012; Kuwabara 2013; Lam 2014; Paul eta Pan 2017); beste alde batetik, hiztunak proposizioarekin duen jarrera edo ikuspuntua adierazten duten partikulak aztertzen dituzten hipotesiak daude (Munaro eta Poletto 2002; Rizzi 2004; Zimmermann 2004; Kuong 2008; Bayer eta Obenauer 2011; Struckmeier 2014; Del Gobbo eta beste 2015; Trotzke eta Turco 2015). Lehenengo taldeari dagokionez, literatura luzea eta askotarikoa da; tipologikoki desberdinak diren hizkuntzak aztertu dira, e.g. finlandiera, italiera, irlandera, kantonera, hurrenez hurren: (48) Finlandiera Pidät-kö sinä tästä kirjasta? gustatu-P zu hau.ABL liburu.ABL ‘Gustatzen zaizu liburu hau?’ (Holmberg 2016: 17) (49) Italiera Che uscite domani? P irteten.gara bihar ‘Bihar irtengo gara?’ (Lusini 2013: 48) 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 104 (50) Irlandera Ar ghlan sé? P.LEH garbitu.LEH bera ‘Garbitu zuen berak?’ (Oda 2011: 229) (51) Kantonera Lei yam gaafe maa? zu edan kafe P ‘Kaferik edaten duzu?’ (Kuong 2008: 8) Adibide hauetan lau galdera partikula daude: finlandierazko ko (48) adibidean; italierazko che (49) adibidean; irlanderazko a(C)- (50) adibidean; eta kantonerazko maa, (51) adibidean. Esan bezala, analisi hauek hizkuntza desberdinetako direlako galdera partikulak arakatu dituzte; hala ere, ez nator bat azterketa gehienetan partikula mota hauek proposizioa galdera markatzeko baliabide sintaktiko hutsak diren ideiarekin; aitzitik, Xiangek (2012) dioenez, galdera partikulatzat hartu diren gehienek galdera markatzeaz haratagoko funtzioa izaten dutela uste dut, galdera guztietan ez direlako agertzen edo ez direlako nahitaezkoak galderak osatzeko. Alegia, mandarineraz ma partikula polaritatezko galderak osatzeko beharrezkotzat hartu den arren, partikularik gabeko galderak ere ohikoak dira: (52) Hóngjiàn zài bàngngshì (ma)? Hongjian IN bulego P ‘Badago Hongjian bulegoan?’ [Liren (2006: 34) adibide egokitua] Bestalde, italieraz ca partikula galderetan azaltzen bada ere, Obenauerrren (2004; 2005; 2006) galdera ez-estandarretan bakarrik agertzen ei da (Lusini 2013: 46): (53) Ca iddru ancora ccà è? P bera oraindino hemen dago ‘Oraindino dago bera hemen?’ 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz 105 Beraz, partikula horien funtzioa ezin da sintaktikoki proposizioa galderatzat markatzea izan. Mandarineraz, esaterako, Lik (2006) diosku galdera partikulatzat jo ohi den ma morfemaren bidez hiztunak ondorengoa adierazi nahi duela: hiztunak entzulearengandik erantzuna jasotzeko itxaropen/ asmo handia du; honen aldean ba morferma dago, eta berorrek, ordea, erantzuna jasotzeko itxaropen/ asmo txikia adierazten ei du. Dena den, galdera partikulak eta partikula modalak ez bide dira antzekoak interpretazioaren aldetik; eta beraz euren arteko bereizketa justifikatuta legoke. Batetik, partikula modalek hiztunak proposizioarekin duen konpromisoa maila edo gertagarritasun maila, informazio iturria lehenengo eskukoa edo bestelakoa den eta indar ilokutiboarekin lotuta dauden bestelako jarrera-ñabardurak adierazten dituzte. Bestetik, hiztunak duen jarrera edo iritzia (epistemikotasuna, ebidentzialtasuna edo ebaluatzailetasuna) bainoago perpausarekin duen harremana edo performatibotasuna, entzuleari perpausa zelan aurkeztu nahi dion, zer nahi duen hiztunak entzuleak proposizioarekin egin dezan edota hiztunaren eta entzulearen arteko harremana zein den proposizio horri dagokionez, adierazten dute askotan galdera partikulatzat hartu izan direnek. Cinqueren (1999) sailkapena gogoan izanda, azken hauek hizketa ekintzarekin daude lotuta; besteak, aldiz, modalitatearekin. Gauzak horrela, mota biak partikula modaltzat hartzen ditut oraingo lan honetan. Auzi hau argituta, ekin diezaiegun partikula hauei KonpS eremuan esleitzen zaizkien kokaguneei. Gogora dezagun, halere, analisi hauetan ez dela partikulen ekarpen pragmatikoa landu; aitzitik, markatzaile sintaktiko soilak izango balira bezala aztertu dira. Lehenik eta behin, proposizioaren indar ilokutiboa markatzen dutela esan ohi da, perpausa galdera dela adierazten dutela alegia. Hori dela eta, Indar Sintagman kokatzen dituzte japonierazko ka (Kuwabara 2013), kantoneraz maa (Kuong 2008), katalanezko que (Prieto eta Rigau 2007) edo sardinierazko a (Jones apud Mensching 2015: 15). Ezaugarri sintaktikoek ere kokapen honen alde egiten dute, subjektuekin, topikoekin edota fokuekin duten banaketa eta perpaus mailan duten kokapena aintzat hartuz: (54) a. Que ve la Maria? P dator ART Maria ‘Badator Maria?’ (Rigau eta Prieto 2005: 4) 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 106 b. *Que la Maria ve? P ART Maria dator (ibidem) Alegia, (54) adibidean katalanezko que galdera partikula aurreratu den ve aditzaren ondoan agertu behar da, bien artean la Maria subjektua agertzeak dakarren ezgramatikaltasunak erakusten duen moduan. Hizkuntza horietan menderagailuak gune horretan ere kokatu ohi dira, inguruko hizkuntzetan bezala. Hala ere, hizkuntza guztiek ez dituzte menderagailuak Indar buruan agerian; hainbatetan Jokatutasun burua esleitzen zaie menderagailuei eta, ondorioz, direlako galdera partikulei ere bai, esaterako irlanderaren eta gaskoiaren kasuetan: (55) Deiridís [an chéad Nollaig eile [go dtiocfadh sé aníos]] esango.lukete P lehenengo gabon beste MEND letorke bera gora ‘Hurrengo gabonetan etorriko zela esan ohi zuten.’ (Roberts apud Adger 2007: 13) (56) Que ‘m demandi [se lo gat e drom]. P 1SG.DAT galdetu MEND ART katu P lo.egin ‘Katua ea lotan ote dagoen galdetzen diot neure buruari.’ (Morin 2013: 142) Konplementatzaile Sintagmaz eta, Rizziren (1997) analisiari jarraituz, berarekin zerikusia duten Indar eta Jokatutasun sintagmez gain, gramatika lanetan beste kokagune bat proposatu da galderetan agertzen diren partikuletarako, i.e. Galdera Sintagma (Rizzi 2001). Sintagma hori proposatzen du Rizzik batez ere hizkuntza erromantzeek dituzten datuetan onarrituz. Hizkuntza horietako zehar galdera absolutuetan morfema bat agertzen da, e.g. italierazko se, gaztelaniazko si, besteak beste; eurek proposizioa mendekoa eta polaritatezko galdera dela markatzen dute. Gainera, gaztelaniaz si Indar burua ez delako ebidentzia topatzen dugu, hizkuntza horretan que eta si perpaus berean ager baitaitezke: (57) Me han preguntado que si has aprobado el examen. KL LAG galdetu.PRTZ MEND P LAG gainditu.PRTZ ART azterketa ‘Ea azterketa gainditu duzun galdetu dute.’ 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz 107 Sintagma horren kokapenari dagokionez Rizzik (2001) topikoekin, fokuekin eta nz-hitzekin duen banaketari erreparatzen dio eta sintagma hori Indar Sintagmaren eta Topiko Sintagmaren artean agertzen dela ondorioztatzen du; honako banaketa proposatzen du: (58) [IndarS [GaldS <se, si> [TopS [FokS [JokS [….] ] ] ] ] ] (Rizzi 2001) Eskema horretan gaztelaniazko que Indar buruan eta si Galdera sintagmaren buruan agertzen dira. Honaino, beraz, galdera partikulei ezker periferian esleitutako hiru kokagune: lehenengoa Indar burua, bigarrena Jokatutasun burua eta hirugarrena Galdera burua. 19 Arestian esan dut direlako galdera partikulez gain, bestelako partikula modalak ere kokatu dituztela ezker periferian. Horietako batzuk Indar Sintagman/ Konplementatzaile Sintagman agertzen direla proposatu dute hainbatek (Coniglio eta Zegrean 2012; Del Gobbo eta beste 2015); esate baterako, errumanierazko oare: (59) Oare unde va pleca Ion mâine? P non GER alde.egin Jon bihar ‘Nora alde egingo ote du Jonek bihar?’ (Coniglio eta Zegrean 2012: 240) 19 Gaskoizko datuei begiratuz gero eta Morinen (2013) azterketari jarraituz gero, hizkuntza horretako zehar galdera absolutuetan Galdera sintagman se morfema gauzatzen da eta, topikorik baldin badago, Jokatutasun burua ere gauzatuta agertzen da e partikularen bidez: (i) Que ‘m demandi [se lo gat e drom]. P 1SG.DAT galdetu MEND ART katu P lo.egin ‘Katua ea lotan ote dagoen galdetzen diot neure buruari.’ (Morin 2013: 142) Bestalde, galdera ez diren beste testuinguru batzuetan que azaltzen da mendeko deklaratiboetan, Indar buruan kokatua: (ii) Que soi segur que las arhagas que son maduras P nago ziur MEND ART marrubi P izan helduak ‘Marrubiak helduak direlako ziur nago.’ (Morin 2013: 142) Beraz, hizkuntza horretan galderetan bi markatzaile ager daitezke eta bakoitza sintagma baten burua da; polaritatezko galdera zuzenetan e partikula nahitaez erabili behar da eta, partikula horren banaketa aintza hartuz, Morinek Jokatutasun burua okupatzen duela proposatzen du. Are gehiago, que menderagailuaren kokapena ere kontuan hartuta, Indar buruaren, Galdera buruaren eta Jokatutasun buruaren ebidentzia ematen ei digu gaskoiak. 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 108 Partikula honek zehar galdera baten indarra modifikatzen du hiztunak bere buruari proposizioa galdetuko balio bezalako efektua, ironia edota zalantza kutsua gehituz (Coniglio eta Zegrean 2012). Kokapen horretan agertzea, beraz, justifikatuta legoke partikulek indar ilokutiboan duten eragina hizkuntza hauetan agerian gauzatzen baita, partikulak DenbS eremuan dituzten hizkuntzetan (alemanean kasu) ez bezala (Zimmermann apud Egg eta Mursell 2017: 20). Alegia, azken hizkuntza motan partikulen IndarS-rako mugida edo komunztadura ezkutu bat gertatzen dela iradokitzen dute hainbatek (Zimmermann 2004; Grosz 2005; Bayer eta Obenauer 2011; Struckmeier 2014; Bayer eta Trotzke 2015; Abraham 2017) partikulen eta indarraren arteko harremana azaltzeko; oraingo kasuan, ordea, azalekoa da harremana: (60) [IndarS/ JokS Nz Indar/ Jok iQ, iQIndar[] [TopS [PrtS Prt uQIndar [] [(AdbS*) [AS/aS … ]]]]] > [IndarS/ JokS Nz Indar/ Jok iQ, iQIndar [4] [TopS [PrtS Prt uQIndar [4] [(AdbS*) [AS/aS … ]]]]] (Bayer eta Obenauer 2011: 464) Bayer eta Obenauerrek (2011: 464) adibide horren bidez adierazten dutenez, Indar/Jok buruan dagoen tasunak partikularekin bat eginez eragiten dio partikularen ekarpenak indar ilokutiboari. Honez gain, kokagune hori esleitzeko ebidentzia sintaktikoak ere ematen dituzte Coniglio eta Zegreanek (2012) eta Del Gobbo eta bestek (2015). Autore hauek italierazko eta errumanierazko datuetan eta italierazko eta mandarinerazkoetan oinarritzen dira, hurrenez hurren, partikula mota bi bereizteko: KonpS-koak eta DenbS-koak. Perpaus mailan okupatzen duten gunea eta beste osagai batzuekin erakusten duten banaketa desberdinak dira partikula mota hauen artean bereizteko argudioak: lehenengoak perpaus hasieran azaltzen dira, ezker periferiara mugitutako osagaien eta nz-hitzen aurretik; 20 azkenak, ordea, aditz jokatuaren eta subjektua den izenordain zehaztugabeen (ing. bare quantifiers euren terminologia) ostean agertzen dira. 21 Alegia: 20 Del Gobbo eta bestek (2015) perpaus hasieran eta perpaus amaieran agertzen diren partikulak kokagune berean ipintzen dituzte, i.e. KonpS-n. Euren arteko aldea azaltzeko honakoa proposatzen dute: partikula perpaus hasieran agertzen denean DenbS ez da [espez, KonpS] gunera igo; partikula perpaus amaieran azaltzen denean, DenbS [espez, KonpS] gunera mugitu da partikulak erakarrita. Izan ere, ezaugarri honek, i.e. sintagma oso bat espezifikatzaile gunera erakartzeko aukera izateak, KonpS-ko eta DenbS-ko partikulak bereizten ditu. 21 Coniglio & Zegreanek (2012) diote hainbat partikula kokagune bietan ager daitezkeela. 3.4 Partikulen kokagune sintaktikoaz 115 dute: alde batetik, konpromiso edo jarrera adierazten duena zuzenduarenganako deia delakoa baino proposiziotik hurbilago sortu behar da, hiztunak proposizioa baloratu ostean, hizketara bidaltzen duelako, publiko egiten duelako (cf. Frey 2018); beste alde batetik, hainbat analisik (Heim eta beste 2014; Heim eta beste 2016; Wiltschko 2017), aurrekoek (e.g. Speas eta Tenny 2003) ez bezala, hiztunarekin zerikusia duten sintagmak entzulearekin lotuta daudenen o-komandopean kokatzen dituzte, eurek azaltzen duten bezala, hiztunak duen konpromiso mailari entzulearen ikuspuntua gehitzen baitzaio. Hierarkia hori aurrekoarekin bat egin ondoren, honako egitura dugu: (76) Banaketa hau medumba hizkuntza bantuak erakusten ei du; Heim eta bestek (2016) a partikula mota bi bereizten ditu hizkuntza horretan, beste testuinguru batzuetako ebidentzian oinarrituta. Lehenengo a hiztunarekin eta bere ikuspuntuarekin lotua eta bigarren a zuzenduarenganako deia delakoarekin: (77) [ [ [KonpS mʉ ɣʉ ʙʉ swə] [HiztS a] ] [CoA a] ] ? 1SG eduki txakur berri P P ‘Txakur berri bat dudala?’ (Heim eta beste 2016: 122) 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 116 Azkenik, Haegemanen hipotesia ez bezala analisi hau perpaus hasieran eta amaieran agertzen diren partikulei ez ezik, perpaus barruan agertzen direnei ere, e.g. alemanezko partikula diskurtsiboei, aplikagarria izango litzaieke (ikus Thoma 2016): (78) Da Hansi geht fei äh zum Eikaffa. ART Hansi doa P P ADL.ART erosketa ‘Hansi erostera doa FEI ÄH.’ (Wiltschko eta Heim 2016) Hala ere, ez dute perpaus barruan partikula duten egituren xehetasunik eskaintzen; hots, zelan eratortzen diren hitz-ordena zuzena lortzeko. Atal honetan zehar, beraz, partikula modalen kokapena arakatzen duten hainbat hipotesi ekarri ditut mahai gainera. Aurreko atalean ez bezala, kasu honetan ikergai honek ez du eztabaidarik sortu gramatika lanetan; egia esan, eremu jakin bati esleitutako partikulak ez dira beste eremu batzuetan kokatu ohi hipotesi desberdinetan. Beraz, partikulen banaketa eta kokapen horien aldeko argudioak argiak bide dira. Laburbilduz, hiru eremu desberdin erakutsi ditut gramatika lanetan topatutako azterketak aintzat hartuta: erdiko eremua edo DenbS eremua, ezker periferia edo KonpS eremua eta, azkenik, Hizketa Ekintza eremua. Eremu horien barruan kokapen desberdinak proposatzen dira, bai ezaugarri sintaktikoetan, bai arrazoi pragmatikoetan oinarrituz. Hala ere, eremu horietako kokapen horiek ezaugarri batean datoz bat: hiztunak duen proposizioaren gertagarritasun maila, mezuarekiko konpromisoa eta abar adierazten dituzten partikulak hiztunaren edota entzulearen hizketarekin duten harremana adierazten dutenak baino beherago daude egitura sintaktikoan. Ezaugarri hau nabarmendu nahiko nuke, partikula modalak aztertzerakoan (cf. §5 eta §6) gogoan eduki beharreko ezaugarria baita. 3.5 Kapituluaren laburpena Kapitulu honetan partikulen inguruan gramatika lanetan sortu diren eztabaida sintaktiko nagusiak plazaratzea eduki dut helburu. Hasieran partikulen kategoria lausoa eta, egun oraindino, zehaztugabea dela erakutsi dut multzo berean funtzio desberdinetako osagaiak eta izaera nahiz kokapen sintaktiko desberdinetakoak biltzen baitira; hala ere, ezaugarri bi 3.5 Kapituluaren laburpena 117 azpimarratu ditut: a) partikulak urritasun handiko izaera duten osagaiak dira; eta b) funtzio bat baino gehiago betetzen ei dute pragmatikoki, ez sintaktikoki. Definizio horretan osagai kopuru handia sartzen denez, partikulen azpitalde jakin bati erreparatzea erabaki dut, i.e. partikula modalei edo diskurtsiboei, tesi honetan aztertutako partikula mota horietakoak baitira. Ikergaia zehaztuta, partikula modalak arakatu ditut: batetik, ikuspuntu sintaktikoak eztabaida sortu du partikulak buruak direla eta sintagmatikoak direla defendatzen dutenen artean; bestetik, partikulak hiru eremutan kokatuak izan dira, DenbS eremuan, KonpS eremuan eta HeS eremuan, ebidentzia sintaktiko zein pragmatikoetan oinarrituz. Partikulen izaera sintaktikoari dagokionez, hizkuntza batzuei hipotesi biak aplikatu zaizkiela erakutsi dut, alemanari kasu. Alegia, Groszek (2005), Conigliok (2007b; 2008) eta Cardinalettik (2011) alemanezko partikulek izaera sintagmatikoa dutela diote; Bayerrek (2009), Bayer eta Obenauerrek (2011) eta Struckmeierrek (2014), aldiz, partikula berak buruak direla argudiatzen dute. Azkenek ezaugarri eta murriztapen sintaktikoak, batez ere, hartzen dituzte kontuan; dena den, Gutzmanni (2015) jarraituz, batzuk baztertu ditut, honakoak onetsita: a) partikulek kokagune finkoa dute; b) aditz mugidak eraginda, kokagune finko horretatik alde egin dezakete; c) haietako asko klitikoak dira, murriztapen fonologiko-prosodikoetan igartzen den moduan. Izaera sintagmatikoaren aldekoek, ordea, ez ei dute hainbeste argudio (Coniglio 2007b; 2008). Nabarmentzekoa da Cardinalettiren (2011) lana, bertan hiru adberbio mota bereizten baitira ezaugarri morfonologikoetatik, batez ere, abiatuta: adberbio osoak, ahulak eta klitikoak; partikulak azken biekin lotzen ditu. Azpimarratuko nituzkeen argudioak honakoak dira: a) partikulek ez dutela preposizioak bezalako buruen ezaugarri fonologiko-prosodikorik, hala nola bokalak luzatzea edo azentua edukitzea; b) sintaxiari dagokionez, Conigliok (2007b; 2008) erakusten duela partikula modal biren artean DetS edo PS bat ager daitekeela eta horrek, bere ustez, partikulak buruak ez direlako froga dakar; c) Conigliok ere argudiatzen du partikulek, islapen nagusiko izaera edukiz gero, ez luketela aditzaren ezker periferiarako mugimendua oztopatu beharko edo ez liratekeela berarekin batera mugituko, buruz buruko mugidaren ondorioz. Eztabaida hori albo batera utzita, partikula modalak egitura sintaktikoan agertzen direneko kokapenak aztertu ditut. Kasu honetan gehienetan argudio sintaktikoak nahiz pragmatikoak uztartzen dituzte hiru eremu horietan zehar kokagune desberdinak 3. Partikula kategoria gramatika lanetan barrena 118 proposatzeko. Hipotesi horietatik honako ezaugarriak nabarmendu nahiko nituzke: a) hizkuntza berean gune desberdinak gauza daitezke, partikula bat baino gehiago azal daitezke eta; b) hizketa ekintzaren, entzulearen eta hiztunaren arteko harremana islatzen duten partikulek hiztunaren proposizioarekiko jarrera adierazten duten partikulak besarkatzen dituzte analisi guztietan; c) azken ezaugarrietatik abiatuta, kanpoeta barne-partikulak (Kuong 2008) edo goieta behe-partikulak (Corr 2015; 2016) bereizten dira. Kapitulu honetan, hartara, hizkuntza desberdinetatik bildutako datu eta ezaugarriak baliagarriak izango zaizkit euskarazko partikula modalak aztertzean, hurrengo kapituluetan erakutsiko dudan bezala. Dena den, gramatika lanetan jorratu eta jorratzen diren ikergaiei euskararen ikuspuntutik heldu baino lehen, euskarazko partikulak aurkeztu eta deskribatuko ditut hurrengo kapituluan (§4). 119 4 Euskarazko partikulak: analisi orokorra 4.1 Sarrera Hirugarren kapituluan partikulen gaineko literatura berrikusi eta tesi honen ikergaiaren abiapuntua ezarri ostean, kapitulu honetan euskarazko partikulak aztertuko ditut. Dena den, ez dut partikulek duten aldakortasuna ikertuko; aitzitik, aztergaia mugatu eta oraingoan jokabide kanonikoari jarraitzen dioten partikulak arakatuko ditut xeheki, euskalki guztietan dokumentatzen den erabilera hain zuzen ere: (1) a. Asier eta Mikel Bordelera joan omen dira. b. Asier eta Mikel ez omen dira Bordelera joan. Erabilera kanoniko horretan partikula aditz jokatuaren aurrean azaltzen da beti. Honen aldean ekialdeko hizkeretan jokabide ez-kanonikoa dute omen (ikus Etxepare 2010; Etxepare eta Uria 2016) eta ote partikulek: (2) a. Nork ote jan züan? (Casenave-Harigile 1997) b. Ez dokeda ote nik egin ñoriataz nai duana? (Estornés 1982a: 80) 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 120 Bigarren jokabide hau aurrerago (§7) ikertuko dut zehatz-mehatz. Oraingoz (1) bezalako jokabideari bakarrik erreparatuko diot. Beraz, partikula modalen erabilera kanonikoa jarraian azalduko dudan bezala aztertuko dut. Lehenengo eta behin, euskalaritzan partikula kategoriaren barruan kokatu diren eta etiketa hori eslei lekieken osagaiak aurkeztuko ditut (§4.2); halaber, atal berean lan honetan partikula modaltzat jotzen ditudanak azpimultzotan bana daitezkeela erakutsiko dut, interpretazioaren edo perpaus motaren arabera. Ondoren (§4.3), partikula horien deskribapen sintaktikoari ekingo diot: perpaus mailan okupatzen duten gunea (§4.3.1); tradizionalki deskribatu zaien izaera klitikoa (§4.3.2); partikulak argumentuak hautatzen dituzten osagaiak direlako hipotesia (§4.3.3); ezeztapenarekin duten jokabidea (§4.3.4); partikuletan identifikatzen den origo shift fenomenoa (§4.3.5); eta partikulen arteko bateragarritasuna (§4.3.6). Euskarazko partikula modalen propietateak mahaigaineratuta, 3.3 atalean plazaratutako eztabaidari helduko diot, i.e. ea buruak ala islapen nagusiak diren. Horretarako, 4.4.1 azpiatalean euskal partikula modalen buru izaeraren aldeko argudioak egokiak ote diren aztertzeaz gain, islapen nagusiko izaeraren aldeko probak erkatuko ditut euskal partikula modalen ezaugarriekin 4.4.2 azpiatalean, buruak direla ondorioztatuta. 4.2 Zeintzuk dira partikula modalak? Partikula modalena 1 kategoria itxia bada ere, 3.1 atalean esan dudan bezala, ez dago argi kategoria horren barruan taldekatu behar diren osagaiak eta euren ezaugarri bereizgarriak zeintzuk diren. Hori dela eta, tradizionalki euskalaritzan partikula modaltzat jo diren horiei kide berriak gehitu zaizkie azken urteotan, ikergai honek arreta handiagoa hartu duen heinean. Euskaltzaindia (1987) abiapuntu hartuz gero, “aditz multzoari erantsitako bestelako osagaiak” azpiatalaren barruan topatzen ditugu ohiko partikula modalak: al¸ahal, bide, ei, omen (emen) eta ote (ete). Hauez gain, antzeko funtzioa duen beste kide bat agertzen da, -a markatzaile interrogatiboa hain zuzen ere: 1 Beste hizkuntza batzuetan partikula modala terminoaz gain, partikula diskurtsiboa ere erabilia izan den arren, euskalaritzan bigarren izendapenak ez du tradiziorik eta partikula modala etiketapean identifikatuak izan dira lan gehienetan (Albizu 1991; Elordieta 1997; Arregi eta Nevins 2012, besteak beste). Hori dela eta, partikula modala terminoa hobetsiko dut euskarazko partikulei dagokienez, guztiak modalitatearekin lotuta ez badaude ere. 4.2 Zeintzuk dira partikula modalak? 121 (3) Ikusi al du aitak Txiki? (4) Aitak Txiki ikusi ahal du. (5) Aitak Txiki ikusi bide du. (6) Aitak Txiki ikusi ei dau. (7) Aitak Txiki ikusi omen du. (8) Ikusi ote du aitak Txiki? (9) Ikusi dua aitak Txiki? Jarraian erakutsiko dudan bezala, partikula hauek guztiek hiztunaren edota entzulearen jarrera zehazten laguntzen duten arren, hots funtzio pragmatikoen aldetik bat datozen arren, aldea sumatzen da maila sintaktikoari dagokionez. Bestalde, zerrenda horri kide gehiago erants dakizkioke hirugarren kapituluan ondorioztatutako ezaugarriak gogoan hartuz gero: a) sintaxiaren eta morfonologiaren aldetik urritasun handiagoko osagaiak dira; b) ez dute interpretazio argirik, erabilera pragmatiko asko adieraz baititzakete; eta c) indar ilokutiboarekin edo diskurtsoarekin daude lotuta. Beraz, tradizioan partikula modalak etiketapean agertu ez diren osagaiak talde honen barruan sailka litezke, hala nola ba(da), aspektua markatzen duen ohi, perpaus amaierako baina edo gero, galderetako ezta?, ez?, ala?, baita esaldi amaierako e bezalakoak (Lizardi-Ituarte 2019a) ere: 2 (10) Nora zoaz ba(da) hain berandu? (11) Jatetxe horretan bazkaldu ohi du. / Jatetxe horretan bazkaltzen ohi du. (12) Zuk ulertu duzu baina? (13) Handia da, gero! Horrelakorik entzun behar izatea ere! (Zubiri eta Zubiri 1995: 577) (14) Tamara Gabonetan etorriko da, ezta? / ez? 2 Zuberoako eta Garaziko euskarak talde honen barruan sar litekeen beste osagai bat du, i.e. ehi. Bera aditz lexiko baten erroari lotzen zaio eta aditz lexikoak adierazten duena erraza dela definitua izan da (Mitxelena eta Sarasola 2017): (i) Arabez mintzatzaileek ikas-ehi zuten [hebreera]. Lehenengo begiratuan ematen du aditz lexikoaren hautaketa argumentala mantentzen dela; era berean, aditz laguntzaileak ere aukeratzen dituzte ehi atzizkia duten aditzek. Dena den, morfema honek ikerketa sakona merezi du bere izaera argitzerakoan. 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 122 (15) Bazatoz, ala? (16) Ez esan inori e! (Lizardi-Ituarte 2019a) Azken hauek bezalako partikulek garrantzia hartu dute azkenaldian beste hizkuntza batzuetan partikula modalen gainean egindako ikerketetan, lan ugarik (Waltereit eta Detges 2007; Malamud eta Stephenson 2014; Corr 2015; 2016; Heim eta beste 2016; Wiltschko 2017; Castroviejo 2018) agerian uzten dutenez. Euskarazko partikulen zerrenda luza daitekeen arren, oraingoan Euskaltzaindiak (1987) elkarrekin multzokatutako horiei bakarrik erreparatuko diet, alegia (3-9) adibideetan bildutakoei. Dena den, partikula horiek ez dute kategoria homogeneoa osatzen, euren interpretazioa irizpidetzat hartuz azpitalde desberdinetan bana daitezke eta. Azpitalde hauek bat datoz neurri handi batean Cinqueren (1999) hainbat bereizketarekin; Haddicanek (2001) honetaz ohartuta honela bereizten ditu partikulak nahiz aditz modalak: (17) a. al - Hizketa ekintza Modalitatea; b. ote - Ebaluazio modua; c. ohi - Aspektu ohikotasuna; d. ari - Aspektu progresiboa; e: omen / bide - Ebidentzialtasun modalitatea; f. behar - Behar-modua; g. nahi - Nahimen-modua; h. ahal - Erro-modua. Hein batean Haddicanen (2001) bereizketa horrekin bat nator, atal honetan zehar aztertuko ditudan partikulei begira: erdialdeko euskalkiaren al hizketa ekintza taldearen barruan kokatuko nuke Cinqueri (1999) jarraituz, edo omen ebidentzialtzat hartzen dut; dena den, bide-ren edo ote-ren sailkapena ez zait egokia iruditzen: lehenengoa, kutsu ebidentziala eduki dezakeen arren, epistemikoa da (Korta eta Zubeldia 2016) semantikoki eta bigarrena ere epistemikotzat jotzen dut, ondoren (§5.3.7) argudiatuko dudan bezala. Bestalde, Haddicanek zerrendatzen ez duen mendebaldeko ei ere ebidentziala dela onartzen dut Euskaltzaindiari 4.2 Zeintzuk dira partikula modalak? 123 (1987) eta Zubeldiari (2010) jarraituz. 3 Halaber, Haddicanen (2001) zerrendan ez dagoen ahal partikula epistemikotzat jotzen dut; honetaz ere aurrerago (§5.3.2) sakonduko dut. Hau guztiau aintzat hartuta, honako sailkapena proposatzen dut: (18) a. Partikula ebidentzialak: ei eta omen (emen). 4 b. Partikula epistemikoak: ahal, bide eta ote (ete). c. Galdera partikulak: -a eta al. Sailkapen hori partikulek perpausean betetzen duten funtzioaren araberakoa da; hala ere, bestelako sailkapenak proposa litezke agertzen direneko perpaus motaren arabera; esate baterako: (19) a. Adierazpen-perpaus edo deklaratiboetan: ahal, bide, ei, omen (emen) eta ote (ete). 5 b. Galderetan: -a, al, ahal, eta ote (ete). 6 c. Aginteretan: bat ere ez. d. Harridurazkoetan: ahal eta ote. e. Alegiazkoetan: ahal. Hona hemen perpaus mota bakoitzaren adibideak: (20) a. Lapurrak sartu omen dira. [Adierazpen-perpausa edo deklaratiboa] b. Euria egin ote du? [Galdera] c. Nik al dakit! (al = ahal) [Harridurazkoa] 3 Hala ere, Zubeldiak (2010) aitortzen du ei eta omen parekatzeak arinkeriaz jokatzea suposatuko lukeela, egun mendebaldeko partikularen azaleko ekarpena bakarrik ezagutzen baitugu. Bestela esanda, xehetasunez ikertu beharreko kontua da ei partikularen erabilera; hori aztertuta, partikula ebidentzialen taldekatzea egokia ote den argitu ahalko da. 4 Zubeldiak (2010) proposatzen du omen-en bitartez hiztuna ez den beste batek esandakoaren berri ematen dela. Horrez gain, hainbat kasutan (baina ez beti) ziurgabetasuna igar daiteke omen-dun perpausetan; alabaina ñabardura hori bigarrenkaria dela dio Zubeldiak, partikularen lehenengo funtzioa ebidentzialtasuna dela identifikatzen baitu. 5 Lafittek (1944: 448), Euskaltzaindiak (1999: 76) eta Caminok (2004: 477) -(e)n menderagailua hartzen duten adierazpen-perpausen barruan aipatzen dituzten hainbat predikatutan ager daiteke ote partikula, beldur, (ez) uste, iduritu/ iruditu. Aurrerago (§5.4.2) ekarriko dut gai hau mahai gainera. 6 Aritz Irurtzunek (a.k.) adierazi dit bere hizkeran, i.e. Errenteriakoan, omen galderetan ere erabil daitekeela, proposizioari kutsu erretorikoa emanez. 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 124 d. Euria egingo ahal du! [Alegiazkoa] Horrela bereiziko nituzke partikulak perpaus motaren parametroa abiapuntu izanda. Bestalde, partikula guztiak ezin ei dira mendeko testuinguruetan erabili (Coniglio eta Zegrean 2012); horrelako testuinguruetan agertzeko aukera oinarri hartuz gero, honelakoa izango litzateke sailkapena: (21) a. Perpaus nagusietan agertzen diren partikulak: -a, al¸ahal, bide, ei, omen (emen) eta ote (ete). b. -(e)n menderagailuaz markatutako mendeko perpausetan ager daitezkeenak: al, ahal, bide , ei, omen eta ote (ete). c. -(e)la menderagailuaz markatutako mendeko perpausetan ager daitezkeenak: ahal, bide eta omen. 7 Hona hemen testuinguru horiei dagozkien adibideak: (22) a. Bai, uda bide zen, garai epelen bat behintzat. (Jimenez apud Korta eta Zubeldia 2016: 18) [Perpaus nagusia] b. Ez dakigu Franois de Maytie apezpikuak berak idatzi ote zuen, ala horren manuz Belapeyrek. (Davant 2008: 19) [-(e)n-dun mendeko perpausa] c. Bere izena Kijada edo Kisada omen zela diote, honetan ez baitatoz batera alegia, gai honetaz idatzi dutenak; baina egia-itxurak liokeenez, Kijana zeritzan. (Ezkiaga apud EHUko Euskara Institutua 2009) [-(e)la-dun mendeko perpausa] Beraz, ikuspuntu horren arabera partikula horiek ez dute talde homogeneoa osatzen; aitzitik, euren artean alde nabarmenak egon daitezke erabilpenari nahiz testuinguruei dagokienez. Hala ere, partikula horiek guztiak elkarrekin multzokatzeko ebidentzia argia dago euren jokabide sintaktikoari erreparatuz gero. Euskaltzaindiaren (1987) izendapenak iradokitzen duenez eta hurrengo atalean erakutsiko dudanez, partikula horiek guztiek 7 Ote-ren kasuan ekialdeko hainbat hizkeratan -(e)lako menderagailuarekin batera agertzen da; gai honi aurrerago (§7.6) atalean helduko diot, baina oraingoz partikulen jokabide orokorra hartuko dut aintzat. 4.3 Partikula modalen sintaxiaz 131 Adibideetan igar daitekeen bezala, baldintza hauek aditz trinkoak dituzten perpausetan bakarrik topatzen dira; aditz perifrastikoak dituztenetan, aldiz, aditz lexikoaren eta laguntzailearen artean agertzen baita partikula, (cf. 23). Ebidentzia sintaktiko hauetan oinarrituta ondorioztatzen dut: a) partikulek aditz jokatuarekin bat eginez hitz morfonologikoa osatzen dutela; b) aditz jokatua gauzatzeak bakarrik ahalbidetzen duela partikulen agerpena; c) aditz jokatuari atxikitzen zaiola eta berari lotuta mugitzen dela perpausaren kokagune desberdinetan zehar; eta d) aditz jokatuak eta partikulak osagai bakarra bezala konputatzen dutela sintaxian. Honen aldeko ebidentzia arlo fonologiko-prosodikoan ere topa daiteke. Arlo honek sakon aztertzea merezi du, baina horrek tesi honen xede eta izaeratik aldenduko gintuzke; beraz, hizkera desberdinetan jasotako datuak emango ditut labur, partikula guztiek euskalki guztietan hala jokatzen dutela aurresuposatuta, orokortzeak dituen arriskuez jakitun nagoen arren. Partikulen eta aditz jokatuen artean hainbat bilakabide morfonologiko gauzatzen dira, hala nola (54-55) adibideetako ozenen fortitioa (de Rijk 2008) edo (56-59) adibideetako bokal igoera eta asimilazioa (Elordieta 1997), besteak beste. Ikus ditzagun adibide batzuk: (54) Ondo altzabe? [al zabe > altzabe] (55) Ea Kanillo arrantzalea nun bizi zan galdetu omentzon. [omen zon > omentzon] (Barandiaran 1972) (56) Apurtu eižeban. [ei eban > eižeban] (Elordieta 1997: 129) (57) Txakurra, horrek ekarri eiban. [ei eban > eiban] (Monforte 2015) (58) Juez soberanuec berac acuseuco eitus [ei ditu(e)s > **eittu(e)s > eitu(e)s] (Ulibarri 2015: 194, 394) (59) Etortzen oti aa? [ote da > ote aa > oti aa] (Navarro eta beste 2008: 391) Azkenak, batez ere, arreta merezi du partikulan bertan gauzatzen baita bilakabidea; aurrekoetan, ordea, aditz laguntzailean. Gainera, ‘ea > ia’ bilakabidea ez da ohikoa horrelako testuinguruetan, hots partikula baten eta aditz jokatuaren artean, izenen eta determinatzaileen 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 132 artean baizik, etxea > etxia 15 alegia. Beraz, Lizarraga Ergoieneko hizkeraren datuak interesgarriak dira oso, partikulen eta aditz jokatuaren arteko harreman morfonologiko estua agerian uzten baitute. Halaber partikulek aferesia jasan dezakete testuinguru jakin batzuetan: bateko, aurretik duen aditz lexikoaren azken silabaren kodaren arabera eta, besteko, aditz lexikoarekin eta jokatuarekin batera osatzen duen unitatearen prosodiaren arabera. Partikula bitan igartzen da aferesia: omen eta ote. Hauek normalean bigarren silaban jasotzen dute azentua hainbat hizkeratan, Lesakako eta Azpeitiakoak kasu: 16 (60) Zer nahi [ote’ dute’]? Azentua partikularen bigarren silabak jasotzen badu eta aditz lexikoaren azken silabaren koda ozena ez bada, orduan aferesia gauza daiteke: (61) Nun laga [(e)te’ (d)et] periodikua? (62) Orrek nora te yosak? [Horiek nora ete zoazak?] (Gaminde 2001b) (63) Loak artu (o)mentzun ta eerki lo in. (Barandiaran 1972) Azkenik, partikula modal guztiek aditz lexikoarekin eta jokatuarekin unitate prosodikoak osatzen dituzte, edo aditz trinkoen kasuan polaritatezko morfemekin eta aditz jokatuarekin (Txillardegi 1984: 411; Elordieta 1997: 183); galdera da ea berez azentudunak ote diren ala ez. Galdera hau erantzutea zaila da, partikulak beti aditz jokatuarekin batera agertzen baitira, eta beraz ezin da jakin azentua berezkoa den ala aditz jokatuarekin bat egitean prosodia patroia hartzen duen, berez hitz prosodikoa osatzen ez duten hitzek, klitiko 15 Horrelako bilakabideak dituen hizkera bat Lekeitiokoa da, Elordietaren (1997) aztertzen duen hizkera alegia, eta ez du ete partikulan bilakabide morfonologikorik antzematen. Honen arrazoiak bilakabidearen indarrarekin zerikusia bide du, hizkera batzuetan asimilazio edo disimilazio bilakabide horiek gauzatzeko eremu eta hurrenkera mugatuak dituzte eta. 16 Euskararen Herri Hizkeren Atlasean (Euskaltzaindia 2016) 1754. mapan galdera partikularen gaineko informazioa bildu dute; Azkoitiko eta Azpeitiko hizkerei begiratuz gero, azentua toki desberdinetan kokatu dutela ikus daiteke: (i) Azkoitian: eñ ál du? (ii) Azpeitian: eñ al dú? Gure datuak bat datoz horrekin, Azpeitian bigarren silabak jasotzen baitu azentua. 4.3 Partikula modalen sintaxiaz 133 batekin bat egitean, sortzen dutelako hipotesiaren ildotik (Condoravdi eta Kiparsky 2002: 9). 17 Aurreko ebidentziak aintzat hartuta, azkenaren alde egingo dut; izan ere, partikula bisilabikoek lehenengo zein bigarren silaban jaso dezakete azentua aditz jokatuaren tamainaren arabera. Ikus dezagun zubererak eskaintzen digun ebidentzia: (64) Bil [o’the dai’te] elhorrietan mahaxic edo phicorik naharretan? (Inchauspe 1856) Lehenengo silaban jasotzen du ote-k azentua, aditz jokatuak silaba bi baditu; aditz jokatua silaba bakarrekoa denean, aldiz, partikularen bigarren silabak jasotzen du azentua: 18 (65) Ni othe’ niz? (Inchauspe 1856) Dena den, arestian esan bezala, gai honek azterketa sakona beharko luke eta, beraz ebidentzia hauekin zuhur jokatu beharko litzateke. Hala ere, sintaxiak erakusten dituen ebidentziekin bat datoz: partikulek aditz jokatuekin bat egiten dutela; are gehiago, klitikoak direla frogatzen dute arlo prosodiko-fonologikotik ez baitu ematen berezko azentua dutenik 19 17 Condoravdi eta Kiparskyk (2002: 9) grekerazko partikula modalen eta aditzaren aurreko klitikoen kasua dakarte, biek ez baitute euren horretan hitz prosodikorik eratzen; biek bat egiten badute, ordea, osatu egiten dute: (i) na ítose koundá m, to gaidúr ná to pjásoum ton (…) P zinen gertu ni ART asto P KL hartu.1PL ziren ‘Nire ondoan egon bazina, astoa harrapatuko genuen.’ 18 Antzeko iritzikoa da Altube (1930); berak dio aditz trinkoek partikula modalekin bat egitean euren patroi prosodikoa aldatzen dela. Beraz, aditz sintetikoek lehenengo silaban jasotzen duten azentua partikula modaletara pasatzen dela: monosilabikoak diren partikulen kasuan, silaba bakarrak jasotzen du, i.e. al eta ei partikulen kasuan; bisilabikoen kasuan, berriz, bigarren silabak jasotzen du azentua, i.e. bide, omen eta ote partikulen kasuan. Errepara diezaiegun berak eskainitako adibideei: (i) a. dátor > éi-dator b. dátor > ál-dator c. dátor > bidé-dator d. dátor > omén-dator e. dátor > oté-dator Data hauek xehez eta kontuz kontuan hartu beharko lirateke, patroi prosodikoa aldakorra dela ematen baitu. Dena den, aditz jokatuen eta partikulen arteko bat egiteak prosodian eragina duela erakusten du zalantzarik gabe. 19 Egia esan, gai eztabaidagarria da, bai euskalaritzan, bai beste hizkuntza batzuei dagokienez (Thurmair 1989; Coniglio 2007b; Cardinaletti 2011; Egg eta Zimmermann 2011; Struckmeier 2014, besteak beste); bestalde, aditz jokatuek ez dutela estres nagusirik jasotzen ere aldarrikatu izan da (Elordieta eta Haddican 2016). 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 134 eta klitikoak edo fonologikoki ahulak diren osagaiek jasaten dituzten bilakabideak agerian dituzte (bokal igoera, sandhi erregela eta aferesia). Ondorioz, euskarazko partikula modalak fonologiko-prosodikoki klitikoak direlako ideia nabarmendu nahiko nuke. 4.3.3 Albizuren (1991) partikula argumentatzaileen hipotesia Aurreko azpiatalean erakutsi dut partikulek aditz jokatuarekin bat egiten dutela; dena dela, Albizuren (1991) lanean azpimarratzen denez, partikulak ez ei dira edozein aditz laguntzailerekin bateragarriak: (66) a. Pellok edan (omen) duela esan du Mirenek. b. Pellok edan (*omen) dezala esan du Mirenek. (Albizu 1991) (67) a. Irabaziko ahal duzu! b. Irabaztea / irabaz dezazula desiratzen dut. c. *Irabaz ahal dezazula desiratzen dut. Ebidentzia honetan oinarrituz, Albizuk (1991) proposatu zuen partikulek aditz jokatu mota hautatzen dutela, izan eta **edun onargarriak eta **edin eta **ezan onartezinak direlako ondorioa plazaratuta. Dena den, baieztapen hau ez da guztiz egia, partikula modalek **edin eta **ezan laguntzaileen -ke-dun formak har ditzakete eta: (68) Mendiak mugi omen daitezke fedeaz. (Oñederra 1999) (69) Ez ote dezake gauza bera egin Koxe harginak? (Larzabal 1991[1964]) Hala ere, ezin dira laguntzaile horiek -ke gabeko formekin batera agertu, hots aginteretan 20 eta delako subjuntibozko formetan: (70) Etor zaitez! / *Etor bide zaitez! (71) Zatoz hona! / *Ahal zatoz hona! 20 Gutzmannek (2008: 160) dio partikula modalak ezin direla aginteretan erabili perpaus mota honek ez duelako partikulak modifika dezakeen operatzaile epistemikorik. Iritzi berekoa da Siemund (2018: 132), aginterei ezin zaiela epistemikoki eragin alegia. 4.3 Partikula modalen sintaxiaz 135 Beraz, Albizuk ez bezala, ez dut uste partikulek laguntzaile mota aukeratzen dutenik, gehienez partikulek eta perpaus motak lotura daukatela esan liteke. Aurretik (§2.4) proposatu dudan bezala, IndarS-k JokS-rekin komunztatu eta bertan ere perpaus mota ezartzen da; ondoren, Arregi eta Nevinsen (2012) ildotik, aditz jokatua Jok buruan eratzen da, beraz Denb buruak Jok buruarekin bat eginez [uperpaus mota] tasunak delako testuinguruan aditz laguntzaile mota zehaztu eta zilegiztatzen du, hots izan/ **edun edo **edin/**ezan den: (72) [IndarS Ø[indar, Q] [JokS [DenbS [AS …. ] Denb ] Ø[jok, uperpaus mota:__] ]] > [IndarS Ø[indar, Q] [JokS [DenbS [AS …. ] Denb ] Ø[jok, uperpaus mota: Q] ]] > [IndarS Ø[indar, Q] [JokS [DenbS [AS …. ] [ti]] [(Denbi - Ø[jok, Q]) → izan/ **edun/ **edin/ **ezan]]] Gauzak horrela, esango nuke partikulek ez dutela aditz jokatu mota edo perpaus mota hautatzen, ezta alderantziz ere. Aditz jokatu motak eta indar ilokutiboak partikulen erabileran eragina badute ere, partikulak indar ilokutiboarekiko sentiberak direla aldarrikatuko nuke; alegia indar ilokutiboa aginterazkoa denean partikulak ezin dira agertu baina arrazoi semantiko-pragmatikoengatik (Gutzmann 2008: 160; Siemund 2018: 132). Beraz, omen ebidentziala edo ote bezalako partikula epistemikoak ezin dira agintera batean azaldu euren ekarpen semantikoa ez delako agintera baten indarrarekin bateragarria. Berriro ere partikula hauen analisi semantikoa oso beharrezkoa da euren murriztapen guztiak hobeto ulertzeko; izan ere, beste hizkuntza batzuetan, e.g. italieraz eta bangleraz, mandarineraz, direlako partikula modalak aginteretan ere erabil daitezke eta: (73) Vien qua, mo! etorri hona P ‘Etorri hona MO!’ (Munaro eta Poletto 2002: 89) (74) Eydike eSo to! alde.hau etorri P Etorri hona TO! (Bayer eta beste 2014: 2) 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 136 (75) Jin lái ma! sartu etorri P ‘Sartu MA!’ [ma = tematzen naiz] (Li 2006: 32) Josef Bayerrek (a.k.) aginteretan partikulak erabiltzeko murriztapen bat ikusten du: KonpS aktibatuta ez badago, hots agintera jokatugabeetan, ezin dira partikulak erabili. Esaterako: (76) Bring doch die Bücher! ekarri P ART liburu.PL ‘Ekar itzazu liburuak!’ (77) (*doch) die Bücher (*doch) bringen! P ART liburu.PL P ekarri ‘Ekar itzazu liburuak!’ Euskararen kasuan berdin da aditza jokatua den ala ez, kasu guztietan partikulak ezin dira agertu. Hala ere, alemanezko partikulei hurbilago begiratuz gero, aldeak igartzen dira: doch partikula aginteretan erabil daiteke; wohl, ordea, ez. Lehenengoak markatzen du hiztunak zer edo zer esan duela eta esandako hori ez datorrela eremu partekatuan dagoen edukiarekin bat; beraz, entzuleak doch-en bidez hiztunak esandakoa eta eremu partekatukoa kontraesanean dagoela adierazi nahi du. Bigarrena epistemikotzat har liteke (Zimmermann 2004; Eckardt 2018), eta hiztunak proposizioari gertagarritasun txikia esleitzen ei dio; beraz, proposizioarekiko engaiamendua (ing. commitment) graduatu daitekeeneko testuinguruetan bakarrik erabil daiteke, i.e. deklaratiboetan eta galderetan baina ez aginteretan edo desioa adierazten dutenetan: (78) Gib mir doch das Buch! eman niri P ART liburu ‘Eman iezadazu liburua DOCH!’ (79) *Komm wohl morgen! etorri P bihar (Zimmermann 2004: 256) 4.3 Partikula modalen sintaxiaz 137 (80) *Käme er wohl! etorri.IRR bera P (ibidem) Euskarari begira, kapitulu honen hasieran balizko partikula modalak zerrendatu ditut eta horietako batzuk, ikertzen ditudanen moduan sintaktikoki ez jokatzearren, baztertu ditut lan honetatik, ba(da) kasu. Hala ere, horrelako partikulak orain aztergai ditudanekin erkatuz gero, agerian geratzen da ez dutela aginteretan agertzeko murriztapenari dagokionez berdin jokatzen, ba(da) zilegi baita horrelako testuinguruetan: (81) Eros(i) ba! / Eros(i) ezazu ba! Partikula honek diskurtsoan kontraesan bat dagoela adierazten du, hiztunaren ustea eta testuinguruak emandako ebidentzia ez datozela bat, galderetan behintzat (Lizardi-Ituarte 2017). Partikula honen interpretazioan sakondu gabe, alemanezko datuekin paralelotasuna igartzen da: partikula ebidentzial/ epistemikoak ezin dira aginteretan erabili, partikula hauek hiztunak proposizioaren gainean duen iritzia edo jarrera ematen baitute eta aginteren indar ilokutiboak ez du horrelakorik onartzen; besteak, aldiz, erabili egin daitezke hiztunaren eta entzulearen harremana edo erreakzioa kudeatzen baitituzte, eta kasu honetan horrelako ekarpenak ez du aginteren indarrarekin trabarik egiten. Bestalde, euskarazko partikula modalak (66b & 67c) bezalako perpausetan ezin dira erabili partikulek gertaera bati eragiten baitiote eta aginterek ez dute gertaera bat adierazten: (82) Pellok edan (*omen) dezala esan du Mirenek. (Albizu 1991) (= 66b) Antzera jokatzen ei du wohl-ek, arestian adieraz bezala. Beraz, honetan ere partikula honen eta euskarazkoen murriztapenak bat datoz. Laburbilduz, partikulak ez dira aditz laguntzaile forma guztiekin bateragarriak, aginterazko edo delako subjuntibozko testuinguruek ez baitute partikulen funtzioekin bat egiten. Partikulen eta aditz jokatuen artean harreman estua dagoelako ideiaren alde nagoen arren, ez dut uste partikulek aditz laguntzaileekin duten murriztapena aditz laguntzaileek dakartenik, erro bereko laguntzaileak ager baitaitezke partikulekin. Aitzitik, partikulen 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 138 ekarpen semantikoak murrizten du aginteretan edo subjuntibozko testuinguruetan agertzea, indar ilokutibo horiek (aginterek eta subjuntibozko testuinguruek) ez baitute partikulek egiten dieten interpretazioaren eragina onartzen. Hortik letorke hainbat laguntzailerekiko murriztapena. 4.3.4 Partikulak eta ezeztapena: Haddican (2008) Haddicanek (2008) ohartarazten du euskarazko partikula modalek proposizioa ez ezik, ezeztapena ere besarkatu behar dutela, hurrengo adibideak ematen duen ebidentzian oinarrituz: (83) Ez omen zen Oiartzunen jaio, # baina ez omen zen kanpoan jaio ere. (Haddican 2008: 68) Perpaus hori sintaxiaren aldetik zuzena den arren, interpretazioari dagokionez ez da onargarria, pertsona bat inon jaio ez zelako ideia iradokitzen baitu eta hori, bizi garen munduan, ezinezkoa da. Haddicanek dioen bezala, perpausaren bigarren zatia ez da pragmatikoki onargarria omen partikulak ezeztapena o-komandatzen duelako. Alderantzizko hierarkia edukiko balute, perpausa onargarria izan beharko litzateke, interpretazio hau lortuko bailukete hiztunek: (84) Ez da esaten Oiartzunen jaio zenik, baina ez da esaten Oiartzundik kanpo jaio zenik ere. Analisi bertsua zabal daiteke gainerako partikuletara (e.g. ahal, bide, ei, ote), eurek ere ezeztapenarekiko hierarkia bera baitute; esate baterako: (85) Ez ahal gara doktoregaiok laster hilko (espero izatekoa da ez dela egia doktoregaiok laster hilgo garenik baina *ez da egia espero dela doktoregaiok laster hiltzea). Partikula modalen eta ezeztapenaren arteko harremana kontuan hartuta, Haddicanek osagai mota bien kokapen sintaktikoa proposatzen du, [ModS [ EzezS [..] ] ] alegia. Alabaina, 4.3 Partikula modalen sintaxiaz 139 hau ez da euskarazko partikula modalek bakarrik duten ezaugarria; aitzitik, partikula modalen propietate orokorra da, aztertutako hizkuntza guztietan sumatzen baita (Gutzmann 2008). Haddicanen (2008) ekarpenaz gain, ote eta ezeztapena agertzen diren hainbat testuingurutan gertatzen den fenomeno pragmatikoa eman nahi dut aditzera, ezeztapen espletiboa alegia. Ikus ditzagun hurrengo adibideak: (86) Bergan estaitt diferente es ete dan. (Larrañaga 1998: 354) (87) Beldur niz ez othe den obielduko. (Camino 2004: 452) (88) Obie ez ete dan ixengo pentzetan nau. (Uriarte 2004: 149) (89) Eta orain estakipa larra es ete dan bestera! (Etxebarria eta Kaltzakorta 1995: 142) Adibide horietan mendeko perpausetan ezeztapena azaltzen den arren, interpretazioa baiezkoa da: (86) adibidean diferentea delakoan dago, (87) adibidean goibelduko delakoan, (88) adibidean hobea delakoan eta (89) adibidean larrea bestera delakoan. Ezeztapenak, fonologikoki eta sintaktikoki gauzatuta dagoen arren, interpretazioari ekarpenik egiten ez dionekoei ezeztapen espletiboa deritze (e.g. Espinal 1992); beraz, perpausa formaren aldetik ezezkoa bada ere, baiezkoa izango balitz bezala ulertzen du entzuleak. Horixe da (86-89) testuinguru horietan aurkitzen den egoera, nahiz eta adibide guztietan ez azaltzen den, mendeko perpaus horien interpretazioa baiezkoa da. Nabarmentzekoa da efektu hori lortzen den testuinguruan ote partikula azaltzen dela beti. Baten batek pentsa lezake partikulak sortzen duela ezeztapen espletiboarena; halarik ere, partikulak efektu hori erraztu dezakeen arren, erretorikotasunarekin lot liteke eta kontrako polaritatea markatzea ez litzateke bitxia izango. Hau esanda, horrelako testuinguruetan baiezko formadun kasuetan zer gertatzen den begiratzea interesgarria litzateke, batetik, ea horietan ere kontrako polaritatea (i.e. ezezko interpretazioa) interpretatzen duten jakiteko eta, bestetik, ezezko eta baiezko formadunek, proposizio bera adierazten badute ere, hiztunaren jarrera desberdina markatzen ote duten argitzeko. Dena dela, sintaxiari dagokionez, ez dakarkigu efektu honek ezer, ezeztapenak horrelako kasuetan berdin jokatzen baitu bere eratorbide orokorrean nahiz partikulekiko jokabidean. 4. Euskarazko partikulak: analisi orokorra 140 Laburbilduz, pragmatikaren aldetik behintzat, partikula modalen eta ezeztapenaren arteko hierarkia ezin da edozelangoa izan, partikula modalek beti besarkatu behar baitute ezeztapena. Aurrerago (§6) sintaxian ere egoera bera islatzen dela agerian geratuko da (Laka 1990 lanean ez bezala) Ezeztapen Sintagma beti dagoelako Denbora Sintagmaren azpitik eta Denbora Sintagmaren eremuan kokatzen diren partikulak eurak ere ezeztapenaren gainetik sortzen direlako. 4.3.5 Origo shift delako fenomenoa euskaraz Partikulen gaineko lanetan jorratzen den beste propietate bat origo shift delakoa da. Fenomeno hori perpaus deklaratiboetan nahiz galderetan agertzen diren partikuletan gauzatzen da eta partikularen ekarpena hiztunari edo entzuleari dagokion begiratzen du. Alegia, alemanezko wohl edo txeienerazko sèste partikulak perpaus deklaratiboetan azaltzen direnean hiztunaren ikuspuntuarekin daude lotuta; partikula berek, ordea, entzulearen ikuspuntua adierazten dute galderetan agertuz gero. Ikus ditzagun hurrengo adibideak: (90) a. É-némene-sèste Floyd. (hiztunaren ikuspuntutik) 3-abestu-P-3SG Floyd ‘Floydek abestu omen zuen.’ (Bhadra 2017: 85) b. É-némene-sèste Floyd? (entzulearen ikuspuntua) 3-abestu-P-3SG Floyd ‘Zuk entzundakoa aintzat hartuz, abestu zuen Floydek?’ (ibidem) (91) a. Peter bringt wohl Wein mit. (hiztunaren ikuspuntutik) Peter ekarri P ardo COM ‘Agian Peterrek ardoa dakar.’ (Döring 2007: 101) b. Wird Peter wohl Anna mitbringen? (entzulearen ikuspuntua) LAG Peter P Anna ekarri ‘Ekarriko ote du Peterrek Anna?’ (ibidem: 113) Döringek (2007: 114) dio wohl-en bidez, alde batetik, perpaus deklaratibo batean hiztunak proposizioarekiko engaiamendu maila dakarrela; beste alde batetik, galdera batean hiztunak entzuleari bere engaiamendu maila eskatzen dio. Ikuspuntu aldaketa hau [Q] 6.2 Hiru partikulen arteko konparaketa: ezaugarri bereiziak 243 epistemikoa erdialdeko hizkeretan al galdera partikula bihurtu dela edo bihurtzeko bidean dagoela aldarrikatu dut 5.3.5 azpiatalean; ondorioz, erdialdeko hiztun guztiek ez lukete ahal partikula eskura edukiko, guztiz gramatikalizatuta balego. Hala ere, bilakabidea guztiz gauzatu ez den hizkeretan, ordea, ahal mantentzea espero nuke. Oraingo datuei begira, Zumaian eta Aian ez dute proposizioarekiko engaiamendu maila handia adierazten duen ahal partikula epistemikoa erabiltzen, al galdera partikula zeharo gramatikalizatu baita; Azpeitian eta Azkoitian (ikus 28), aldiz, partikula biek indarrean irauten bide dute, ahal-ek al-en aldean bizitasun apalagoa duen arren. Geroago, (§6.4.3), itzuliko naiz aldakortasun honek partikulen sintaxiaz erakusten diguna aztertzera; orain aurrera egingo dut al eta ote ager daitezkeeneko beste testuinguru batzuei erreparatuz. Azkenik, al eta ote partikulen jokabideak bat ez datozen beste testuinguru bat mahaigaineratuko dut: izen osagarri perpausak (aurrerantzean IOP). Kasu honetan al ezin da horrelako perpausetan agertu; ote, aldiz, bai: 6 (29) Etorriko (*al) den galdera ez zaio gustatu. (30) a. Etorriko ote den galdera ez zaio gustatu. b. Egia ote dakien kezkak beldurtzen nau. (31) Neskamek, katue ama izango ete zan antz artu ta etxeti aldeitea zijon. (Azurmendi 1998: 160) (32) Loterixie tokau ete dan surrúmurrue sabaldu da. (Mugarza 2006: 376) Adibide hauetatik ondoriozta daitekeenez, partikula modal guztiek ez dute berdin jokatzen testuinguru honi dagokionez Arestian egin dudan bezala, al-en homofonoa den ahal-i erreparatuko diot orain: berau galdera partikula baino onargarriagoa dela ematen du, ahal egun modu emankorrean erabiltzen den hizkeretan behintzat, i.e. nafar-lapurteraz: (33) %Hortaz oroit ahal ziran segurtasuna erakutsi behar duzu epaitegian. 6 Hirugarren kapituluko (8) oin oharrean (66. orrialdean) aditzera eman dudanez, Euskaltzaindiak (1999: 145) ohartarazten du hiztun guztiek ez dutela horrelako egiturarik onartzen. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 244 Beraz, berriro ere, partikula epistemiko biek bat egiten dute eta al partikulak, ordea, ez dio euren jokabideari jarraitzen. Arreta merezi du azken testuinguru horrek, indar ilokutiborik gabekoa baita (de Cuba 2017). Lehen esan bezala, partikula modalek perpausaren indar ilokutiboari eragiten ei diote eta, propietate hau azaltzeko, partikulek sintaktikoki IndarS-rekin harremana dutela aldarrikatu dute hainbatek (Thurmair 1989; Abraham 1991; Jacobs 1991; Zimmermann 2004; 2011; Coniglio 2007a; 2007b; Bayer eta Obenauer 2011, besteak beste). Harreman horrek partikulak mendeko perpaus jakin batzuetan agertzeko murriztapena azalduko luke, indarrik ez balego, partikulen funtzioa ezingo bailitzateke bete. Ideia horietan oinarritzen dira partikulak indar ilokutiborik gabeko perpausetan agertu ezin direlako hipotesia iradokitzeko. Hala ere, euskaraz ematen du ez dagoela murriztapen hori, orain erakutsi dudan bezala, ote indar ilokutiborik gabeko testuinguru batean ager baitaiteke, i.e. IOP-etan. Testuinguru hau indar ilokutiborik gabekoa dela onartuta, tipologikoki aldarrikatutako partikula modalen berezko propietatea berrikusi beharko litzatekeelakoan nago. Egia esan, Conigliok (2007a), alemanezko partikulen erabilera indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan aztertzen duenean, onartzen du partikuletako batzuk horrelako testuinguruetan azal daitezkeela, espero denaren kontra; halarik ere, erabilera horiek baztertzen ditu eta horrelako kasuetan agertzen diren partikula modal horiek benetan diakronikoki eurekin zerikusia duten adberbioak direla aldarrikatzen du. Dena den, euskarazkoak partikula modalak direla ez dago zalantzarik. 7 Beraz, ahal eta ote partikula modalek ez dutela indar ilokutiborik behar erakutsi dut azpiatal honetan; al galdera partikula, ordea, indar ilokutibodun testuinguruetan bakarrik azal daiteke. 8 Ezaugarri horrek, adibidez, al partikula hainbat testuingurutatik baztertzen du, esate baterako, IOP-tik. Bestalde, indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan ager daitekeen ote-k ere hainbat mendeko perpausetan agertzeko murriztapena du; hala ere, ez dago, beste autore batzuek argudiatu duten bezala, indar ilokutiboarekin lotuta; aitzitik, menderagailuek sortzen duten testuinguruaren baldintzek zilegiztatzen dituzte partikulak mendeko perpausetan. 9 7 Aurrerago (§8.2) adieraziko dudanez, honek ekarpena egin liezaioke partikula modalen ikerketari eta, batez ere, alemanezkoen analisiari, Gutzmannen (2008; 2017) bideari jarraituz. 8 Era bertsuan, gainerako partikulei dagokienez, Zubeldiak (2010) eta Kortak eta Zubeldiak (2016) partikulen semantikan eta pragmatikan oinarrituz dioskue omen-ek ez diola indar ilokutiboari eragiten; bide-k, aldiz, bai. 9 Beste partikula bati (omen) erreparatuz gero, Coniglioren (2007a) ustez partikula modalak agertu ezin diren testuinguru gehienetan erabil daitekeela ondoriozta daiteke; alegia, omen partikula erlatibozko perpausez gain, IOPetan eta denborazkoetan ere azal daiteke. 6.2 Hiru partikulen arteko konparaketa: ezaugarri bereiziak 245 (34) Zehar galderak Jarrera predikatuak Izen Osagarri perpausak Indar ilokutiborik gabekoak -a X X X X al ✓ X X X (ahal) (?) (✓) (✓) ✓ ote ✓ ✓ ✓ ✓ Orain landutako ebidentzietatik abiatuta, partikula mota bi bereiz litezke mendeko perpausetan duten jokabideari dagokionez: alde batetik, al galdera partikula dugu, indar ilokutiboaren mendeko harremana duena; beste alde batetik, ote partikula epistemikoa, indar ilokutiboaren mendekotasunik ez duena. 6.2.3 Partikulak menderagailuen mende: Rappen (2018) hipotesia Aurreko azpiatalean (§6.2.2) al eta ote partikulak hainbat mendeko perpausetan ager daitezkeela erakutsi dut; testuinguru horiek -(e)n menderagailuaren bidez markatutakoak dira; 10 beraz partikula horiek menderagailu mota horrekin bakarrik bateragarriak direla esan liteke. Hala ere, ez nuke esango partikula hauek menderagailu jakin bat hautatzen dutenik, azken finean aditz nagusiak aukeratzen baitu mendeko perpauseko menderagailua, 2.4.2 azpiatalean azaldu dudan bezala. Halaber, aurreko adibide gehienak zehar galderak izan dira, beraz ezin da beste menderagailurik azaldu, euskaraz ez baitago perpaus mota hori markatzeko beste menderagailurik: 11 (35) Dilistak gustatzen zaizkida(-n/*-la) galdetu didate. 10 Ikus Artiagoitia eta Elordietaren (2016) lana menderagailu horien analisi baterako. 11 Albo batera utziko dut mendebaldeko euskalkian hainbat herritan lekukotzen diren (i) bezalako adibideak: (i) Eztakigu biyer etorko bada. (Arretxe 1995: 321) Hala ere, interesgarria da partikulek zer eragin duten menderagailuen arteko txandakatzean, partikula erabiliz gero, -(e)n bakarrik da zilegi (Euskaltzaindia 1999: 106). Hona hemen aurreko lanean jasotako beste adibide bat: (i) Da ni apuraute, seoser pasau ete yakiyen. (Arretxe 1995: 321) 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 246 Galdera partikularen kasuan, beraz, ez dago beste aukerarik eskura, zehar galdera guztiek -(e)n menderagailua hartzen baitute eta al, mendeko perpaus batean agertuz gero, horrelako testuinguru batean izango da; ote-ren kasuan, ordea, desberdina da, bera interrogatiboak ez diren testuinguruetan ager baitaiteke, 5.4.2 azpiatalean argudiatu dudan bezala. Hala ere, ote ez da -(e)n ez den beste menderagailurekin bateragarria; beraz, honek agerian uzten du menderagailuaren arabera ager daitezkeela partikulak: (36) Etorriko ote de(-n/*-la) esan du. (37) Olako gauzetáko aluntze txiki xamarrak ematten ote dittue(-n/*la) attu iet nek… [Olanoren (1998: 328) adibide moldatua] (38) Esaten dabe euskaldunak banatuegixak ete gaude(-n/*-la). [Makazaga (2010: 259) adibide moldatua] Murriztapen honek partikularen semantikarekin zerikusi duela proposatzen dut; alegia, proposizioarekin guztiz bat egiten ez duen eta konpromiso maila graduatzea ahalbidetzen duen testuinguru bat behar du partikulak; -(e)la-k ez ditu ezaugarri bi hauek betetzen, hiztunak proposizioarekin engaiamendu maila osoa adierazten baitu. 12 Beste menderagailua, i.e. -(e)n, erabiltzeko baldintzak bat datoz partikularen semantikarekin, eta beraz bere mendean ager daiteke, (36 & 38) adibideetan erakutsi dudan bezala. Bestalde, IOP-etan ere menderagailuei dagokien murriztapen berdina egiaztatzen da; perpaus mota horretan -(e)n eta -(e)lako menderagailuak 13 erabil daitezke; hala ere, ote partikula agertuz gero, lehenengoa bakarrik erabil daiteke: (39) Egia ote daki(-en/*-elako) kezkak beldurtzen nau. (40) Egia daki(-en/-elako) kezkak beldurtzen nau. 12 Hiztunak ezin bide du mendeko perpausaren inguruko baloraziorik egin –€la-dun testuinguruetan: (i) Beharbada etorriko dela esan du. Beharbada ez dago hiztunaren ikuspuntuarekin lotuta, mendeko perpausaren subjektuaren ikuspuntuarekin baizik; horrek zilegiztatzen du bere erabilera testuinguru horretan. 13 Interesgarria izango litzateke menderagailu bien hautapena zertan datzan ezagutzea; oraingoz ez ei da horrelako ikerketarik egin, zoritxarrez. Etorkizuneko azterketa batek partikulen semantika-pragmatika argitzen laguntzen digulakoan nago. 6.2 Hiru partikulen arteko konparaketa: ezaugarri bereiziak 247 Dena den, murriztapen hau ezin da partikula guztietara zabaldu, ahal partikula hainbat menderagailurekin ager daiteke eta: (41) Xinistian nago orai xa, sontotruk a(ha)l dagola. (Estornés 1984: 68) (42) Ez nauke hemen aiphatu gabe gure adixide handienetarik bat – ez ahal baitakite orok hau ere gurea ginuela – François Coppée zen koblari maitagarri, gizon ona. (Hiriart-Urruty 1903) (43) Nere baitan egiten nuen, bertzalde, ez ahal nuela Alemanen kontra Frantziak egin gerlan baino ikaragarrikeria handiagorik ikusiko, Eskualduna izanagatik lehen egunetik azkeneraino gerla hartan ibil-arazi bainaute Frantsesek! (Elissalde 1925) (44) Totoatan ba a(ha)l dune, totoa esaten dxako. (Gaminde 2001a: 281) Halaber, omen partikulak ere menderagailu desberdinak onartzen ditu: (45) Xalbador handia ere iritzi beretsukoa zen, hark ere euskara maite omen baitzuen “ez ederrarengatik bakarrik, baizik gurea delako”. (Garzia apud EHUko Euskara Institutua 2009) (46) Bere izena Kijada edo Kisada omen zela diote, honetan ez baitatoz batera alegia, gai honetaz idatzi dutenak; baina egia-itxurak liokeenez, Kijana zeritzan. (Ezkiaga apud EHUko Euskara Institutua 2009) Rappen (2018) ildotik, menderagailu bat erabiltzeko baldintzek ahalbidetu behar dute partikulen ekarpenak proposizioa modifikatzea, mendeko perpaus horretan delako partikula ager dadin. Bestela esanda, menderagailuek ez dute partikula aukeratzen, ezta partikulek menderagailua ere; aitzitik, menderagailuek sortzen dituzten testuinguruetan azaltzeko behar diren baldintzak bateragarriak izan behar dira partikulen ekarpenarekin. Beraz, menderagailuen baldintzen araberakoa da partikulak zilegiztatzea. Partikulen eta menderagailuen arteko banaketa arakatutakoa hurrengo taulan laburbilduta jasotzen dut: 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 248 (47) -(e)n -(e)la al ✓ X (ahal) ✓ ✓ ote ✓ X Azpiatal honetan erakutsi dut Rappen (2018) ildotik partikulek menderagailua, edo alderantziz, hautatzen dutelako ideia ez dela egokia eta partikulen ekarpena menderagailuek sortzen duten testuinguruarekin bateragarria izan behar delako hipotesia hobesten dut. Honek etorkizunerako zeregin bi dakartza: bateko, partikulen semantika aztertzea eta, besteko, partikulen erabilera zilegiztatzeko menderagailuek testuinguruan sortu behar dituzten baldintzak zeintzuk diren ikertzea. 6.2.4 Alokutiboaren eta partikulen arteko jokabidea Alokutiboari dagokionez partikulek ez dute berdin jokatzen: al eta ote alokutibozko formekin batera ager daitezke;-a-k, ordea, ez bide du horrelako formarik onartzen: (48) Nun utzi ote diat periodikua? (49) Zer egin ote diat…? (50) Nun ote diat kaseta? (51) Astelehenin jungo al gaituk? (52) Jaiatekuak al dituk oiek? (Altzaga 1994: 167) Aurreko lan bitan (Monforte 2015; 2018) galdera partikulen arteko aldeak -a partikula eta alokutibozko morfemak banaketa osagarrian zeudela pentsarazi zidan arren, oraingoan ez dut ideia bera plazaratuko, alokutiboak ekialdeko hizkeretan duen banaketa aintzat hartuz. Egia esan, aurreko lan horietan aipatzen nuen, Alberdiri (1994) jarraituz, ekialdeko hizkeretan ezin direla alokutibozko formak galderetan agertu, mendebal zabaleko hizkeretan ez bezala. Hartara, ez -a partikula, ez ote, ez dira alokutibodun aditz jokatu bati lotuta 6.2 Hiru partikulen arteko konparaketa: ezaugarri bereiziak 249 agertuko galderetan ekialdeko hizkeretan, testuinguruak alokutibozko formez baliatzera bideratzen badu ere. 14 (53) Errak eta hire arreba, Mariaño, ezkondua {*duka / dea }? (Etxamendi 2010: 130) Ekialdeko -a partikularen eta alokutibozko formen arteko bateraezintasuna ezin zaio, beraz, kokagune bera okupatzeari leporatu, gune sintaktiko desberdina okupatzen duen ote ere ez baita alokutiboarekin bateragarria ekialdeko hizkeretan behintzat. Hartara, hizkera horiek ez dute mendebal zabaleko (48-52) adibideak bezalako testuinguruetan alokutibozko formarik erabiltzea onartzen (Oyharçabal: 1993; Alberdi 1994): (54) Nun utzi ote {*diat / dut} kazeta? (55) Hire emaztea üskaldün {*düka / dea}? Hala ere, literaturan nahiz ahozkoan galderetan azaltzen diren alokutibozko formak jaso ditut: (56) Hun züzün? (Coyos 2013: 205) (57) Igan astin elurra bazüzü? (Monforte 2015) (58) Hau sinatu behar diat? (Thikoipe 2009: 145) (59) Zer? Bakarrik afaltzera jina duk? (Landart 2017: 47) (60) Jín dúxu? (Santazilia 2009: 234) 14 Euskararen Herri Hizkeren Atlasean (Euskaltzaindia 2016) -a partikula eta alokutibodun aditz jokatu bati atxikia duen testigantzak jaso ei dituzte Itsasun: (i) Egin dika? (ii) Jinen duká? Bigarren adibidea, hain zuzen, ‘94410’ galderan bildu zen, i.e. galdera-perpausetan alokutiboa erabiltzen den aztertzen zuen galderan; dena den, ez zen hiztunak eman zuen lehenengo aukera, elkarrizketatzaileak proposatutakoa baizik. Izan ere, hiztunak eman zuen erantzunak -a partikula soilik du, alokutibozko morfemarik gabe: (iii) Jinen dea? Beraz, datu gehiagok bateragarritasun hau egiaztu ezean, baztertuko dut oraingoz. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 250 Aurreko adibideetan alokutibozko formak galderetan ager daitezkeelako ebidentzian oinarritu nintzen (Monforte 2015; 2018) -a eta alokutiboa banaketa osagarrian egon behar zirela aldarrikatzeko, gaur egun biak galderetan ager baitaitezke baina inoiz ez aldi berean. Hala ere, ez dirudi galdera mota beraren aurrean gaudenik eta horrek alokutiboa erabil daitekeen ala ez baldintzatzen du. Alegia, (56-60) adibideetako galderak goranzko prosodiadun deklaratibo itxura duten galderak direla proposatzen dut; beraz sintaktikoki ez dira galderak, perpaus deklaratiboak baizik. Izan ere, ingelesezko declarative rising interrogatives direlako galderetan bezala, horiek baiezko erantzuna aurreikusten dute, (5660) galderen erantzuna baiezkoa izango dela alegia. Honek azaltzen du zergatik agertzen den alokutiboa, beronek ez baitu deklaratiboetan murriztapenik; -a partikula, aldiz, ez da horrelako testuinguruetan agertu ohi. Dena den, 5.1 atalean eztabaidatu dudan bezala, -a tradizionalki galderetan bakarrik erabil daitekeela esan den arren, interrogatiboak ez diren testuinguruetan ere ager daitekeela dirudi; esaterako: (61) Ah! Hi huaikin ezkondia. Harek dakika, serora abiatu duk. (Moreno 2018: 212) (62) Baakizuta, semia soldadoguatik jinik dizit eta, Olaberria aferman biziki untsa gindikezi eta baakizu eta… (Etxamendi 2010: 137) Alokutiboaren aldetik (61 eta 62) adibideak interesgarriak dira bertan -a partikula alokutibozko formekin batera azaltzen baita. Dena den, -a partikula eta alokutiboa aldi berean agertzeko testuinguruak ez dira ohikoak eta horrelako hipotesia zuhur onetsi behar da. Beraz, (Monforte 2015; 2018) lanean aldarrikatutako hipotesia okerra bide da, ez baitaude partikula eta alokutibotasuna nahitaez banaketa osagarrian. Hala ere, argi dago -a eta alokutiboa ezin direla galderetan batera erabili, alokutiboa ezin baita horrelako testuinguruan baliatu. Beraz, euren arteko azaleko bateraezintasunak nekez lagun diezaguke -a-ren kokapena argitzen. Gauzak horrela, partikulek alokutiboarekin duten banaketak ez du hasiera batean lehenengoen jokabidean inongo eraginik. 6.2.5 Partikulen arteko jokabidea: bateragarritasuna ala banaketa osagarria? Ezaugarri hau 5.4.8 azpiatalean jorratu dut dagoeneko baina ikuspuntu interpretatibo batetik; oraingoan arlo sintaktikoari helduko diot. Aurretik argudiatu dut tipologikoki oso ohikoa den 6.2 Hiru partikulen arteko konparaketa: ezaugarri bereiziak 251 ezaugarri bat euskarazko partikuletan ere aurkitzen dela, i.e. partikula bat baino gehiago perpaus berean agertzea. Kasu honetan al dugu besteekin bat ez datorrena, bera ezin baita beste partikula batekin azaldu: (63) *Ikusi al dua Ikerrek etxe berria? (64) *Ikusi {al ote / ote al}du Ikerrek etxe berria? Lehenengoan -a eta al ezin dira perpaus berean agertu, hizkera desberdinetakoak baitira, beraz -a duen hiztunak ez du al eta alderantziz. Bigarrenean al eta ote ez dira pragmatikoki bateragarriak: al erabiltzen den testuinguruetan hiztunak entzulearengan erantzun bat sortu nahi baitu; ote azaltzen deneko perpausetan, ordea, hiztunak ez du entzulearengandik erantzunik jasotzea espero. Beste partikulei dagokienez, -a eta ote perpaus berean azal daitezke 4.3.6 azpiatalean adierazi dudan bezala: (65) JONEK ote dia hori erran? (66) Amatxi Iholdiko othe zena? (Camino 2009b: 193) (67) Miarri mendiaren sabela gatzez beterik ote datekea? (ibidem) (68) Ezagutzen ote duka Peio eskultorea? (Erdozaintzi-Etxart 1982) (69) Etxearen saltzapenetik ez ote duguia horrena bederan altxatuko? (Thikoipe 2009) (70) Ezin ote zuena idatzi «lana» eta «merezi», eguneroko euskal hitzetan? (Davant 2008: 16) (71) Bestalde abertzalea ote zena? (ibidem: 54) (72) Baina bat-bateko lehian ari ote zena? (ibidem: 54) (73) Ez ote deia arren deüs ere etxe hontan guretako? (ibidem: 76) (74) Eta Baxi-Nabarreko koblakari batek, ez ote düa erran (….) (ibidem: 85)? Gogora dezagun Euskaltzaindiak (1987: 500) dioela jokabide orokorra duten partikula bi ezin direla perpaus berean erabili; salbuespen bakarra horrelako kasuetan ote parentetikoa da. Esaterako: 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 252 (75) Ez dea ote miliun bat Euskaldun lur huntako zoko guzietan hedaturik? Aurrerago (§7.1) partikula bere jokabide kanonikotik aldentzen den testuinguruak, i.e. (75) bezalakoak, landuko ditut, beraz oraingoz albo batera utziko dut gai hori eta (65-74) adibideetara bueltatuko naiz. Euskaltzaindiaren (1987: 500) hitzetatik ondorioztatzen dut ote hori ez dela, alde batetik, sintaktikoki aditz jokatuari atxikitako buru bat eta, beste alde batetik, perpaus mailako sintaxiaren parte. Alabaina, hainbat argumentu daude analisi hori ez onartzeko: hasteko, horrelako adibideetan ez da parentetikoek duten pausarik edo prosodiarik igartzen; honez gain, ezaguna da euskaraz ezin dela ezer tartekatu fokuaren eta aditz jokatuaren artean, ezta parentetikorik ere (Etxepare eta Uria 2016); amaitzeko, 4.3 atalean ezaugarritutako partikula modalen jokabidea du (65-74) bezalako perpausetako ote-k. Beraz, Euskaltzaindiaren (1987: 500) ustearen kontra, horrelako kasuetan ditugun -a eta ote partikula biak hezurdura sintaktikoko buruak dira; hots, erabilera orokorrari jarraitzen diote. Aurretik (§4.3.6) aditzera eman dudan bezala, egoera hau ez da batere bitxia beste hizkuntza batzuei erreparatzen badiegu, hizkuntza gehienetan ohikoa baita partikula modal bi aldi berean erabiltzea, are gehiago izaera pragmatiko desberdinak dituzten kasuetan, horietako bat galdera partikula eta bestea epistemikoa edo ebidentziala direnean alegia. Gainerako partikula modalekiko bateragarritasunari dagokionez, antzeko testuingurua duen partikula bakarra ahal dugu, galderetan ere ager baitaiteke. Ekialdeko -a-ren kasuan ez dago argi ahal-ekin batera azal daitekeen, laugarren kapituluko 22. oin oharrean (144. or.) esan dudan bezala, literaturan adibide bakanak topatu baititut eta hainbat elkarrizketatan bateragarritasun honen inguruan galdetu dudanean, baieztapena ez da ote eta -a-ren kasuan bezain irmoa. Hona hemen adibideak: (76) Ez ahal duzuia zuhaurek doidoietan hori aitortu? (Larzabal 1992b[1968]) (77) ?Ez ahal duzia ogia ekarri? Bestalde, ote ea beste partikulekin batera ager daitekeen kasua argiagoa da, hiztunek aho batez adierazten baitute ez dela besteekin bateragarria: (78) *Ez ahal ote / ote ahal da polita gure herria? 6.3 Partikulen bereizgarritasunek zer dioskute? 259 6.3.1 Partikula diskurtsiboak multzo homogeneoa ote? Partikulek ez dutela proposizioan antzeko ekarpen motarik (ebidentzialtasuna, epistemikotasuna, ebaluatzailetasuna, performatibotasuna) egiten erakutsi dut bosgarren kapituluan; halaber, arestian (§6.2) ikertutako ezaugarri sintaktiko batzuek desberdintasun hau ere iradokitzen dute, 6.2.2 eta 6.2.7 azpiataletan erakutsitakoek alegia. Alde batetik, mendeko testuinguruetan ager daitezkeen partikulek, ote-k eta al-ek, ez dute berdin jokatzen indar ilokutiboari dagokionez: al indar ilokutiboa duten testuinguruetan bakarrik azal daiteke; ote, ordea, indar ilokutiborik gabeko mendeko perpausetan ere erabil daiteke, hala nola IOP-etan. Beste alde batetik, AS/aS-ren balizko elipsiaren aldetik ere ez dator bat partikulen jokabidea: -a eta al partikulak ezin dira horrelako kasuetan agertu; ote, aldiz, bai. Ezaugarri hauetan oinarrituz osatzen diren multzo biak bat datoz euren interpretazioari begira proposatu dudanarekin, i.e. bateko, -a eta al partikulak ditugu hizketa ekintzarekin zerikusia dutenak eta, besteko, ote partikula dago, modalitate epistemikoarekin lotutakoa. Ebidentzia honetan oinarrituta, hainbat ondorio atera daitezkeela uste dut, jarraian landuko ditudanak. Lehenik, partikulak sintaktikoki ere multzo bitan bereiz daitezke: a) hiztunak delako harrera edo erantzun bat sortu nahi du entzulearengan proposizioa aurkeztean, i.e. partikula performatiboak (edo diskurtsiboak) dira; eta b) hiztunak proposizioaren gainean iritzia edo jarrera jakin bat eraiki eta adierazi nahi du, i.e. partikula modalak. 21 Banaketa hau sintaxian islatzen da: lehenengo motakoek perpausaren indar ilokutiboa modifikatzen dute entzuleak, hiztunak nahi duen moduaren arabera, proposizioa interpreta eta erantzuna eman dezan; beraz indar ilokutiboa duten testuinguruetan bakarrik azalduko dira. Eta beste motakoek, ordea, hiztunaren ikuspuntutik proposizio bera modifikatzen dute, ondorioz ez dute nahitaez indar ilokutiborik behar. 22 Bestalde, lehenengo taldekoak diren -a eta al ezin dira, 6.2.7 azpiatalean deskribatu bezala, AS/aS-rik gabeko testuinguruetan azaldu, hots aditz jokatua bakarrik duten perpausetan; bigarren taldekidea ote, berriz, bai: 21 Hemen partikula modal terminoa zentzu hertsian erabiltzen dut, alegia Roorycken (2001) ildotik ebaluazioa, ebidentzialtasuna edota epistemikotasuna adierazten dituzten horiek bakarrik hartzen ditut aintzat. 22 Ondorengo 6.5 azpiatalean argudiatuko dudanez, partikula modal hauek ez diote indar ilokutiboari zuzenean eragiten; aitzitik, proposizioa modifikatuta, berorrek eragiten dio indar ilokutiboari. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 260 (100) Irunek lana lortu du; *al duzu? / *duzia? (= 97) (101) -Joseba mutil ona da. -Ete dan ba! (Etxaburu 1972: 105) (= 94) Ezaugarri honen arabera ere bitan banatzen dira, bada, partikulak, aurreko banaketarekin bat etorrita: batetik, -a eta al eta, bestetik, ote. Kasu honetan lehenengo begiratuan -a-ren eta al-en murriztapenak pragmatikarekin zerikusi duela ematen du, euren interpretazioak ez duelako proposizioaren elipsia ahalbidetzen, galdegaia behar baitute; izan ere, testuinguruaren bitartez isildutako proposizioa uler daitekeen arren, onartezinak dira horrelako egiturak, galdegaia eta bera sintaktikoki zilegiztatzen duten osagaiak behar baitira: (102) Irunek lana lortu du; *al dezu? / *duzia? (= 100) (103) Irunek lana lortu du; *ZUK al dezu? / *ZUK duzia? (= 98) (104) Irunek lana lortu du; zuk? / *ZUK al? / ?ZUKa? (105) Irunek lana lortu du; ZUK lortu al dezu? / ZUK lortu duzia? Dena den, (102-104) adibideen moduko ezgramatikaltasuna galderen osaketarekin lotuko nuke, al ez duten hizkeretan ere jokabide bera ikusten baita; hots, euskaraz orokorrean ezin dira aditz jokatua bakarrik erabiliz galderak sortu, ingelesez bezala kasu: (106) -Harrikoa egin nuen atzo. -*Zenuen? / *Bazenuen? / *Eta bazuten? (107) -I did the dishes yesterday. -Did you? And did they? Dena den, -a eta al (102) bezalako testuinguruetan ez agertzeko arrazoia galderen murriztapen orokorra izango balitz, ote galderetan erabiltzen den heinean, antzera jokatzea espero nuke; hala ere, 6.2.7 azpiatalean erakutsi dudan bezala, ez da horrela gertatzen. Izan ere, egitura honek dituen ezaugarri bi ezin dituzte -a-k edo al-ek onartu: ote partikula bamorfema espletiborik gabe lehenengo gunean agertzea eta aS-ren elipsia: 23 23 Egia esan, 4.3.2 azpiatalean aditzera eman dudanez, -a, ahal, al, bide, ei, omen, eta ote partikula modalak agertzen diren testuinguruek ez dute horrelako jokabiderik onartzen, erabilera orokorrean behintzat; esate baterako, ezaguna da partikulek, aditz jokatuarekin batera lehenengo posizioan agertuz gero, bamorfema espletiboa behar dutela: (i) *(Ba) ete daki? 6.3 Partikulen bereizgarritasunek zer dioskute? 261 (108) [aS Itziarrek etxea erosi] ete dauen! (= 96) (109) [aS Dorotak loterian diru asko irabazi] ete doan! Desberdintasun sintaktiko hau partikulen interpretazioari lepora lekioke ote-k proposizioa modifikatzen baitu, beraz (108-109) adibideetan proposizioa isilduta dagoen arren, testuinguruari esker entzuleak berreskura dezake eta ote-ren ekarpena gauza daiteke berreskuratutako proposizioan; -a eta al partikulek ez dute proposizioa modifikatzen, ez dute ote-k bezalako zama semantikorik, hizketa ekintzarekin lotuta baitaude. Sintaxiaren aldetik dauden murriztapenei dagokienez, honakoa defendatzen dut: lehenik, gogora dezagun 6.2.7 azpiatalean esan bezala -a-ren kasuan balitekeela sintaxiak horrelako erabilera mugatzea, mendeko testuinguruetan azaltzen baita; (108-109) adibideetako aditz jokatuek -(e)n menderagailua hartzen dute hain zuzen. Gainera, zehar galderak direlako ideiatik abiatuta, perpaus nagusiaren elipsia ere onartzen dut; zer-nolako egitura legoke elipsi horren azpian? Interpretazioan oinarrituta, honakoa proposatzen dut: (110) [Itziarrek etxea erosi] ete dauen [galdetzea ere/ galdetzeak ez du zentzurik]! (erantzuna begi bistakoa baita) 24 Egitura honek izen osagarri perpausetakoa gogorarazten du; honek azalduko lituzke beste partikulek dituzten murriztapenak: a) mendeko perpausa denez, -a ezin da agertu; b) indar ilokutiborik gabeko perpausak direnez, ezin da al galdera partikula agertu, ote bakarrik baizik; c) bestalde, aditz jokatuak -(e)n menderagailuarekin batera egiten duenez, ez du ba24 Bestelako egitura berreraiki liteke, alegia: (i) [Itziarrek etxea erosi] ete dauen [galdetu duzu]! Dena den, interpretazioaren aldetik (110) eta (i) esaldiak antzera uler daitezkeen arren, (110) ageriagoan dago interpretazioa eta errazago lortzen da perpausaren pragmatika azalpenik gehitu gabe: (ii) [Itziar Bilbora etorriko] ete dan [galdetzea ere]! (iii) ?[Itziar Bilbora etorriko] ete dan [galdetu duzu]! (iv) [Itziar Bilbora etorriko] ete dan [galdetu duzu]! (eta erantzuna begibistakoa da) (110) bezalako proposamena errealitatetik hurbilago dagoela iruditzen zait; beraz, egitura hori onetsiko dut. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 262 espletiborik behar (Ortiz de Urbina 1995; Elordieta eta Haddican 2018: 411). 25 Galderazko partikulen murriztapena, beraz, 6.2.2 azpiatalean jorratutako gaiarekin dago lotuta; hots, galdera partikulek indar ilokutiboa behar dute euren erabilera zilegiztatzeko eta ote, ordea, indar ilokutibodun nahiz indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan ager daiteke. Euskaraz AS/aS isiltzea ezohikoa dela onartuta, oraingo galdera honakoa da ea zer gertakari sintaktiko gauzatzen den (108-109) bezalako perpausetan. Adibide horiek argi uzten dute aditz perifrastikoetan aditz lexikoa isiltzen dela, aditz jokatua mantentzen den bitartean; jokabide honek aditz modalena gogorarazten du, alegia: (111) Nik ezin dut hori egin, baina zuk [hori egin] ahal duzu. (112) Nik hori egin dezaket, baina zuk ezin duzu [hori egin]. (113) Ez dut hori egin nahi baina zuk [hori egin] nahi duzu. (114) Ogia jan nuen eta ez nuen [ogia jan] behar. Kasu horietan ere AS/aS-ren elipsia gauzatzen da, beraz gertakari ezohiko hori ez da guztiz ezinezkoa; hala ere, zuhur jokatu behar da ez baitago testuinguru bera (108-109) adibideetan eta (111-114) adibideetan: bigarrenetan aditz lexikorik ez badago ere, aditz modala dugu; bigarrenetan, aldiz, aditz jokatua besterik ez da azaltzen. Orain, gogoan badaukagu ote partikula aditz batetik eratorria dela proposatu izan dela, hizkuntzaren historiaren mementu batean balizko aditz horrek (111-114) adibideetako aditz modalen antzera jokatu zezakeela pentsa liteke. Egia esan, gaurko euskaran uste aditzaren erabilera batek aditz-jatorriaren hipotesi horren alde egiten du: (115) Bestela esan, mairu maj”u hitzean hiru bokal entzun eta ahoskatu uste ditu hiztun arruntak. (Oñederra 2004: 65) 25 Arestian esan bezala, hori ez da beti gertatzen; gogora dezagun adibide hau: (i) Pregunta dau *(ia) ete datorren. Testuinguru honetan ere partikularekin bat egiten duen aditz jokatuak -(e)n menderagailua du atxikita; alabaina, perpaus mota desberdinak dira eta, agian, horrek eragin liezaioke baespletiboaren beharrari. Bestalde, (i) bezalakoetan partikula ezabatuz gero, esaldiaren gramatikaltasuna mantentzen da, (108-109) adibideen modukoetan ez bezala; berauek nahitaez eduki behar dute partikula euren funtzioa elkarrizketan gordetzeko. Egia esan, 6.2.7 azpiatalean aztergai eduki dudan egitura hori esamolde ihardua dela esan liteke, aditz komunztadura mantendu duena baina ote-ren egungo erabilera orokorretik aldendu dena. 6.3 Partikulen bereizgarritasunek zer dioskute? 263 (116) Jaunok, frogatu uste dizuet badakidala nola jokatu. (Muñoz apud EHUko Euskara Institutua 2009) Gauzak horrela, egitura horretan, batetik, ote-ren erabilera zaharraren lekukotasuna, i.e. arkaismo bat, 26 egon liteke eta, bestetik, eurekin guztiz parekatu ezin bada ere, aditz modalen antzera jokatzen dute AS/aS bat hautatu eta isiltzeko aukera baitute eta AS/aS hori modifikatzen baitute. 27 Honek ere azalduko luke zergatik ezin den al partikula horrelakoetan erabili, berau partikula epistemikotik eratorria baita eta, gramatikalizazioaren ondorioz, ekarpen semantiko txikiagoko eta funtzionalagoko osagaia baita. Egitura honen arabera ere partikulak bitan bereiz daitezke indar ilokutiboa duten perpausetan agertu behar diren ala ez aintzat hartuta. Partikulen interpretazioa eta erabilera pragmatikoa banaketa honekin bat dator, aurretik (§5.6) azaldu bezala. Hau guztiau gogoan, honako bereizketa proposatzen dut: • -a eta al partikulek hiztunak entzuleari proposizioa aurkezteko modua adierazten dute; hizketa ekintzarekin lotuta daudenez, indar ilokutiboa duten testuinguruetan bakarrik erabil daitezke. • ote partikulak hiztunak proposizioaren gainean duen jarrera adierazten du; proposizioa modifikatzen duenez, partikula agertzen deneko perpausak ez du nahitaez indar ilokutiborik behar. 26 Are gehiago, egitura horrek espresibitatearekin zerikusia duen heinean, errazagoa da, neure ustez, berranalizatu izana eta adierazpen enfatiko hori helarazten duen funtzioa hartu izana, azaleko forma ihartuta. Izan ere, baliteke ote (ete) agertzen den ihartuta dagoen egitura bakarra ez izatea; Aitor Lizardi-Ituartek (a.k.) eman dit aditzera Mutrikuko hizkeran honelako testuinguruetan erabil daitekeela partikula: (i) Ban ete noan nik ba! Euskara batuan horrelako testuinguruetan ‘banengoen ni!’ esango litzateke. Formaren aldetik, interesgarria den arren, ban osagaia iluna da, zer izan ote daitekeen jakin ezinik. Era berean, Ondarroan antzeko esamoldea erabiltzen dute: (ii) Baneteuan ba! Bigarren honen egitura are ilunagoa da, baina Mutriku eta Ondarroa elkarren ondoan dauden herriak direla kontuan hartuta, ote (ete) partikula ere dagoela pentsa liteke. 27 Beste hipotesi hau ere proposa liteke: Denb burua Jok burura mugitzen da, aditz jokatua sortzeko, eta, ondorioz, partikula, aditz jokatua eta menderagailua Jok buruan daudenez DenbS-ren elipsia gauzatzen da: (i) [JokS [DenbS [PartS [AS] [Part ote] ] [Denb da] ] [Jok -en ] ] > [JokS [DenbS …..] [Jok ote den] ] 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 264 Hau esanda, jarraian (§6.3.2) partikulek egitura sintaktikoan duten banaketa jorratuko dut. 6.3.2 Partikula modalen eremuaz: erdiko eremua ala ezker periferia? Ezaugarri bereiziek partikulen multzo biren berri ematen digutela ondorioztatu dut aurreko azpiatalean; oraingoan partikulen kokapen sintaktikoari erreparatuko diot partikulen arteko desberdintasunak aintzat hartuz. Aurretik (§6.2.5) erakutsi dut partikula bat baino gehiago perpaus berean ager daitezkeela: (117) Eta Baxi-Nabarreko koblakari batek, ez ote düa erran (….)? (Davant 2008: 85) (= 74) (118) Amatxi Iholdiko othe zena? (Camino 2009b: 193) (= 66) (119) Jin othe dea? (Euskaltzaindia 2016) Honek iradokitzen du partikula hauek, behintzat, egitura sintaktikoan kokagune desberdinak okupatu behar dituztela. Halaber, bateragarritasun ebidentziaren arabera al eta ote partikulak gune berean kokatzen bide dira, banaketa osagarrian baitaude: (120) *Ikusi {al ote / ote al}du Ikerrek etxe berria? Beraz, gune sintaktiko bi geneuzkake, bata -a-rena eta bestea al eta ote partikulena. Partikulak aditz jokatuari eransten zaizkionez DenbS eremukoak direla eta bertan gune bi okupatzen dituztela pentsa liteke, beste hizkuntza batzuetan, esate baterako suedieraz (Scherf 2017), aldarrikatu denaren ildotik. Hala ere, 6.2.1 azpiatalean aditzera eman dudanez, partikula hauek perpaus mailako guneari dagokionez aldeak dituzte al eta ote aditz jokatuaren aurretik eta -a beraren ostean agertzen baitira. Honez gain, lehenengoak mendeko testuinguruetan ager daitezke; -a, berriz, ezin da zehar galderetan erabili. Murriztapen hau sintaktikoa bainoagoa pragmatikoa izan liteke; hots, -a estilo zuzenean bakarrik erabil daiteke bere pragmatika entzulearekin lotuta dagoelako. Beraz, nekez adieraz dezake -a partikulak hiztunak zehar galderetako proposizioaren bidez entzulearekin duen harremana. 28 28 Halarik ere, Blum-Kulkaren (1987) ildotik, galdera bat mendeko testuinguru batean txertatzen bada, entzuleak galderaren zuzentasuna apalago sumatzen duela; esaterako: 6.3 Partikulen bereizgarritasunek zer dioskute? 265 Gauzak horrela, ekialdeko partikulak mendeko perpausetan duen murriztapen honek ez digu oraingo auzian laguntzen, -a partikula menderagailuekin banaketa osagarrian egoteak ez baitu zertan egon sintaxiarekin eta kokagune sintaktikoarekin lotuta. Lehen (§6.2.6) erakutsi dut -a beste partikuletatik bereizten duen beste ezaugarri bat: egun ekialdeko partikula bai eta ez polaritatezko adberbioei lotua erabiltzen dute hiztunek, hizkuntzaren aurreko faseetan erabilera askoz emankorragoa izan zitekeena, nika eta kemena testigantzek iradokitzen duten bezala. Testuinguru horietan DenbS isildu dela onesten dut, polaritatezko morferma (bai edo ez) eta -a partikula bakarrik daudelarik: (121) Ez -a [DenbS ene autoak trabatzen zaitu]? Beste partikulak, aldiz, ezin dira horrelako elipsi baten ondorioz azalean geratu; hots, DenbS isilduz gero, ezin dira al edo ote agertu, azken hau buru sintaktikoa bada, behintzat: (122) Ez [DenbS ene autoak trabatzen al / ote zaitu]? Beraz, hau kontuan hartuta, -a partikula KonpS eremuko osagaia eta al eta ote DenbS eremukoak direla proposatzen dut. Lehenengoaren kokapenak ahalbidetzen du a) DenS-ren elipsiaren ostean agerian irautea; eta b) beste eremuan, i.e. DenbS eremuan, dauden partikulekin batera azaltzea. Era berean, bigarrenen kokapenak azaltzen du: a) perpaus neutroetan okupatzen duten kokagunea, i.e. AspS-ren eta DenbS-ren artekoa; b) euren artean banaketa osagarrian egotea; eta c) DenbS-ren elipsiaren ondorioz agertu ezin izatea ere. Aurretik (§3.4) aditzera eman dudan bezala, partikulak hainbat eremutan banatuak izan dira (Coniglio 2007b; Bayer eta Obenauer 2011; Coniglio eta Zegrean 2012; Haegeman 2014; Struckmeier 2014; Del Gobbo eta beste 2015; Heim eta beste 2016; Scherf 2017; (i) I’m wondering where I can get a pen like that. Beraz, ez litzateke guztiz ezinezkoa izango zehar galdera baten kasuan entzulearekiko harremana azaleratzea. Alabaina, hiztunaren eta entzulearen arteko interakzio hori ez luke entzuleak zuzenean lortuko; aitzitik, horrelako testuinguruetan entzuleak inferitu beharko luke zergatik adierazten den zehar galdera duen perpaus bat eta zeharka ulertu beharko luke mendeko perpausean dagoen galdera zuzentzen diola hiztunak. Beraz, inferitze prozesuak entzulearekiko harremana zehaztea eta galderaren zuzentasuna apaltzea lekartzake. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 266 Wiltschko 2017): erdiko eremuan, ezker periferian edo hizketa ekintza eremuan. Kasu honetan eremu biri esleitzen dizkiet partikulak: alde batetik, -a ezker periferiakoa, eta, beste alde batetik, al eta ote erdiko eremukoa. Beraz, tipologikoki ageri diren patroi desberdinak iker daitezke euskararen barneko aldakortasunetik abiatuta. (123) Partikulen ezaugarri sintaktikoak zehaztu ondoren, oraingoan bakoitzaren analisi sintaktikoari ekingo diot gramatika sortzailearen ikuspegitik. Halaber, bosgarren kapituluan ezaugarritutako erabilerak eta proposatutako interpretazioak gogoan edukiko ditut, sintaxiarekin harremana duten heinean, kokagune sintaktikoak zehazten lagun dezakete eta. 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa Oraingoan -a, al eta ote partikulak banan-banan ikertuko ditut gramatika sortzailearen barruan; kokagune sintaktikoa zehazteaz gain, perpausaren beste osagai batzuekin duten jokabidea ere azalduko dut. Hasteko, ekialdeko -a partikulari ekingo diot (§6.4.2); ondoren, al partikula aztertuko dut (§6.4.3) eta, amaitzeko, ote-ren erabilera kanonikoak edukiko ditut aztergai (§6.4.4). Halarik ere, horri heldu baino lehen aurretik egin diren proposamenak berrikusiko ditut (§6.4.1) ondoren analisi horietaz baliatuko bainaiz partikulen kokapena zehazterakoan. 6.4.1 Euskarazko partikula modalen aurreko analisiez Hurbilketen artean bateragarritasunik ez dagoen bezala, hurbilketa bereko hipotesien artean ere aldeak igartzen dira. Sintaxia ardatz hartu dutenen artean, Albizu (1991) aldentzen da gehien, Elordietaren (1997) eta Elordietaren (2001) analisiekin erkatuz, Albizuk partikulak biltzen dituen sintagma KonpS-ren eta DenbS-ren artean kokatzen baitu: 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 267 (124) Kokapen horren arrazoia partikulek aditz jokatua hautatzen dutelako ideiarekin dago lotuta. Lehen (§4.3.3) aditzera eman dudanez, Albizuk (1991) dio partikulek indikatibozko aditz jokatuarekin bakarrik bat egiten dutela; beraz, partikulek Denb burua aukeratzen dutenez, PartS-ren osagarria izan behar da DenbS. Elordietak (1997) eta Elordietak (2001), ordea, partikulek perpaus mailan duten gunean eta gainerako osagaiekin duten banaketan oinarrituz AS-ren gainetik eta LagS edo DenbSren azpitik kokatzen direla aldarrikatzen dute: (125) [InfS/ DenbS [LagS [ModS ahal, al, bide, ei, omen, ote (ete) [AS] ] ] ] Bestalde, ebidentzia interpretatiboak ere irizpidetzat hartzen dituztenen artean ere aldeak daude. Batetik, Haddicanek (2008) partikulen besarkadurari erreparatu eta proposizio osoaren gainetikoa dela ondorioztatzen du; beraz partikulen kokapena proposizio osoaren gainean egon behar dela proposatzen du: (126) [PolS [ModS ahal, al, bide, ei, omen, ote (ete) [DenbS [Ezez-BaiezS […] ] ] ] ] Bestetik, Lizardik (2017) Heim eta besteren (2016) eta Wiltschkoren (2017) analisi neoperformatiboetatik abiatuta al eta ba partikulak KonpS-ren gaineko HeS-n kokatzen ditu, partikulek adierazten dituzten bai hiztunaren ikuspuntua, bai hiztunaren eta entzulearen arteko erlazioa kontuan hartuz: 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 268 (127) [Hartzaile-ErantzunS [Hiztun-ErantzunS ba [Hiztun-OinarriS al [KonpS ...] ] ] ] Analisi horiekin guztiz bat ez banator ere, aztergai ditudan partikulen analisia arakatzean aintzat hartuko ditut, banan-banan kokagune horien egokitasuna ebaluatuz eta euren ahuleziak plazaratuz, hipotesi sendo bat eraikitzeko asmoz. 6.4.2 -a partikularen analisia Ekialdeko partikula, partikula modalak bezala, buru sintaktikoa da, 4.4 azpiatalean argudiatu dudan bezala. Orain analisiari heldu baino lehen, partikula honen ezaugarriak gogoratuko ditut: a. Buru sintaktikoa da; are gehiago, klitiko moduan jokatzen du. b. Ohiko partikula modalak ez bezala, atzizkia da. Honek -(e)n eta -(e)la menderagailuekin banaketa osagarrian egotea dakar. Izan ere, perpaus nagusietara mugatuta dago, beraz ezin da mendeko perpausetan agertu eta, jakina, indar ilokutiboa duten zehar galderetan ere ez. c. Ekialdeko partikula beste partikula batzuekin bateragarria da; ote-ri dagokionez behintzat, ez dago zalantzarik biak perpaus berean ager daitezkeela; ahal-i dagokionez, ordea, testigantza gutxiago dauden arren, badirudi bateragarriak direla. Gainerako partikulekin ezin da agertu perpaus mota desberdinetan agertzen baitira. d. Alokutibodun aditz jokatuak ezin dira erabili -a partikula azaltzen den ohiko testuinguruetan, i.e. galderetan. Hala ere, 6.2.3 azpiatalean azaldu dudan bezala, murriztapen honek galdera izaerarekin du zerikusia; beraz ez dago partikularen propietateekin zuzenean lotuta.. e. Polaritatezko bai-ri eta ez-i lot dakieke -a partikula, DenbS osoa isilduz gero. Gaur egun ezaugarri honek forma bi bakarrik sortzen ditu, baia? Eta eza?; hala ere, baliteke aurreko garaietan emankorragoa izatea, nika? eta kemena? bezalako testigantzetan oinarrituta. Bereizgarri horiek kontuan hartuz gero, honakoa ondoriozta daiteke -a partikularen kokaguneaz. Alde batetik, ekialdeko partikula ez da gainerako partikulek okupatzen duten 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 275 eremuan identifikatu izan direla gramatika lanetan (Etxepare eta Uribe-Etxebarria 2008; Haddican 2008; Arriortua 2017, besteak beste). Beraz, honek frogatzen du galdera partikulek ezker periferian nahiz erdiko eremuan gune bat okupa dezaketela; interesgarria da euskaraz agerian dagoen mikroaldakortasun hori beste hizkuntza batean ere topatzen dela, txineraren hizkeretan kasu. Ezaguna da mandarineraz ma galdera partikulatzat hartua izan dela (Cheng 1997; cf. Li 2006); alabaina, mandarineraren dialektoa den wuhueraz ez dira partikula horretaz baliatzen, ha partikulaz baizik (Chen 2019). Bien arteko aldeak euskarazkoena gogorarazten du: alde batetik, ma ezker periferian kokatzen da; ha, ordea, DenbS-ren eremuan. Beste alde batetik, ma ezin da zehar galderetan azaldu; ha, aldiz, erabilia izan daiteke mendeko testuinguruetan. Gauzak horrela, (131) diagraman islatutako egituraren alde egiten dut, -a markatzaileak Partikula Sintagma okupatzen duelakoaren alde alegia. Are gehiago, 6.3.1 azpiatalean argudiatu dudan eta ondorengoetan (§6.4.3 eta §6.4.4) egingo dudan bezala, partikulak biltzen dituzten Partikula Sintagma bi proposatzen ditut: batetik, partikula performatiboak buru dituena eta, bestetik, partikula ebaluatzaile, ebidentzial eta epistemikoak biltzen dituena. Bereizketa hau gramatika lanetan sarri lekukotzen da (Kuong 2008; Haegeman 2014; Lam 2014; Corr 2015; 2016; Wiltschko 2017) eta lan horietatik abiatuta honako izendapenez baliatuko naiz: lehenengo taldekoei K-PartS (hots, Kanpo-Partikula Sintagma) esleituko diet; bigarrenekoei B-PartS (hots, Barne-Partikula Sintagma). Partikularen kokapena argituta, eratorbidean garrantzitsuak diren berezko tasunak zehaztuko ditut; bestela esanda, partikula hau erabiltzea zilegiztatzen duen testuingurua zehazten duten tasunak aurkeztuko ditut ondoren: (132) -a: [part], [uindar: Q], [uperpaus mota: Q] [Part] tasuna partikula modalen kategoriaren berezkotzat har liteke. 38 [Indar: ] eta [perpaus mota: ] tasunei dagokienez, semantika-pragmatikak motibatzen ditu: bateko, 6.2.2 azpiatalean plazaratu dudan bezala, partikula guztiek ez dute berdin jokatzen indar ilokutiboari dagokionez, batzuek nahitaez behar baitute euren erabilera zilegiztatzeko eta beste batzuek, aldiz, ez; besteko, partikula guztiak ezin dira perpaus mota guztietan azaldu, 38 Koeneman eta Zeijlstraren (2017) terminologiari jarraituz, kasu honetan [Part] -a-ren tasuna litzateke eta besteak azpitasunak (ing. Subfeatures). 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 276 partikulen ekarpen interpretatiboa eta perpausaren baldintzak bateragarriak diren horietan bakarrik baita zilegi euren erabilera (§6.2.3). Beraz, partikularekin bateragarria den [perpaus mota] tasuna eduki behar dute Indar/Jok buruek. Murriztapen hau sintaktikoa baino semantiko-pragmatikoagoa bada ere, interesgarria iruditzen zait tasunen artean jasotzea, partikulen jokabideari eta murriztapenei azalbidea ematen baitie. 39 Kokapena eta ezaugarriak argituta, -a agertzen deneko perpaus baten eratorbidea azalduko dut ondoren; horretarako hurrengo adibidea hartuko dut oinarri, partikulak eratorbidean duen jokabidea ez dela testuingururik testuinguru (fokurik gabeko galderak, aditz perifrastikodun galderak, ezezko galderak) aldatzen onartuta: (133) a. HOR duka beti matelako xilo hura? b. Banaketa horretatik eta 2.4.1 azpiatalean polaritatezko galderetarako proposatutako eratorbidetik abiatuta, (133) adibidearen analisiari ekingo diot. Hasteko, Indar buruak Jok buruaren [perpausmota: ] tasuna balioztatzen du, kasu honetan biek [Q] tasuna hartuz. Indar ilokutiboaren eta perpaus motaren tasunak galderazkoak direnez, ekialdeko galdera partikularen erabilera zilegiztatzen dute, Nasuren (2019) ildotik, euren [uindar: Q] eta [uperpausmota: Q] tasunen balioekin bat baitatoz (Ø[indar Q, perpausmota Q] / -a[uindar: Q; uperpausmota: 39 Irakurleak partikulak tasun sintaktikorik ez duelako inpresioa har dezake eta arrazoizkoa da hori pentsatzea. Laugarren kapituluan euskaraz partikula modalek dituzten propietate bereizleak fonologia-prosodiarekin eta semantika-pragmatikarekin daude lotuta, kasurako, aditz jokatuarekin bat egiteak edo perpausean betetzen duen funtzioak. 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 277 Q] alegia); tasunak erkatuta, partikularenak ezabatzen dira. Ondoren, Denb burua Jok burura igotzen da [denb] tasuna harreman hurbilean erkatzeko asmoz eta horrela ezarritako perpaus motarekin bateragarria den aditz jokatu forma sortzen da (Arregi eta Nevinsen 2012 ildotik). Bestalde, (133) adibidean fokua dagoenez, 40 osagai hori dagokion gunera mugitzen da, i.e. hor [espez, FokS] gunera igotzen da. Azkenik, FokS lexikalizatu denez, Fok buruak duen [jok] tasuna erkatzeko beharrak buruz buruko mugimenduaren bitartez Jok burua erakartzen du, bidean -a partikularekin bat eginda. Hots: (134) Analisi honek ekialdeko partikularen ezaugarri bereizleak azaltzeko bidea ere eskaintzen du, hala nola beste partikula kanonikoekiko bateragarritasuna eta baia? / eza? bezalako formak. Lehenengoen kasuan -a partikulak eta ahal / ote partikulek gune desberdinak okupatzen dituzte: lehenengoak ezker periferiako K-PartS-ren burua eta beste biek erdiko eremuko PartS-ren burua; azken horien kokapena jarraian (§6.4.3 & 6.4.4) sakon jorratuko dut. Oraingo helburuetarako erabil dezagun hurrengo adibidea analisi hau propietate horiei dagokienez egokia ote den erakusteko: 40 Osagai fokalizaturik gabeko galdera batean, 2.4 atalean azaldu dudan bezala, fokuak perpaus osoa besarkatzen duenez, aditza Fok burura igotzen dela proposatzen dut. Beraz, (133) adibidearen eratorbidearekin konparatuz gero, desberdintasun bakarra izango litzateke horretan osagai fokalizatua dagoela. Gainerakoan, eta lan honi dagokionean, ez litzateke alderik egongo. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 278 (135) JONEK ote dia hori erran? (= 65, 129) Aurreko azterbideetan ez bezala, honetan partikula bakoitzak bere gunea du, biak batera azaltzea zilegiztatuta. Galdera baten eratorbide ohikoak (aditza KonpS-ra igotzeak alegia) eragiten du, batetik, ote-k aditz jokatuarekin bat egitea eta, bestetik, biek eratutako osagaiari -a partikula atxikitzea. Ikus dezagun hurrengo diagraman beronen eratorpena: (136) a) b) Bigarren kasuan ere oraingo proposamenak egokiro azal ditzake baia? eta eza? bezalako formak. Horrelako perpausetarako honako eratorbidea argudia daiteke: a) DenbS osoa isildu dela; b) perpausaren polaritatea markatzen duen osagaia gauzatzen dela; eta c) berorri atxikitzen zaiola -a. Esate baterako: (137) [FokS Bai [Fok Ø] [PartS [-a] [DenbS Ø]]] Literaturan perpaus konplexuagoen adibideak jaso ditut: 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 279 (138) Baia othe burur hotz-hotza orai bortüari bürüz, eta holako denborareki? (Davant 2008: 76) (139) Berak baia ote? (Larre 1986: 1) (= 89) Horrelako kasuetan polaritatezko partikulaz eta -a-z edota ote-z gain, proposizioaren bestelako sintagmak azaltzen dira, aditza izan ezik. Eratorbide bi plazara litezke honen berri emateko: a) Denb eta A/a buruak isildu dira horrelako kasuetan; b) “burur hotz-hotza orain bortiari buruz eta honelako denborareki” topikoa da eta DenbS-ren elipsiaren eraginetik kanpo dago, beraz ez da horren ondorioz isiltzen. Ondorioz, ekialdeko hizkeretako -a partikulari ezker periferiako kokagune beregain bat esleitzen diot, bada eta ote partikulen gainean, argumentu pragmatikoetan oinarrituz, baina FokS-ren azpian, arrazoi sintaktiko eta eratorpenekoak direla eta. Kokapen beregaina edukitzeak azaltzen du ahal eta ote partikulekiko bateragarritasuna. Ezker periferian kokatzeak (137) bezalako adibideei eratorbidea eskaintzen die, DenbS-ren elipsitik kanpo azaltzen baita. Ekialdeko galdera partikularako azterbidea proposatu ostean, ondoren erdialdeko galdera partikularen analisi sintaktikora joko dut. 6.4.3 al partikularen analisia Aurreko partikula ez bezala, al ez da ezker periferian sortzen, erdiko eremuan baizik, 6.3.2 azpiatalean argudiatu dudan bezala. Eremu berekoa ere bada ote partikula; oraingoan delako galdera partikulari erreparatuko diot eta bere kokagunea zehaztea edukiko dut helburu. Lehenik eta behin, partikula horren propietate azpimarragarriak eta, oraingo xedea lortzeko, nabarmenenak bilduko ditut: a. Buru sintaktikoa da, Denb buruarekin bat eginez hitz morfonologikoa osatzen du. b. Polaritatezko galderetan bakarrik erabil daiteke. c. Erdialdeko al ezin da beste ohiko partikula modalekin agertu perpaus berean, -a eta ote ez bezala. 6.2.5 azpiatalean argudiatu dut murriztapen horrek arrazoi semantiko-pragmatikoekin duela zerikusia. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 280 d. Al ezin da AS/aS-ren elipsia gauzatzen deneko testuinguruetan azaldu, Denb buruari atxikita dagoen arren. e. Beste partikula modalekin konparatuz gero, al knonologikoki nahiko berria bide da eta eremu geografiko murritzekoa; ahal partikulatik eratorria dela proposatu dut, a) homofonoak direla, b) al-ek dituen hainbat ezaugarri ahal-etik abiatuz azal daitezkeela, eta c) antzeko gramatikalizazioak tipologikoki azaltzen direla kontuan hartuz. f. Perpaus mailan duen banaketari dagokionez, aditz-aspektuaren eta aditz jokatuaren artean kokatzen da baiezko testuinguruetan behintzat. Propietate horiek gogoan, al partikularen kokapena zehazteko urratsak emango ditut orain; euskalaritzan partikula modalei esleitutako guneak al partikula kokatzeko egokiak ote diren aztertzeaz gain, balizko beste aukerak aintzat hartuko ditut, alegia 3.4 atalean jorratutakoak, besteak beste. Partikula honen gaineko azken azterbidetik hasiz gero, Lizardi-Ituartek (2017) Hizketa Ekintza Sintagma eremuan kokatzen du al partikula, Hiztun Oinarri delako sintagman hain zuzen ere. Pragmatikaren aldetik justifikatuta egon daitekeen arren, partikularen perpaus mailako kokapena, mugidak eta ezaugarri morfosintaktikoak nekez azal daitezke: (140) Etorri al da Miren? Hurbilketa hori onartuz gero, partikularen klitikazioa eta perpaus mailako kokapena lortzeko sintaxi osteko arau ad hoc bat aldarrikatu beharko litzateke al partikula beherago dagoen Denb buruari erants dakion; honez gain, mendeko perpausetan agertzeko gaitasuna ezin liteke azaldu Hizketa Ekintza Sintagma bat mendeko testuinguru batean nekez onar daiteke eta. 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 281 Beraz, eremu hori baztertzen dut. Halaber, FokS-ren gaineko guneak baztertzeko arrazoi berak erabil daitezke, partikularen eta perpausaren arteko banaketa antzekoa izango bailitzateke; alegia, al burua Denb buruaren mugimenduen eremutik kanpo legoke eta, buru biak elkartzeko eragiketa sintaxi ostekoa proposatu ezean, al aditzaren aurretik eta beregain agertuko litzateke. Hori ez dator bat partikularen jokabidearekin. Bestalde, euskalaritzan proposatu ez den balizko beste gune bat FokS-ren eta JokS-ren artekoa da. Dena den, analisiaren kontrako argudio bi identifikatzen ditut: alde batetik, fokurik gabeko zehar galderetan partikula perpaus amaieran agertzen da aditz jokatuaren aurretik (cf. suedierazko ju eta väl [Scherf 2017]); esaterako: (141) a. Ea lentejak gustatzen al zaizkidan galdetu dit. b. *Ea al lentejak gustatzen zaizkidan galdetu dit. Beraz, FokS-ren eta JokS-ren artean kokatuz gero, azaldu beharko litzateke zerk eragiten duen partikularen beheranzko mugida Denb buruarekin bat egiteko. Beste alde batetik, -a ez bezala, al ezin da azaldu DenbS-ren eta bere azpiko sintagmak isiltzen badira; al FokS-ren eta JokS-ren artean kokatuta balego, DenbS-ren elipsiaren ostean fokuarekin batera azaltzeko aukera eduki beharko luke. Hala ere, ez da horrelakorik gertatzen: (142) *Ez al [DenbS Enekok baserria erosi du]? Hots, ezker periferiako edo goragoko edozein gunek ez ditu perpaus mailako kokapena, Denb buruarekiko batzea eta mugimenduak azaltzea ahalbidetzen. Eremu horiek baztertuta, DenbS-ren gaineko kokagunea eta DenbS-ren azpikoa baloratzeari ekingo diot. Aurreko lan batean (Monforte 2015; 2018) DenbS-ren gainetiko PartS hobetsi nuen Albizuren (1991) eta Haddicanen (2008) argumentu bana aintzat hartuz: a) partikulek Denb burua hautatzen dutela, eta b) ezeztapena ez ezik proposizio osoa ere besarkatu behar dutela. Hala ere, 4.3.3. azpiatalean argudiatu dut Albizuren baieztapena ez dela zuzena eta, ondorioz, partikulek ez dutela aditz jokatua hautatzen; aitzitik, partikulen erabilera perpaus motak zilegiztatzen du. Bestalde, Haddicanen hipotesia zuzena bada ere, Arriortuak (2017) dioen bezala, partikulak ez du zertan DenbS-ren gainetik egon, Ezeztapen 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 282 Sintagma AS-ren eta DenbS-ren artean kokatuz gero, AS/aS > EzS > PartS > DenbS bezalako hierarkian partikulak ezeztapenaren gaineko besarkadura eduki lezake-eta. Albizuren (1991) eta Haddicanen (2008) hipotesiak baztertuta, ez bide dago DenbS-ren gainetiko gunean kokatzeko aldeko argudiorik; kontrako argudioa, ordea, badago: buruz buruko mugidaren bitartez gauzatzen den hitz osaeran mugitutako osagaia ezkerretik eransten zaio bigarren osagaiari, esaterako: a) [eros(i) [ten]]; b) [ez [gara 41 ]]; eta c) [eman [dizuegu]]. Beraz, hau gogoan hartuz gero, [al [du]] > [ti [ali du]] bezalako egiturak zentzuzkoagoa ematen du Monfortek (2015; 2018) aldarrikatutako [du [al]] > [ti [al dui]] egiturak baino. Izan ere, Albizuri (1991) eta Haddicani (2008) jarraituz, al partikula DenbS-ren gainean kokatu eta euskarazko hitzak eratzeko norabidea kontuan hartuta, hitzordena okerra lortuko litzateke, aditz jokatua partikula baino lehenago agertuko bailitzateke. 42 Azkenik, 5.3.5 azpiatalean proposatu dudan bezala, erdialdeko al partikula ahal partikula modaletik eratorria da gramatikalizazio bilakabide baten ondorioz. Honez gain, ahal partikula modala ahal aditz modalarekin diakronikoki erlazionatuta dagoela proposatzen dut. Roberts eta Roussouren (2003) eta Robertsen (2007) ildotik osagaiak gramatikalizazioaren ondorioz egitura sintaktikoan gorago kokatzen direlako hipotesia, onartuz gero, ahal partikula modala ahal aditz modala baino gorago egon beharko litzateke; ezeztapenarekiko jokabidea eta aspektu markekiko banaketak horren alde egiten dute: (143) a. Ito ahalko haiz. (aditz modalaren irakurketa bakarrik) b. Itoko ahal haiz. (partikula modalaren irakurketa bakarrik) (144) a. Ez ahal du egia esan? (partikularen irakurketa bakarrik) b. Ez du egia erraten ahal. (aditz modalaren irakurketa ekialdeko hizkeretan) 41 Bigarren kapituluan aditzera eman dudanez, ezeztapena biltzen duen sintagma AS/aS-ren eta DenbS-ren artean kokatzen delako hipotesia onesten dut. 42 Bestalde, argudio horiei honakoa ere gehi lekieke: mendeko perpausetan, fokurik ez badago, aditza ez da aurreratzen eta amaieran agertzen da bere jatorrizko gunean; horrelako kasuetan partikula Denb buruaren aurretik azaltzen da. Dena den, argudio ahula iruditzen zait aditz jokatua Jok buruan osatzen dela onartzen baitut Arregi eta Nevinsen (2012) ildotik, beraz ez du ematen partikula eta aditz jokatua in situ daudenik. 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 283 Erlazioak gorabehera, 4.3 atalean erakutsi dudan bezala, ahal partikula epistemikoak ez du aditzen moduan jokatzen, beste partikulek bezala; beraz ez lirateke ahal aditz modala eta ahal partikula kategoria berean multzokatu beharko. Hala ere, aspektuarekiko eta ezeztapenarekiko banaketan oinarrituz, ahal partikulak AspS-ren eta EzezS-ren gainetiko gunea okupatzen duela aldarrikatzen dut. Honez gain, 5.3.5 azpiatalean beste gramatikalizazio bat landu dut: ahal partikula modala al galdera partikula bilakatu delakoa. Hori onartuz gero, al galdera partikulari ahal partikula modalari baino goragoko gune bat esleitu beharko litzaioke gramatikalizazio bilakabidea gauzatu den heinean. Hala ere, ez dago osagai bien arteko banaketa sintaktikoan alderik; desberdintasunak egonez gero, arlo semantiko-pragmatikoarekin lotura dute, hala nola -(e)n menderagailuarekin bakarrik bateragarria izateak edo AS/aS-rik gabeko testuinguruetan zilegi ez izateak. Egia esan, arlo interpretatiboak, 6.3.1 azpiatalean aditzera eman dudanez, partikula bien arteko alde nabarmena eskaintzen du, ahal, bide, omen eta ote partikulek ez bezala, al-ek ez baitu ekarpen semantikorik egiten; alegia ez du hiztunaren jarrera epistemiko-ebidentziala adierazten (Rooryck 2001), hiztunak entzuleari proposizioa aurkeztu nahi dion modua baizik. 43 Hau guztiau aintzat hartuta, Elordietaren (1997) eta Elordietaren (2001) ildotik, al aditz-aspektuaren eta aditz jokatuaren artean kokatzea hobesten dut. Gauzak horrela, al partikula Partikula Sintagmaren buruan kokatuko nuke eta Partikula Sintagma hori Denb buruak hartuko luke osagarri. Arestian esan bezala, honi bereizketa bat gehituko nioke: Kuongen (2008), Lam (2014) edota Corren (2016) ildotik, partikulak biltzen dituzten sintagma bi leudeke, i.e. sintagma bat kanpo-partikuletarako eta beste bat barne-partikuletarako. Ikus dezagun euren banaketa hurrengo diagraman: 43 Baten batek pentsa lezake kokagune desberdinetan azalduz gero, al eta gainerako ohiko partikula modalak (ahal, bide, ei, omen eta ote) bateragarriak izan beharko liratekeela. Hala ere, murriztapen pragmatikoa dela aldarrikatu dut 6.2.5 azpiatalean. Beraz, aukera sintaktikoa badago ere, pragmatikak ez du ahalbidetzen. 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 284 (145) Era berean, sintagma bakoitzean agertzen diren partikulak eta euren arteko hierarkia ez lirateke edozelangoak izango: batetik, 6.3.1 azpiatalean aldarrikatu dudan bezala, partikula mota bi bereiz daitezke, hiztunaren jarrera adierazten dutenak eta hizkera ekintzarekin zerikusia duten partikula performatiboak; bestetik, 3.4.3 azpiatalean plazaratu dudanez, partikula performatiboak ebaluatzaileak, ebidentzialak eta epistemikoak baino gorago egoten dira, azken horiek proposizioari hiztunaren jarrera gehitu ostean, besteek (i.e. hizketa ekintzarekin lotutakoek) entzuleari proposizioa zelan igorri edo aurkeztu behar zaion zehazten baitute. Alegia, ez luke zentzurik edukiko hiztunaren eta entzulearen arteko hizketa-harremana kudeatzen duen ñabardura gehitu ondoren, hiztunak proposizio horren inguruan duen jarrera ekartzeak. Beste hizkuntza batzuetarako egin diren analisiei erreparatuz gero, 3.4.1 azpiatalean erdiko eremua esleitu diete hainbatek (Abraham 1991; Bayer eta Obenauer 2011; Struckmeier 2014; Trotzke eta Turco 2015; Scherf 2017). Beraz, oraingoan euskarazko al partikula kokatutako gunea bat dator beste hizkuntza horietarako partikulei identifikatuarekin. Alemanez, italieraz eta suedieraz, esaterako, eremu horretan kokapen bi proposatzen dituzte (e.g. Scherf 2017); egia da hizkuntza horietan gune desberdinetan agertzen diren partikula batzuk perpaus berean ager daitezkeela, euskaraz ez bezala. Hala ere, kontuan hartzen badugu, bateko, partikula horiek ezin direla edozein kokagune eta hurrenkeratan agertu eta, besteko, Gutzmannek (2017) eta Scherfek (2017) argudiatzen dutela funtzioari dagokionez talde bi osatzen dituztela, zilegi dirudi euskaraz Partikula Sintagma bi proposatzeak, ebidentzia sintaktikorik ez badago ere, argudio interpretatiboetan eta tipologikoetan oinarrituz. 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 291 Partikula eta aditz modalak izaera desberdinetakoak diren arren, biek antzera jokatzen dute; hartara, AS/aS aditz modalen osagarria dela aintzat hartuta, banaketa bera egon liteke ote-ren eta AS/aS-ren artean: (154) (AS/aS) aditz modala/ partikula Izan ere, hiztunaren jarrera adierazten duten partikulek gertaerari egiten diote ekarpena; gertaera AS/aS eremuan biltzen dela onartuz gero, ahal, omen eta ote bezalako partikulek AS/aS osagarri hartzen dutela proposatzen dut, Albizuk (1991) eta Haddicanek (2008) ez bezala. Beste alde batetik, arestian esan dudan bezala, ote diakronikoki **bo(C)-te aditzetik ei dator (Lakarra 2019). Partikulak perpaus mailan okupatzen duen guneari erreparatuz gero, aditz nagusien kokapenarekin pareka daiteke; hau ez da harritzekoa bere jatorria aintzat hartuta. Dena den, jatorriz aditzak ziren arren, egun, gramatikalizazioaren ondorioz, ezaugarri bereiziak dituzte eta berezko kategoria bat osatzen dute; gainera, bereizgarri sintaktiko horiek aditzak baino goragoko gune batean kokatzen direla salatzen dute, i.e. aspektu markarik ez hartzea eta ezeztapenarekiko jokabidea: (155) a. Begiratzen zuen, ezker, eskuin, heian nehork barrandatzen ote zuen. (Etxamendi 2010: 29) b. * Begiratzen zuen, ezker, eskuin, heian nehork barrandatu otet(z)en zuen. (156) a. Beldur naiz ez ote garen berandu izanen. b. *Beldur naiz ez garen berandu izanen ote Ebidentzia hauek eta 6.4.3 azpiatalean jorratutako jokabide morfologikoa, i.e. elkartzearen norabidea, aintzat hartuta, AspS eta EzezS baino gorago baina DenbS baino beherago egon behar da ote partikula biltzen duen sintagma; alegia: (157) [KonpS (IndarS[JokS) [DenbS [XS [EzezS [AspS [AS/aS] Asp ] Ezez ] X ote ] Denb ] Konp] 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 292 Kokapen hori al partikularenarekin pareka daiteke, beronek ere banaketa hori agertzen baitu. Hala ere, ez ditut ote eta al partikulak maila berean kokatzen; aitzitik, lehenengoa bigarrena baino beheragoko gunean azaltzen dela proposatzen dut. Jarraian proposamen horren aldeko arrazoiak emango ditut aditzera. Aurretik (§6.4.3) partikulen bilakabide diakronikoaz baliatu naiz bere gune sintaktikoa zehazterakoan; alegia, osagaiak gramatikalizazioaren ondorioz egitura sintaktikoan gorago kokatzen direlako hipotesia gogoan, al galdera partikula bere jatorritzat jotzen dudan ahal partikula epistemikoa baino goragoko gunean azaldu behar da egitura sintaktikoan. Oraingo egoera bestelakoa da, ote ez baitator beste partikula batetik, aditz batetik (Lakarra 2019) baizik. Kasu honetan ote partikula ahal-ekin pareka dezaket biak eratortzen baitira aditzetatik, i.e. ote Lakarrak berreraikitako **bo(C)-te-tik eta ahal partikula modala homofonoa den aditz modaletik: (158) **bo(C)-teAditza > otePartikula modala (159) ahalAditz modala > ahalPartikula modala Partikula biak kategoria beretik datozelako ideian eta 6.4.3 azpiatalean al partikularako proposatutako analisian oinarrituz, ote biltzen duen sintagma al baino beherago egon behar da. Horiek horrela, ote eta ahal partikula modalak aditzetatik eratorriak direnez, gune bera okupatzen dutela proposatzen dut, al galdera partikularen K-PartS-ren eta AspS-ren arteko gunea, B-PartS-ren burua hain zuzen ere: (160) 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 293 Hipotesi hau 3.4 atalean arakatutako analisietako partikula modal ezberdinen arteko hierarkiak indartzen du; alegia, hiztunaren jarrera adierazten duten partikulak beherago daude hiztunak edota entzuleak proposizioaren indarrarekin duten harremana azalean erakusten dutenak baino. Oraingo auziari erreparatuz gero, interpretazioaren aldetik ere ahal eta ote multzo bereko kideak dira, hiztunaren jarreraren adierazleak hain zuzen, 6.3.1 azpiatalean defenditu dudan bezala. Beraz, ahal, omen eta ote partikulek gune bera okupatzen dutelako eta delako gune hori al galdera partikula biltzen duen sintagmaren o-komandopean dagoelako ideiaren alde egiten dut. Egia da Cinqueri (1999) jarraituz gero, bereizketa gehiago aldarrika litezkeela; esate baterako, al Hizketa Ekintza Sintagmari, ahal Modalitate Epistemiko Sintagmari eta ote Irrealis Sintagmari eslei lekizkieke. Hala ere, tipologikoki zer partikula mota izan ohi diren euren artean bateragarriak eta zer joera dauden bateragarritasun horiei dagokienez erreparatuz gero, multzo bi nabarmentzen dira: hiztunaren jarrera adierazten dutenak eta hizketa ekintzarekin lotutakoak (Rooryck 2001; Kuong 2008; Corr 2015; 2016). Gainera, ahal eta ote partikulei sintagma bana esleitzeko ideia nekez onar liteke, partikula horien artean bateraezinak baitira, hiztunen iritziek berretsi duten bezala (cf. kapitulu honetako 15. oin oharra). Hartara, oraingoz jokabide tipologiko orokorrei jarraitzen dien eta egitura sintaktiko sinpleagoaren alde egiten duen ideiarekin bat egingo dut. Izan ere, 5.4.8 azpiatalean erakutsi dudan bezala ahal eta ote bateragarriak dira izaera eta kokagune sintaktiko desberdinak dituztenean; beraz, murriztapen sintaktikoaren alde egiten dut semantikoki bateragarriak baitira. Gauzak horrela, (160) adibideko diagraman islatutako hierarkia onartzen dut partikulen analisirako. Ondorioz, kokapen sintaktiko bi bereizten ditut erdiko eremuan: hiztunaren jarrera adierazten dituzten ote-ren moduko partikuletarako Barne-Partikula Sintagma eta hizketa ekintzarekin zerikusia duen al bezalako partikuletarako Kanpo-Partikula Sintagma. Bestalde, aurreko partikuletarako egin dudan bezala, orain eratorbidea azaltzen lagunduko didaten ote partikularen tasunen berri emango dut: 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 294 (161) ote: [part], [uperpaus mota: Q/ -(e)n dekl 45 ], [jok*] Lehenagoko 6.3.1 azpiatalean aditzera eman dudan eta 6.5 atalean sakonduko dudan legez, ote-k ez du indar ilokutiborik behar, beraz al partikulari ez bezala ez diot tasun hori esleitzen. Aurretik (§6.4.2 eta §6.4.3) azaldu dudanez, [part] tasuna kategoriaren berezkoa da, partikule guztiek dute alegia. Halaber, [perpaus mota:_] tasuna eta [jok*] tasuna proposatzeko arrazoiak honakoak dira: perpaus motak zilegiztatu behar du partikularen erabilera eta, horren ondorioz, partikularekin bateragarria den testuinguruetan soilik azaltzen da; bestetik, [jok*] tasuna esleitu diot partikulek eta aditz jokatuek hitz morfonologikoa osatzen dutelako. Aurreko partikuletan bezala, ondoren ote azaltzen deneko perpaus baten eratorbidea landuko dut; horretarako hurrengo adibideaz baliatuko naiz eta oraingoan ere partikulak eratorbidean duen jokabidea testuingururik testuinguru (fokurik gabeko galderak, aditz perifrastikodun galderak, ezezko galderak) aldatzen ez delako ideiatik abiatuko naiz: (162) a. Non ote dago auzokoa? b. 45 Termino horren bidez adierazi nahi dut hiztunak proposizioarekin guztiz bat egiten ez duen mendeko testuinguruetan partikularen erabilera onargarria dela; Lafittek (1944: 448) dioen bezala, -€n menderagailudun testuinguruek soilik ahalbidetzen dute hiztunek proposizioarekiko engaiamendu maila osorik ez daukatela markatzea. Nikolaevari (2016) jarraituz gero, ez da harritzekoa ote Lafittek (1944: 448) deskribatutako testuinguruan eta galderetan agertzea, biek ziurgabetasuna adierazten baitute. Bestalde, lehen (§6.4.2) esan dudan bezala, tasun hau ez dago eratorpen sintaktikoarekin lotuta, baldintza semantiko-pragmatikoekin baizik. 6.4 Partikulen analisi sintaktikoa 295 Banaketa hori eta 2.4.1 azpiatalean polaritatezko galderetarako proposatutako eratorbidea kontuan hartuta, (162) adibidea eratorriko dut ondorengo lerroetan. Hasteko, Indar buruak Jok buruari perpaus mota tasuna balioztatzen dio, kasu honetan [Q] tasuna. Ondoren, ote partikula [Q] tasunaren mendean onargarria denez, partikula zilegiztatzen da, bere [uperpausmota: Q] tasunaren balioarekin bat baitator (cf. Nasu 2019); tasuna behin erkatuta, partikularena ezabatzen da. Partikularen [jok*] tasuna dela eta, Jok bururako mugida gauzatzen da eta, honez gain, Denb burua Jok burura igotzen da [Denb] tasuna harreman hurbilean erkatzeko asmoz; horrela ezarritako perpaus motarekin bateragarria den aditz jokatu forma sortzen da Arregi eta Nevinsi (2012) jarraituz. Amaitzeko, (162) adibidean nzhitza dagoenez, osagai hori dagokion gunera mugitzen da, i.e. non [espez, FokS] gunera igotzen da. FokS lexikalizatu denez, Fok buruak duen [jok] tasuna erkatzeko beharrak Jok burua erakartzen du, aurreko analisietan bezala buruz buruko mugimenduaren bitartez. Honek hitz-ordena egokia dakar, ote partikuladun adizkia nz-hitzaren ondoan agerian: (163) Erdialdeko galdera partikularen eratorbideaz aditzera eman dudanez, orain proposatutako analisiak, aurrekoen aldean, dituen abantailak partikularen ezaugarri sintaktikoekin ez ezik, interpretaziozkoekin eta diakronikoekin ere daude lotuta. Xehetasun 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 296 handietan sartu gabe, honako propietateen berri ematen du azterbide honek: bateko, partikula talde bi daudela, eta euren artean hierarkia jakina dagoela; eta, besteko, aditzetatik eratorria dela eta, gramatikalizazioaren teoriari jarraituz AS/aS baino gorago dagoela. Propietate horiek ote partikula biltzen duen sintagma As/aS eta al-en K-PartS-ren artean kokatzearen alde egiten dute. Dena den, al partikularen kokapena jorratzean esan dudan bezala, hitz-ordena lineala engainagarria izan liteke. Alabaina, har ditzagun hurrengo testuinguruak kontuan: alde batetik, DenbS-ren elipsia gertatzen den perpausetan ezin da partikularik azaldu eta, beste alde batetik, 6.2.7 azpiatalean deskribatutako erabilera dago. Lehenengoari dagokionez, partikulak DenbS-ren azpiko gunean kokatzen dituztenek errazago eman diezaziokete azalbidea: (164) a. [KonpS Konp [DenbS [PartS [AS] Part ] Denb ] ] b. [KonpS Konp [PartS [DenbS [AS] Denb ] Part ] ] Bigarrenari doakionez, ote-k aditz modalen antzera jokatzen du, testuinguruak zilegiztatzen duenean, euren osagarria isil baitezakete, partikulak elipsiaren ondorioz ahoskabetutako proposizioari bere ekarpena mantenduta eta horrela interpretatuta: (165) [JokS [DenbS [PartS [AS/aS ….. ] ote ] da] -(e)n] Kasu honetan isiltzen den AS/aS-ren eta partikularen arteko harreman hobeto islatzen dute DenbS-ren azpiko gunean kokatzen duten analisiek, bai aditz modalen banaketa gogorarazten duelako eta bai partikulak gune horretan osagarri hartzen duen proposizioa modifikatzen duelako. Analisi honek, alabaina, ez du ote-k ekialdeko hizkeretan duen jokabide askeagoa azaltzen; hurrengo kapituluan (§7) erabilera ez-orokor horiek aztergai edukiko ditut eta izaera sintaktiko bereizgarria ez ezik, kokagune sintaktiko desberdina ere dituela aldarrikatuko dut. 6.5 Partikulen eta indar ilokutiboaren arteko auzia 297 6.5 Partikulen eta indar ilokutiboaren arteko auzia Tradizio germaniarrean eta erromantzezkoan partikulak indar ilokutiboa duten testuinguruetan bakarrik ager daitezkeela esan ohi da (Munaro eta Poletto 2002; Bayer eta Obenauer 2011; Coniglio eta Zegrean 2012; Struckmeier 2014; Egg eta Mursell 2017; Scherf 2017; Tan eta Mursell 2018), perpausaren indarra modifikatzen baitute; izan ere, Coniglio eta Zegreanek (2012) erakusten dute partikulak hainbat perpaus adjunktutan erabiltzeko berauek indar ilokutiboa edukitzea nahitaezkoa dela. Euskarazko partikula modalek ez diote ezaugarri honi jarraitzen, 6.2.2 azpiatalean argudiatu dudan bezala. Hala ere, ez dirudi euskara salbuespena denik, Nasuk (2019) aldarrikatzen baitu japonieraz adberbio ebaluatzaileak eta epistemikoak Indar Sintagmarik gabeko perpausetan azal daitezkeela baina ebidentzialak, ordea, ez. Era berean, Freyk (2018) Krifkaren (2017) hipotesiari jarraituz iradokitzen du alemanezko partikula modalek ez dutela HeS-rik behar, hots, indar ilokutiborik. Euskarari berriro begiratuz gero, Zubeldiak (2010) dio omen-ek ez diola indar ilokutiboari eragiten; hartara, omen eta ote partikulak indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan erabil daitezke: (142) Gaixo neskak, ustez untsa egiten zuela, ura ixuri baitu olioaren gainerat, sekulan ez omen delarik hori egin behar! (Sinadurarik gabe apud EHUko Euskara Institutua 2009) (143) Elisabeth da arrazoia, erantzungailua piztu ote duen kezkaren arrazoia, bueltatzeko gogoaren esplikazioa. (Oñederra 1999) (144) Egunerokotasunak jan ote zaituzten kezka sortu zaizu. (ibidem) Dena den, 6.2.2 azpiatalean esan dudan bezala, euskarazko partikula guztiek ez dute berdin jokatzen indar ilokutiboari dagokionez, hiztunek ez baitute (142-144) bezalako testuinguru bertsuan al onartzen: (145) Oxel afaltzera etorriko (*al) den galdera ez zait gustatu. Izan ere, hau ez da harritzekoa, ezaugarri hau partikulak talde bitan banatzearekin bat baitator: indar ilokutiboarekin lotura zuzena dutenak (beraz, berori duen perpausetan 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 298 bakarrik azal daitezke) eta indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan erabil daitezkeenak (cf. Rooryck 2001; Grosz 2006; Gutzmann 2008). Horiek horrela, euskarazko partikula modal bi 46 gutxienez dira partikula modalei deskribatu eta esleitu zaien propietate horren kontra doazenak: omen eta ote. Eurak azal daitezke Conigliok (2007a) identifikatutako indar ilokutiborik gabeko perpausetan, hala nola erlatibozko perpausetan, izen osagarri perpausetan, denborazkoetan eta abarretan. Bestalde, ote partikulari dagokionez aditzera eman dut 5.4 atalean testuinguruaren arabera bere interpretazioa aldatzen dela. Oraingoan erakutsiko dut pragmatikan gertatzen den aldakortasun horrek zerikusia duela partikulak sintaktikoki indar ilokutiboarekin interaktuatzeko gaitasunarekin. Bayer eta Obenauerren (2011) ildotik sintaxian Indar eta Partikula buruen artean komunztadura gauzatzen dela onesten dut. Hala ere, ez diot azterbide horri hitzez hitz jarraitzen; partikulak bere funtzioa betetzen duen mementu bi bereizten ditut eta indar buruarekiko komunztaduran datza bien arteko aldea. Jarraian argituko dut azterbide hori. Alde batetik, gogoan eduki dezagun partikulek aditz jokatuarekin bat egiten dutela, jokabide kanonikoan behintzat, eta bere gauzapenik gabe partikulak ezin direla erabili. Lehenengo kapituluan (§2.2.3) Arregi eta Nevinsi (2012) jarraitzen diedala esan dut adizkia eratortzeko hipotesiari doakionez; beraz Denb buruak partikularekin bat egin ostean Jok burura igo eta bertan osatzen da aditz jokatua partikuladun nahiz partikulagabekoa. Prozesu horretan φ-tasunez eta denboraz gain, modua eta modalitatea ere txertatzen dira; bertan kokatzen dut hainbat partikularen ekarpenaren lehenengo interakzioa. Ote-ren kasuan urrats horretan 5.4.2 azpiatalean identifikatutako interpretazioa ekartzen dio proposizioari: 46 Ebidentzia sendorik ez badut ere, ahal partikulak auzi honetan omen eta ote-ren moduan jokatzen duelako susmoa dut. Partikula horrek ere horrela jokatzeak oraingo aldarrikapena indartuko balu ere, etorkizunerako uzten dut bere analisia. 6.5 Partikulen eta indar ilokutiboaren arteko auzia 299 (166) a. b. Aurreko diagraman irudikatzen saiatu naizenez, partikulak Denb eta Jok buruekin bat egiten du eta bertan eratzen den adizki formaren modalitatea modifikatzen du ote-k bere ekarpena txertatuz. Funtzio hori Roorycken (2001) ildotik ebaluatzaile-ebidentzial-epistemikoak diren partikulek edo Gutzmannen (2008; 2017) terminologiari jarraituz modalitate partikulek bakarrik eduki dezaketela proposatzen dut, ahal, ei, omen eta ote partikulek alegia. Funtzio hori betetzera hel daitezke indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan ere, ekarpena proposizio modalitate mailan geratzen baita. Horrek zilegiztatzen du (142-144) bezalako testuinguruetan partikula horien erabilera. Beste alde batetik, partikulek indar ilokutiboarekin interaktuatzen dute bera modifikatuz. Eragiketa hori da Bayer eta Obenauerrek (2011) denn partikularako proposatzen dutena. Euren analisian Indar buruak partikularen bat bilatzen du bere o-komandoan; behin partikula topatuta, Indar buruak eta Part buruak tasunak komunztatzen dituzte partikularen ekarpena indarrari emanez. Indar buruarekiko eragina ukatu ezin den 6.-a, al eta ote partikulen jokabide sintaktikoaz: tasun bereizgarriak eta analisiak 300 arren, analisi horretan ez nator bat bilaketaren ideiarekin, ez baitu ekonomikoa ematen proposizio guztietan horrelako eragiketa abiatzeak, partikularik gabeko perpausak gehiengoa direnean batez ere. Hori dela eta, honako azterbidea proposatzen dut. Lehenagoko 2.4 atalean adierazi dut Indar eta Jokatutasun buruen arteko eragiketa gauzatzen dela, Indar buruak Jok buruari perpaus mota tasuna balioztatzeko. Horrek menderagailuak Jok buruan gauzatzeaz gain, aditz laguntzaile mota, izan / **edun edo **edin / **ezan, ere ezartzen du. Nire ustez, buru bi horien arteko interakzioan gertatzen da partikularen eta indar ilokutiboaren artekoa, partikularen ekarpena Jok buruan osatu den aditz jokatuaren barne dagoelako eta, ondorioz, perpaus mota modifikatzeko eragina lortzen du. Horren erakusgarri ote partikula dugu berriro: arestian esan dut partikula horrek proposizioa modifikatzen duela indar ilokutiborik gabeko testuinguruetan; hala ere, 5.4.1 azpiatalean jorratutako testuinguruetan partikulak indar ilokutiboari eragiten dio, horrelako perpausen interpretazioak argi uzten duenez. Kasu horietan beti dago IndarS; beraz, perpaus motak ahalbidetzen duenez, partikularen balio epistemikoak proposizioaren modalitatea ez ezik, galderatasunaren indar ilokutiboa ere modifikatzen ditu Littell eta besteren (2010) ildotik, galdera konjekturala sortuta. Bestela esanda, partikulak indar ilokutiboari eragiten dionean, partikula agertzen den galderaren indarra aldatzen eta markatzen du galderak sorrarazten dituen balizko erantzun batek ere ez duela hiztunaren segurtasun osorik jasotzen. Hurrengo diagramen bidez islatzen ditut ote-ren eragin maila desberdinak, i.e. modalitateari eta indar ilokutiboari dagozkienak: (167) a. 307 7 Ekialdeko erabilera bereizgarriak 7.1 Sarrera Aurreko kapituluan (§6) -a, al eta ote partikulak ikertu ditut euren jokabide kanonikoan; hala ere, 4.5 atalean aurreratu dudan bezala, ote-k jokabide sintaktiko desberdina du ekialdeko hizkeretan. Erabilera horren ezaugarrien artean nabarmentzekoa da ote ez dela aditz jokatuaren aurretik kokatuta agertzen, ezta berari atxikita ere. Ekialdeko datu horiei emandako lehenengo begiratu batean hiru jokaera edo hiru ote mota bereiziko ditut (§7.2): lehenengoz, adberbio ahulen antzera jokatzen duen ote bat; honez gain, nz-hitzekin batera osagai bakarra eratzen duen beste ote mota bat; eta, azkenik, esaldiaren amaieran agertzen den beste ote bat. Esaterako: (1) Eztakit ardi horrek bildotxa ukhain dienez othe gaur. (Camino 2009b: 193) (2) Nork ote jan züan? (Casenave-Harigile 1997) (3) Hi, ez ahal duk besterik egiteko ote? (Thikoipe 2009: 134) Jokabide horiek banan-banan aztertu aurretik, 7.3 atalean lehenengo erabileraren datuetatik abiatuta datorren galdera teoriko bati helduko diot: 3.3 atalean gramatika lanetan partikula modalen izaera sintaktikoaz dagoen eztabaidaren berri emanda, euskarazko partikula modalen ezaugarri kanonikoak kontuan hartuz berauek buruak direla ondorioztatu dut (§4.4); ekialdeko datuek, ordea, berriro dakarkigute eztabaidara hizkera horietako ote partikula burua ala sintagma ote den galdera. Hori argitzeko asmoz, erabilera horren propietate sintaktikoei (§7.3.1) eta fonologiko-prosodikoei (§7.3.2) begiratuko diet, jokabide 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 308 kanonikotik aldentzen direnak eta 3.3 atalean partikula modalen inguruko lanetatik bildu ditudan izaera sintaktiko bien aldeko ebidentziak nabarmenduz. Azkenik, ezaugarri horietan oinarrituz, ote ezohiko horrek islapen nagusiko izaera duela proposatuko dut; auzi hori argituta, lehenengo erabilera horren analisi sintaktikoari ekingo diot (§7.3.4). Ondoren (§7.4), ipar-ekialdeko hizkeretan ote-ren erabilera ezohikoak garatu duen ‘nz-hitza ote’ konbinazioa ikertuko dut ebidentzia sintaktiko, fonologiko-pragmatiko eta tipologikoez baliatuz osagai bakarra eratzen dutela ondorioztatuta. Amaitzeko, 7.6 atalean hedapen geografiko murritza duen perpaus amaierako ote mota izango dut aztergai. 7.2 Ekialdeko mikroaldakortasunaren sarrera Ekialdeko hizkeretan, alegia ekialdeko euskara nafarraren azpieuskalki bitan (erronkarieran eta zaraitzueran), 1 zuberotarrean eta nafar-lapurteran, omen eta ote partikulek, besteek ez bezala, jokabide beregaina ere badute. 2 Aurreko 5.3.7 azpiatalean partikularen mikroaldakortasuna eduki dut pragmatikaren aldetik eztabaidagai; hurrengo lerroetan, ordea, alde sintaktikoari helduko diot. Alegia, hizkera hauetan ote-ren sintaxia zertan bereizten den aztertuko dut. Ekialdeko hizkeretan 3 ote ez da beti aditz jokatuaren aurretik agertu behar, aditzaren osteko kokagunean ere azal daiteke, hurrengo adibideetan ikus dezakegunez: (4) Bazakiana ote de la Villeheliok ere bildü zütüala zazpi kantore horik? (Davant 2008: 131) (5) Bena ezpitakit nik lamina horiek zer zien othe! (Camino 2004: 452) (6) Murlantxa ari nuk ia anglez ardia denetz othe. (ibidem) (7) Eztakit ardi horrek bildotxa ukhain dienez othe gaur. (Camino 2009b: 193) (= 1) (8) Eta gero Jainkoa zertako dugun ote samur, estonatuko gira gu! (Hiriart-Urruty 1971b) 1 Aezkerak ezaugarri hau ere ote duen ezin dut jakin ez baitut bertan elkarrizketarik egin. Dena den, literaturan eta Caminoren (2004; 2009b; 2013; 2017) lanetan ez dut lekukotasunik topatu; beraz, erabilera hori duen eremutik kanpo kokatuko dut aezkera. 2 Omen-en jokabide ezohikoan sakontzeko ikus Etxepareren (2010) eta Etxepare eta Uriaren (2016) lanak. 3 Orain deskribatutako jokabide hau ekialdeko hizkeretara mugatzen da hein handi batean; alabaina, egia da (bai ote, nor ote eta abar) bezalako testigantzak topa daitezkeela gainerako euskalkietan. Dena den, ez nuke esango maila berean daudenik ekialdeko hizkeretan emankorragoa ematen baitu jokabide honek; izan ere, askoz sarriagotan agertzen da bai lekukotasunen kopuruaren aldetik, bai partikulak ondoan hartzen dituen osagai moten aldetik. Bestalde, mendebalde zabaleko hizkeretan erabilera honek duen egoera soziolinguistikoa aztertzeke dagoen arren, inguru horretakoen eta ekialdeko hizkeren artean aldea dago: lehenengo multzoan erabilera hori erregistro jaso eta landutzat jo daiteke; bestean, ordea, ez dirudi erregistro kontua denik. Egia da lan dialektologiko batzuetan bai ete? Edo bai ote? Bezalako formak jaso ei direla mendebalde zabaleko hizkeretan; hala ere, esan bezala, ez bide da ekialdeko hizkeretan bezain emankorra. 7.2 Ekialdeko mikroaldakortasunaren sarrera 309 (9) Ez ahal duzu ote horren berririk ukan? Lehen begiratuan ote-k adibide horietan duen banaketak iradoki lezake kokagune desberdinak okupa ditzakeela partikulak: a) (4) adibidean perpausaren bigarren gunean agertzen da finlandieraz bezala (Holmberg 2014); b) (5)-ean amaieran dago, mandarineraren moduan (Li 2006); c) azkenaurreko posizioan ere azal daiteke, (1) adibideak erakusten duenez; eta d) hizkuntza germanikoetan (Abraham 1991; Haegeman 2014; Scherf 2017) bezala, erdiko eremua okupatzen duela ematen du (9) adibideari begira. Hala ere, kokagune horiek guztiak bat datoz ote aditz jokatuaren ostean agertzen delako ideiarekin. Hau ez da harritzekoa adibide horien guztien testuingurua galderazkoa dela eta: (10) ‘bazakiana ote’ (cf. 4) (11) ‘zer zien othe’ (cf. 5) (12) ‘ukhain dienez othe’ (cf. 7) (13) ‘zertako dugun ote’ (cf. 8) (14) ‘ez ahal duzu ote’ (cf. 9) Adibide horien testuingurua galderazkoa den heinean, 2.3 atalean azaldu dudan bezala, euskaraz aditza beti aurreratzen da galdera zuzenetan, baita zehar galderetako nz-galderetan edo osagai fokala duten polaritatezkoetan ere. Beraz, testuinguru horietan aditza beti dago aurreratuta: (15) [FokS Bazakiana] ote…. (cf. 4) (16) [TopS Lamina horiek] [FokS zer zien] othe…. (cf. 5) (17) [TopS Ardi horrek] [FokS bildotxa ukhain dienez] othe gaur. (cf. 7) (18) [PolS Ez ahal duzu] ote… (cf. 9) Hori aintzat hartuta, aurretik zerrendatutako kokagune horiek mugida sintaktikoek eragiten dituzte; hots, perpausaren bigarren guneko kokapena, amaierakoa, azkenaurreko posizioa edo erdiko eremukoa azalekoak direla ondorioztatzen dut eta ote-k gune finkoa duela proposatzen dut. Hau bat dator beste hizkuntza batzuetan (cf. Coniglio 2007b; Holmberg 2014; Struckmeier 2014; Scherf 2017; Biezma eta beste 2018, besteak beste) aldarrikatu den analisiarekin, alegia partikulak azalean gune desberdinetan edota osagai desberdinekin harremanetan dauden arren, beti kokagune berdina dutela. Esaterako, banglerazko partikula 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 310 kya beti fokua den osagaiaren ondoren agertzen denez, azalean kokagune desberdinak okupatzen dituela dirudi; alabaina, Biezma eta bestek (2018) proposatzen dute beti gune bera okupatzen duela egitura sintaktikoan: (19) Banglera a. jon=ne amra=ko kya khilona diya? jon=ERG Amra=DAT P jostailu.M.SING.NOM eman.PERF.M.SING ‘Amrari eman dio Jonek jostailua?’ (Biezma eta beste 2018) b. jon=ne kya amra=ko khilona diya? jon=ERG P Amra=DAT jostailu.M.SING.NOM eman.PERF.M.SING ‘Jonek eman dio Amrari jostailua?’ (ibidem) Interesgarria da, bestalde, ote eta ba(da) 4 partikulek antzeko banaketa dutela: (20) Emazu ba errepusta! (Larzabal 1992) (21) Nola du ba harek izena? (ibidem) (22) Hitza ez diat ba orain jaten ahal! (ibidem) (23) Andrea ere ixtantean hemen diat ba. (ibidem) (24) Berak ba hala erran dau. (ibidem) Izan ere, ba(da)-k eta ote-k murriztapen bertsua erakusten dute galderetan, i.e. ezin dira lehenengo posizioan agertu: (25) (*Ba) etorriko zara? (26) (*Ote) eginen du? Lizardi-Ituartek (2019b) aditzera ematen duenez, ba(da) galderetan aditz jokatuaren ostean ez ezik, perpaus amaieran ere ager daiteke; berak dio perpausaren eta ba(da) partikularen artean ez dagoela etenik, eta beraz perpaus barruko osagaia dela aldarrikatzen du: (27) Nor ikusi zuen ba Mirenek atzo? (Lizardi-Ituarte 2019: 6) (28) Nor ikusi zuen Mirenek atzo ba? (ibidem) 4 Ikus Lizardi-Ituarteren (2019b) lana ba(da) partikularen lehenengo analisi sakon baterako. 7.2 Ekialdeko mikroaldakortasunaren sarrera 311 Ote-k antzera jokatzen duen beste erabilera bat topatu dut ekialdeko hizkeren eremu murritzago batean: ote esaldiaren amaieran ager daiteke, aditzaren ondoan egon gabe; esaterako: (29) Hi, ez ahal duk besterik egiteko ote? (Thikoipe 2009: 134) (= 3) (30) Ez girea bilkurarat gomitatuak ote? (ibidem : 155) (31) Ez ahal duzu horren berri ukan ote? (cf. 9) Jokabide hau (4-9) adibideetako erabileratik bereiziko nuke sintaktikoki ez ezik pragmatikoki ere, honako argudioetan oinarrituz: alde batetik, sintaktikoki (4-9) eta (29-31) adibideetako ote partikulek ez dute berdin jokatzen (31) adibidean ote ezezko perpaus batean in situ dagoen aditz nagusi baten ostean agertzen baita, (9)-n ez bezala; azken horretan aditz laguntzailearen ostean eta, beraz, nagusiaren aurretik azaltzen da. 5 Beste alde batetik, interpretazioaren aldetik aldea igartzen da erabilera bien artean, aurreko 5.4.7 azpiatalean argudiatu dudan bezala. Aurreko lerroetan eta seigarren kapituluan deskribatutakoa laburbilduz, perpaus mailan hiru kokagune bereizten ditut ote partikulari dagokionez: (32) a. ote1: orokorra, _Dnb, aditz jokatuarekin batera hitz-morfonologikoa osatzen du. b. ote2: ekialdekoa, Dnb-ren ostean, beregaina. c. ote3: ekialde murritza, perpaus amaieran, beregaina. Halaber, ipar-ekialdeko hizkera guztietan beste erabilera baten testigantza jaso dut baina kasu honetan nz-galderei bakarrik dagokie. Perpaus mota honetan ote partikula nz-hitzari lotuta ager daiteke: (33) Züek haren kasüan zer ote eginen zünüen? (Coyos 2013: 97) (34) Ez dakit nik nola ote egiten ahal zükean. (Camino 2009b: 193) (35) Nork ote jan züan? (Casenave-Harigile 1997) (= 2) (36) Orkatzari xüxen zer ote agitü zeion jakin beharrez. (ibidem) (37) Nontik ote horra den ez da erres ikustea. (Casenave-Harigile 2010) 5 Izutsu eta Izutsuk (2013) partikula modalak ager daitezkeen hiru eremu bereizten dituzte: perpaus hasiera, aurreratuta dagoen aditz jokatuaren eta lexikoaren arteko eremua eta perpaus amaiera. Orain plazaratutako datuen arabera, ote ez-kanonikoa azken bietan ager daiteke. 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 312 Ebidentzia horretan eta jarraian aurkeztuko ditudanetan oinarrituz, nz-hitzak eta partikulak osagai bat osatzen dutela ondorioztatzen dut. Gainera, erabilera hori ez da euskarak duen bitxikeria, beste hizkuntza batzuetan ere lekukotzen baita, esaterako alemanez (Abraham 1991; Bayer and Trotzke 2015), japonieraz (Endo 2018) eta italieraz (Munaro and Poletto 2002; Coniglio 2008), besteak beste: (38) Alemana (Bayer eta Obenauer 2011: 472) Von wem schon kann man das sagen? GEN nori P daiteke norbera hori esan ‘Noren gainean esan daiteke ba hori?’ (39) Italiera (Coniglio 2008: 109) Cosa mai avrebbe Gianni potuto fare in quel frangente? zer P LAG Gianni ahal egin IN hori aukera ‘Zer egin zezakeen Giannik aldi horretan? (40) Japoniera (Endo 2018) Nani-yo John-tara kidottery wa. zer-P Jonh-TOP harroputz jarrera ‘Zer harroputza den John!’ Laburbiltzeko, ekialdeko hizkeretan ote-k partikula modalek eduki ohi ez dituzten jokabideak ditu; honako erabilerak ditu ote partikulak: (41) [a. ote1: aditz jokatuaren aurretik erabilera kanonikoa/ orokorra]. b. ote2: aditz jokatuaren ostean. c. ote3: perpaus amaieran. d. ote4: nz-hitzekin batera. Ondoren jokabide ezohiko horiek banaka aztertzeari ekingo diot. Hala ere, hori baino lehen, aldakortasun sintaktiko hori ikusita burura datorren galdera erantzuten saiatuko naiz, i.e. ea ekialdeko ote bereizgarriak izaera sintaktiko berdina ote duen; hortik abiatuta, hurrengo atalean (§7.3) ote buru izaera sintaktikoa ez ezik, sintagmatikoa ere izan daitekeela frogatuko dut. Honez gain, erabilera ez-orokor horrek beste egitura bat osatzeko bidea eman du, hots, ‘nz-hitza ote’ egitura; 7.4 atalean aztertuko dut konbinazio berri hori. Ondoren, 7.6 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 313 atalean aurreko jokabideek baino eremu murritzagoa duen beste erabilera bat jorratuko dut, ote esaldi amaieran islatzen duen banaketarena alegia. 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia Aurretik (§3.3) gramatika lanetan askotan agertzen den eztabaida bildu dut, i.e. ea zein den partikula modalen izaera sintaktikoa. Aditzera eman dudanez, hainbat gramatikarik (Coniglio 2007b; 2008; Bayer 2009; Bayer eta Obenauer 2011; Struckmeier 2014; Bayer eta Struckmeier 2017; Endo 2018) adberbio ahulak edo islapen nagusiak direla aldarrikatzen dute. Geroago 4.4 azpiatalean euskarazko partikula modalak buruak direla ondorioztatu dut hirugarren kapituluan deskribatutako ezaugarriak aintzat hartuta. Dena den, orain, 7.2 atalean aditzera emandako ote-ren bereizgarriek partikulen izaera sintaktikoen gaineko galdera dakarte berriro; izan ere, euskarazko partikula modalak buruak direlako hipotesiaren aldeko argumentuek ez dute baliorik ote-k ekialdeko hizkeretan dituen jokabide ez-kanoniko horien aurrean. Jarraian ote mota horren ezaugarri sintaktikoak eta fonologiko-prosodikoak ezaugarrituko ditut hurrenez hurren, partikula honek Cardinalettiren (2011) adberbio ahulen edo Coniglioren (2007b; 2008) islapen nagusien antzera jokatzen duela ondorioztatuta. 7.3.1 Ebidentzia sintaktikoak Burutzat hartzeko arrazoiak berrikusiz gero, argi geratzen da ote2 (eta ote4) 6 bestelakoa dela ez baititu erabilera orokorraren ezaugarriak: esaterako, ez zaio beste osagai bati atxikitzen. Hau agerian geratzen da partikularen eta aditz multzoaren artean bestelako osagaiak ager daitezkeelako, e.g. ba(da): (42) Nori [deitzen du]j ote Peiok egun guziz hain goizik ti tj ? (43) Nori [deitzen du]j ba(da) ote Peiok egun guziz hain goizik ti tj ? (44) Zendako ba(da) ote? (45) Zer ba ote? (Landart 1978: 45) Honez gain, (4-9) adibide horiei hurbilago erreparatuz gero, partikulak ez du zertan aditz jokatuaren ondo-ondoan egon, -(e)n(ez) menderagailua eta -a partikula ote-ren eta aditz jokatuaren artean ere tarteka daitezke eta: 6 Aurrerago (§7.6) argudiatuko dudan bezala, ote3 ez da islapen nagusia, burua baizik. 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 314 (46) Eztakit ardi horrek bildotxa ukhain dienez othe gaur. (Camino 2009b: 193) (= 1) (47) Bazakiana ote de la Villeheliok ere bildü zütüala zazpi kantore horik? (Davant 2008: 131) (= 4) (48) Eta gero Jainkoa zertako dugun ote samur, estonatuko gira gu! (Hiriart-Urruty 1971b) (= 8) Hurrenkera hau ikusita, adibide horietako partikulak ere aditz jokatuarekin bat egiten duela pentsa liteke, kasu horietan erabilera orokorreko ote baino gorago kokatuta edo aditz jokatuarekin bat egiteko xehetasunetan atzizkia dela espezifikatuta dagoela argudiatuz; dena den, ba(da) tartekatu ahal izateak eta erabilera bien arteko alde prosodikoek hipotesi hori baztertzera bultzatzen naute. Oraingoz ez dut alde prosodikoa jorratuko, ezaugarri sintaktiko bereizgarriak bakarrik deskribatzeari ekingo diot; ondoren (§7.3.2) hartuko dut prosodia aintzat. Bestalde, Conigliok (2007b; 2008) dio alemanezko partikula modalek, buruak izango balira, aditzaren buruz buruko mugida oztopatu beharko luketela edo berarekin bat eginda mugitu beharko liratekeela; bestela, ezin dira burutzat jo. Hau gogoan izanda, ote mota hori jokabide orokorreko ote-tik bereizteko beste ebidentzia bi ditugu, ote mota ez-orokor hori ez baita aditzarekin batera mugitzen eta ez baitu aditzaren igoera oztopatzen: (49) Nor deitzen du ba(da) ote Peiok egun guziz hain goizik? (50) Ez dokeda ote nik egin ñoriataz nai duana? (Estornés 1982a: 80) Aurreko adibideetan aditz jokatuaren mugida gauzatzen da eta bietan ote agertzen da; sintaktikoki aditzarekin bat egiten duela baztertuta, burua izango balitz, Coniglioren (2007b; 2008) ildotik, buruz buruko mugida galarazi beharko luke. Alabaina, holakorik ez da sumatzen. Bestalde, ote mota hori ezin da edozein kokagunetan azaldu; esaterako, nz-gaderetan ezin da nz-hitza baino lehenago agertu: (51) (*ote) Nor deitzen du bada (ote) Peiok (*ote) egun guziz (*ote) hain goizik (*ote)? 7 7 Adibide honetan ote-ren erabilera ez-orokor eta beregaina bakarrik irudikatu dut; alegia, partikula bere ohiko gunean ere ager liteke: (i) Nor deitzen ote du bada Peiok egun guziz hain goizik? 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 315 Egia esan, ote mota hori aurreratuta dagoen aditz jokatuaren ondoren azaltzen da beti, arestian (§7.2) aditzera eman dudanez. Banaketa hori eta lehenengo gunetik baztertuta egotea bat datoz alemanezko partikula modalen jokabidearekin, baita hein batean ba(da)-renarekin ere. Beraz, Bayerrek (2009) dioenez, adberbioek ez bezala, partikulek kokagune jakin bat okupatzen dute; bestela esanda, sintaktikoki ez dira guztiz beregainak. Horrez gain, 6.2.6 azpiatalean ote-k aditz jokaturik gabeko testuinguruetan erabilia izan daitekeela erakutsi dut: (52) Bai(a) ote? (53) Ez(a) ote? (54) BILBON ote? (55) Berak baia ote? (Larre 1986: 1) (56) Ala gehixago ere baia ote, urtealdika? (Larre 1987: 1) (57) Baia ote barur hotz-hotza orai bortüari bürüz, eta holako denborareki? (Davant 2008: 76) Baita aditz jokaturik gabeko nz-galderetan nz-hitzen ostean ere: (58) Nork ote? (59) Nondik ote? (Thikoipe 2009: 33) (60) Non ote? Aurreko adibideek (52-55) iradoki lezakete ote hori orokorra dela eta DenbS isiltzearen ondorioz azaleko egitura hori gauzatu dela; hurbiletik begiratuz gero, azalbide bi edukiko genituzke: a) ote Fok burura mugitu da isilduta dagoen aditz jokatuarekin bat egin ondoren; edo b) ote in situ gelditu da eta, elipsiaren ondorioz, partikula eta gainerako osagaiak elkarren ondoan agertzen dira. Baita nz-hitzarekin batera ere, ipar-ekialdeko hizkeretan behintzat: (ii) Nor ote deitzen du bada Peiok egun guziz hain goizik? Beraz, hiru kokagune eduki litzake ote-k eta bakoitzak jokabide desberdina luke: (iii) (*ote) Nor (%ote) deitzen (ote) du bada (%ote) Peiok (*ote) egun guziz (*ote) hain goizik (*ote)? 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 316 (61) a. b. Hala ere, analisi biek arazoak dituzte. Lehenik, (52), (53) eta (55) adibideetan ote partikula ez ezik, -a partikula ere azaltzen da eta biak aditz jokatuaren klitikoak direla aintzat hartuz, zelan azal liteke -a bai edo ez hitzei lotzea eta ez ote-ren ondoren agertzea? Alegia, 6.2.6 azpiatalean argudiatu dudan bezala, partikula bien arteko hurrenkera argia da inflexioa gauzatuta dagoen testuinguruetan, i.e. ote-aditz jokatua-a: (62) JONEK ote dia erran? Beraz, hurrenkera hori errespetatzea esperoko nuke; dena den, -a polaritateko hitzei lotua agertzen da ote-ren aurretik. Bigarren analisia (57) adibideak deuseztatzen du partikula aurreratuta agertzen baita eta ondoren AS-ren osagai batzuk; partikula in situ egongo balitz, amaieran azaltzea espero nuke, partikula modalen jokabide orokorrari jarraituta: (63) *Baia burur hotz-hotza orai bortiari buruz eta holako denborareki ote? Azkenik, (58) eta (60) adibideak ditugu; bertan nz-hitza eta, ondoren, ote bakarrik azaltzen dira. Erabilera hau 7.1 ataleko (33-37) adibideen antzekoa da eta, ondoren (§7.4.2) argudiatuko dudan bezala, erabilera horren aitzindaria izan litezke (58) eta (60) adibideak bezalako formak. 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 323 Halaber, Cardinalettik (2011) alemanezko partikulak fonologikoki murritzagoak direla aldarrikatzen du klitikoak direnean; hots, alemanezko partikula modalak adberbio ahulak direla dioen arren, denn partikularen kasuan hizkera bitan, i.e. Babariako eta Vienako hizkeretan, klitikoa ere izan daitekeela adierazten du, fonologikoki ez ezik, sintaktikoki ere jokabide ahulagoa baitu: (87) Vienako alemana [denn > dn] (Grosz 2005: 36-37) Was schenkst {dn / *denn} du ihr {*dn / denn} zum Geburstag? zer oparitu P P zu berari.FEM P P BEN urtebetetze ‘Zer oparituko diozu ba bere urtebetetzean?’ (88) Babariako alemana [denn > -n] (Bayer 2012: 13) Wann hod -a -s -da -n zoagt? noiz LAG 3SG.NOM 3SG.AK 2SG.DAT P erakutsi ‘Noiz erakutsi zizun?’ Beraz, lenitioak jasa ditzaketen osagaiak klitikotzat jotzen ditu Cardinalettik (2011) alemanezko partikula diskurtsiboei dagokienez behintzat. Euskarazko datuei berriro erreparatuz gero, erabilera orokorreko partikulek ez bezala, ebidentzia prosodikoek eta fonologikoek iradokitzen dute ote2-4 hitz osoetatik hurbilago dagoela klitikoetatik baino. 13 7.3.3 Erabilera ezohikoa duen ote: burua ala sintagma? Aurreko azpiataletan erakutsi dut aztergai dudan ekialdeko ote2-4 ezin dela klitikotzat jo, ezta aditz jokatuarekiko bat eginez eratzen den hitz morfonologikotzat ere, ote orokorra horrela definitzen duten ezaugarrietan bestela jokatzen baitu. Izan ere, ebidentzia sintaktikoek ez ezik, fonologiko-prosodikoek ere izaera beregainaren alde egiten dute. Cardinalettiren (2011) ildotik, hiru arlori erreparatu beharko litzaieke ote2 osagai sendoa, ahula edo klitikoa den erabakitzeko: ezaugarri fonologiko-prosodikoei, periferikoari eta inflexiokoari. Arlo interpretatiboaz aurretik (§5.4.5) ondorioztatu dudan bezala, ez du ematen ohiko jokabidearen eta azpiatal honetan aztergai dudanaren artean desberdintasun 13 Euskaraz adberbioak ere labur daitezkeela pentsa liteke; hala ere, laburtze horrek mugak bide ditu, silaba biko adberbioak ezin baitira laburtu, esaterako: etzi > *tzi, atzo > *tzo, bihar > *bir (cf. behar > bihar > bi(r). Gainerako kategoriako hitzek ere antzeko murriztapena dutela ematen du: hego > *go, ahatea > atea > *tea, atea > *tea, otu > *tu. Salbuespen har litezkeenek beste azalbide bat dute: egin > ein > iin > in, egon > eon > oon > on; hots, bokalarteko frikaria galtzearen ondorioz bokalak asimilatzen dira silaba bakarreko hitzak sortuta. 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 324 interpretatiboa dagoenik, aditzaren osteko ote2 duten adibideetan aditzaren aurrean kokatuz gero, onargarriak bailirateke euskalki guztietako hiztunentzat. Hau guztiau gogoan, ote-k ekialdeko hizkeretan izaera bi ditu: batetik, gainerako hizkeretan bezala jokatzen du, alegia fonologikoki eta prosodikoki ahula da eta buru klitikoaren izaera esleitzen diot; bestetik, orain aurkeztutako jokabidea ez bide da erabilera orokorrean bezain ahula, fonologikoki hitz osoen moduan jokatzen baitu eta sintaktikoki hitz osoen modukoa ez bada ere, klitikoak baino beregainagoa baita. Ekialdeko hizkeretako ote horrek bereizitako hiru arloetan (sintaxia, semantika eta fonologia) propietate guztiak osotasunean ez dituen arren, fonologikoak eta semantikoak mantentzen dituela esango nuke. Beraz, Conigliok (2008) eta Cardinalettik (2011) italierazko eta alemanezko partikuletarako aldarrikatzen duten bezala honako bereizketa proposatzen dut ote partikula modalari dagokionez: (89) a. ote1: buru klitikoa. b. ote2&4: islapen nagusia, adberbio ahula. Amaitzeko, ekarpen bi nabarmendu nahiko nituzke: bateko, euskarazko partikula modalak sintaktikoki buruak izateaz gain, ekialdeko hizkeretan partikula bik, omen-ek (Etxepare 2010; Etxepare eta Uria 2016) eta ote-k, adberbio ahuletik hurbil dagoen izaera har dezakete; besteko, gramatika lanetan dagoen eztabaidari ere ekarpena egiten dio, ote-ren analisiak erakusten duelako partikula modalak buruak eta adberbio (ahul)ak (edo islapen nagusiak, Coniglioren (2008) terminologiari jarraituz) izan daitezkeela. Alegia, hipotesi biak bateragarriak direla hizkuntza berean; hau bat dator Cardinalettik (2011) alemanezko denn / -dn eta -n partikuletarako proposatutakoarekin. Halaber, partikulen izaera sintaktikoa aztertzeko eta bereizteko oinarriak eskaintzen ditu ote-ren analisiak, hizkera berean izaera sintaktiko biak lekukotzen baitira eta eurak bereizten dituzten ezaugarri nabarmenak baitituzte. 7.3.4 Bere kokagune sintaktikoaz Ekialdeko ote mota ez-orokorraren izaera sintaktikoa argituta, bere kokapen sintaktikoa zehaztuko dut orain. Arestian adierazi dut ote mota hori ote orokorraren kokapenean agertuz gero, (baia ote?) bezalako testuinguruetan amaieran agertu beharko litzatekeela. Are gehiago, DenbS eta bere azpiko sintagmak isilduz gero, ezin liteke ote azaldu ere egin: 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 325 (90) [FokS CÉLINEKi [Fok’ [Fok] [DenbS [ti] [Denb’ [PartS [AS ….] [Part ote]] [Denb ...]]]]] Partikula mugitzen delako ideia baztertu dudanez, 7.3.1 azpiatalean emandako arrazoiengatik, ote-k kokapen finkoa eduki behar du eta, gainera, elipsiaren eremutik kanpo egon behar da, (91) adibidearen banaketak iradokitzen duen bezala: (91) [FokS CÉLINEKi [Fok’ [Fok] [YS [ote] [DenbS [ti] [Denb’ [AS ….] [Denb...]]]]]] Beraz, batetik, ezin da ote orokorrak okupatzen duen sintagma izan eta, bestetik, DenbS eremuaren gainetik kokatuta egon behar da; hots KonpS eremuan. Bestalde, ote mota hori ezin da lehenengo gunean azaldu, ez nz-galderetan, ez polaritatezko galderetan; izan ere, aditz jokatuaren ostean eta subjektuaren aurretik agertu behar da ote: (92) (*ote) Nor deitzen (ote) du (ote) Peiok (*ote) egun guziz (*ote) hain goizik (*ote)? (cf. 51) (93) (*ote) Jinen (ote) dea (ote) aita? Jakina da aditza galderetan Fok burura mugitzen dela, 2.3 & 2.4 azpiataletan azaldu dudan bezala; beraz, ote-ren kokagunea FokS-ren eta JokS-ren artean egon beharko litzateke: (94) [FokS Nori [Fok’ [Fok deitzenj duk] [XS [ote] [JokS [DenbS [Jonek] [Denb’[aS egun guziz hain goizik ti tj] [Denb tk]]] [Jok]]]]] Hau ikusita, arreta mereziko luke aditza mugitu ez deneko testuinguruetan partikulak zelan jokatzen duen jakiteak; erabilera hau galderetan bakarrik jaso dut, eta beraz fokurik gabeko polaritatezko zehar galderei erreparatu beharko litzaieke berauek baitira aditzaren aurreranzko mugida gauzatzen ez deneko testuinguru bakarra: (95) Ez dakit [JokS [DenbS ardi horrek [Denb’ [aS [AS gaur [A’ bildotxa [A ukain]]] [a ]] [Denb ]]] [Jok duen]] 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 326 Horrelakoetan ote partikula mendeko perpausaren hasieran agertu beharko litzateke aditza in situ dagoen testuinguruetan; hala ere, horrelakorik ez dago eta hiztunek ez dute onartzen: 14 (96) *Ez dakit ote ardi horrek gaur bildotxa ukain duen. (97) Ez dakit ardi horrek gaur bildotxa ukain ote duen. (erabilera orokorra) (98) Eztakit ardi orrek bildotxa ukhain dienez othe gaur. (erabilera ezohikoa) (Camino 2009: 193) (= 1, 46) Murriztapen hau aintzat hartuta, badirudi ote mota horrek FokS lexikalizatuta egotea beharrezko duela partikula zilegi izan dadin. Horiek horrela, fokuaren eta partikularen arteko lotura bide dago. Esanguratsua da partikula fokuarekiko sentibera izatea, beste hizkuntza batzuetan ere horren testingantza biltzen baita; alemanez eta bangleraz (Egg eta Mursell 2017; Biezma eta beste 2018) partikulak fokuaren ondoan agertzen dira alegia. Dena den, fokuarekiko partikula sentiberak ez dira partikula fokalekin nahastu behar, lehenengoek ekarpen interpretatiboa egiten baitiote proposizioari edo fokua den horri hain zuzen. Bigarrenek, ordea, funtzio sintaktikoa besterik ez dute; hots, perpausaren fokua markatu besterik ez dute egiten, ekarpen interpretatiborik gehitu gabe. Bestalde, Egg eta Mursellek (2017) edo Bayer eta Obenauerrek (2011) argudiatzen dute alemanez hainbat partikularen bitartez foku motak bereiz daitezkeela, esaterako foku mugatu eta askea (Egg and Mursell 2017): (99) (dass) [PETER]F wohl den Wein trinkt. MEND Peter P ART.AK ardo edan ‘Peterrek edaten omen du ardoa.’ (Egg eta Mursell 2017: 39) (100) (dass) Peter wohl [den WEIN]F trinkt. (ibidem) MEND Peter P ART.AK ardo edan (101) (dass) Peter wohl [den WEIN trinkt]F. (ibidem) MEND Peter P ART.AK ardo edan 14 Basyque-n (Etxepare eta Uria 2007-2011) bildutako datuek ere hipotesi horren alde egiten dute. Proiektu horren helburua zen elkarrizketen bidez ipar-ekialdeko hizkeren propietate morfosintaktikoak jasotzea; horietako bat partikula modalen jokabidearekin lotuta zegoen. Besteak beste, partikulen kokaguneez galdetu zitzaien hiztunei, e.g. ea ote nz-galdera batean hasieran ager zitekeen. Aukera hori baztertu zuten elkarrizketatu gehienek; hiztun bik bakarrik onartu zuten eta, gainera, euren eremuan ote-k ez du adberbio ahularen moduan jokatzen. Beraz, iritzi gramatikal horiek ez bide dira oso fidagarriak eta ez ditut aintzat hartu. 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 327 Edo kontrastiboa eta informazio egiturazkoa (Bayer eta Obenauer 2011: 456): (102) Wann könnte nur [Otto den Brief gestern ins Büro mitgenommen]F haben? noiz lezake P Otto ART.AK gutun atzo ADL bulego ekarri LAG ‘Noiz ekar zezakeen Ottok atzo gutuna bulegora?’ (103) Wann könnte Otto nur [Otto den Brief gestern ins Büro mitgenommen]F haben? (ibidem) (104) Wann könnte Otto den Brief gestern ins Büro nur [Otto den Brief gestern ins Büro mitgenommen]F haben? (ibidem) Euskarazko kasuan ez dut uste partikulak foku motak bereizten dituenik, sintaxiak eta prosodiak eginkizun hori betetzen baitute. Alegia, euskaraz fokua in situ gera edo ezker periferiara mugi daitekeela erakusten du Elordietak (2001); lehenengo kasuetan foku zabala izan daiteke, bigarrenetan, aldiz, foku estua bakarrik: (105) [Gaur umeek abesti berri bi abestu dituzte.]F (Elordieta 2001: 131) 15 (106) Gaur umeek [abesti berri bi abestu]F dituzte. (ibidem) (107) Gaur umeek [abesti berri bi]F abestu dituzte. (ibidem) (108) [ABESTI BERRI BI]i abestu dituztej gaur umeek ti tj. Gauzak horrela, ote mota horrek foku estuarekin lotura daukala proposatzen dut; hots, bera lexikalizatuta agertu ezean, partikula ezin da erabili (cf. Poletto 2000: 52). 16 Partikula mota honen jokabide sintaktikoak mahaigaineratuta, jarraian bere kokapen sintaktikoa zehazteari ekingo diot. Lehenik eta behin, aurretik esan bezala, FokS-ren eta JokS-ren artean kokatuta egon beharko litzateke. Honez gain, Fok burura mugitutako aditzaren eta partikularen artean -a eta ba(da) bakarrik tarteka daitezke; bestela, aditzaren elipsia gauzatzen deneko perpausetan fokua den osagaiaren ostean azaltzen da ote. Hau aintzat hartuta, honako banaketa legoke: 15 Letra etzana erabili (105-107) adibideetan foku in situ delakoa adierazteko. 16 Polettok (2000: 52) ipar italieraren hizkerak aztertzen ditu; lan horretako ikergai bat subjektu klitikoak dira eta lau mota bereizten ditu Polettok, bi erdiko eremuan eta beste bi ezker periferian. Ezker periferian azaltzen den klitiko mota baten gainean honakoa diosku: aditza KonpS-ren eremura mugitu ezean, klitikoa ezin da gauzatu. Hartara, badirudi antzeko baldintza dutela subjektu klitiko horiek eta orain aztergai dudan ote partikularen motak. 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 328 (109) Zergatik bada ote? (110) Eza othe? (111) [FokS CÉLINEKi [Fok’ [Fok] [XS [ote] [DenbS [ti] [Denb’ [AS ….] [Denb...] ] ] ] ] ] Arestian aldarrikatu dudan bezala, ote mota hori ez da buru klitikoa, Cardinalettiren (2011) adberbio ahul terminotik edo Coniglioren (2008) islapen nagusitik gertuago dago. Hala ere, puntu honetan bereizketa bat egin nahiko nuke: ote orokorraren eta ez-orokorraren arteko aldea perpausaren hezurdura sintaktikoaren parte izatean datza; alegia, AS-k, aS-k, DenbS-k edo ezker periferiako JokS-k, FokS-k, TopS-k eta IndarS-k perpausaren hezurdura osatzen dute, baita jokabide orokorreko ahal, omen edo ote, besteak beste, biltzen dituen sintagmak ere. Jokabide ez-orokorreko ote, aldiz, sintagma baten burua da baina sintagma hori ez da hezurdura sintaktikoaren zatia, hezurduraren sintagma baten espezifikatzailea baizik; perpaus batean DetS, IzenS edo AdbS-k bezala jokatzen du neurri batean. Hurrengo diagraman biltzen dut orain esandakoa: (112) a) X0 izaera 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 329 b) XP izaera Diagrama horretan ote biltzen duen sintagma beste sintagma baten espezifikatzaile gunean agertzen da; zein izan liteke hezurdura sintaktikoaren sintagma hori? Bada, kokapenaz gain, gune horretan kokatzen diren osagaien ezaugarriek Rizziren (2004) Modifikatzaile Sintagmaren (aurrerantzean ModS) deskribapena gogorarazten dute (§3.4.2): a) bertan azaltzen diren osagaiak, i.e. adberbioak, ez dira ez fokua, ez topikoa; b) prosodikoki topikoen antzera jokatzen dute; hala ere, osagai horiek ez daude aurreko testuinguruari lotuta, topikoek ez bezala; eta c) hau kontuan hartuta, Rizzik (2004) IndarS-ren eta JokS-ren artean laugarren sintagma bat proposatzen du, i.e. ModS. Izendapena bere funtziotik dator, bertan kokatzen diren adberbioek ekarpena egiten diote eurekin lotuta dagoen egiturari. 17 Orain burura datorren galdera honako hau da: zer alde dago Modifikatzaile eta Partikula sintagmen artean? Nire ustez, ez dago bai ModS-k, bai PartS-k funtzio berdina baitute: horietan azaltzen diren osagaiek, direla adberbioek, direla partikulek, atxikitzen zaizkion proposizioa modifikatzen dute euren ekarpen interpretatiboa gehituz. Honek frogatzen du ezker periferian ere partikulek gune bat okupatzen dutela; lehen (§6.4.2) esan bezala, sintagma funtzional batzuk (EzezS, FokS, TopS alegia) ezker periferian nahiz erdiko eremuan kokatzen dira gramatika lanetan (Poletto 2000; Belletti 2005; Etxepare eta 17 Rizzik (2004) kokagune hori Cinqueren (1999) Modalitate Sintagma mota desberdinekin lotzen du; hots, Cinquek sintagma bereizietan banatzen dituen osagaiak Rizzik ModS-n biltzen ditu. 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 330 Uribe-Etxebarria 2008; Haddican 2008) proposatu den bezala. Hartara, ote2 Modifikatzaile = Partikula Sintagmaren espezifikatzaile gunean kokatzearen aldekoa naiz. Euskarazko datuak eta Rizzirenak (2004) ezaugarri horietan (.i.e. prosodikoak eta perpaus mailako banaketarenak) bat badatoz ere, desberdintasun nagusi bat dago: Rizzik aztertzen dituen osagaiak adberbioak dira eta, aurreratuta agertzen diren eta prosodikoki nabarmenduta dauden kasuetan, ModS-ra igotzen dira sorlekutzat duten erdiko eremuko guneren batetik; izaera ez-orokorreko ote, ordea, ezin da beste kokagune batean sortu, ondorioz, ezin da mugidarik egon. Halaber, ote mota hori nabarmenduta egon behar da zilegi izan dadin, beraz beste patroi prosodiko bat edukiko balu, beronek ezgramatikaltasuna lekarke. Horiek horrela, Rizzik (2004) darabiltzan osagaiak, Cardinalettiren (2011) terminologiari jarraituz, adberbio osoak izango lirateke eta ote adberbio ahula. Alemanezko partikula modalei dagokienez, Conigliok (2008) proposatzen du, 3.4.1 azpiatalean aditzera eman dudanez, egituraren beheko partean sortzen direla baina gorago igotzen direla; hau Rizziren (2004) analisiarekin pareka liteke. Hala ere, Struckmeierrek (2014) argudiatzen du alemanezko partikulak mugimendurik gabeko elementuak direla, Coniglioren kontra, eta okupatzen dituzten kokagune desberdinak azalekoak direla beste osagai batzuen mugiden ondorioz; Bayerrek (2009) ere partikulen mugitzeko murriztapena dakar berauen ezaugarrien artean. Azken hau bat dator ote2-ren jokabidearekin. Argi dagoenez, kategoria desberdinetako osagaiak daude aztergai lan horietan; dena den, Rizziren (2004) analisitik honakoa azpimarratu nahiko nuke: a) ModS-n azaltzen diren osagaiek topikoek duten prosodia bereizgarri bertsua jasotzen dutela, b) FokS-ren azpian eta JokS-ren gainean kokatzen dela osagai horiek biltzen dituen sintagma eta, c) osagai horiek atxiki duten egitura modifikatzen dutela. Ezaugarri horiek orain aztergai dudan ote mota horren banaketarekin eta propietateekin bat datoz; beraz Modifikatzaile Sintagma onartu eta ote ez-kanonikoa biltzen duen sintagma bere espezifikatzaile gunean kokatzen dela proposatzen dut: 7.3 Erabilera ez-orokorra eta partikulen izaeraren auzia 331 (113) Analisi honek, gainera, (52-60) adibideak azaltzea ahalbidetzen du, DenbS-ren elipsiaren ondorioz, [espez, FokS] gunera mugitutako osagaia eta ote partikula bakarrik agertzen baitira. Ondorioz, atal honetan aztertu dudan ote2 ezker periferian kokatzen da Fok buruaren ahizpa adabegia den ModS-n hain zuzen; 18 sintagma hori esleitzen die Rizzik (2004) fokuaren gune batera mugitzen diren eta prosodikoki topikoen antzera jokatzen duten adberbioei. Bestalde, ote mota hori zilegi izan dadin FokS lexikalizatuta egon beharko litzateke. Honek azaltzen du aurreratuta dagoen aditz jokatuaren ostean agertzea, baita DenbS-ren elipsia gauzatzen deneko testuinguruetan fokuaren ondoren azaltzea ere. Alegia, nz-hitza, fokalizatuta dagoen osagaia edota polaritatezko bai/ ez hitzak FokS-ra mugitzen dira; FokS lexikalizatzeak ote ModS-n agertzeko aukera ematen du; azkenik, DenbS isiltzen da, [espez, FokS]-n dagoen osagaia eta ote bakarrik azalean utzita: 18 Aurretik (§7.3.1) aditzera eman dudanez, ote-ren eta aditz jokatuaren artean ba(da) ager daiteke; kasu horietan ModS ezin da Fok buruaren ahizpa-adabegia izan, ba(da) biltzen duen sintagma baizik. Dena den, ModS-ren kokapena erraz irudikatzearren, Fok buruaren ahizpa-adabegia deskribapena erabiltzea hobetsi dut oraingo analisian, ote ez-orokorra hizpide baita. 7. Ekialdeko erabilera bereizgarriak 332 (114) Partikularen erabilera horrek fokuarekiko sentiberatasuna duela esan dut arestian. Hala ere, azpimarratu nahiko nuke ez duela edozein foku motak ote hori zilegiztaten; hots, in situ fokuak ez du ModS aktibatzen, ezker periferiako fokuak baizik. Ondorioz, ez da zilegi in situ fokua duten perpausetan ote2 erabiltzea: (115) *ote non / Non ote? (116) *ote PEIOK / PEIOK ote? Non ote? bezalako egiturak hurrengo atalean aztertuko dudan konbinazioa sorrarazi bide ditu: alegia, (58-60) bezalako perpausetatik abiatuta hiztunek nz-hitzak eta partikulak osagai bakarra osatuko balute bezala berrinterpretatu ahalko zuketen eta, ondorioz, gaur egun osagai bakarra bezala funtzionatzen du. Kasurako: (117) Nun ote utzi dut kazeta? (118) Zer ote ari da haur hori? (119) Ez dakit nik nola ote egiten ahal zükean. (Camino 2009b: 193) (= 34) Jarraian euskalaritzan ezezaguna 19 zen egitura hori aztertuko dut eta, beste hizkuntza batzuetan konbinazio bera lekukotzen dela aditzera emateaz gain, ipar-ekialdeko hizkeretan 19 Mujikak (1988) honen adibide bat ematen duen arren, ote kasu horretan parentetikoa dela ondorioztatzen du: (i) Zertako ote, ez gaituzte onartzen? (Mujika 1988: 470) 7.4 Egitura berri bat zati galderetan 339 (154) a) b) * Sortzeko gunean elkarren ondoan agertzen direlako hipotesia zergatik ote osagaiak indartzen du: Rizziri (2001) eta Cecchetto eta Donatiri (2012) jarraituz, zergatik nz-hitzak, beste nz-hitzak ez bezala, ez ei da ezker periferiara mugitzen, bertan sortzen baita. Beraz, mugidarik egon ezean, ezin izango lukete nz-hitzak eta partikulak bat egin: (155)* [Document text truncated for crawler view.]