SPORT YAKKAKURASHLARIDA MASHG'ULOTLAR TA'SIRIGA MOSLASHISH USULLARI

ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 9 SPORT YAKKAKURASHLARIDA MASHG‘ULOTLAR TA’SIRIGA MOSLASHISH USULLARI Allanaza o a Amangul Be daq nomidagi QDU Jismoniy madaniya naza iyasi a me odikasi ka ed asi. h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17258016 Anno a siya. ko’p yillik ilmiy adqiqo la ida yuklamala da ajasini oshi ish a spo chila ning ish aoliya ini i ojlan i ishni azala ga bo‘linishini hisobga olgan holda o‘yin a o‘yinla a o siklla da mashg‘ulo yuklamala ini o‘zga i ish izimida kompensa siya a supe kompensa siya mexanizmla idan oydalanish imkonini be di. Spo chining jo iy hola ini baholash a mashg‘ulo siljishla ini aniqlashga asoslangan yuklamala ni o‘zga i ish izimla i mashg‘ulo ja ayonini aollash i ish a uning sama ado ligini oshi ishga imkon ya a adi. Yunon- um ku ashchila i musobaqa aoliya ining mazmuni a uzilishini ba a sil ahlil qilib, ku ash musobaqala i qoidala i juda ez- ez o‘zga ib u ishini a’kidlagan, bu esa mu axassisla ni indi idual mashg‘ulo das u la ini ushbu aoliya ni amalga oshi ishning o‘zga u chan sha oi la iga moslash i ish yo‘lla ini doimiy a ishda izlash a exnik- ak ik ayyo ga lik ja ayoniga aq i- aq i bilan sezila li o‘zga i ishla ki i ishga majbu qildi. Kali sozla : T e oga azasi. Qa shilik ko‘ sa ish azasi. Cha choq azasi. ku ash musobaqala i qoidala i juda ez- ez o‘zga ib u ishini a’kidlagan. Spo iziologiyasida qisqa mudda li a uzoq mudda li moslashu ni aj a ib ko‘ sa ish oda iy hol hisoblanadi. Qisqa mudda li moslashu ning asosi uch bosqichdan ibo a s ess eaksiyasidan ibo a : 1. T e oga azasi. 2. Qa shilik ko‘ sa ish azasi. 3. Cha choq azasi. Bu kanadiyalik pa o iziolog Gans Selye omonidan ba a sil a si langan. Cha choq azasi ad enalin a noad enalin ishlab chiqa ishning o ishi bilan bi ga kechadi. Qa shilik ko‘ sa ish azasi o‘sish ja ayonla ini aollash i u chi ko ikos e oid go monla ishlab chiqa ishning o ishi bilan a si lanadi. Fazaning da omiyligi o ganizmning ug‘ma moslashu chanligiga bog‘liq, ammo moslashish ja ayonla i cheksiz emas. Cha choq azasida s ess eaksiyasi susayadi, buy ak us i bezla i cha chaydi a himoya a’si i yo‘qoladi. Uzoq mudda li moslashish o ganla a izimla unksiyasini ashqi sha oi la ga nisba an o‘zga u chanligini, shu jumladan, mashg‘ulo yuklamala i izimi, ula ning kamayishi yoki ko‘payishini o‘z ichiga oladi. Shuning uchun yuklamani o‘zga i ish izimidagi ushbu kuchlanish pa ame la ini miqdo iy baholash asosida ba cha o ganla a izimla ning kuchlanish da ajasini hisobga olish ke ak. V.S.S epano ning ko’p yillik ilmiy adqiqo la ida malakali spo chila bilan ishlashda qo‘llaniladigan mashg‘ulo ning s anda yuklamala i aq o‘ ishi bilan mashg‘ulo sama asini pasay i adi, bu esa, mashg‘ulo la siljishla ining kamayishiga a spo maho a ini o‘sishining sekinlashishiga olib keladi. Binoba in, ushbu spo maho a i da ajasini oshi ishning eng muhim omilla idan bi i – bu belgilangan mashg‘ulo azi ala iga a kon ingen ning ayyo ga lik da ajasiga qa ab yuklamala ning hajmi yoki in ensi ligini izchil oshi ish hisoblanadi. Shu sababli, bi qa o mashg‘ulo izmila ida, ayniqsa, xo ijiy izimla da, moslashish ja ayonla ini ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 10 ubdan o‘zga i gan a u li xil mashg‘ulo siklla ida ka a mashg‘ulo siljishla ini olishga imkon be u chi s ess yuklamala iga asoslangan me odla qo‘llanilgan [80; 62-64-b]. T.S.Achilo a T.U. Zu a o la ning ko’p yillik ilmiy adqiqo la ida yuklamala da ajasini oshi ish a spo chila ning ish aoliya ini i ojlan i ishni azala ga bo‘linishini hisobga olgan holda o‘yin a o‘yinla a o siklla da mashg‘ulo yuklamala ini o‘zga i ish izimida kompensa siya a supe kompensa siya mexanizmla idan oydalanish imkonini be di. Spo chining jo iy hola ini baholash a mashg‘ulo siljishla ini aniqlashga asoslangan yuklamala ni o‘zga i ish izimla i mashg‘ulo ja ayonini aollash i ish a uning sama ado ligini oshi ishga imkon ya a adi. Yunon- um ku ashchila i musobaqa aoliya ining mazmuni a uzilishini ba a sil ahlil qilib, ku ash musobaqala i qoidala i juda ez- ez o‘zga ib u ishini a’kidlagan, bu esa mu axassisla ni indi idual mashg‘ulo das u la ini ushbu aoliya ni amalga oshi ishning o‘zga u chan sha oi la iga moslash i ish yo‘lla ini doimiy a ishda izlash a exnik- ak ik ayyo ga lik ja ayoniga aq i- aq i bilan sezila li o‘zga i ishla ki i ishga majbu qildi [20; 16-20-b]. A.L. Kabano ning undamen al asa la i spo chining umumiy a maxsus ayyo ga ligining op imal nisba i muammosiga bag‘ishlangan bo‘lib, u, bi inchidan, ushbu muammoning nooda iy mu akkabligini a’kidlagan, a boshqa omondan, uning mohiya ini belgilaydigan bi qa o alohida qoidala ni aniqlagan. Bi inchidan, mualli , spo chila ni ayyo lash ko‘p komponen li ja ayon ekanligini a’kidlagan, uning mazmuni anlangan spo u iga ix isoslashu ning o‘ziga xos omilla ini (maxsus ayyo ga lik) a spo ix isoslashu iga ki maydigan, ammo spo chining akomillashu ida (umumiy ayyo ga lik) ijobiy a’si ko‘ sa adigan mashg‘ulo ja ayonining boshqa bo‘g‘inla ini o‘z ichiga oladi. Ikkinchidan, ushbu omilla a bo‘g‘inla ning op imal kombina siyasi spo chining eng sama ali ayyo ga ligini a’minlaydi a umumiy hamda maxsus ayyo ga likning bi ligi amoyili sama ado ligini a si laydi. Uchinchidan, anlangan spo ning o‘ziga xos xususiya la i spo chining umumiy ayyo ga ligi mazmunida sezila li iz qoldi adi, bu mana shu o‘ziga xoslikka ko‘ a sezila li da ajada a qlanadi. To‘ inchidan, hajmla a maxsus ayyo ga likning nisba la i ko‘plab omilla ga, shu jumladan, spo chining ayyo ga lik da ajasiga, spo u ining o‘ziga xos xususiya la iga, uzoq mudda li mashg‘ulo ja ayonining bosqichiga a i ojlanishning indi idual xususiya la iga bog‘liq. Shu bilan bi ga, ushbu nisba la ning juda keng doi asi ma jud bo‘lib, bu aqa p insipial yo‘nalishla ga ega, ammo sanab o‘ ilgan omilla ga ko‘ a, bula umumiy a maxsus ayyo ga likning aniq miqdo iy hajmla i hisoblanmaydi [47;36-38-b]. S.N. Niki in a A.G.Le i skiyla ning ko’p yillik ilmiy adqiqo la ida, spo chila ayyo ga ligini indi iduallash i ish muammosini ishlab chiqishga ka a hissa qo‘shgan, u indi idual xususiya la ni hisobga olgan holda yuqo i malakali ku ashchila ni ayyo lashning asional jiha la ini ya a ishning izimli me odologiyasini ishlab chiqdi, ye akchi ku ashchila ni kompleks ayyo lash izimini shakllan i di, spo chila ni ayyo lashning shaxsga yo‘nal i ilgan uch da ajali mualli lik konsepsiyasini ishlab chiqdi, bu spo chining o‘ziga xos xususiya la ini hisobga olgan holda o‘qu , mashg‘ulo a musobaqa ja ayonla ini op imallash i ishga imkon be adi. Bula ning ba chasi mualli ga olimpiya ku ashchisining ideal modelini ilmiy asoslash, ishlab chiqish a ya a ish hamda buning asosida op imal spo na ijala iga e ishish maqsadida ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 11 ku ashchining indi idual musobaqa uslubini akomillash i ishning sama ali izimini shakllan i ishga imkon be di. Ku ashchining shaxsiy aoliya uslubiga ega bo‘lish g‘oyasi ilga i su ilgan bo‘lib, u ku ashchining indi idual psixologik, unksional, ak ik, exnik, ana omik a mo ologik xususiya la iga asoslanu chi yuqo i ba qa o ak ik usulla a ula ning a ian la i bilan a si lanadi. [66;67-69-b]. Bizning ik imizga ko’ a ku ashchila ning mashg‘ulo yuklamala ini ejalash i ish a uza ish, ula ning maxsus ayyo ga ligini indi idual ha omonlama baholash asosida amalga oshi ilishi ke ak, deb hisoblaydi. Shu bilan bi ga, mualli omonidan ku ashchila maho a ining indi idual xususiya la ini ahlil qilish asosida yuklama pa ame la ini ejalash i ish a a ibga solishning ekspe imen al izimini amalga oshi ishning ishlab chiqilgan exnologiyasi o‘qu - mashg‘ulo ja ayoni sama ado ligini sezila li da ajada oshi ishga a spo chila ning spo dagi yu uqla ini ba qa o o‘sishiga yo dam be adi. A.S.Solodko , I.V.Le shin a A.N. Polika pochkinla ning ko’p yillik ilmiy adqiqo la ida ku ash naza iyasi a me odikasi sohasidagi uzoq mudda li izlanishla iga asoslanib, amoyilla a o‘qi ish usulla ining majmuasi shaklidagi musobaqala ni izimli adqiqo i me odologiyasidan oydalangan holda ushbu ja ayonning o iginal mualli lik konsepsiyasini ishlab chiqdi. Mualli ning ik icha, “yakkaku ashchila ning indi idual ayyo ga ligi, spo chining mo i a siyasi, jangni olib bo ish ak ikasi, hujum ha aka la i bo‘lajak musobaqala alabla ini hisobga olgan holda amalga oshi ilishi ke ak, bu spo chila ga xos bo‘lgan ba cha eng yaxshisini maksimal da ajada qo‘llash, bo‘lajak jang sha oi la ini hisobga olgan holda ula ning kamchilikla ini ba a a e ish hamda xalqa o a enala da yuqo i spo na ijala iga e ishishni ba qa o lash i ish imkonini be ishi ay ib o’ ilgan [79; 76-85-b]. Z.S. A iqo ning ko’p yillik ilmiy adqiqo la ida ku ashchila ning mu akkab exnik a ak ik ha aka la ining uzilishini o‘ gandi, ha aka la ning ba qa o uzilishi a ha aka malakasi eb anishla ining op imal diapazonini aj a gan holda, usulla ning ba qa o a o‘zga u chan azala ining bog‘liqligini aniqladi, bu esa, o‘z na ba ida, usulning mu akkablik da ajasiga bog‘liq. Ushbu konsepsiyaning baza iy asosla i ku ash exnikasi a ak ikasi bo‘yicha ko‘plab adqiqo la da, shu jumladan, ku ashchila ning exnik a ak ik ayyo ga ligini indi iduallash i ish ja ayoni sama ado ligini oshi ish muammosini ishlab chiqishda o‘z aksini opdi [99;15-30-b]. Bizning ik imizga ko’ a hozi gi aq da u yoki bu spo ix isosligiga bo‘lgan ug‘ma qobiliya la ga alohida e’ ibo qa a ilmoqda. Spo da, ayniqsa, bolala a o‘smi la spo i seleksiyasida gene ik omilla ni hisobga olish alohida ahamiya ga ega. Spo chila ni ayyo lash sohasida indi idual exnikani anlashda, jismoniy a unksional ayyo ga lik a iklash osi ala ining xususiya la ida indi idual yondashu endensiyasi ma jud bo‘lganligi sababli, ha bi spo chi uchun jismoniy a biya a spo ning, spo chining indi idual xususiya la iga moslashgan usul a osi ala i maxsus anlanadi. A.I. Vo ono omonidan ku ashchila ning qobiliya la ini musobaqa aoliya ining indi idual uslubiga bi lash i ishning o iginal konsepsiyasi ishlab chiqilgan. Mualli ning ik iga ko‘ a, bunday uslubni shakllan i ish ja ayoni umumiy qobiliya la (senso , ha aka li, in ellek ual) a maxsus ha aka ko‘nikmala ining (hujum, himoya, qa shi hujum) op imal kombina siyasi ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 12 asosida amalga oshi ilishi ke ak. Ula ku ashchining musobaqa aoliya ini indi idual uslubini shakllan i u chi in eg al qobiliya ga bi lashadi [105;13-16-b]. Shunday qilib, yuqo idagi qoidala ni aniqlash, “spo cho‘qqila iga na aqa o ix isoslashu omilla i, balki ula bilan uz iy bog‘liq bo‘lgan spo chila ning umumiy ayyo ga ligi omilla i ham a’si ko‘ sa adi, ula chuqu ix isoslash i ilgan mashg‘ulo sama asi bilan bi galikda spo chining po ensial salohiya ini maksimal da ajada oshi ishga, ula ni spo yu uqla ida ko‘pay i ish a amalga oshi ishga ko‘maklashadi”, deb a’kidlashga imkon be di. Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i 1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020 yil 24 yan a dagi PF-5924- son “O‘zbekis on Respublikasida jismoniy a biya a spo ni yanada akomillash i ish a ommalash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi Fa moni. 2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 3 iyundagi PQ-3031-son «Jismoniy a biya a omma iy spo ni yanada i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida»gi qa o i. 3. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 2 ok yab dagi PQ-3306-son «Ku ash milliy spo u ini yanada i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida»gi qa o i. 4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 4-noyab dagi PQ-4881 sonli «Ku ash milliy spo u ini i ojlan i ish a uning xalqa o nu uzini yanada oshi ish cho a adbi la i o‘g‘ isida»gi qa o i. 5. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2019 yil 13 e aldagi 118-son «2019- 2023 yilla da omida jismoniy a biya a omma iy spo ni yanada i ojlan i ish konsepsiyasini asdiqlash o‘g‘ isida»gi qa o i. 6. Caud on S. A enua ion o he oked esponses wi h epea ed exposu e o p op iocep i e dis ubaces is muscle speci ic /Caud on S. L Langlois and o he 2010, №2 – P. 161-168. 7. Jumaniyazo , D., & Jumano , B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI, WAZIYPALARI. Mode n Science and Resea ch, 3(11), 546-550. 8. Jumaniyazo , D., & Yuldasho , U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ. Mode n Science and Resea ch, 3(12), 664-666. 9. Jumaniyazo , D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Mode n Science and Resea ch, 3(12), 396-400. 10. Yuldasho , U. K., & Jumanıyazo , D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.