DUKKAKDOSHLAR OILASIGA KIRADIGAN DORIVOR O'SIMLIKLAR

ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 20 DUKKAKDOSHLAR OILASIGA KIRADIGAN DORIVOR O‘SIMLIKLAR Olimo a Dildo a Ix iyo o na Buxo o Za med Uni e si e i o’qi u chisi. h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17258584 Anno a siya. Dukkakdoshla oilasi (Fabaceae yoki Leguminosae) dunyodagi eng yi ik oila hisoblanadi a insoniya hayo ida oziq-o qa , qishloq xo‘jaligi, a ma se ika hamda ekologik muhi ni yaxshilashda ka a ol o‘ynaydi. Ushbu maqolada dukkakdoshla ning do i o ahamiya i, kimyo iy a kibidagi bioak i moddala a ula ning a makologik qo‘llanilishi yo i ilgan. Tadqiqo da omida xalq aboba ida a zamona iy ilmda qo‘llaniladigan asosiy dukkakdosh do i o o‘simlikla haqida ilmiy manbala ga ayangan holda ahlil be ildi. Na ijala dukkakdoshla ning biologik aol moddala manbai si a ida keng imkoniya la ga ega ekanini ko‘ sa adi. Kali so‘zla : Dukkakdoshla , do i o o‘simlikla , la onoidla , i oes ogenla , a ma se ika, xalq aboba i. Dukkakdoshla oilasi (Fabaceae) o‘simlikla olamida eng ko‘p a qalgan oilala dan bi i bo‘lib, ula dunyo bo‘yicha 700 ga yaqin a lod a 18 mingdan o iq u dan ashkil opgan. O‘zbekis on lo asida ham 120 ga yaqin a lod a 800 dan ziyod u i ma jud. Ushbu oilaning iq isodiy a biologik ahamiya i juda keng: oziq-o qa manbai, yem-xashak, yog‘ a exnik mahsulo , up oqni azo bilan boyi u chi o‘simlik hamda do i o osi a si a ida insoniya hayo ida qadimdan oydalanib kelinadi. Do i o xususiya la i bo‘yicha dukkakdoshla ning ko‘plab u la i qadimdan xalq aboba ida ishla ilgan. Masalan, qizil yonca menopauza da ida ayolla ga a siya qilingan, beda yallig‘lanishga qa shi osi a si a ida qo‘llangan, lo iya esa qandli diabe ga qa shi abiiy do i si a ida is e’mol qilingan. Zamona iy ilmiy adqiqo la ula ning kimyo iy a kibida izo la onla , alkaloidla , lek inla , saponinla , i aminla a mine al moddala ma judligini isbo lab be gan. Bu komponen la an ioksidan , an ibak e ial, go monla ga o‘xshash a immunomodulya o a’si ko‘ sa adi. Mazku maqolada dukkakdoshla ning do i o ahamiya i ilmiy adabiyo la asosida ahlil qilinadi. Maqolani ayyo lashda quyidagi me odla dan oydalanildi: 1.Adabiy manbala ni o‘ ganish a ahlil qilish – O‘zbekis on hamda xo ijiy ilmiy maqola, monog a iya a da slikla dan oydalanildi. 2.Tizimlash i ish a aqqoslash – Dukkakdoshla ga mansub u li o‘simlikla ning do i o xususiya la i aqqoslandi. 3.Umumlash i ish – Olingan ilmiy ma’lumo la asosida umumiy xulosala chiqa ildi. Asosiy manbala si a ida WHO (Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i) ma e ialla i, “Do i o o‘simlikla ensiklopediyasi”, bo anika a a makognoziya da slikla i ishla ildi. Beda (Medicago sa i a) Kimyo iy a kibi: Saponinla , la onoidla , i amin A, C, K, emi a kal siy. ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 21 Do i o ahamiya i: Qon bosimini me’yo lash i adi, immuni e ni mus ahkamlaydi, yallig‘lanishga qa shi a’si ko‘ sa adi. Qadimdan shamollash, a i a kamqonlikda qo‘llanilgan. Qizil yonca (T i olium p a ense) Kimyo iy a kibi: Izo la onla (genis ein, daidzein), oqsil, mine al moddala . Do i o ahamiya i: Ayolla saloma ligi uchun muhim i oes ogen manbai. Menopauza aloma la ini kamay i adi, os eopo ozning oldini oladi. Soya (Glycine max) Kimyo iy a kibi: Oqsil, izo la onla , lek in, oko e olla . Do i o ahamiya i: Yu ak-qon omi kasallikla i p o ilak ikasida, sa a onni oldini olishda, go monal mu ozana ni a ibga solishda muhim. No‘xa (Cice a ie inum) Kimyo iy a kibi: Oqsil, olala , i amin B gu uhla i, emi . Do i o ahamiya i: Hazmni yaxshilaydi, kamqonlikda oydali, o ganizmni qu a lan i adi. Lo iya (Phaseolus ulga is) Kimyo iy a kibi: Fazole in, pek in, oqsil, kle cha ka, kaliy. Do i o ahamiya i: Qandli diabe da qondagi glyukoza miqdo ini kamay i adi, buy ak kasallikla ida siydik haydo chi si a ida qo‘llaniladi. Yasmiq (Lens culina is) Kimyo iy a kibi: Oqsil, oliy kislo asi, emi , magniy. Do i o ahamiya i: Qon hosil bo‘lish ja ayonini yaxshilaydi, homilado ayolla uchun oydali, immuni e ni mus ahkamlaydi. Shi inmiya (Glycy hiza glab a) Kimyo iy a kibi: Gli si iz kislo asi, saponinla , la onoidla . Do i o ahamiya i: Yallig‘lanishga qa shi, balg‘am ko‘chi u chi, immuni e ni oshi u chi xususiya ga ega. O‘zbekis on xalq aboba ida ko‘p qo‘llaniladi. Olingan na ijala shuni ko‘ sa adiki, dukkakdoshla ga mansub do i o o‘simlikla xalq aboba i a zamona iy ibbiyo da keng qo‘llaniladi. Ula ning sama ado ligi ula ning kimyo iy a kibidagi biologik aol moddala ga bog‘liq. - Fla onoidla a izo la onla – an ioksidan a go monla ga o‘xshash a’si ko‘ sa adi. - Saponinla – immunomodulya o , yallig‘lanishga qa shi a’si qiladi. - Oqsilla a i aminla – o ganizmni qu a lan i adi, qon hosil bo‘lish ja ayonini qo‘llab-qu a laydi. Bi oq, ay im holla da dukkakdoshla dan no o‘g‘ i oydalanish za a li bo‘lishi mumkin. Masalan, soyani haddan ashqa i ko‘p is e’mol qilish go monal mu ozana ga a’si qilishi mumkin. Shuningdek, lo iyani xom holda yeyish zaha lanish xa ini ug‘di adi. Shu sababli dukkakdosh do i o o‘simlikla ni xalq aboba i a a ma se ikada qo‘llashda ilmiy asoslangan yondashu za u . Xulosa: Dukkakdoshla oilasiga ki u chi do i o o‘simlikla inson saloma ligini saqlash a mus ahkamlashda muhim ol o‘ynaydi. ISSN: 2181-3906 2025 In e na ional scien i ic jou nal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 22 Ula ning a kibida ma jud bioak i moddala qa o kasallikla ni da olashda sama ali osi a si a ida xizma qiladi. Xususan, qon bosimini me’yo lash i ish, yu ak-qon omi kasallikla ini oldini olish, diabe ga qa shi abiiy osi a si a ida ishla ilishi ka a ahamiya ga ega. Kelajakda ushbu o‘simlikla ni yanada chuqu o‘ ganish a a ma se ika sohasida yangi do ila ishlab chiqishda ula dan keng oydalanish is iqbollidi . Foydalanilgan adabiyo la 1. Ka imo A. Fa makognoziya asosla i. – Toshken : O‘zbekis on nash iyo i, 2020. 2. Abdu axmono a M. Do i o o‘simlikla ensiklopediyasi. – Toshken , 2019. 3. Yakubo B. a boshqala . Bo anika. – Toshken : Fan nash iyo i, 2021. 4. Duke J.A. Handbook o Legumes o Wo ld Economic Impo ance. – Sp inge , 2017. 5. Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). Medicinal plan s in p ima y heal h ca e. – Gene a, 2015. 6. Yuldashe A. a boshqala . Do i o o‘simlikla ning a ma se ik ahamiya i. – Toshken : Ilm Ziyo, 2022.