TRANSPORT VOSITALARI TOMONIDAN ATMOSFERA HAVOSINI IFLOSLANISHINI TAHLIL QILISH

61 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ TRANSPORT VOSITALARI TOMONIDAN ATMOSFERA HAVOSINI IFLOSLANISHINI TAHLIL QILISH Mu ado Fa ux Abdukaxa o ich, Muhammad al-Xo azmiy nomidagi TATU Sama qand iliali “Das u iy injini ing” ka ed asi do sen i, PhD, ka a ilmiy xodim [email p o ec ed] Kucha o Olimjon Ruzimu o o ich, “Toshken i iga siya a qishloq xoʻjaligini mexaniza siyalash muhandisla i ins i u i” Мilliy adqiqo uni e si e i “Oliy ma ema ika” ka ed asi do sen i, . .n. [email p o ec ed] Samano a Go‘zal Ba a o na, Toshken Da la Tibbiyo Uni e si e i, “Tibbiy a biologik kimyo, ibbiy biologiya, bio izika a ibbiy in o ma ika” ka ed asi assis en o‘qi u chi. [email p o ec ed] Abdi axmono a Ma una Nodi qizi, Raqamli exnologiyala a sun’iy in ellek ni i ojlan i ish ilmiy- adqiqo ins i u i s ajyo - adqiqo chi. abdi axmono ama [email protected] Anno a siya: XXI as da megapolisla ning eng dolza b muammola idan bi i 2016-yilda shaha aoliya ining eng muhim elemen la idan bi i bo‘lgan a omobil yo‘lla i majmuasi omonidan a mos e a ha osining i loslanishi hisoblanadi. Ushbu maqolaning maqsadi a omobil anspo i o qali ha oning i loslanish sababla ini a a mos e adagi za a li moddala konsen a siyasini kamay i ish usulla ini o‘ ganishdan ibo a . Tu li manbala dan olingan ma’lumo la ni ahlil qilish a qay a ishlash o qali ha oning a o anspo bilan i loslanishining sababla i a oqiba la i aniqlandi. Umumiy za a li moddala ning 80% ga yaqini a omobilla ga o‘g‘ i keladi. A omobil anspo i a mos e a ha osini chiqindi gazla , qa iq za achala , ne mahsulo la i a boshqa zaha li moddala bilan i loslan i adi. A omobilla sonining ko‘payishi a mos e adagi za a li moddala konsen a siyasining oshishiga yo dam be adi. Za a li moddala ning eng ko‘p o‘planishi cho ahala da o‘plangan, chunki aynan shu joyla da ezlashish a o mozlanishning omma iy soni kuza iladi, bunda chiqindi gazla a qa iq za achala ning maksimal chiqishi sodi bo‘ladi. Bu za a li moddala ning hammasi odam o ganizmida o‘planib, o ganizm ishining buzilishiga olib keladi. Na ijada, a mos e a ha osidagi i loslan i u chi moddala miqdo ini kamay i ish bo‘yicha yechim usulla i aniqlangan. Kali so‘zla : Ma ena ik model, anspo , ezlanish, i loslan i u chi moddala . Ki ish. Yigi manchi as ning o‘ ala igacha insoniya sanoa lash i ish (shaha la ning o‘sishi, sanoa a ishlab chiqa ishning i ojlanishi) na ijasida yomonlashgan a o -muhi hola iga e’ ibo be madi a uni yaxshilash bo‘yicha hech qanday cho a- adbi la ni qo‘llamadi. Faqa o‘ gan as ning 60-yilla ida odamla 62 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ inson hayo ining si a i a o -muhi hola iga bog‘liq ekanligini ushunib ye dila . Na ijada hozi gi kunda dunyoda up oq, su a ha o a kibida za a li moddala miqdo i yil sayin o ib bo moqda. Yi ik shaha la da a mos e adagi za a li moddala ning asosiy manbai a omobil-yo‘l kompleksi hisoblanadi. Ba’zi hisob-ki obla ga ko‘ a, ha oni i loslan i u chi manbala o asida 50-80 % a o anspo osi ala iga o‘g‘ i keladi. Boshqa ma’lumo la ga ko‘ a, a o anspo umumiy chiqindila massasining 30-70 % manbai hisoblanadi. Shunday qilib, a mos e aga chiqa ilayo gan i loslan i u chi moddala ning 40-75 % i a o anspo osi ala iga o‘g‘ i keladi. Zamona iy dunyoda exnologiyala ning doimiy i ojlanishi a yo‘l anspo ini ishlab chiqa ish ja ayonini osonlash i ish u ayli a omobilla soni doimiy a ishda o‘sib bo moqda. Ha bi oilada o‘ acha 1-2 a a omobil bo . Odamla asosan shaha la da yashaganligi sababli, shaha ning bu un hududi anspo bilan o‘lib ke adi a na ijada za a li moddala konsen a siyasi yuqo i bo‘lgan zona hosil bo‘ladi. Bu moddala ning ba’zila i yo‘lla da cho‘kadi, ba’zila i esa ha oga ko‘ a ilib, a mos e ada o‘planadi a yog‘inla bilan ye ga ushib, up oq a su ni i loslan i adi. A omagis al be osi a u a -joy hududla iga yaqin bo‘lganda, shuningdek, u a -joy binola ining ho lila i a yo‘lakla ini a omobilla bilan o‘ldi ish odamla yashaydigan joyla da zaha li moddala konsen a siyasining oshishiga olib keladi. Shuning uchun a mos e a ha osining i loslanishi muammosi hozi gi aq da dolza b bo‘lib, aholining ka a qismini ash ishga solmoqda. Bu muammoni hal qilishning yo‘li a omobil- yo‘l majmuasiga yangi exnologiyala ni ki i ish, ya’ni benzinli yoqilg‘ini gazli yoki boshqa muqobil yoqilg‘i bilan almash i ish, yo‘l-ko‘cha a mog‘ini o‘g‘ i ejalash i ish (yangi shaha la qu ishda yoki ma judla ini kengay i ishda), shuningdek, shaha hududini yashil hududla bilan o‘ldi ishdi . A omobil-yo‘l kompleksi omonidan a mos e a ha osining i loslanishini o‘ ganishga us a xo ijiy adqiqo chila ka a hissa qo‘shdila . Adabiyo la ahlili. Muayyan shaha la a mamlaka la da a omobil anspo i omonidan a mos e aga chiqa iladigan moddala konsen a siyasini o‘ ganish [1-7] ishla da ko‘ ib chiqilgan. Rossiya (I ku sk, Qozon, Ke ch, Chi a, Penza), Ge maniya (Kil), Mo‘g‘ulis on (Ulan-Ba o ) mamlaka la ida a mos e a ha osining a o anspo bilan i loslanishi muammosi ko‘ ib chiqilmoqda. A omobilla dan a mos e a ha osiga ushadigan i loslan i u chi moddala chiqindila ining hisob- ki obla i amalga oshi ilmoqda. A mos e a ha osining a o anspo bilan i loslanish dinamikasini baholash a ahlil qilish hamda eh imoliy oqiba la ini basho a lash [8,9,10,11,12,21,22,25] ishla da kel i ilgan. Ushbu ishla ning mualli la i ilga i olingan ma’lumo la asosida a omobil anspo ining a mos e a ha osi si a iga eng salbiy a’si ini aniqladila . Rossiya shaha la i a mos e asining zaha li a za a li moddala bilan i loslanishida asosiy ulush a o anspo hissasiga o‘g‘ i keladi. A omobil-yo‘l kompleksi yaqinidagi landsha a za a li moddala konsen a siyasining o‘za o bog‘liqligi [13,23] ishla da qa algan. A omobil yo‘lla i yaqinidagi a mos e a ha osidagi muallaq za achala a umumiy chang konsen a siyasini aniqlash na ijala i kel i ilgan. A omobilla ning ichki yonu d iga ella i chiqindila i bilan a mos e a i loslanishining joylashu a landsha ga bog‘liqligi ko‘ ib chiqilgan. Yo‘l qoplamasining ekisligi a a omobil-yo‘l majmuasidan a mos e aga chiqa iladigan i loslan i u chi moddala o‘ asidagi bog‘liqlikla aniqlangan. A omobil oqimining ezlik ejimi a zichligining a mos e a ha osidagi i loslan i u chi moddala miqdo iga a’si i [14,15,24,26,27] ishla da qa algan. Shaha yo‘lla ida i loslanish da ajasi yuqo i bo‘lgan zonala a shaha a o -muhi ining i loslanish da ajasiga a o anspo ning kompleks a’si ini belgilo chi ko‘ sa kichla aniqlandi. A omobil anspo i ha aka ining ezlik ejimi a a omobil oqimining o‘zga u chan zichligi ahlil qilingan. [16,28] ishla da a o anspo dan chiqadigan i loslan i u chi moddala ning inson saloma ligiga 63 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ a’si i o‘ ganilgan. O‘ kazilgan adqiqo la na ijasida ko‘plab kasallikla ning a mos e a ha osidagi yo‘l changining miqdo iga chamba chas bog‘liqligi qayd e ilgan. Hozi gi aq da a o -muhi ni muho aza qilish muammosi obo a ko‘p oq odamla ni ash ishga solmoqda, chunki ula ning o‘zla i a kelajak a lodla ining saloma ligi a a o onligi aynan uning hal qilinishiga bog‘liq. [18] maqolada manbala Janubiy O olbo‘yi qu igan zonasining shimoli-sha qiy qismida yoki kuchsiz beqa o s a i ika siyada qu igan zonaning o‘ a qismida joylashgan bo‘lsa, shimoliy shamolda - ae ozol Nukus shah iga ye ib bo maydi, shimoli- sha qiy shamolda esa - Nukusga ye ib bo ishi ilmiy asoslab be ilgan. Shuningdek, ushbu maqola doi asida ishlab chiqilgan ma ema ik osi a - model, sonli algo i m a das u iy osi ala a mos e adagi ae ozol za achala konsen a siyasini moni o ing qilish a basho a lash hamda oldindan ogohlan i ish a boshqa u qa o ini qabul qilish, yangi sanoa obyek la ini loyihalash uchun esa ula ni ko‘ ib chiqilayo gan hududda op imal joylash i ish imkonini be adi. [20] maqolada a mos e aga ka a miqdo da za a li moddala ning ashlanishi na ijasida a o - muhi ning sani a iya me’yo la i mu ozana i buzilgan sanoa hududla ining ekologik hola ini moni o ing qilish a basho a lash masalasini yechishga aalluqli dolza b muammo qa algan. Shuningdek ushbu maqolada obyek ning u li jabhala i a ma ema ik a’mino iga bag’ishlangan ilmiy qisqacha sha hi be ilgan. Kompleks adqiqo la o‘ kazish uchun ma ema ik model a sama ali hisoblash algo i mi ishlab chiqilgan. Tadqiqo ning maqsadi ha oning a o anspo osi ala i bilan i loslanishining sabab a oqiba la ini ahlil qilish hamda ula ni ba a a e ish usulla ini akli e ishdan ibo a . Masalaning qoʻyilishi a na ijala . A mos e a ha osi i loslanishining asosiy sababi ko‘chma i loslan i u chi manbala – anspo osi ala idi . A omobilla a kibida ko‘p miqdo da ne mahsulo la i bo‘lgan yonilg‘ida ishlaydi, ula ning yonishi na ijasida chiqindi gazla deb a aladigan ha oni i loslan i u chi moddala aj alib chiqadi. Ula ning aksa iya i benzin a dizel d iga ella ida ishlaydi, ula a omobilni ha aka ga kel i ish uchun ne ni yoqadi. Ne ugle odo odla dan ibo a bo‘lib, ula yonganda ko‘p miqdo da i loslan i u chi moddala , xususan, qa iq za achala a uchu chan o ganik bi ikmala aj alib chiqadi. A omobil d iga ella idan aj alib chiqadigan bu moddala a mos e a ha osida, ayniqsa, yi ik shaha la a a omagis alla da ko‘p miqdo da o‘planadi. Chiqindi gazla dan ashqa i a mos e a ha osiga a omobil keskin o mozlanganda hosil bo‘ladigan qa iq za achala ham ushadi. Bundan ashqa i, keskin o mozlashda a mos e a ha osiga eng ka a salbiy a’si yoqilg‘i yonishi na ijasida aj alib chiqadigan gazla dan emas, balki yo‘l a a omobil g‘ildi akla ining o‘za o a’si idan kelib chiqadi. Bunday o mozlashda a omobil shinala dan iz qoldi adi. Bu aq da yo‘l qoplamasi a a omobil shinala i o asidagi ishqalanish shunchalik ka a bo‘ladiki, na ijada kolodkala , mashinala ning aylanma diskla i, ezina (bi a a omobilga yiliga 1,6 kg gacha) a yo‘l yuzasining yeyilishiga olib keladi [16]. Bula ning ba chasi ha oga mayda ezina a me all za ala i, shuningdek, as al za ala i aj alib chiqishi bilan bi ga sodi bo‘ladi. Bu mayda changla se qa no yo‘lla us idagi ha oda ko‘p miqdo da qoladi. Shuningdek, bu ishqalanish ja ayoni yo‘l qoplamasining yomon si a iga sabab bo‘lib, ha o a ning ka a a qla i u ayli doimiy a ishda buzilib u adi. I loslan i u chi moddala ning eng ko‘p miqdo i a omobil ezlashganda aj alib chiqadi, chunki bu pay da d iga el eng ko‘p yonilg‘i sa laydi, demak, bu pay da chiqindi gazla eng ko‘p aj alib chiqadi. Chiqindila ning umumiy massasidan ugle odo odla a ugle od oksidining nisbiy ulushi o mozlashda a sal yu ishda, azo oksidla ining ulushi esa haydashda eng yuqo i bo‘ladi [6]. Quyidagi 1- asmda yengil a omobildan chiqadigan ugle od oksidining uning ha aka ezligiga bog‘liqligi ko‘ sa ilgan. A mos e ada chang a gaz chiqindila ining aqsimlanishida shamol ejimi ham ka a ol o‘ynaydi. 64 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ Shamol ejimi ko‘p jiha dan chang a gaz chiqindila ining a mos e aga a qalishini belgilaydi. Shamolning yo‘qligi ko‘pincha ma’lum bi hududda i loslan i u chi moddala ning ha oda o‘planishiga a uzoq aq saqlanishiga olib keladi. Relye shaklla i a ula ning azo iy yo‘nalishi iqlimga ka a a’si ko‘ sa ib, ha o a , shamol yo‘nalishi a ezligi bo‘yicha qa ama-qa shi mik oiqlim zonala ini hosil qiladi, bu esa i loslan i u chi moddala ning a qalishi uchun alohida sha oi ya a adi [17]. 2011-2022-yilla o alig‘ida Sama qand iloya idagi chiqindila miqdo ini ko‘ ib chiqamiz. Shuningdek, a o anspo osi ala i sonini yanada aniq oq baholash uchun 1992-yil ma’lumo la ini kel i amiz (1-jad al a 2- asmga qa ang). 1- asm. A mos e aga ugle od oksidi chiqa ilishining yengil a omobil ezligiga bog‘liqligi 1- asmdan ko‘ inib u ibdiki, eng kam chiqindi 70 km/soa ha aka ezligida kuza iladi. Shuning uchun bu ezlik na aqa ha aka uchun eng xa siz, balki a mos e aga ham unchalik za a ye kazmaydi. 1-jad al. A o anspo dan chiqadigan i loslan i u chi moddala dinamikasi (Sama qand iloya i ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish a iqlim o'zga ishi boshqa masi ma’lumo la i bo‘yicha) Kel i ilgan ma’lumo la dan ko‘ inib u ibdiki, a mos e aga chiqa ilayo gan i loslan i u chi moddala miqdo i a omobilla soniga o‘g‘ i p opo sionaldi . Vaq o‘ ishi bilan a omobilla soni shidda bilan o ib bo moqda a bu a mos e a ha osida za a li moddala konsen a siyasining oshishiga sabab bo‘lmoqda. Hammasi bo‘lib chiqindi gazla a kibida 200 dan o iq kimyo iy moddala aniqlangan. A omobil anspo idan chiqadigan za a li moddala ga quyidagila ki adi: ugle od oksidi (CO), uchu chan o ganik moddala , azo oksidla i, ka bona angid id (CO2), muallaq moddala . To moz kolodkala i ishqalanganda ha oga mis, anadiy, molibden, nikel, x om o‘ adi. Shinala eski ganda - kadmiy, qo‘ g‘oshin, ux kabi moddala a mos e aga ashlanadi[6]. 2- asm. A o anspo dan chiqadigan i loslan i u chi moddala dinamikasi A omobilla ha aka i a ula ga xizma ko‘ sa ishda chiqindila miqdo i quyidagicha aqsimlanadi: a omobilla ha aka i - 66,57-68,91%; a omobilla ni exnik ko‘ ikdan o‘ kazish (TKO‘) a a’mi lash - 17,87-20,4%; yoqilg‘i ishlab chiqa ish - 11,02 - 11,41%; TKO‘ a a’mi lash uchun ma e ialla ishlab chiqa ish - 1,8-2,06% [19]. Ko‘ inib u ibdiki, ATS ga TKO‘ a a’mi lashda chiqindila ulushi a omobilla ha aka idagi chiqindila ning axminan 1/3 qismiga, yonilg‘i ishlab chiqa ish esa a omobilla chiqindila ining 1/6 qismiga eng. A mos e a ha osining ma’lum kimyo iy moddala bilan i loslanishida ay im a omobil gu uhla ining hissasini ko‘ ib chiqamiz. 65 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ 2-jad al. Tu li a omobil gu uhla i uchun i loslan i u chi moddala ning solish i ma ha aka lanish yo‘li chiqindila i Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, yengil a omobilla a mik oa obusla a mos e aga eng ko‘p a oma kislo od chiqa adi. Yuk mashinala i esa azo dioksidi. Qu umning eng kam aj alishi yengil a omobilla da, eng ko‘p aj alishi esa og‘i ligi 12 onnadan o iq bo‘lgan yuk a omobilla ida kuza iladi. Muayyan anspo u i chiqa adigan asosiy chiqindila miqdo ini ko‘ ib chiqamiz: 3- asm. Asosiy chiqindila miqdo ining muayyan anspo u iga bog‘liqligi Diag ammala dagi g a ik ma’lumo la ga asoslanib (3- asmga qa ang), ma’lum bi anspo u la idan chiqindila miqdo ini baholaymiz. Eng ko‘p a oma kislo od chiqindila i og‘i ligi 3,5 onnagacha bo‘lgan a o u gonla a mik oa obusla dan chiqadi. Shuningdek, ba cha azn oi ala idagi yuk a omobilla i a og‘i ligi 3,5 onnadan yuqo i bo‘lgan a obusla ham salmoqli ulushga ega. Azo oksidi (NO2) ning eng ko‘p miqdo ini og‘i ligi 12 dan o iq bo‘lgan yuk a omobilla i chiqa adi. O‘pka memb anala i o qali o‘ ish a qonga so‘ ilish qobiliya iga ega bo‘lgan ugle odo od adikalini (CH) chiqa ish bo‘yicha ye akchila yana ba cha oi adagi yuk mashinala i a og‘i ligi 3,5 onnadan o iq bo‘lgan a obusla di . Qu um, ya’ni chang ba cha azn oi ala idagi yuk a omobilla i ha aka langanda eng ko‘p miqdo da kuza iladi. Na as olganda yuqo i na as yo‘lla i yallig‘lanishi mumkin bo‘lgan zaha li ol ingugu gazi 66 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ (SO2) aj alib chiqadigan asosiy manbala ba cha og‘i lik oi ala idagi yuk a omobilla i a og‘i ligi 3,5 onnadan o iq bo‘lgan a obusla di . O ganizmning kuchli qo‘zg‘a u chisi bo‘lgan o maldegid a o ganizmga mu agen a’si ko‘ sa u chi benzapi en asosan ba cha oi adagi yuk a omobilla idan chiqa iladi. Azo oksidla i eng ka a xa ug‘di adi, chunki ula inson o ganizmiga eng salbiy a’si ko‘ sa adi. Xulosa. Bu ma’lumo la ni ahlil qilib, shuni ay ish mumkinki, bu moddala ning hammasi anspo ning bi u idan, ya’ni yuk a omobilla idan ko‘p miqdo da aj alib chiqadi. Bu shuni angla adiki, eng xa li zona (unda ko‘p miqdo da zaha li molekulala ma jud) ushbu anspo u i ha aka lanadigan a omagis alla di . Yengil a omobilla ham bu moddala ning ba chasini chiqa adi, lekin kam oq miqdo da, chunki yi ik shaha la da yengil a omobilla soni us unlik qiladi. Shunda yengil a omobilla ning asosiy i loslan i u chi moddala i chiqindila i yig‘indisi yuk a omobilla i chiqindila i bilan aqqoslanishi mumkin. Za a li moddala ning aksa iya i cho aha a pe egonla da o‘plangan. Cho ahaga eng ko‘p za a li moddala a o anspo ning s e o o oldida o mozlanishi a o‘x ashi hamda s e o o ning uxsa be u chi isho asi bo‘yicha ezlashishi hisobiga chiqa iladi. Shunday qilib, cho aha zonasida cho aha oldida a o anspo oqimining sekinlashish sohasi a ezlashish sohasi qayd e ilgan. Das u iy a’mino yo damida amalga oshi ilgan ma ema ik appa a yo damida muhandisla , ekologla a adqiqo chila uchun amaliy ahamiya ga ega bo‘lgan a mos e a chega a qa lamidagi za a li moddala ning sanoa chiqindila ining azo iy- aq e olyu siyasini baholash a basho a lash mumkin. Olingan na ijala asosida a siyala shakllan i ildi a egishli qa o la qabul qilish uchun O‘zbekis on Respublikasi Ekologiya a a o -muhi ni muho aza qilish da la qo‘mi asining Sama qand iloya i bo‘limiga aqdim e ildi. Foydalanilgan adabiyo la [1]. Сотникова М.В., Демьянова В.С., Дярькин Р.А., Канеева А.Ш. Анализ и прогнозирование выбросов загрязняющих веществ в атмосферу от автотранспортного комплекса // Экология и Промышленность России. 2008. №7. С. 29-31. [2]. Подлипенская Л.Е., Топалова С.В., Алферова М.А. Оценка состояния загрязнения атмосферного воздуха автомобильным транспортом в г. Керчь // Экологический мониторинг и биоразнообразие. 2016. №1(11). С. 100-104. [3]. Новикова С.А. Сравнительный анализ загрязнения атмосферного воздуха автотранспортом в России и Германии (на примере г. Киль) // Известия Иркутского государственного университета. Серия: науки о Земле. 2015. №13. С. 131-149. [4]. Аргучинцева А.В., Аргучинцев В.К., Новикова С.А. Оценка загрязнения воздушной среды г. Иркутска автотранспортом // Известия Иркутского государственного университета. Серия: науки о Земле. 2013. №2. С. 47-56. [5]. Аргучинцев В.К., Аргучинцева А.В., Ариунсанаа Бат-Эрдэнэ. Оценка загрязнения воздушной среды г. Улан-Батора автотранспортом // Известия Иркутского государственного университета. Серия: науки о Земле. 2014. №8. С. 15-24. [6]. Егорова О.С., Буркеева Д.Р., Гоголь Э.В., Тунакова Ю.А. Оценка вклада автотранспортных потоков в загрязнение атмосферного воздуха г. Казани // Вестник Казанского технологического университета. 2014. №16. С. 141-142. [7]. Щербатюк А.П. Влияние сложного ландшафта и климата на загрязнение атмосферного воздуха городов автомобильным транспортом: инженерная защита территории и управление риском // Вестник Забайкальского государственного университета. 2016. №7. С. 25-33. [8]. Кондрашова Е.В., Скрыпников А.В. Защита придорожных территорий от вредного воздействия выхлопных газов и транспортного шума // Современные проблемы науки и образования. 2013. №1. С. 167. [9]. Ляпкало А.А, Дементьев А.А., Цурган А.М. Динамика интенсивности движения городского автомобильного транспорта и загрязнения атмосферного воздуха его выбросами // Российский медико-биологический вестник им. Академика И.П. Павлова. 2012. №4. С. 58-62. [10]. Герасимов Е. М., Третьяк Л.Н., Вольнов А.С. Допустимый уровень загрязнения приземного слоя атмосферы автомобильных дорог как показатель экологической безопасности автотранспортных потоков // Труды Международной научно- практической конференции. (Интеграционные процессы в науке в современных условиях). Уфа.: Изд- во Общество с ограниченной ответственностью «ОМЕГА САЙНС», 2015. С. 4-14. [11]. Шагидулин А.Р., Шагидулин Р.Р. Подходы к регулированию выбросов автотранспорта на основе 67 “Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy ju nali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic jou nal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 yea Электронный научный журнал "Потомки Аль- Фаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год h ps://al- a goniy.uz/ свободных расчетов загрязнения атмосферного воздуха // Вестник НЦБЖД. 2016. №2(28). С. 136-139. [12]. Подлипенская Л.Е., Топалова С.В., Алферова М.А. Динамика интенсивности движения городского автомобильного транспорта и загрязнения атмосферного воздуха его выбросами // Российский медико-биологический вестник им. Академика И.П. Павлова. 2012. №4. С. 58-62. [13]. Гуртяк М.А. Анализ загрязнения атмосферного воздуха автомобильно-дорожным комплексом // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2016. №9-1. С. 32-35. [14]. Уланова Т.С., Антипьева М.В., Волкова М.В., Гилева М.И. Исследование содержания мелкодисперсных частиц в атмосферном воздухе вблизи автомобильных дорог // Анализ риска здоровью. 2016. №4(16). С. 38-46. [15]. Вольвач В.М., Батракова А.Г. Влияние геометрических параметров автомобильных дорог на загрязнение атмосферного воздуха // Вестник Харьковского национального автомобильно - дорожного университета. 2008. №43. С. 33-35. [16]. Дементьев А.А., Ляпкало А.А., Коновалов О.Е., Цурган А.М. Влияние автомобильного транспорта на качество жизни горожан, проживающих на разной удаленности от автомобильных дорог // Российский медико-биологический вестник им. Академика И.П. Павлова. 2016. №3. С. 67-73. [17]. Щербатюк А.П. Влияние выбросов от автотранспорта на качество атмосферного воздуха городов России // Вестник Забайкальского государственного университета. 2014. №5. С. 59-64. [18]. Равшанов З.Н., Нарзуллаева Н.У. Моделирование процесса переноса и диффузии солепылевых аэрозольных частиц в атмосфере при эрозии почвы // Информационные технологии моделирования и управления. – Воронеж, 2020. – №1(119). – С. 39-48. [19]. Радкевич М.В. Выявление значимости некоторых факторов, влияющих на загрязнение воздуха автомобильно-дорожным комплексом // Автомобильный транспорт (Харьков). 2013. №32. С.106-110. [20]. Равшанов З.Н., Нарзуллаева Н.У., Тоштемирова Н.Н. Моделирование и геоинформационная технология для мониторинга и прогнозирования экологического состояния промышленных регионов // Вестник ТУИТ. – 2020. – № 2(54). – С. 62-75. [21]. Suleiman A., Nigh M.R., Quinn A.D. Assessmen and p edic ion o he impac o oad anspo on ambien concen a ions o pa icula e ma e PM10. T anspo a ion esea ch pa D- anspo a ion and en i onmen . 2016. No.49. Pp. 301-312. [22]. Lozhkina O.V., Lozhkin V.N. Es ima ion o oad anspo ela ed ai pollu ion in Sain Pe e sbu g using Eu opean and Russian calcula ion models. T anspo a ion esea ch pa D- anspo a ion and en i onmen . 2015. No.36. Pp. 178-189. [23]. Dusan Jandacka, Daniela Du canska, Ma ek Bujdos. The con ibu ion o oad a ic o pa icula e ma e and me als in ai pollu ion in he icini y o an u ban oad. T anspo a ion esea ch pa D anspo a ion and en i onmen . 2017. No.50. Pp. 397-408. [24]. Zhang Q.J., Wu L., Yang Z.W., Zou C., Liu X., Zhang K.S., Mao H.J. Cha ac e is ics o gaseous and pa icula e pollu an s exhaus om logis ics anspo a ion ehicle on eal-wo ld condi ions. T anspo a ion esea ch pa D- anspo a ion and en i onmen . 2016. No.43. Pp. 40- 48. [25]. Shi eesha Y., Su esh B.V., Go inda Rao P. Emmissions educ ions using ca alys con e e . In e na ional Jou nal o ChemTech Resea ch. 2016. No.3. Pp. 540-549. [26]. Iodice P., Sena o e A. En i onmen al assessmen o wide a ea unde su eillance wi h di e en ai pollu ion sou ses. Enginee ing Le e s. 2015. No.23. Pp. 156-162. [27]. Sha ma H.K., Swami B.L. Emissions and ene gy consump ion cha ac e is ics o in e up ed o e sa u a ed low o u ban oads wi h he e ogeneous a ic. T anspo a ion p oblems. 2012. No.7. Pp. 29-40. [28]. Zhang X., S aime N., Tjoa T., Gillen D.L., Daniel L., Schaue J.J., Sha e M.M., Hasheminassab S., Pakbin P., Longhu s J., Siou as C., Del ino R.J. Associa ions be ween mic o ascula unc ion and sho e m exposu e o a ic- ela ed ai pollu ion and pa icula e ma e oxida i e po en ial. En i onmen al heal h. 2016. No.15. Pp. 57-58.