Mowa mieszkańców Częstochowy i okolic. Analiza regionalizmów leksykalnych

UNIWERSYTET ŚLĄSKI WYDZIAŁ HUMANISTYCZNY Aleksandra Ryś Nr albumu 321330 Mowa mieszkańców Częstochowy i okolic Analiza regionalizmów leksykalnych PRACA LICENCJACKA Promotor: dr Barbara Mitrenga Katowice 2020 Słowa kluczowe: regionalizm, regionalizm leksykalny, regionalizmy częstochowskie, mowa mieszkańców Częstochowy, dialektyzmy ( maks. 5) Oświadczenie autora pracy Ja, niżej podpisany/-a: imię (imiona) i nazwisko: Aleksandra Anna Ryś autor pracy dyplomowej pt. Mowa mieszkańców Częstochowy i okolic. Analiza regionalizmów leksykalnych Numer albumu: 321330 Student/-ka Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (Nazwa wydziału/jednostki dydaktycznej) kierunku studiów: filologia polska specjalności* nauczycielskiej *(wypełnić, jeśli dotyczy) Oświadczam, że ww. praca dyplomowa:  została przygotowana przeze mnie samodzielnie1,  nie narusza praw autorskich w rozumieniu ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jednolity Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631, z późn. zm.) oraz dóbr osobistych chronionych prawem cywilnym,  nie zawiera danych i informacji, które uzyskałem/-am w sposób niedozwolony,  nie była podstawą nadania dyplomu uczelni wyższej lub tytułu zawodowego ani mnie, ani innej osobie. Oświadczam również, że treść pracy dyplomowej zamieszczonej przeze mnie w Archiwum Prac Dyplomowych jest identyczna z treścią zawartą w wydrukowanej wersji pracy. Jestem świadomy/-a odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. …………………………………… …………………………………. Data Podpis autora pracy 1uwzględniając merytoryczny wkład promotora (w ramach prowadzonego seminarium dyplomowego) Streszczenie Praca koncentruje się wokół jednego z elementów składających się na mówioną odmianę polszczyzny mieszkańców regionu częstochowskiego, to jest regionalizmów leksykalnych. Do jej celów należą przygotowanie zestawienia wyrazów pretendujących do miana regionalizmów częstochowskich, porównanie wyekscerpowanych przez autorkę leksemów ze słownictwem uznanym za charakterystyczne dla innych, wybranych regionów Polski, jak również próba analizy zgromadzonego materiału badawczego pod kątem obecności wyrazów nacechowanych ekspresywnie, wyrugowanych ze współczesnej polszczyzny oraz mających przypuszczalne podłoże dialektalne (gwarowe). Przeprowadzona w pracy analiza regionalizmów częstochowskich opiera się na założeniach teoretycznych wypracowanych na gruncie dialektologii i socjolingwistyki. Otrzymane wyniki zinterpretowano w oparciu o wybrane czynniki pozajęzykowe, związane z historią i rozwojem miasta oraz całego regionu. Spis treści Wstęp .......................................................................................................................................... 6 CZĘŚĆ PIERWSZA .................................................................................................................. 9 1. Ramy teoretyczne pracy ....................................................................................................... 10 1.1. Odmiany językowe i stylistyczne współczesnego języka polskiego ............................. 11 1.2. Wokół terminów: język narodowy, język etniczny, język standardowy, język ogólny .......................................................................................................................... 13 1.3. Dialekt i gwara we współczesnej dialektologii ............................................................ 15 1.4. Między gwarą miejską a mową mieszkańców miasta ................................................... 18 1.5. Polszczyzna potoczna jako pierwszy język ................................................................... 19 1.6. Sytuacja polszczyzny terytorialnej we współczesnych badaniach językoznawczych ..................................................................................................................................... 20 2. Polszczyzna regionalna jako przedmiot badań lingwistycznych ......................................... 23 2.1. Stan badań nad polszczyzną regionalną ziemi częstochowskiej ................................... 24 2.2. Stan badań nad polszczyzną regionalną ziem: łódzkiej, krakowskiej, zagłębiowskiej i śląskiej ....................................................................................................... 27 Podsumowanie: Podstawy teoretyczne pracy i dotychczasowy stan badań ............................. 29 CZĘŚĆ DRUGA ...................................................................................................................... 31 3. Analiza regionalizmów częstochowskich – wprowadzenie ................................................. 32 3.1. Przedmiot i cel opisu ..................................................................................................... 32 3.2. Opis materiału badawczego, zasady jego uporządkowania oraz przyjęta metoda badawcza .................................................................................................................. 33 4. Regionalizmy częstochowskie – analiza materiału badawczego ......................................... 38 4.1. Prezentacja materiału badawczego i eksplikacja znaczeń leksemów ............................ 38 4.1.1. Analiza i interpretacja zgromadzonego materiału leksykalnego ............................ 49 4.2. Regionalizmy częstochowskie na tle słownictwa innych regionów – analiza porównawcza leksemów ....................................................................................................... 52 4.2.1. Analiza i interpretacja wyników obecności badanych leksemów w opracowaniach poświęconych leksyce regionalnej ....................................................... 59 4.3. Wyrazy nacechowane stylistycznie i chronologicznie w mowie mieszkańców Częstochowy i okolic ............................................................................................................ 64 Podsumowanie: Wnioski oraz interpretacja wyników analizy materiału leksykalnego w oparciu o czynniki pozajęzykowe ......................................................................................... 69 Zakończenie .............................................................................................................................. 75 Wykaz map, schematów i tabel ................................................................................................ 78 Bibliografia ............................................................................................................................... 79 1. Wykaz skrótów stosowanych w pracy .............................................................................. 79 1.1. Źródła, z których ekscerpowano materiał badawczy ................................................. 79 1.2. Opracowania źródłowe ............................................................................................... 80 2. Opracowania słownikowe i encyklopedyczne .................................................................. 80 3. Bibliografia wykorzystana do opracowania definicji ....................................................... 81 4. Pozostałe pozycje bibliograficzne ..................................................................................... 81 5. Źródła internetowe ............................................................................................................ 84 6 Wstęp Asumptem do napisania pracy stały się zarówno powstałe w ostatnim półwieczu naukowe opracowania poświęcone miejskiej polszczyźnie mówionej częstochowian, jak i żywe dyskusje nad statusem słownictwa mieszkańców regionu częstochowskiego, określanego mianem „regionalizmów częstochowskich”, prowadzone wśród amatorów. Kluczowe dla odbioru i rozumienia pracy zdaje się rozszerzenie przedmiotu zainteresowań badawczych także na mieszkańców okolic Częstochowy, których zasób leksykalny nie był dotychczas włączany do procedury analitycznej w pojawiających się pracach1. Przesłanką do takiego ujęcia problematyki – zintegrowania płaszczyzny słownikowej mieszkańców miasta i okolicznych pomniejszych miejscowości – jest stopniowe zacieranie się granicy językowej między miastem a wsią, o czym świadczyć mogą podobieństwa w czynnym zasobie słownictwa obu tych grup. Podstawę tej obserwacji stanowią językowe kompetencje autorki pracy związanej z omawianym regionem; zauważono bowiem, że znaczną część słownictwa uważanego za regionalne usłyszeć można zarówno w wypowiedziach mieszkańców miasta, jak i wsi. Praca ta ma trzy zasadnicze cele. Pierwszym z nich jest wyodrębnienie listy częstochowskich regionalizmów leksykalnych – wydaje się bowiem, że dotychczas nie powstało opracowanie poświęcone wyłącznie tego typu regionalizmom. W niniejszym studium uwzględniono także wyrazy, które w odczuciu samych użytkowników współczesnej polszczyzny są charakterystyczne dla mowy mieszkańców miasta i jego okolic. Drugim celem jest ukazanie wspomnianych częstochowskich regionalizmów leksykalnych w świetle słownictwa uznanego za swoiste dla wybranych regionów, to jest: łódzkiego, krakowskiego, zagłębiowskiego i śląskiego. Dobór ten nie jest przypadkowy – uwzględniono bowiem czynniki historyczno-kulturowe (i geograficzne), historyczno-administracyjne, a także dotychczasowe spostrzeżenia badaczy i wypracowane przez nich wnioski. Częstochowa historycznie i kulturowo związana jest z terenami Małopolski (rozumianej jako historycznej krainy Polski), jednak z uwagi na dialektalną przynależność regionu do gwar Krakowskiego, leksyka 1 W 2018 r. opublikowana została rozprawa Tomasza Jelonka poświęcona rekonstrukcji językowo-kulturowego obrazu wsi na przykładzie gminy Wręczyca Wielka. Przedmiot zainteresowań badawczych stanowią mikrotoponimy: T. JELONEK: Językowo-kulturowy obraz wsi i jej mieszkańców utrwalony w mikrotoponimach. Kraków 2018. 7 rozpatrywana będzie wyłącznie w kontekście regionalizmów krakowskich. Na przestrzeni stuleci zmieniała się przynależność administracyjna miasta – w XIX wieku ówczesne powiaty łódzki, będziński i częstochowski znalazły się w granicach jednej guberni – piotrkowskiej, a w okresie II Rzeczpospolitej powiaty częstochowski, będziński, sosnowiecki oraz miasta Częstochowa i Sosnowiec w obrębie województwa kieleckiego. Po reformie administracyjnej z 1999 roku tereny istniejącego od 1975 roku województwa częstochowskiego zostały podzielone między nowopowstałe województwa śląskie, łódzkie, opolskie i świętokrzyskie. Z tego względu zdecydowano się na porównanie leksyki regionu częstochowskiego ze słownictwem mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego, Śląska oraz ziemi łódzkiej. Na analogie z tą ostatnią uwagę zwracała już Aneta Majkowska, badaczka polszczyzny mówionej częstochowian. Ostatnim celem jest próba wyekscerpowania z poddanych analizie leksemów tych o nacechowaniu chronologicznym, dialektalnym i potocznym. Wydaje się bowiem, że przez pryzmat języka, traktowanego jako archiwum szeroko rozumianej kultury, poznać można dzieje danego regionu i jego mieszkańców. Pomocne w tym działaniu okazać się mogą wymienione grupy wyrazów, wskazujące, w jakim stopniu na miejską płaszczyznę leksykalną wpływała mowa napływającej ludności, także z okolicznych wsi. U schyłku minionego wieku, związana z poznańskim środowiskiem naukowym Anna Piotrowicz zauważyła wzajemną relację między stylami potocznymi a miejską polszczyzną mówioną. Uwzględniwszy jej obserwacje, a także ustaloną wcześniej zależność między polszczyzną regionalną a wspomnianymi stylami potocznymi, zdecydowano się także na próbę wskazania potocyzmów2 znanych współczesnej polszczyźnie wśród analizowanych regionalizmów częstochowskich. Pragnąc dokładnie omówić opisywaną problematykę, zachowując przy tym przystępny dla odbioru całości układ, zdecydowano się podzielić pracę na dwie części. W pierwszej, teoretycznej, przedstawiono kluczową dla odbioru tekstu nomenklaturę wypracowaną na gruncie dialektologii i socjolingwistyki, starając się uwzględnić relacje zachodzące między poszczególnymi terminami oraz zasadność ich użycia. Znajduje się w niej również rozdział zatytułowany Polszczyzna regionalna jako przedmiot badań lingwistycznych, w którym pochylono się przede wszystkim nad stanem badań polszczyzny mówionej mieszkańców Częstochowy, jednocześnie biorąc pod uwagę 2 Przez potocyzm rozumie się wyraz należący do odmiany potocznej języka polskiego. Zob. A. MAJKOWSKA: Język miasta kluczem do jego bram. O współczesnej polszczyźnie mówionej mieszkańców Częstochowy. „Prace naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Językoznawstwo” 2010. Z. VII, s. 119–120. 8 najnowsze bądź najistotniejsze dla omawianej problematyki opracowania języka mówionego mieszkańców ziem: krakowskiej, łódzkiej, zagłębiowskiej i śląskiej. Druga część de facto jest realizacją podstawowych celów pracy – koncentruje się na analizie materiału językowego: wyodrębnieniu regionalizmów częstochowskich oraz ich charakterystyce zarówno z perspektywy komparatystycznej, jak i pod kątem ustalenia wpływu wyrazów nacechowanych dialektalnie, chronologicznie i potocznie na mowę mieszkańców regionu częstochowskiego. Wyniki zostaną zinterpretowane w kontekście potencjalnych czynników pozajęzykowych, związanych z rozwojem miasta (szerzej: regionu). Wyjaśnienia mogą wymagać zawarte w tytule „okolice”. Przy doborze źródeł starano się zwracać uwagę, aby zawarty w nich materiał dotyczył mowy osób zamieszkujących tereny dawnego województwa częstochowskiego, istniejącego w latach 1975–1998. Tak, jak sygnalizowano wcześniej analiza materiału leksykalnego polegać będzie na ustaleniu listy regionalizmów częstochowskich i ich zdefiniowaniu, a w dalszej części także na próbie porównania owych regionalizmów z leksyką wybranych regionów oraz zbadania wpływu wyrazów nacechowanych na mowę mieszkańców Częstochowy i jej okolic. Badacze zwracają uwagę także na prawdopodobieństwo językowych wpływów z innych części kraju, których nie uwzględniono w niniejszej pracy, a sama autorka ma świadomość możliwości wieloaspektowego potraktowania tematu. Wątek ten został jedynie zasygnalizowany w rozprawie, gdyż wymaga szerokich i rzetelnych badań, które w przyszłości mogą stać się tematem odrębnej pracy naukowej. 9 CZĘŚĆ PIERWSZA 16 pojawiły się propozycje łączenia dialektologii z socjolingwistyką31, stąd podstawą naukową tej pracy będą rozprawy wypracowane na gruncie obu dziedzin32. W typologii T. Skubalanki dialekt tworzy jedną z klas nieogólnopolskiego stylu mówionego. W odróżnieniu od języka ogólnego, wspólnego dla danego narodu, dialekty używane są na określonym terytorium przez określoną grupę społeczną33 (ludność wiejską). Swoiste dla niego są cechy fonetyczne i leksykalne, których genezy należałoby upatrywać w przeszłości34. W EJO uwzględniono eksponowanie przemian na poszczególnych etapach rozwoju języka35, co pozwalałoby traktować dialekty jako swoiste „językowe archiwa kulturowe”. W odniesieniu do przedpolskiego36 podziału terytorialnego, przyjęło wyodrębniać się pięć głównych dialektów języka polskiego: kaszubski, małopolski, mazowiecki, śląski, wielkopolski. W poświęconych tej tematyce pracach pojawia się także termin „nowe dialekty mieszane”, odnoszący się do odmiany języka występującej na ziemiach zachodnich i północnych naszego państwa („ziemie odzyskane”)37. Choć większość klasyfikacji posiada dość wyraźnie wytyczoną linię graniczną pomiędzy dialektami a językiem ogólnym, zgodzić się należy z tezą wysuniętą przez Kwirynę Handke, w myśl której odmiany te: […] mają w zasadzie wspólną strukturę gramatyczną oraz przeważającą część słownictwa podstawowego […]. Odrębności zaznaczają się przede wszystkim w fonetyce, w pewnym zakresie we fleksji i składni oraz w dużym zakresie w słownictwie, słowotwórstwie i semantyce38. Ze względu na założenia i charakter pracy w przestrzeni zainteresowań znajdą się dialekty małopolski i śląski oraz obszar przejściowy wielkopolsko-małopolskomazowiecki, w którego granicach znajduje się Łódź. Dalsza analiza oparta będzie na podziale zaproponowanym przez S. Urbańczyka (w niektórych miejscach zmodyfikowanego przez innych autorów), co przedstawia zamieszczona mapa: 31 Tamże, s. 13. 32 Zobacz także: J. TAMBOR: Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna. Katowice 2006, s. 69–72. 33 Dialekt [hasło]. W: Dialekty i gwary polskie. Red. S. DUBISZ, H. KARAŚ, N. KOLIS. Warszawa 1995, s. 29. 34 M. KUCAŁA: Dialekt [hasło]. W: Encyklopedia języka…, s. 58. 35 K. POLAŃSKI: Dialekt [hasło]. W: Encyklopedia językoznawstwa…, s. 118. 36 Przed zjednoczeniem plemion w X w. 37 Na podstawie: H. KARAŚ: Nowe dialekty mieszane. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. H. KARAŚ. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opisdialektow&l2=nowe-dialekty-mieszane [dostęp: 9.12.2019 r.] 38 K. HANDKE: Terytorialne odmiany polszczyzny. W: Współczesny język…, s. 204. 17 Mapa 1 Podział dialektów polskich Źródło: Mapa dialektów. W: Dialekty... http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow [dostęp: 9.12.2019 r.] W obrębie dialektów wyróżnić można gwary przejściowe. Będącą w zasięgu wpływów dialektu małopolskiego Częstochowę zalicza się do gwar krakowskich, dlatego też w części materiałowej niniejszej pracy leksyka uważana za charakterystyczną dla regionu częstochowskiego zostanie zestawiona m.in. z leksyką krakowską, a nie małopolską, co sygnalizowano we wstępie. Rozważania te można uzupełnić jeszcze o propozycję przedstawioną przez Zuzannę Topolińską39. Dotyczy ona interdialektu (regiolektu), który oscyluje pomiędzy dialektem (w jego tradycyjnym rozumieniu) a przywołanym już językiem standardowym. B. Wyderka, odnosząc się do charakterystyki badaczki, przedstawia je jako: 39 Z. TOPOLIŃSKA: Charakter i dynamika językowych procesów integracyjnych w powojennej Polsce. „Socjolingwistyka” 1990. Nr 9, s. 29–35. 18 […] nadbudowę nad dawnymi zespołami dialektów. Jego system cechuje się kilkoma wspólnymi właściwościami wywodzącymi się z macierzystych systemów gwarowych, są to zwykle cechy nieuświadamiane bądź trudno usuwalne. Ponadto interdialekty charakteryzują się szeroką skalą wariancji tych cech, które zbliżają je do standardu – jest to ich podstawowa właściwość40. Mając na uwadze pewną nieścisłość terminologiczną, tj. zbyt szerokie rozumienie terminu gwara, dookreślona zostaje ona tu przymiotnikiem „ludowa” (w znaczeniu: wiejska). Choć określenie to nader często używane bywa zamiennie z „dialektem” (o czym świadczyć mogą odwołania w słownikowych i encyklopedycznych definicjach), jest wobec niego podrzędne. Powołując się na rozróżnienie charakterystyczne dla polskiej szkoły językoznawczej, przez gwarę rozumie się mowę mieszkańców wsi ze stosunkowo niewielkiego obszaru (swoistą dla danego terytorium). W konsekwencji relacji nadrzędno-podrzędnej, za dialekt uważa się „zespół kilku lub kilkunastu gwar”41. 1.4. Między gwarą miejską a mową mieszkańców miasta Wydaje się, że status gwary miejskiej dalej jest niestały. Ujmować się ją zwykło jako mowę niewykształconych użytkowników języka, nierówną językowi ogólnonarodowemu, co przejawia się obecnością i realizacją cech językowych znamiennych dla mowy okolicznych wsi42. Do braku konsekwencji występowania wyżej wymienionych cech przyczynić się mogły migracje ludności wiejskiej, szczególnie w wieku XIX (rozwój przemysłu) oraz drugiej połowie wieku XX (szeroko rozumiane założenia polityki gospodarki centralnie sterowanej)43. Niepewny status gwar miejskich wynika z różnego ich postrzegania. Andrzej S. Dyszak44 zestawia propozycje rozumienia i sytuowania gwar w kontekście pozostałych odmian polszczyzny45, ukazując tym samym rozbieżność nie tylko terminologiczną (np. stosowane przez A. Furdala „dialekty miejskie” 40 B. WYDERKA: Problemy teoretyczne…, s. 18. 41 K. POLAŃSKI: Dialekt [hasło]. W: Encyklopedia językoznawstwa…, s. 232. 42 Zob. M. KUCAŁA: Gwara miejska [hasło]. W: Encyklopedia języka…, s. 105. 43 Na podstawie: S. URBAŃCZYK: Zarys dialektologii polskiej. Warszawa 1976, s. 11. 44 A. S. DYSZAK: Gwara miejska wśród odmian języka polskiego. https://repozytorium.ukw.edu.pl/bitstream/handle/item/6623/Gwara%20miejska%20w%C5%9Br%C3%B 3d%20odmian%20j%C4%99zyka%20polskiego.pdf?sequence=1&isAllowed=y [dostęp: 19.01.2020 r.] 45 To jest: Z. Klemensiewicza, S. Urbańczyka, T. Skubalankę, H. Kurkowską i S. Skorupkę, W. Pisarka, A. Furdala, S. Gajdę, A. Wilkonia, D. Buttler. 19 albo „supragwary” i „supradialekty miejskie” S. Gajdy), ale także typologiczną; postrzeganie gwary miejskiej jako odmiany języka ogólnego i regionalnego bądź – nieogólnopolskiego języka (stylu) mówionego46. Ze względu na jednoznaczność wymiaru socjologicznego – termin obejmuje wyłącznie warstwy nieinteligenckie – za metodę opisu przyjmuje się w pracy następujące terminy: polszczyzna mówiona mieszkańców miasta, mowa mieszkańców miasta, język mówiony mieszkańców miasta. Dzięki temu, że są one obszerne semantycznie, umożliwiają wyrażanie celu przedmiotu opisu, tj. mówionej realizacji (odmiany potocznej) języka ogólnego, nie ograniczającej się jednak wyłącznie do parole środowisk bez wykształcenia. Wskazane jest, aby wspomnieć też o gwarach środowiskowych i zawodowych z racji ich oddziaływania na miejską polszczyznę potoczną, uwzględnioną w klasyfikacji M. Gruchmanowej (por. schemat 2). Klasyfikowane bywają jako jedna z odmian języka ogólnonarodowego; w praktyce zawężone są jednak do określonych grup zawodowych bądź społecznych (szerzej: środowiskowych). 1.5. Polszczyzna potoczna jako pierwszy język Zaproponowana tu (a pojawiająca się w innych pracach z tego zakresu47) kategoria obejmować ma wskazywane w przyjętych klasyfikacjach style potoczne. Badacze wydają się zgodni co do ujęć opisywanego zagadnienia, przede wszystkim wobec częstotliwości użycia polszczyzny potocznej. Jest to odmiana w dużej mierze kontrastująca z wypowiedziami oficjalnymi, określana jako „codzienna”. A. Markowski twierdzi, że „jest to pierwszy język Polaków nieposługujących się gwarami ludowymi [wyróżnienie A.R] […]. Charakteryzuje się spontanicznością, plastycznością i przede wszystkim występowaniem całej warstwy słownictwa i frazeologii nacechowanych ekspresywnie”48. Zarówno w klasyfikacji T. Skubalanki, jak i M. Gruchmanowej styl potoczny stanowi jeden z podtypów języka ogólnego, wobec czego stoi niejako w opozycji do odmian terytorialnych, na co także zwrócił 46 A.S. DYSZAK: Gwara miejska…, s. 237. 47 Np. A. MARKOWSKI: Polszczyzna…. Warszawa 1992, s. 25–49. 48 A. MARKOWSKI: Język i jego odmiany [hasło]. W: Wielki słownik…, s. 1588–1589. Podobne stanowisko reprezentuje Jerzy Bartmiński, zob. J. BARTMIŃSKI: Styl potoczny. W: TEGOŻ: Współczesny język polski. Wrocław 1993, s. 115. 20 uwagę cytowany badacz49. Z kolei Marian Kucała w krótkiej definicji zagadnienia wskazuje na obecność cech regionalnych50, co znamionowałoby istnienie wielu subkategorii polszczyzny potocznej, zależenie od regionu. Zasadne będzie przytoczenie tu słów A. Piotrowicz, które argumentują dokonaną przez nią modyfikację w przyjętym schemacie klasyfikacyjnym: Wydaje się, że wzajemne relacje łączą także miejską polszczyznę potoczną i styl potoczny. Pewne elementy, zwłaszcza z poziomu leksykalnego gwar miejskich, mogą bowiem stanowić zapożyczenia wewnętrzne dla stylu potocznego języka ogólnego51. Poczyniona modyfikacja wskazywałaby nie tylko na zapożyczenia z mowy mieszkańców miast do polszczyzny potocznej (o której pisze badaczka), ale ich wzajemne oddziaływanie – przejmowanie przez mieszkańców miast pewnych elementów językowych, a następnie określanie ich jako swoistych.52 1.6. Sytuacja polszczyzny terytorialnej we współczesnych badaniach językoznawczych Ze względu na zasięg geograficzny polszczyzna regionalna bywa jeszcze stawiana na równi z odmianą dialektalną, czemu sprzeciwia się m.in. Kwiryna Handke, wskazując jednocześnie źródło takiego wnioskowania: Zasadnicze podobieństwo między polszczyzną regionalną i dialektalną sprowadza się do tego, że obie są określane przez czynnik geograficzny oraz że odmiany regionalne polszczyzny w dużym zakresie korzystają z zasobów dialektalnych53. Przez wpływ dialektów na regionalne warianty języka ogólnego trudno o wyznaczenie wyraźnej granicy między nimi, co z kolei prowadzić może do identyfikacji odmian. Powodem takiej sytuacji mogą być migracje mieszkańców wsi do ośrodków wielkomiejskich. Polscy lingwiści opowiadają się za traktowaniem wariantu regionalnego jako jednego z podtypów języka ogólnego, wzbogaconego jednak o cechy typowe, określane 49 Dopiero A. Piotrowicz zwróciła uwagę na relację między stylem potocznym (wyrosłym z odmiany ogólnej polszczyzny) a miejską polszczyzną potoczną – zostało to uwzględnione w schemacie 2. 50 M. KUCAŁA: Język potoczny [hasło]. W: Encyklopedia języka…, s. 137. 51 A. PIOTROWICZ: Typy regionalizmów…, s. 10. 52 Podobnie sytuacja się ma z przenikaniem wtrąceń gwarowych do odmiany potocznej języka. 53 K. HANDKE: Terytorialne…, s. 216. 21 mianem regionalizmów. Te z kolei można scharakteryzować jako szeroko pojęte jednostki językowe, używane powszechnie przez użytkowników polszczyzny na danym terytorium, różniące się jednak od elementów języka ogólnonarodowego. Choć wyróżnia się regionalizmy składniowe oraz fleksyjne, zdecydowanie najbardziej rozpoznawalne są te fonetyczne i leksykalne54. W pierwszej połowie minionego stulecia ograniczano je do mowy warstw wykształconych55, tym samym raczej rozgraniczając polszczyznę regionalną i dialektalną (mowę ludności wiejskiej). Różnicę tę dobrze ujmuje Marian Kucała: Regionalizmy językowe to cechy występujące w części terytorium Polski w języku ogólnym. Dialektyzmy to cechy gwar wiejskich, częściowo i miejskich, w języku ogólnym […] nieakceptowane56. Okazuje się zatem, że regionalizmów (w odróżnieniu od dialektyzmów, które postrzega się jako wstawki gwarowe) nie można traktować jako błędów językowych57. Liberalizacja języka i jego coraz silniejszy egalitaryzm sprawiły, że pewne cechy swoiste rozprzestrzeniły się także na mowę pozostałych warstw społecznych; funkcjonują obok dialektyzmów. B. Wyderka zwraca uwagę na znaczenie procesów unifikacji oraz regionalizacji poszczególnych form językowych. Według niego „specyficznym przejawem takiej unifikacji jest przenikanie do polszczyzny ogólnej regionalizmów o silnym nacechowaniu ekspresywnym”58, co potwierdzałoby także dostrzeżoną przez A. Piotrowicz zależność między polszczyzną regionalną, stylem potocznym a miejską polszczyzną potoczną59. Przywołany badacz zwraca również uwagę na to, że duży wpływ na regionalne odmiany języka miało 54 A. MARKOWSKI: Regionalizmy [hasło]. W: Wielki słownik…, s.1657. 55 Takiego zdania jest między innymi B. Wyderka, ale zasygnalizowany sposób systematyzowania pojawia się jeszcze w pracach z lat siedemdziesiątych XX wieku, zob. Słownik poprawnej polszczyzny. Red. W. DOROSZEWSKI, H. KURKOWSKA. Warszawa 1973. 56 M. KUCAŁA: Twoja mowa cię zdradza: regionalizmy i dialektyzmy języka polskiego. Kraków 1994, s. 4. 57 Zob. także: Norma regionalna. W: M. SZYMAŃSKA: Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego. Katowice 2011, s. 40–41 oraz A. PIOTROWSKA-WOJACZYK: O regionalizmach leksykalnych w świetle normy językowej. W: Język w regionie, region w języku. Red. J. KOBUS, P. MICHALSKA-GÓRECKA, B. OSOWSKI. Poznań 2016, s. 125–136. 58 B. WYDERKA: Odmiany regionalne. W: Najnowsze dzieje języków słowiańskich. Język polski. Red. S. GAJDA. Opole 2001, s. 428. 59 Użytkownikami języka ogólnego przestała być wyłącznie warstwa wykształcona. Regionalizmy zaczęły funkcjonować obok dialektyzmów oraz część z nich (szczególnie o nacechowaniu emocjonalnym) weszła do odmiany potocznej polszczyzny (mówionej). 22 oddziaływanie gwar ludowych na język ogólny w związku z migracją ludności (wiejskiej) w XIX wieku60. Z uwagi na charakter pracy wydzielić należy pojęcie regionalizmu leksykalnego, bowiem – jak twierdzi A. Piotrowicz – „system leksykalny rządzi się specyficznymi prawami, w największym też stopniu oddziałują na niego czynniki zewnątrzjęzykowe”61. W dalszej rozprawie przyjmuje się zatem zaproponowaną przez badaczkę definicję terminu: Regionalizm leksykalny jest to wyraz spoza współczesnego języka ogólnopolskiego, powszechnie znany w danym regionie, także inteligencji, jednakże nie zawsze ograniczony wyłącznie do tego regionu (decyduje duża frekwencja tekstowa oraz szeroka ekstensja tekstowa i społeczna).62 Na potrzeby pracy definicję tę wzbogaca się jedynie o wydzielenie pewnego podtypu regionalizmu leksykalnego. Ograniczałby się on swym zasięgiem wyłącznie do mowy mieszkańców określonego terenu63 bądź języka mówionego osób w inny sposób związanych z owym regionem. Wyróżnia się zatem „regionalizm częstochowski sensu stricto”, obejmujący wyłącznie te leksemy, które nie zostały odnotowane w opracowaniach słownikowych specyfikujących słownictwo sąsiednich regionów. Omówiona w niniejszym rozdziale problematyka stanowi teoretyczne podłoże dalszych fragmentów pracy – przede wszystkim zaś merytoryczną podstawę analizy, której poświęcona została druga część niniejszego studium. Przed przystąpieniem jednak do rzeczonej procedury analitycznej, warto prześledzić najistotniejsze z punktu widzenia tekstu opracowania poświęcone polszczyźnie regionalnej, które są przedmiotem kolejnego rozdziału. 60 Tamże, s. 425. Problem ten sygnalizowano już we wcześniejszej części pracy. 61 A. PIOTROWICZ: Typy regionalizmów…, s. 21. 62 TAMŻE, s. 21. Ustalenia definicyjne dotyczące regionalizmu leksykalnego są przedmiotem jednego z rozdziałów monografii Agnieszki Piotrowskiej-Wojaczyk, zob. A. PIOTROWSKA-WOJACZYK: Regionalizmy leksykalne w słownikach doby nowopolskiej. Poznań 2011, s. 14–30. 63 W tym przypadku będą to tereny województwa częstochowskiego istniejącego w latach 1975–1998. 23 2. Polszczyzna regionalna jako przedmiot badań lingwistycznych Różnice językowe pomiędzy regionami naszego kraju były przedmiotem zainteresowania badaczy już w XIX wieku; przywołać można choćby opublikowany przez Stanisława Ciszewskiego artykuł pod tytułem Kilka prowincjonalizmów polskich1. Unormowane i rzetelne badania nad regionalną odmianą polszczyzny pojawiają się jednak dopiero w pierwszej połowie XX wieku dzięki wystąpieniom Kazimierza Nitscha oraz Antoniego Danysza2. Krakowscy językoznawcy, Bogusław Dunaj i Mirosława Mycawka (a także Sylwia Przęczek-Kisielak), proponują wyróżnienie dwóch kierunków badań nad odmianami regionalnymi dla polskiej literatury naukowej – historycznojęzykowego (od prac A. Danysza i K. Nitscha do lat siedemdziesiątych XX wieku) oraz współczesnego (począwszy od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku do chwili obecnej), skoncentrowanego wokół odmian środowiskowych i terytorialnych3. Opracowania polszczyzny mówionej częstochowian wpisywałyby się zatem wyłącznie w kierunek badań współczesnych – pierwszy traktujący o tym artykuł ukazuje się w roku 19774. Przedmiotem tego podrozdziału będzie zatem – z jednej strony – omówienie dotychczasowego stanu badań nad polszczyzną regionalną ziemi częstochowskiej – z drugiej natomiast – krótka charakterystyka wybranych studiów dotyczących języka mówionego mieszkańców Małopolski (przede wszystkim Krakowa), Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego oraz ziemi łódzkiej, istotnych z punktu widzenia niniejszych rozważań – zestawienia wyekscerpowanego materiału leksykalnego (swoistego dla wymienionych regionów) z wyrazami uważanymi za regionalizmy częstochowskie. 1 S. CISZEWSKI: Kilka prowincjonalizmów polskich. „Wisła” III, s. 71–72. Cyt za: S. PRZĘCZEK-KISIELAK: Język mieszkańców Krakowa – stan badań. W: Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich. Red. D. OCHMANN, R. PRZYBYLSKA. Kraków 2017, s. 15. 2 Tamże, s. 15. 3 Tamże, s. 16–17. 4 W. KALOTA: O polszczyźnie mówionej w Częstochowie (na podstawie badań sondażowych). „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu. Językoznawstwo” 1977. Z. VI, s. 185–189. 24 2.1. Stan badań nad polszczyzną regionalną ziemi częstochowskiej Lata siedemdziesiąte XX wieku postrzegać można jako cezurę; przynoszą prawdziwy postęp w badaniach nad odmianą mówioną języka polskiego, prawdopodobnie ze względu na powszechne zainteresowanie tą dziedziną. Stanowi to początek naukowych opracowań mowy mieszkańców miast – w tym czasie zespół badawczy pod kierownictwem Władysława Lubasia obserwował język mówiony mieszkańców Katowic5. Obok grupowych przedsięwzięć pojawiają się także prace indywidualne. Zaliczyć do nich należy badania Waldemara Kaloty, który w swym artykule O polszczyźnie mówionej w Częstochowie (na podstawie badań sondażowych)6 odnotowuje językowe zjawiska towarzyszące mowie częstochowian ze środowisk robotniczego oraz inteligenckiego7. Wzrost zainteresowania parole mieszkańców Częstochowy obserwuje się w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Powstają wtedy artykuły: Anny Jakubczak i Stanisława Podobińskiego Język mówiony mieszkańców Częstochowy8 oraz Wtrącone elementy językowe w języku mieszkańców Częstochowy A. Majkowskiej9, w którym lingwistka dokonała opisu i klasyfikacji najbardziej charakterystycznych przerywników występujących w mowie potocznej rodowitych częstochowian10. Materiał językowy znajdujący się w pierwszym szkicu wyselekcjonowany został w dużej mierze z konstrukcji zasłyszanych przez badaczy11. Traktując o gwarach miejskich, trafnie oni zauważają, że Częstochowa (wówczas miasto wojewódzkie) nie ma własnej gwary w lingwistycznym rozumieniu tego terminu12. Charakteryzując osobliwości językowe, odnajdują cechy wspólne z wymową warszawską, choć dialektalnie (i historycznie) tereny te związane są 5 Badania te zostały zwieńczone prekursorską pozycją: Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań. Red. W. LUBAŚ. Katowice 1976. 6 W. KALOTA: O polszczyźnie…, s. 185–189. 7 Badania przeprowadzono w dwóch grupach: młodszej – składającej się z pięciorga informatorów w wieku 20–25 lat, posiadających wykształcenie wyższe, pochodzących ze środowiska robotniczego – oraz starszej – w skład której weszło siedmioro informatorów w wieku 40–50 lat z wykształceniem podstawowym (w dwóch wypadkach zawodowym). 8 A. JAKUBCZAK, S. PODOBIŃSKI: Język mówiony mieszkańców Częstochowy. „Ziemia Częstochowska” 1991. T. XVII. Cz. 1, s. 90–97. 9 A. MAJKOWSKA: Wtrącone elementy językowe w języku mówionym mieszkańców Częstochowy. W: Dziedzictwo kulturowe utrwalone w języku. Księga pamiątkowa ofiarowana jubileuszowo prof. Feliksowi Plucie. Red. M. LESZ-DUK, S. PODOBIŃSKI. Częstochowa 1998, s. 111–118. 10 Informatorzy różnili się pod względem socjalnym oraz pochodzili z rodzin, w których rodzice byli rodowitymi częstochowianami, a ponadto sami urodzili się i wychowali w Częstochowie. Tamże, s. 111. 11 A. JAKUBCZAK, S. PODOBIŃSKI: Język mówiony…, s. 91. Przyjętą metodologię badań autorzy argumentują tym, że artykuł powstał na zamówienie, w związku z czym nie mieli możliwości przeprowadzenia ankiet czy zrobienia nagrań. 12 Tamże, s. 92. 25 z Małopolską13. Specyficznym, ale swoistym dla regionu, zjawiskiem z poziomu fleksyjnego jest liczba podwójna, używana przede wszystkim przez reprezentantów starszego pokolenia14. W zebranym materiale uwzględniono część leksykalną typową dla regionu; zostanie ona wykorzystana przy analizie regionalizmów leksykalnych w dalszej części pracy. U progu nowego wieku opublikowana zostaje Polszczyzna mówiona mieszkańców Częstochowy Anety Majkowskiej15, będąca chyba najobszerniejszą dotychczas próbą opisu językowych cech swoistych mieszkańców regionu – charakteryzująca fonetykę, fleksję, składnię oraz słownictwo16. Kilka lat później ukazuje się praca tej samej autorki – Język miasta kluczem do jego bram. O współczesnej polszczyźnie mówionej mieszkańców Częstochowy17 – stanowiąca uzupełnienie i modyfikację wcześniejszych rozważań18: Ustalenie listy wyrazów charakterystycznych tylko dla Częstochowy jest rzeczą trudną, bowiem jest ich niewiele, a poza tym brak odpowiedniej podstawy porównania, by jednoznacznie przesądzić, że dany wyraz jest typowo częstochowski. Przyjmuję, że wyraz jest charakterystyczny dla języka mieszkańców Częstochowy na podstawie następujących kryteriów […]19 Kryteria, o których mowa to: 1. posiadanie bliskoznacznych odpowiedników przez desygnat20 w pozostałych regionach; 2. związek desygnatu z rzeczywistością lokalną. Przyjęcie takiej postawy badawczej sprawia, że zasób leksyki charakterystycznej dla mowy mieszkańców tego miasta21 w sposób znaczący zawęża się poprzez 13 Obniżenie artykulacji o do u, por. częstoch. „dochtór” wobec krakow. „doktor” i warszaw. „doktór”, zob. tamże, s. 92–93. 14 Tamże, s. 93. Przyjmując kryterium podziału na czynne językowo pokolenia Polaków zaproponowane przez Stanisława Dubisza, byliby to przedstawiciele urodzeni przed drugą wojną światową. Dziś byłoby to pokolenie najstarsze. Zob. Uniwersalny słownik języka polskiego. T.1. Red. S. DUBISZ. Warszawa 2003, s. XXXIX. 15 A. MAJKOWSKA: Polszczyzna mówiona mieszkańców Częstochowy. Częstochowa 2000. 16 Stanisław Cygan nie zgadza się z badaczką w kwestii klasyfikacji zebranej przez nią leksyki jako „charakterystycznej dla Częstochowy”. Swoją tezę argumentuje funkcjonowaniem wyodrębnionego przez nią słownictwa w mowie mieszkańców Kielc. Podkreśla także brak kryterium doboru słownictwa. Zob. S. CYGAN: Gramatyka scyzoryka, czyli o rzekomej próbie opisu języka mieszkańców Kielc. W: Polszczyzna mówiona ogólna i regionalna. Materiały ogólnopolskiej konferencji naukowej. Kraków, 25–26 września 2008 r. Red. B. DUNAJ, M. RAK. Kraków 2009, s. 49. 17 A. MAJKOWSKA: Język miasta…, s. 107–122. 18 Praca doprecyzowuje nieścisłości, o których wspomina S. Cygan. 19 A. MAJKOWSKA: Język miasta…, s. 117. 20 Tamże, s. 117. Określenie cytowane za badaczką. 32 3. Analiza regionalizmów częstochowskich – wprowadzenie Jak sygnalizowano wcześniej, rozdział ten ma charakter metodologiczny i poświęcony jest wprowadzeniu do zapowiadanej analizy częstochowskich regionalizmów leksykalnych. Skoncentrowano się bowiem zarówno na przedstawieniu przedmiotu i celu opisu – w tym sformułowaniu zasadniczych pytań badawczych – jak i samej charakterystyce podlegającego analizie materiału (wraz z podaniem źródeł, z których został wyekscerpowany), zasadach jego uporządkowania, a także przyjętej metodzie badawczej. Zagadnienia te zostaną rozwinięte w dwóch kolejnych podrozdziałach. 3.1. Przedmiot i cel opisu Przedmiot opisu stanowią regionalizmy leksykalne specyficzne dla mowy mieszkańców Częstochowy i jej okolic. Z powodu braku pozycji lub kryterium, które umożliwiałyby jednoznaczne stwierdzenie, czy wyraz jest swoisty dla tego miasta (szerzej: regionu), przez specyficzny rozumie się taki, który w opinii użytkowników języka (szczególnie częstochowian) postrzegany jest jako dystynktywny wobec języka ogólnopolskiego oraz wyrosłych zeń odmian regionalnych. Podstawowym celem niniejszej pracy jest próba odpowiedzi na pytanie: Czy istnieją leksykalne regionalizmy częstochowskie sensu stricto? Doprecyzowując; czy możliwe jest wyodrębnienie leksyki właściwej wyłącznie mowie mieszkańców Częstochowy i okolic, a zatem nieodnotowywanej przez źródła leksykograficzne specyfikujące słownictwo sąsiednich regionów? W przypadku odpowiedzi negatywnej bądź wskazującej na niską frekwencję tego słownictwa, głównym punktem zainteresowania stają się pytania: 1. Leksyka którego regionu (lub których regionów) najsilniej oddziałuje na mowę mieszkańców Częstochowy i okolic? 2. Jakie czynniki i uwarunkowania przyczyniły się do takiego stanu – czy między Częstochową a tym regionem (tymi regionami) istnieją pozajęzykowe współzależności, które mogły wpłynąć na omawianą płaszczyznę językową, a jeśli tak, jakie? 33 Mowa mieszkańców miast jest ośrodkiem wpływów odmian współczesnej polszczyzny1. W związku z tym, dodatkowo, zostanie wyodrębnione słownictwo nacechowane, przede wszystkim: chronologicznie i dialektalnie (mając na uwadze to, że dialekty przechowują tzw. „gasnące słowa”2) oraz potocznie, celem określenia stopnia ich oddziaływania na miejski język mówiony. 3.2. Opis materiału badawczego, zasady jego uporządkowania oraz przyjęta metoda badawcza Przywołane w rozdziale poświęconym stanowi badań nad polszczyzną regionalną ziemi częstochowskiej (rozdział 2.1) opinie badaczy – A. Majkowskiej oraz S. Cygana – odnoszące się do prób wyodrębnienia i ustalenia uniwersalnej listy słownictwa charakterystycznego dla Częstochowy wskazują na złożoność i trudność tego zadania – między innymi z powodu braku odpowiedniej podstawy do porównania i oceny, czy wyraz jest reprezentacyjny dla tego regionu3. Jak już wspomniano, dotychczas nie powstało opracowanie, które stanowiłoby swoisty korpus językowo-leksykalny regionalizmów częstochowskich. W związku z powyższym, na potrzeby niniejszej pracy materiał językowy wyekscerpowano z różnych źródeł: trzech opracowań naukowych, jednej publikacji popularnonaukowej oraz siedmiu źródeł internetowych4: 1. Źródła naukowe: a) T. Jelonek: Językowo kulturowy obraz wsi i jej mieszkańców utrwalony w mikrotoponimach (TJ); b) A. Majkowska: Język miasta kluczem do jego bram. O współczesnej polszczyźnie mówionej mieszkańców Częstochowy (AMw/JM)5; c) A. Majkowska: Polszczyzna mówiona mieszkańców Częstochowy (AMPM). 2. Źródła popularnonaukowe: 1 Zob. schemat 2 (rozdział 1.1.). 2 O zachowaniu w gwarach (szerzej: dialektach) wyrazów (i form gramatycznych) wyrugowanych z języka literackiego pisała H. Karaś, zob. H. KARAŚ: Dialekty i gwary ludowe a polszczyzna ogólna. W: Dialekty… http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=podstawy-dialektologii&l2=dialekty-igwary-a-polszczyzna-mwr [dostęp: 11.03.2020 r.] 3 A. MAJKOWSKA: Język miasta…, s. 117. 4 Adresy bibliograficzne wszystkich źródeł podanych w tej części oraz rozwinięcia skrótów znajdują się w bibliografii (część 1.1. Źródła, z których ekscerpowano materiał badawczy). 5 Większość leksemów wyekscerpowanych z artykułu oraz wywiadu, jakiego udzieliła ta sama autorka – wywiad z A. Majkowską (źródła internetowe) – powtarza się. w związku z tym, na potrzeby dalszej analizy, traktowane one będą jako pochodzące z jednego źródła. 34 a) A. Jakubczak, S. Podobiński: Język mówiony mieszkańców Częstochowy (AJSP). 3. Źródła internetowe6: a) wywiad z Violettą Jaros: (VJw); b) wywiad z A. Majkowską: (AMw/JM); c) Wikipedia: (W); d) forum Historycy (www.historycy.org): (H); e) wpisy (posty) facebookowe: (F1), (F2)7; f) forum gazeta.pl: (FG). Materiał leksykalny został wyekscerpowany według następujących kryteriów: 1. Uznanie danego leksemu przez autora tekstu za regionalizm częstochowski – w przypadku wszystkich źródeł oprócz TJ. 2. Konstrukcje zasłyszane oraz wiedza własna autorki pracy – w przypadku TJ. Spośród 337 wydobytych leksemów analizie poddane zostaną 94; podstawą ich doboru jest obecność w co najmniej dwóch wymienionych źródłach. Zgromadzony materiał leksykalny przedstawiony zostanie w tabeli 2 w porządku alfabetycznym. Jej fragment znajduje się niżej: Projekt tabeli (2) analizowanych leksemów wraz z ich definicjami NR LEKSEM DEFINICJA LEKSEMU DODATKOWE INFORMACJE 2. BABOK Złośliwa istota z polskiego folkloru, służąca do straszenia dzieci. BABOK jest regionalnym wariantem bobo lub boboka, funkcjonującym obok znanych w innych częściach kraju: babuka, beboka, bobaka. Związany z częstochowskim zespołem muzycznym – Formacją Nieżywych Schabuff – Aleksander Klepacz, jest autorem słów piosenki Baboki, które nawiązują do kultury ludowej. Źródło: Opracowanie własne. 6 Adresy stron internetowych wykorzystanych do ekscerpcji materiału znajdują się w bibliografii (3. Bibliografia wykorzystana do opracowania definicji). 7 Wykorzystano dwa źródła pochodzące z portalu społecznościowego Facebook; w związku z tym przyjmuje się dwa skróty – na oznaczenie każdego z nich. 35 Analizowane jednostki (zapisane kapitalikami) przedstawione zostają w porządku alfabetycznym. Każdej z nich przyporządkowano numer zapisany cyframi arabskimi (1–94). Przy niektórych leksemach znajduje się symbol „*”; umieszcza się go, jeśli występuje on wyłącznie w AMw/JM oraz AMPM. Materiał leksykalny obejmuje także wyrazy słownikowe, których zapis odpowiada wymowie gwarowej Krakowskiego8 lub w słownikach języka polskiego9 posiadają one kwalifikator gw. (gwarowy). Oznacza się je symbolem „**” i traktuje jako dialektyzmy10. Wyrazy o kilku wariantach fonetycznych lub ortograficznych umieszcza się obok siebie i traktuje jako jeden regionalizm leksykalny. Celem eksplikacji znaczenia leksemów, konstruuje się definicje realnoznaczeniowe, strukturalno-znaczeniowe lub synonimiczne w oparciu o objaśnienia i egzemplifikację podaną w materiale źródłowym, kompetencje autorki pracy oraz inne wykorzystane opracowania11. Wszystkie dodatkowe uwagi, a w szczególności informacje o możliwych innych wariantach regionalnych bądź ogólnopolskich (zapis za pomocą kursywy), znajdują się w kolumnie DODATKOWE INFORMACJE. Niektóre definicje, poza objaśnieniem znaczenia leksemów, odsyłają do innych wyrazów lub ich poszczególnych znaczeń – wówczas w nawiasie umieszcza się cyfrę wskazującą, do którego znaczenia danego leksemu odsyła się Czytelnika. Przed przystąpieniem do dalszej analizy zostanie wydzielona grupa wyrazów nacechowanych chronologicznie, to jest poszczególnych form materiału badawczego, które w Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego (dalej: SJPD) lub Słowniku języka polskiego PWN (dalej: SJP) oznaczono kwalifikatorami daw. (dawny, dawniej) oraz przestarz. (przestarzały). Właściwy wywód będzie charakteryzował się komparatystycznym podejściem wobec wyszczególnionych wyrazów słownikowych. Leksemy zostaną zestawione i porównane z leksykalnymi odpowiednikami uznanymi za typowe dla regionów: łódzkiego, krakowskiego, śląskiego oraz zagłębiowskiego, wyekscerpowanymi 8 W ujęciu S. Urbańczyka gwary krakowskie zachowały się między Krakowem, Częstochową i Katowicami (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska), zob. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php? l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=krakowskie [dostęp: 11.03.2020 r.] 9 Słownik języka polskiego PWN. https://sjp.pwn.pl/ [dostęp: 31.03.2020 r.], Słownik języka polskiego. Red. W. Doroszewski. Warszawa 1997. http://sjpd.pwn.pl/ [dostęp: 31.03.2020 r.] 10 Decydując się na włączenie ich do części materiałowej, powołuję się na opinię K. Handke dotyczącą wpływu zasobów dialektalnych na polszczyznę regionalną Zob. rozdział 1.6. 11 Wykaz adresów bibliograficznych źródeł wykorzystanych do skonstruowania definicji podany jest w bibliografii w części: Bibliografia wykorzystana do opracowania definicji. 36 odpowiednio z następujących źródeł12: Słownik dwudziestowiecznej Łodzi (część słownikowa) – SDŁ, Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich (część słownikowa) – SRK, słowniki gwar śląskich – SGŚ13, Współczesna polszczyzna mieszkańców Sosnowca – WPS, Polszczyzna Zagłębia Dąbrowskiego (część słownikowa) – PZD. Zamieszczony poniżej fragment tabeli 3 odwzorowuje ten etap badań: Projekt zbiorczej tabeli (3) poświęconej analizie porównawczej leksemów LEKSYKA ŁÓDZKA LEKSYKA KRAKOWSKA LEKSYKA ZAGŁĘBIA DĄBROWSKIEGO LEKSYKA ŚLĄSKA NR LEKSEM SDŁ SRK WPS PZD SGŚ 2. BABOK + – + – + babak (babok) bebak (bebok) Źródło: Opracowanie własne. Wyrazy słownikowe zaprezentowane zostaną w porządku alfabetycznym. Symbol „+” oznacza obecność danego leksemu (także w przykładach użycia) przy zachowaniu tych samych: budowy i znaczenia, symbol „–” oznacza brak tożsamej formy w wybranej publikacji. W niektórych miejscach odnotowuje się wyekscerpowane wyrazy obok symbolu „ – ”, np. gdy leksemy są zbliżone budową i/lub treścią znaczeniową (ale nie są tożsame). Wówczas w szczególnych wypadkach przytacza się definicje podane w opracowaniach. Słownik gwary śląskiej14 wyróżnia w zapisie o pochylone – w tabeli zostało to oznaczone wytłuszczonym drukiem. Ze względu na to, że historyczny słownik Józefa Ziemby15 stanowi podstawę części słownikowej ostatniego opracowania (PZD), a w czasie jego powstania ówczesny powiat częstochowski administracyjnie należał do tej samej guberni, co powiat 12 Tytuły zostają podane wraz ze skrótami, które będą używane w dalszej części wywodu. 13 Podstawowym opracowaniem jest Słownik gwar śląskich. T. I–XVI. Red. B. WYDERKA. Opole 2000– 2017. Zważywszy jednak, że jest to dzieło nieukończone – tom XVI (Krawcowa-Kyzia) – analiza kolejnych leksemów (poczynając od LATOŚ) oparta będzie o Słownik gwary śląskiej. Red. A. CZAJKOWSKI, I. CZAJKOWSKA, A. KLUKOWSKI, D. KLUKOWSKA. Katowice 1996. 14 Słownik gwary śląskiej. Red. A. CZAJKOWSKI… 15 J.S. ZIEMBA: Słownik…, s. 489–502. 37 będziński (i graniczył z nim)16, formy istotne z punktu widzenia niniejszej analizy (tożsame lub podobne) zostaną dodatkowo odnotowane. Analiza polegająca na sprawdzeniu obecności badanych leksemów w słownikowych opracowaniach poświęconych leksyce regionalnej umożliwi wyróżnienie grupy wyrazów pretendujących do miana „regionalizmów częstochowskich (sensu stricto)”, a zatem nieodnotowywanych przez powyższe pozycje. Na tej podstawie będzie można ustalić, czy da się wyodrębnić regionalizmy częstochowskie, a także wskazać, pomiędzy którymi regionami (w odniesieniu do płaszczyzny leksykalnej) jest najsilniejsze współoddziaływanie z językiem mówionym częstochowian. Mając jednocześnie na uwadze współzależność między miejską polszczyzną potoczną (gwarami miejskimi), polszczyzną regionalną oraz stylem potocznym, dodatkowo zostanie wydzielony „zbiór” leksemów oznaczonych w Wielkim Słowniku Języka Polskiego [dalej: WSJP]17 kwalifikatorem pot. – potoczny, celem swoistego „wyizolowania” z mowy mieszkańców Częstochowy i okolic potocyzmów, obecnych w analizowanym materiale. Następnie zostanie skonstruowany schemat, w którym obok potocyzmów zostaną zaprezentowane zauważone wcześniej inne wyrazy nacechowane – chronologicznie i dialektalnie. Interpretacja wyników oraz wyciągnięte z nich wnioski umożliwią: 1. wskazanie czynników odpowiedzialnych za leksykalno-językowe podobieństwa, np. historyczno-geograficznych, gospodarczych lub kulturowych; 2. określenie, w jakim stopniu wyrazy nacechowane (chronologicznie, dialektalnie, potocznie) oddziaływają na miejską polszczyznę mówioną (a następnie na polszczyznę regionalną18). 16 Zob. J. M. BAZEWICZ: Atlas geograficzny ilustrowany Królestwa Polskiego. Warszawa 1907, s. 49, 50. 17 Wielki Słownik Języka Polskiego. Red. P. ŻMIGRODZKI. https://www.wsjp.pl/ [dostęp: 31.03.2020 r.]. 18 Zob. schemat 2 (rozdział 1.1.). 38 4. Regionalizmy częstochowskie – analiza materiału badawczego Niniejszy rozdział poświęcony jest opisowi realizacji poszczególnych etapów badań, o których wspomniano w poprzedzającym fragmencie oraz prezentacji ich wyników. W kolejnych trzech podrozdziałach zostanie przedstawiony badany materiał leksykalny wraz ze skonstruowanymi dla niego w toku pracy definicjami oraz jego późniejsza analiza porównawcza polegająca na sprawdzeniu, czy poszczególne wyrazy obecne są w pracach słownikowych specyfikujących słownictwo sąsiednich regionów. Podjęto także próbę wyróżnienia spośród leksemów uznanych za charakterystyczne dla języka częstochowian tych, które znane są odmianie ogólnej polszczyzny (w tym ekspresywizmów1 i potocyzmów), zostały z niej wyrugowane (wyrazy nacechowane chronologicznie) bądź mają swe początki w gwarach lub dialektach (dialektyzmy). Celem analizy jest dążenie do wskazania rzeczywistych regionalizmów częstochowskich oraz znalezienie obiektywnych czynników pozajęzykowych, które mogły wpłynąć na leksykalne podobieństwa pomiędzy wybranymi regionami. 4.1. Prezentacja materiału badawczego i eksplikacja znaczeń leksemów Pierwszy etap badań koncentrował się wokół ekscerpcji wyrazów uważanych przez użytkowników współczesnej polszczyzny za charakterystyczne dla mowy mieszkańców Częstochowy i okolic. Spośród 337 wyrazów wybrano wyłącznie te, które pojawiają się w co najmniej dwóch źródłach wykorzystanych do gromadzenia materiału leksykalnego, co dało łączną liczbę 94 leksemów. Sposób ich organizacji oraz wyjaśnienie stosowanych w zapisie symboli znajduje się w rozdziale poświęconym opisowi materiału, zasadom jego porządkowania i przyjętej metodzie badawczej (rozdział 3.2.). Efektem jest uporządkowane alfabetycznie zestawienie 94 leksemów wraz z ich definicjami, możliwymi wariantami ogólnopolskimi lub regionalnymi oraz innymi, wartymi uwagi informacjami, które przedstawia poniższa tabela, będąca podstawą późniejszej analizy porównawczej: 1 Przez określenie to rozumie się ogólnopolskie wyrazy o nacechowaniu emocjonalnym. 39 Tabela 2 Regionalizmy częstochowskie – prezentacja materiału badawczego NR LEKSEM DEFINICJA LEKSEMU DODATKOWE INFORMACJE 1. I, II, III ALEJA/ALEJE Nieoficjalna nazwa podziału najpopularniejszej częstochowskiej arterii znajdującej się w centrum miasta – Alei Najświętszej Maryi Panny. I ALEJĄ nazywa się odcinek od Placu Ignacego Daszyńskiego do wiaduktu nad linią kolejową nr 1 mieszącego się między ulicami Tomasza Wilsona oraz Wały Dwernickiego, II ALEJĄ – odcinek między wiaduktem a Placem Władysława Biegańskiego, natomiast III ALEJĄ – odcinek między Placem Władysława Biegańskiego a Aleją Henryka Sienkiewicza. 2. BABOK Złośliwa istota z polskiego folkloru, służąca do straszenia dzieci. BABOK jest regionalnym wariantem bobo lub boboka, funkcjonującym obok znanych w innych częściach kraju: babuka, beboka, bobaka. Związany z częstochowskim zespołem muzycznym – Formacją Nieżywych Schabuff – Aleksander Klepacz, jest autorem słów piosenki Baboki, które nawiązują do kultury ludowej. 3. BAJTEL/BAJTLISKO Małe dziecko, zob. SMYK, ŚPIK. Wariant ogólnopolski: maluch. 40 4. BAMBER/BAMBERAK* Dobrze sytuowana, majętna osoba zamieszkująca wieś. Wariant ogólnopolski: bogacz. 5. BATERYJKA Niewielkie urządzenie na baterie, które daje światło. Wariant ogólnopolski: latarka na baterie. 6. BERBELUCHA* 1. Niesmaczne, nieapetyczne danie, najczęściej płynne lub półpłynne, na przykład rzadka zupa z warzyw. 2. Wódka słabej jakości. – 7. BIMBAJ/BIMBAJA/BIMBAJKA Środek transportu publicznego, elektryczny pojazd poruszający się po torach. Wariant ogólnopolski: tramwaj. 8. BOJCORA Kobieta rozpowszechniająca niesprawdzone, często niezgodne z prawdą wiadomości, zob. PLOTUŚNICA. Wariant ogólnopolski: plotkara. 9. BOJCOWAĆ Rozpowszechniać niesprawdzone wiadomości. Wariant ogólnopolski: plotkować. 10. BRZECHTAĆ SIĘ* Energicznie uderzać o wodę, powodując jej rozpryskiwanie. Wariant ogólnopolski: taplać się. 11. BRZOZOK** Las, w którym rosną brzozy. Wariant ogólnopolski: brzezina. 12. BYJOR Prześmiewczo o osobie, która we własnym osądzie uważa się za eksperta danej dziedziny. Wariant ogólnopolski: […] od siedmiu boleści. 13. BZIAKAĆ Okazywać swoje niezadowolenie, naprzykrzając się, może towarzyszyć temu płacz. Warianty ogólnopolskie: marudzić, grymasić. 41 14. CEBRATKA** Pojemnik, naczynie służące do karmienia drobiu. Warianty ogólnopolskie: karmnik, karmidło. 15. CHACHMĘCIĆ Świadomie, celowo wprowadzać kogoś w błąd. Warianty ogólnopolskie: oszukiwać, kręcić. 16. CHACHMĘT Osoba, która świadomie, celowo wprowadza kogoś w błąd. Warianty ogólnopolskie: oszust, krętacz. 17. CHACHULIĆ Ogarniać kogoś (rzadziej: przedmiot) rękami, mocno obejmując lub ściskając. Warianty ogólnopolskie: otulać, opatulać. 18. CHICHRAĆ Żartować z kogoś lub czegoś, okazywać swoje rozbawienie. Wariant ogólnopolski: śmiać się. 19. CHLISTAĆ/CHLIZDAĆ/ CHLIZDNĄĆ/OCHLIZNĄĆ Wylewać, rozlewać jakiś płyn z naczynia, pojemnika lub zbiornika, pluskając. Wariant ogólnopolski: chlapać. 20. CHYRLAĆ Wydawać głośne dźwięki, spowodowane gwałtownym oraz uciążliwym wypieraniem powietrza z płuc. Wariant ogólnopolski: kaszleć. 21. CIĄTAĆ 1. Chodzić bez celu, zob. PŁAMĘTAĆ/ PŁAMYNTAĆ. 2. Ciągnąć za sobą lub obok siebie dany przedmiot po jakiejś powierzchni. Wariant ogólnopolski: włóczyć (się). 22. CIEKAĆ Biegać z jednego miejsca w drugie. Wariant ogólnopolski: uganiać się. 48 81. ŚTURMOK** Osoba niezaradna, zob. MAJLOCH. Wariant ogólnopolski: niezdara. 82. TARGAĆ Gwałtownie rozdzielić jakiś materiał w wyniku energicznego szarpnięcia, powodując jego rozdarcie. Wariant ogólnopolski: drzeć. 83. TURLIKAĆ Toczyć , obracać przedmiot lub osobę wokół jego własnej osi. Wariant ogólnopolski: turlać. 84. TYRPAĆ Zaczepiać kogoś, natarczywie dotykając go palcem lub ręką. Wariant ogólnopolski: szturchać, tykać. 85. UKSYĆ Spowodować oddzielenie jakiejś części od całości, na przykład przez chwycenie tej części w palce i energiczne jej pociągnięcie, zob. SKUBNĄĆ (1). Warianty ogólnopolskie: ułamać, oderwać. 86. ZALEWAJKA Potrawa regionalna, zupa z ziemniaków zalewana żurem. – 87. ZASTRUŻKA Przedmiot, składający się z ostrza w oprawie, służący do temperowania ołówków. Inne warianty regionalne: ostrzałka, ostrzytko, strugaczka, strugawka, zastrugaczka. Wariant ogólnopolski: temperówka. 88. ZAŚ** Jeszcze raz, ponownie. Funkcjonuje jako wyraz (partykuła) nadający wypowiedzi zabarwienie ekspresywne. Wariant ogólnopolski: znowu. Wyrażenie na zaś, które także funkcjonuje w języku mówionym mieszkańców Częstochowy i okolic ma zupełnie inne znaczenie: ‘na przyszłość, na wszelki wypadek’ 49 89. ZATRZASNĄĆ* Zadając wielokrotne ciosy, uderzenia, spowodować uszczerbek na zdrowiu lub śmierć. Warianty ogólnopolskie: pobić, zabić. 90. ZGÓDKA Dolegliwość polegająca na wydawaniu charakterystycznych, „urywanych” dźwięków, wywołanych przez skurcze przepony. Wariant ogólnopolski: czkawka. 91. ZIAZIU/ZIAZIULKA Pieszczotliwie o małej ranie lub zadrapaniu. Inny wariant regionalny: kuku. 92. ZOMOREK Dziecko, które nie chce jeść, zob. FUSYT. Wariant ogólnopolski: niejadek. 93. ZRYWKA Foliowa torba na zakupy, dawniej zawieszana na haku lub wieszaku obok lady, skąd była „zrywana”. Wariant ogólnopolski: reklamówka. 94. ŹGAĆ/ŹGOĆ** Tknąć kogoś zakończonym ostro narzędziem lub przedmiotem, raniąc go. Wariant ogólnopolski: żgać, dźgać. Źródło: Opracowanie własne. Leksemy przedstawione w tabeli 2 będą rozpatrywane pod względem zajmowanego przez nie miejsca w strukturze leksykalnej mowy mieszkańców Częstochowy i okolic. W tym celu podjęta zostanie próba ich zakwalifikowania do grup słownictwa nacechowanego chronologicznie i dialektalnie wraz z podaniem uzasadnienia dokonanego wyboru. 4.1.1. Analiza i interpretacja zgromadzonego materiału leksykalnego Poniższy fragment poświęcony jest zarówno analizie przedstawionego w tabeli 2 materiału leksykalnego pod kątem liczby wyrazów nacechowanych dialektalnie i chronologicznie, jak i określeniu, w jakim stopniu leksemy oznaczone symbolem „*” – poświadczone wyłącznie przez niezależne pozycje tej samej autorki – mają udział 50 w badanym materiale, celem wykluczenia ewentualnych okazjonalizmów w doborze wyrazów. Spośród 94 podanych leksemów do dialektyzmów zakwalifikowano 15 form, z czego 7 z nich (BRZOZOK, CYBULORZ, PIERUN (p’ierůn), PŁAMĘTAĆ/PŁAMYNTAĆ, PŁAMYŃCIORZ, ŚTURMOK, ŹGAĆ/ŹGOĆ) odpowiada wymowie gwarowej. Jedną z charakterystycznych cech dialektu małopolskiego (do którego przynależy Częstochowa) jest utrwalenie samogłosek pochylonych á, é w postaci odrębnych dźwięków bądź wymawianiem ich jak o (w przypadku á) oraz i/y (w przypadku é), co spowodowane jest silnym zwężeniem artykulacji dawnych samogłosek pochylonych3. Wśród zróżnicowanej wymowy samogłosek nosowych, obserwuje się między innymi wymowę zwężoną, np. gęś//gynś, funkcjonującą obok wymowy charakterystycznej dla odmiany ogólnej języka polskiego4. Można zatem przypuszczać, że wpływ powyższych cech wymowy małopolskiej odzwierciedla zapis form: BRZOZOK, CYBULORZ, PŁAMYNTAĆ, PŁAMYŃCIORZ, ŚTURMOK, ŹGOĆ, w których wyróżniono samogłoski będące prawdopodobnymi kontynuantami dawnych samogłosek pochylonych oraz zaznaczono (przez podkreślenie) asynchroniczną wymowę samogłoski nosowej ę. Jednocześnie należy wziąć pod uwagę możliwość wpływów z dialektu wielkopolskiego, w którym także samogłoski pochylone zachowały się jako odrębne dźwięki lub podwyższyły artykulację, a wymowa samogłosek nosowych jest wąska i rozłożona (ę realizowane jako grupa: yn, yń bądź ym)5, jak również, charakterystyczną dla wymowy ogólnopolskiej, asynchroniczną wymowę nosówek przed spółgłoskami zwartymi i zwarto-szczelinowymi. Ze względu jednak na sposób doboru materiału, tj. korzystanie ze źródeł pisanych, trudno o jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. Szczególnie ciekawym przykładem jest PIERUN (p’ierůn). T. Jelonek zwraca uwagę, że dźwięk ů jest współczesną realizacją dawnego o pochylonego6 w mowie mieszkańców analizowanego przez siebie regionu. Podczas, gdy w dialekcie małopolskim samogłoskę tę wymawia się jako osobny dźwięk pomiędzy o i u, w wielkopolskim zrównuje się z wymową wyższej samogłoski 3 S. URBAŃCZYK: Zarys…, s.17, H. KARAŚ: Charakterystyka dialektu małopolskiego. W: Dialekty… http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=dialektmalopolski-charakterystyka [dostęp: 09.04.2020 r.] 4 Tamże. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialektmalopolski&l3=dialekt-malopolski-charakterystyka [dostęp: 09.04.2020 r.]. 5 H. KARAŚ: Charakterystyka dialektu wielkopolskiego. W: Dialekty… http://www.dialektologia.uw.edu.p l/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-wielkopolski&l3=charakterystykadialektu [dostęp: 09.04.2020 r.] 6 T. JELONEK: Językowo-kulturowy…, s. 52. 51 u (lub realizuje jako odrębny dźwięk)7. Forma ŚTURMOK realizuje także mające podłoże dialektalne zjawisko siakania, czyli wymowy głoski sz jako ś. Wyciągnięcie takich wniosków umożliwia odnotowane w SJPD (hasło „szturmak”8, którego drugie znaczenie jest zbieżne z objaśnieniem wskazywanym przez użytkowników współczesnej polszczyzny mówionej zamieszkujących Częstochowę i okoliczne tereny). Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy leksem ŹGAĆ/ŹGOĆ obejmuje zjawisko jabłonkowania (spółgłoski dziąsłowe sz, ż, cz, dż i środkowojęzykowe ś, ź, ć, dź realizują zmiękczone spółgłoski dziąsłowe szʹ, żʹ, czʹ, dżʹ)9, czego przyczyną są zarówno niedokładne rekonstrukcje materiału (próba oddania wymowy wyłącznie przy pomocy zapisu ortograficznego), jak i obecność formy ŹGAĆ (bez informacji o zakresie użycia) obok „żgać” w SJPD10. Do grupy wyrazów nacechowanych chronologicznie kwalifikuje się 11 pozycji: BABOK, BATERYJKA, CIEKAĆ, GARUS, LATOŚ, NIELUSY, PITER, PLOTUŚNICA, RANIEC, ŚTURMOK, TARGAĆ, z których 3, to jest: BABOK, PLOTUŚNICA oraz ŚTURMOK występują w SJPD w innych formach, mianowicie: „bobo”11, „plotuśnik” i „szturmak”; zachowują jednak to samo znaczenie, co analizowane wyrazy. Warto zwrócić uwagę, że 3 spośród wymienionych wyrazów (LATOŚ, NIELUSY, ŚTURMOK) zostały jednocześnie zakwalifikowane do dialektyzmów (ze względu na obecność kwalifikatora gw. w słowniku bądź próbę odwzorowania wymowy gwarowej). Przypuszczalną przyczyną takiego stanu jest przechowywanie przez dialekty (gwary) wyrazów, które zostały wyrugowane ze współczesnej polszczyzny ogólnej. Dziewięć leksemów (BAMBER/BAMBERAK, BERBELUCHA, BRZECHTAĆ SIĘ, DYNDAĆ, DZIAMAĆ, GIDYJA, PLOTUŚNICA, PYRTEK, ZATRZASNĄĆ) pochodzi z dwóch niezależnych pozycji tej samej autorki (AMw/JM oraz AMPM – obie mają charakter 7 H. KARAŚ: Charakterystyka dialektu małopolskiego… http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=dialektmalopolski-charakterystyka [dostęp: 09.04.2020 r.] oraz H. KARAŚ: Charakterystyka dialektu wielkopolskiego… http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialektwielkopolski&l3=charakterystyka-dialektu [dostęp: 09.04.2020 r.] 8 Szturmak [hasło]. W: Słownik języka… https://sjp.pwn.pl/doroszewski/szturmak;5504858.html [dostęp: 09.04.2020 r.]. 9 Za: H. KARAŚ: Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych. Jabłonkowanie. W: Dialekty… http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon&lid=610 [dostęp: 09.04.2020 r.]. 10 Źgać [hasło]. W: Słownik języka… https://sjp.pwn.pl/doroszewski/zgac;5532402.html [dostęp:10.04.2020 r.] w SJP odnotowano wyłącznie formę „żgać”, a w WSJP nie odnotowano żadnej z nich. 11 Bohdan Baranowski charakteryzuje „boby” lub „boboki” jako demoniczne istoty wywodzące się z kultury folklorystycznej, którymi straszono małe dzieci. Formę BABOK należy traktować jako wariant regionalny. Zob. B. BARANOWSKI: W kręgu upiorów i wilkołaków. Łódź 1981, s. 306. 52 naukowy); stanowi to około 10% analizowanego materiału, w związku z czym wykluczyć można ewentualny subiektywizm w jego doborze. Skonstruowanie definicji dla poszczególnych wyrazów oraz wyodrębnienie wśród nich tych, które mogą mieć podłoże dialektalne umożliwiło przystąpienie do następnego etapu badań polegającego na sprawdzeniu, ile leksemów, spośród analizowanych, zostało odnotowanych w pracach specyfikujących słownictwo sąsiednich regionów. Wyróżnione zbiory wyrazów nacechowanych chronologicznie oraz dialektalnie zostaną ponadto wykorzystane w rozdziale 4.3. Dane dotyczące obecności leksyki uznawanej przez użytkowników współczesnej polszczyzny za „częstochowską” w przytoczonych wcześniej słownikowych opracowaniach (rozdział 3.2.) oraz próba ich analizy i interpretacji są przedmiotem kolejnego podrozdziału. 4.2. Regionalizmy częstochowskie na tle słownictwa innych regionów – analiza porównawcza leksemów Jak zostało zapowiedziane w rozdziale 3.2., właściwym etapem badań jest analiza porównawcza wyekscerpowanych 94 leksemów w kontekście leksyki regionalnej. Tabela 3 zawiera dane dotyczące ich obecności/nieobecności w wybranych opracowaniach źródłowych podanych w rozdziale 3.2. Ze względu na to, że w tym samym rozdziale zostały szczegółowo opisane i wyjaśnione zasady organizacji badanego materiału oraz stosowanych dla niego symboli (zob. Projekt zbiorczej tabeli (3) poświęconej analizie porównawczej leksemów), unika się tu ponownej eksplikacji porządku zapisu, przechodząc tym samym do przedstawienia wyników badań, ich analizy, a następnie – interpretacji. Tabela 3 Obecność/nieobecność analizowanych leksemów w wybranych opracowaniach poświęconych leksyce regionalnej LEKSYKA ŁÓDZKA LEKSYKA KRAKOWSKA LEKSYKA ZAGŁĘBIA DĄBROWSKIEGO LEKSYKA ŚLĄSKA NR LEKSEM SDŁ SRK WPS PZD SGŚ 1. I, II, III ALEJA/ALEJE – + – – – 53 2. BABOK + – – – + babak (babok) bebak (bebok) 3. BAJTEL/BAJTLISKO – – – – + 4. BAMBER/BAMBERAK + – – – + 5. BATERYJKA – – – – – baterka ‘kieszonkowa latarka elektryczna' (czes. baterka) 6. BERBELUCHA + – – – – 7. BIMBAJ/BIMBAJA/ BIMBAJKA + – – – – 8. BOJCORA – – – – – 9. BOJCOWAĆ – – – – – 10. BRZECHTAĆ SIĘ + – – – + 11. BRZOZOK – – – – – brzozok 1.‘grzyb jadalny – koźlarz’; 2.‘jakiś gatunek grzyba’. 12. BYJOR – – – – – 13. BZIAKAĆ – – – – – 14. CEBRATKA – – – – – ceber, ceberek 54 15. CHACHMĘCIĆ + – – – – 16. CHACHMĘT + – – – – 17. CHACHULIĆ – – – – – 18. CHICHRAĆ + – – – – chachrać się 19. CHLISTAĆ/CHLIZDAĆ /CHLIZDNĄĆ/ OCHLIZNĄĆ – – – – + 20. CHYRLAĆ – – – – – charlać 21. CIĄTAĆ + – – – – 22. CIEKAĆ + – + – + 23. CIEPAĆ/CIEPNĄĆ + – – – + 24. CIORAĆ – – – + + 25. CYBULORZ – – – – – cebularz 1.‘człowiek lubiący jeść cebulę, jedzący często dużo cebuli’; 2.‘handlarz cebulą’. 26. DRUSZLAK/DRUŚLAK – + – – – 55 27. DYNDAĆ – – – – – dyndać 1.‘o zawieszonych przedmiotach - luźno zwisać, kołysząc się’; 2.‘kołysać dziecko do snu’. 28. DZIABOLIĆ – – – – – 29. DZIAMAĆ – – – – – 30. DZIORGA – – – – – 31. FUSYT – – – – – 32. GADZINA + – + – + 33. GARUS + + + – + 34. GIDYJA – – – – – 35. GUDŁAJ – gudłaj ‘pogardliwie o Żydzie, wyzwisko’ – – – – 36. GUGUŁY – – – – – gogoła (gogóła) 37. HACZKA + – – – 38. HASIE – – – – + 39. HATRAĆ SIĘ – – – – – hatrusić się 40. HOŁUBIĆ/CHOŁUBIĆ (sic!) – – – – – 56 12 Zob. M. IŻYKOWSKA: Kozub [hasło]. W: Słownik gwar śląskich. T. XV. Red. B. WYDERKA. Opole 2016, s. 351. 41. KOCMOŁUCH – – – – – 42. KOZUB – – – – – kozub12 43. KRZESIĆ – – – – – krzesić ‘cucić zemdlałego’ 44. LATOŚ + – – – + 45. LELEK – – – – – 46. LUJNĄĆ – – – – – 47. MAJLOCH – – – – – 48. MIZIAĆ – – – – – 49. NIELUSY – – – – – 50. PAŁBA – – – – – 51. PIECZONKI – – + – – 52. PIERDYKNĄĆ – – – rypnąć – – 53. PIERUN (PIERUNIE) – – – – + pieronie 54. PITER/PITEREK + – – – – 55. PLINDZE/PLINZY – – – – – 56. PLOTUŚNICA – – – – – 57. PŁAMĘTAĆ/ PŁAMYNTAĆ – – – – – 58. PŁAMYŃCIORZ – – – – – 57 59. PODAĆ SIĘ/PODAWAĆ SIĘ – – – – – 60. PORYSAĆ – – – – – 61. POZAMIATANE – – – – – 62. POZOŁDY – – – – – 63. PRUCIAĆ + – – – – 64. PYRTEK – – – – + 65. RANIEC + – – – – 66. RYNECZEK + ryneczek ‘małe targowisko’; rynek ‘targowisko’ – – – – 67. SCHÓDKI – – – – – 68. SIECIÓWKA – – – – – 69. SKITRAĆ – – – – – 70. SKUBNĄĆ – skubaniec ‘wyzwisko’ – – – – 71. SKUŚKA – – – – – 72. SMOTEK/SZMOTEK + smot, szmot; smotek – – – – 73. SMYŁTAĆ – – – – – 74. SMYK – – – – – smyk ‘łazik’ 75. SMYRAĆ/SMERAĆ – + + + – 64 częstochowskiego, wydaje się nieopracowany w sposób wyczerpujący. Świadczą o tym zauważalne potrzeby inicjowania dyskusji przez użytkowników współczesnej polszczyzny – m.in. w przestrzeni mediów społecznościowych23. Łączna liczba analizowanych leksemów poświadczonych przez powyższe pozycje wynosi 37. Pozostałe 57 leksemów24 zostanie poddane dalszej analizie, celem ekscerpcji spośród częstochowskiego słownictwa regionalnego ogólnopolskich wyrazów potocznych i ekspresywnych, które następnie wraz z wyodrębnionymi wcześniej leksemami o przypuszczalnym podłożu dialektalnym oraz wypartymi ze współczesnej polszczyzny zostaną zaprezentowane w osobnym zestawieniu (schemacie). 4.3. Wyrazy nacechowane stylistycznie i chronologicznie w mowie mieszkańców Częstochowy i okolic Poprzednie rozdziały poświęcone były ekscerpcji oraz eksplikacji znaczenia wyrazów określanych przez użytkowników współczesnej polszczyzny jako charakterystycznych dla mowy częstochowian, a także próbie wyodrębnienia z powstałej listy 94 leksemów tych, które nie pojawiają się w pracach specyfikujących słownictwo sąsiednich regionów, wobec czego mogą pretendować do miana „regionalizmów częstochowskich (sensu stricto)”. Ostatnim etapem badań jest wyznaczenie spośród pozostałych 57 leksemów (nieodnotowywanych w opracowaniach) pozycji obecnych w WSJP i opatrzonych kwalifikatorem pot. (potoczne), a przy tym stworzenie odrębnego zestawienia wyrazów nacechowanych (potocznie, dialektalnie i chronologicznie) spomiędzy wszystkich analizowanych jednostek leksykalnych. 23 W serwisie społecznościowym Facebook figuruje amatorska strona poświęcona określanej przez autorów „gwarze [sic!] zagłębiowskiej”: Gwara zagłębiowska dla Ciućmoków. https://www.facebook.com/gwara.zaglebiowska.dla.ciucmokow/ [dostęp: 15.05.2020 r.]. Pojawiają się tam wyrazy uważane za charakterystyczne dla mowy mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego, spośród których można wskazać wiele form uznawanych przez mieszkańców Częstochowy i okolic za swoiste dla swojego regionu. O potrzebie inicjowania dyskusji poświęconych „regionalizmom częstochowskim” świadczyć może jeden z wpisów w grupie poświęconej historii Częstochowy: https://www.facebook.com/ photo.php?fbid=2874217422632944&set=gm.676663929573816&type=3&theater&ifg=1 [dostęp: 15.05. 2020 r.]. Spotkał się on z ogromnym zainteresowaniem – w ciągu tygodnia znalazło się pod nim prawie tysiąc komentarzy i niemal dwieście udostępnień - stan na: 15.05.2020 r. 24 Do grupy tej zaliczone zostają także wyrazy, które są zbliżone budową lub znaczeniem (ale nie tożsame). 65 Na podstawie danych zamieszczonych w WSJP do potocyzmów zaliczyć można następujące wyrazy: DYNDAĆ, KOCMOŁUCH, MIZIAĆ, POZAMIATANE, SIECIÓWKA. Choć słownik ten nie poświadcza formy ZAŚ w takim znaczeniu, jakie funkcjonuje wśród mieszkańców Częstochowy i okolic, wskazanym kwalifikatorem zostało oznaczone wyrażenie na zaś, które – jak sygnalizowano wcześniej – także jest obecne w polszczyźnie mówionej częstochowian. W WSJP figurują także leksemy PIERDYKNĄĆ oraz SMYK; pierwszy z nich ma kwalifikator wulg. (wulgarne), drugi – żart. (żartobliwe), wobec czego plasują się one w obrębie ekspresywizmów. Mimo że nie zostały opatrzone kwalifikatorem pot., zdecydowano się na włączenie ich do zbioru potocyzmów. Umotywowane jest to z jednej strony strukturą mowy potocznej – według T. Skubalanki: „[Odmiana potoczna to] wariant języka mówiony, kolokwialny (język dialogów), nieoficjalny, ogólny […], spontaniczny i szczególnie »afektywny« (czytaj – ekspresywny) [wyróżnienie A.R.]”25 – z drugiej natomiast opatrzeniem tychże leksemów w Uniwersalnym słowniku języka polskiego kwalifikatorem pot.26 Na podstawie powyższych ustaleń, możliwe okazuje się wydzielenie z mowy mieszkańców Częstochowy i okolic nie tylko wyrazów nacechowanych dialektalnie i chronologicznie, ale także potocznie, czego wizualnym odwzorowaniem jest zamieszczony schemat: Schemat 3 Zestawienie wyrazów nacechowanych potocznie, chronologicznie i dialektalnie Źródło: Opracowanie własne. 25 T. SKUBALANKA: Ekspresywność języka a mowa potoczna. W: TEJŻE: O stylu poetyckim i innych stylach języka. Studia i szkice teroetyczne. Lublin 1995, s. 68. 26 Pierdyknąć [hasło]. W: Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 3. Red. S. DUBISZ. Warszawa 2003, s. 436, skubnąć [hasło]. W: Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 4. Red. S. DUBISZ. Warszawa 2003, s. 398. 66 Obok wyraźnego podziału na trzy grupy wyrazów nacechowanych (potocznie, dialektalnie, chronologicznie), wyróżniono także 3 leksemy (znajdujące się na polu oznaczonym kolorem brązowym), które wspólne są dla dialektyzmów i wyrazów nacechowanych chronologicznie – ich interpretacja pod kątem przynależności do obu zbiorów znajduje się w rozdziale poświęconym analizie i interpretacji zgromadzonego materiału leksykalnego (rozdział 4.1.1.). Oprócz słów uznanych za niejako „przynależące” do odmiany potocznej języka polskiego, wskazać można jeszcze dwie formy ogólnopolskie: SKUBNĄĆ (w WSJP nie podano żadnego kwalifikatora) oraz hołubić27. Co ciekawe, w wykorzystanych do analizy źródłach internetowych (F1, H) pojawia się niezgodny z ogólnopolską normą ortograficzną zapis „chołubić” (zob. CHOŁUBIĆ, tabela 2). Owa rozbieżność na omawianej płaszczyźnie nie wpisuje się raczej w zakres tzw. „normy praktycznej”, o której pisała I. Bajerowa28, bowiem, już w XIX wieku norma ortograficzna regulująca zapis ch oraz h była ustalona: „W zakresie stosowania […] ch i h błędy są raczej wyjątkowe, NP. [norma praktyczna – A.R] i NT. [norma teoretyczna – A.R.] ustalona już taka jak dziś”29. Uznać zatem można, że forma CHOŁUBIĆ jest efektem nieświadomego odstępstwa od obowiązującej normy – błędem językowym30 (ortograficznym). Wyróżnić można wreszcie wyrazy, które w świadomości użytkowników języka oraz w pracach A. Majkowskiej uważane są za regionalizmy częstochowskie, a jednocześnie funkcjonują w odmianie ogólnej języka polskiego, jednak mają inne znaczenie: SZMATY (F1, H) oraz ZATRZASNĄĆ (AMw/JM, AMPM). Ze względu na trudności związane z ustaleniem (uniwersalnego) kryterium leksyki regionalnej, badacze skłaniają się ku „włączaniu” wyrazów ogólnopolskich (np. o innym znaczeniu, nacechowaniu itp.) do swoich słowników czy też swoistych korpusów leksykalnojęzykowych31. Wydaje się zatem, że z powodzeniem uwzględnić można te dwa leksemy w grupie słownictwa charakterystycznego dla omawianego regionu, uznawszy, 27 Leksem ten nie figuruje w WSJP. Sprawdzono w SJP: hołubić [hasło]. W: Słownik języka polskiego… https://sjp.pwn.pl/szukaj/ho%C5%82ubi%C4%87.html [dostęp: 15.05.2020 r.] i SJPD: hołubić [hasło]. W: Słownik języka… http://www.sjpd.pwn.pl/haslo/ho%C5%82ubi%C4%87/ [dostęp: 15.05.2020 r.]. 28 Badaczka analizowała normę ortograficzną na podstawie drukowanych prac w okresie działalności Adama Mickiewicza, zob.: I. BAJEROWA: Współczesna Mickiewiczowi norma ortograficzna. „Pamiętnik Literacki” 1964. T. 55. Nr 1, s. 157–181. 29 Tamże, s. 166. 30 A. MARKOWSKI: Nowy słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa 1999, s. 1621. 31 Takie rozwiązanie zastosował Janusz Rieger, zob. J. RIEGER: Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie. Warszawa 2014, s. 48. 67 że ich funkcjonowanie w podanych znaczeniach ograniczone jest do języka mówionego użytkowników zamieszkujących dane terytorium32 (lub związanych z nim w jakiś sposób). Okazuje się zatem, że w obrębie słownictwa uważanego za regionalne figurują wyrazy znane nie tylko polszczyźnie potocznej, ale także ogólnej. Nie należy postrzegać tego w kategoriach „osobliwości” lub niewystarczającej znajomości poszczególnych odmian języka narodowego (co przekładałoby się na nieuzasadniony eklektyzm warstwy leksykalnej) – o ich, często wzajemnym, oddziaływaniu na mowę mieszkańców miast i polszczyznę regionalną informowała już M. Gruchmanowa (zob. schemat 2, rozdział 1.1.). Badaczka zwróciła także uwagę na wpływ dialektów zarówno na polszczyznę regionalną, jak i miejską (w tym wypadku dotyczy odmiany mówionej). Uzasadnia to możliwość wyodrębnienia spośród analizowanych wyrazów grupy dialektyzmów. W klasyfikacji, o której mowa, nie została eksplicytnie przedstawiona przypuszczalna ciągła obecność wyrazów zanikających; domniemywać można, że zostały one włączone do zasobów dialektalnych lub regionalnych. Ów brak w zaproponowanej typologii przekłada się na trudności w próbie jednoznacznego określenia miejsca niektórych wyrazów spośród leksemów o nacechowaniu chronologicznym – czy w mowie mieszkańców miast pojawiły one się na skutek migracji ludności wiejskiej (zatem z dialektów), czy też są efektem bezpośrednich wpływów innych odmian polszczyzny bądź języków obcych? Dotyczy to przede wszystkim dwóch z analizowanych pozycji: PITER/PITEREK oraz RANIEC, przy których w słownikach języka polskiego, obok informacji o nacechowaniu chronologicznym, wskazano prawdopodobne podłoże wyrazu. Genezy leksemu PITER upatruje się w gwarze złodziejskiej33; pierwotnie oznaczał on woreczek bądź sakiewkę na monety, rozszerzając z czasem swe znaczenie na portmonetkę lub portfel. Przyczyną przeniknięcia tego wyrazu do mowy mieszkańców Częstochowy i okolic mogła być obecność handlarzy obrazów i dewocjonaliów w XIX wieku, zwanych „ochweściarzami”, posługujących się tajnym, znanym tylko sobie, żargonem (w celach handlowych, tzw. żargon ochweśnicki). Wanda Budziszewska, wskazując ośrodki na ziemiach polskich, w których nim się posługiwano, wymienia Częstochowę, zwracając przy tym uwagę na jego bliskość zarówno z żargonami złodziejskimi polskimi, jak i ziem ruskich, z czego silniejsze 32 W tym przypadku tereny dawnego województwa częstochowskiego. 33 Zob. Piter [hasło]. W: Słownik języka… http://sjpd.pwn.pl/haslo/piter/ [dostęp: 19.05.2020 r.] 68 związki miały być z tymi pierwszymi34. Za wysuniętą hipotezą przemawiać może także obecność leksemu piter w części słownikowej tego opracowania35 w takim samym znaczeniu, co analizowany PITER/PITEREK. RANIEC jest z kolei rusycyzmem (ros. paнeц) powstałym na bazie niemieckiego rzeczownika (der) Ranzen36. Przypuszczać można, że w języku mówionym częstochowian pojawił się za sprawą utworzenia w 1815 roku Królestwa Polskiego (połączonego unią personalną z Rosją), w skład którego wszedł obszar powiatu częstochowskiego37. Klasyfikacja M. Gruchmanowej uwzględnia oddziaływanie na miejską polszczyznę mówioną zarówno żargonów38, co uzasadniałoby obecność leksemu PITER(/PITEREK), jak i języków obcych – przykładem jest wspomniany rusycyzm. Trudno jednoznacznie orzec, czy w mowie mieszkańców Częstochowy i okolic wyrazy te pojawiły wraz z przybyłą do miasta ludnością wsi, czy też jest to swoista historycznokulturowa pozostałość po przebywających w mieście handlarzach oraz administracyjnej przynależności do Królestwa Polskiego, połączonego osobą władcy z Rosją. Warto przy tym zwrócić uwagę, że choć dialekty (gwary) przechowują wiele słów wyrugowanych z polszczyzny ogólnej, niekoniecznie stanowią ich źródło. Z tego właśnie powodu zdecydowano się na wydzielenie osobnego zbioru, wspólnego dla wszystkich wyrazów zanikających z współczesnej polszczyzny (zob. wyrazy nacechowane chronologicznie, schemat 3), uznawanych przez użytkowników języka za „regionalizmy częstochowskie”, nie tworząc przy tym poszczególnych podzbiorów, które wskazywałyby na genezę analizowanych leksemów. Wyjątek stanowią wyrazy, które w słownikach oprócz kwalifikatorów daw. lub przestarz. oznaczono także jako gw. (gwarowe). Po analizie oraz cząstkowej interpretacji badanego materiału pod kątem obecności/nieobecności leksemów w wybranych opracowaniach źródłowych 34 W. BUDZISZEWSKA: Żargon ochweśnicki. Łódź 1957, s. 15–16, 64–66. 35 TAMŻE, s. 87. 36 Zob. Raniec [hasło]. W: Słownik języka… http://sjpd.pwn.pl/haslo/raniec/ [dostęp:19.05.2020 r.] 37 Powiat częstochowski został utworzony w czasie, gdy miasto wraz ze swoimi okolicami znalazły się pod zaborem pruskim (1793 r.). W latach 1807–1815 wszedł on w skład Księstwa Warszawskiego, a po reformie administracyjnej z 1816 r. włączono go do powiatu wieluńskiego w województwie kaliskim. W 1867 r. powiat częstochowski przynależał do nowo utworzonej guberni piotrkowskiej. Zob. F. SOBALSKI: Powiat częstochowski do roku 1918. Z badań nad problematyką społecznogospodarczą. „Ziemia Częstochowska” 2000. T. XXVII, s. 131–139. 38 Pośrednikiem są odmiany środowiskowo-zawodowe, zob. schemat 2. 69 poświęconych tematyce leksyki regionalnej, a także próbie ekscerpcji wyrazów nacechowanych spośród zbioru 94 leksemów określanych jako „regionalizmy częstochowskie”, warto przejść do krótkiego omówienia wyciągniętych z badań wniosków oraz interpretacji uzyskanych wyników w oparciu o czynniki pozajęzykowe. Stanowi to przedmiot rozważań znajdujących się w podsumowaniu niniejszej części. Podsumowanie: Wnioski oraz interpretacja wyników analizy materiału leksykalnego w oparciu o czynniki pozajęzykowe Celem przeprowadzania analizy zgromadzonego materiału i odpowiedzi na postawione pytania dotyczące możliwości wyróżnienia na tle poszczególnych wariantów polszczyzny regionalnej odmiany charakterystycznej dla regionu częstochowskiego – w odniesieniu do płaszczyzny leksykalnej – przyjęto zaproponowaną przez A. Piotrowicz definicję regionalizmu leksykalnego. Na potrzeby pracy rozbudowano ją jednak o swoisty podtyp, nazwany „regionalizmem częstochowskim sensu stricto”, aby wskazać wyrazy, które nie pojawiają się w pracach o charakterze słownikowym, specyfikujących leksykę omawianych regionów. Na podstawie przedstawionych wyników, ich analizy i interpretacji, spośród 94 analizowanych leksemów (z wyekscerpowanych 337) wyróżnić można zarówno regionalizmy leksykalne (częstochowskie) zgodne z definicją A. Piotrowicz, jak i wyrazy pretendujące do miana „regionalizmów częstochowskich sensu stricto”. W obrębie tych pierwszych plasują się leksemy, które mogły zostać odnotowane w opracowaniach poświęconych polszczyźnie mówionej mieszkańców ziem łódzkiej, krakowskiej, zagłębiowskiej i śląskiej, bowiem za wyznaczniki ich swoistości należy przyjąć powszechność użycia w mowie mieszkańców regionu oraz niefunkcjonowanie w odmianie ogólnej języka. Będą to zatem wszystkie spośród analizowanych leksemów z wyjątkiem tych, które znane są odmianom potocznej oraz ogólnej języka polskiego (w tym wyrazów nacechowanych ekspresywnie): DYNDAĆ, KOCMOŁUCH, hołubić (błędnie: CHOŁUBIĆ), MIZIAĆ, PIERDYKNĄĆ, POZAMIATANE, SIECIÓWKA, SKUBNĄĆ, SMYK. Zaliczenie wyrazów SZMATY oraz ZATRZASNĄĆ do regionalizmów wydaje się uzasadnione, ponieważ w przestrzeni lokalnej funkcjonują one w znaczeniu nieznanym polszczyźnie ogólnej. 70 Mianem „regionalizmów częstochowskich sensu stricto” będzie można określić tylko te wyrazy, które zdają się dystynktywne wobec pozostałych odmian regionalnych, określonych na podstawie ich obecności w pracach prezentujących leksykę wybranych miast lub terenów. Kwalifikują się do nich: BOJCORA, BOJCOWAĆ, BYJOR, BZIAKAĆ, CHACHULIĆ, CHYRLAĆ, DZIABOLIĆ, DZIORGA, FUSYT, GIDYJA, GUDŁAJ, GUGUŁY, HATRAĆ SIĘ, KOZUB, KRZESIĆ, LELEK, LUJNĄĆ, MAJLOCH, PAŁBA, PLINDZE/PLINZY, PODAĆ SIĘ/PODAWAĆ SIĘ, PORYSAĆ, POZOŁDY, SCHÓDKI, SKITRAĆ, SKUŚKA, SMYŁTAĆ, SMYK, STRYSNĄĆ SIĘ, SZLAUF, SZMATY, TURLIKAĆ, UKSYĆ, ZASTRUŻKA, ZATRZASNĄĆ, ZGÓDKA, ZOMOREK, ZRYWKA. Do leksemów, które nie zostały uwzględnione przez autorów publikacji traktujących o leksyce omawianych przez nich regionów, włączyć można także słownictwo nacechowane chronologicznie: BATERYJKA i PLOTUŚNICA. Badacze wskazują, że miejska polszczyzna mówiona w dużej mierze korzysta z zasobów dialektalnych, a w konsekwencji tej szczególnej unifikacji trudno o utożsamianie regionalizmów wyłącznie z mową warstw wykształconych39. Zważywszy nie tylko na poczynione ustalenia, ale także sam przedmiot opisu, czyli analizę regionalizmów leksykalnych w mowie mieszkańców Częstochowy i okolic (które wydają się w tym wypadku kluczowe), wymienia się tu też zauważone dialektyzmy: BRZOZOK, CEBRATKA, CYBULORZ, DZIAMAĆ, PŁAMĘTAĆ/PŁAMYNTAĆ, PŁAMYŃCIORZ, ZAŚ, jak również: NIELUSY oraz ŚTURMOK (nacechowane zarówno chronologicznie, jak i dialektalnie). Warto jednak odnosić się do tych wyrazów z pewną rezerwą, bowiem zapis większości odpowiada wymowie gwarowej lub swym znaczeniem niejako ogranicza się do rzeczywistości wiejskiej (CEBRATKA), co sprawia, że mogą one pojawiać się znacznie rzadziej w mowie mieszkańców samej Częstochowy. Płaszczyzna leksykalna mówionej odmiany polszczyzny mieszkańców opisywanego terytorium w istocie nie jest jednolita. Świadczą o tym zarówno obecność słów o nacechowaniu potocznym oraz chronologicznym i dialektalnym, jak i wyrazowe analogie z innymi regionami – szczególnie łódzkim i śląskim. Na ów słownikowy „eklektyzm” zwróciła już uwagę A. Majkowska. Badaczka wskazywała, że przenikaniu form gwarowych (także leksykalnych) mogły sprzyjać rozwój przemysłowy miasta w latach siedemdziesiątych minionego stulecia i niejako wynikające z tego powiększanie się owego terytorium40. Rzeczą niezwykle trudną zdaje się próba wydzielenia potocyzmów spośród wszystkich wyrazów uważanych za częstochowskie. 39 Zob. rozdział 1.6. 40 A. MAJKOWSKA: Język miasta…, s. 115–116. 71 Granice tej odmiany polszczyzny nie są wyraźne, co umożliwia wzajemne przenikanie się słownictwa regionalnego z ogólnopolską leksyką potoczną, szczególnie w wypadku wyrazów ekspresywnych. Uwagę zwróciła na to A. Piotrowicz, uwzględniając w klasyfikacji odmian współczesnego języka polskiego M. Gruchmanowej wzajemną relację między gwarami miejskimi a stylem potocznym. A. Majkowska, dokonując przeglądu słownictwa potocznego używanego przez częstochowian, uznała, że prymarna jest tu funkcja ekspresywna. Także w analizowanym materiale widać udział wyrazów nacechowanych emocjonalnie wśród dostrzeżonych potocyzmów (odnotowywanych przez słowniki języka polskiego), a także w kilku pozycjach niewłączonych do tego zbioru41. Z całą pewnością za przedmiot zainteresowania uchodzić może obecność wyrazów o nacechowaniu chronologicznym, które w sposób szczególny urozmaicają leksykalny zasób mieszkańców Częstochowy i okolic. Oprócz prawdopodobieństwa pojawienia się ich w mowie mieszkańców miasta wraz z napływem ludności wiejskiej na skutek postępującej urbanizacji (uwzględniwszy przechowywanie przez gwary i dialekty tzw. „gasnących słów”), przypuszczać można, że niektóre są leksykalnym odbiciem dziejów regionu – obecnością „ochweściarzy” czy dziewiętnastowiecznych zmian administracyjnych (m.in. przynależność do Królestwa Polskiego). Choć odpowiedź na pytanie obrane za podstawowy cel pracy (odnoszące się do możliwego wyodrębnienia słownictwa niejako „wyłącznego” dla mowy mieszkańców Częstochowy i okolic), okazała się pozytywna, odnieść wypada się również do zauważonych podobieństw na płaszczyźnie leksykalnej. W toku analizy wykazano, że najwięcej słownikowych analogii odnajduje się między regionem częstochowskim a ziemiami: łódzką42 i śląską. Przy poszukiwaniu ich podłoża, warto uwzględnić czynniki historyczno-gospodarcze i historyczno-społeczne. W ostatnim dwudziestoleciu XIX wieku zaobserwowano tendencję wzrostową ruchu migracyjnego ludności Częstochowy (i innych znaczących ośrodków przemysłowych, jak Łódź, Sosnowiec czy Zawiercie), co związane było z dynamiczną industrializacją miasta43. Ludność ta, określana mianem „niestałej” składała się przede 41 Analiza leksemów pod kątem ich nacechowania emocjonalnego nie stanowi przedmiotu opisu, spostrzeżenie to zostało jedynie zasygnalizowane. 42 O analogiach między miejskimi odmianami polszczyzny mówionej Częstochowy i Łodzi pisała A. Majkowska, zob. TEJŻE: Język miasta…, s. 111, 117–118. 43 F. SOBALSKI: Wzrost demograficzny i przemiany struktury społecznej. W: Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. T.2. W okresie niewoli 1793–1918. Red. R. KOŁODZIEJCZYK. Częstochowa 2005, s. 331. 72 wszystkim z mieszkańców wsi, którzy nie znajdowali zatrudnienia na miejscu44. Za przykład konsekwencji tego zjawiska służyć może struktura ludności dziewiętnastowiecznej Łodzi, w której mieszkańców „niestałych” było więcej niż autochtonów45. Nie bez znaczenia pozostaje powstanie pod koniec XIX wieku znaczących w Królestwie Polskim okręgów przemysłowych – warszawskiego i łódzkiego oraz nieco później sosnowiecko-częstochowskiego, w których istotną rolę odgrywała rekrutacja robotników46. Franciszek Sobalski wskazuje, że: W miejscowościach, w których istniały pojedyncze, niewielkie przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe, robotnicy […] rekrutowali się z tych samych miejscowości. Natomiast w większych ośrodkach przemysłowych było zatrudnianych wielu robotników napływowych [wyróżnienie A. R.]. Takim stosunkowo dużym ośrodkiem przemysłowym w omawianym okresie w powiecie częstochowskim była Częstochowa.47 Poczynione ustalenia pozwalają przypuszczać, że wraz z pojawieniem się napływowych robotników, zmieniała się płaszczyzna leksykalno-językowa miasta. Do pracy w nowopowstałych zakładach przemysłowych rekrutowali się przede wszystkim wiejscy migranci, także spoza ówczesnych powiatu częstochowskiego i guberni piotrkowskiej (w 1879 r. robotnicy rekrutujący się spoza miasta stanowili 31% wszystkich zatrudnionych, a na początku lat 90. XIX w. już 72,5%)48. Według obliczeń F. Sobalskiego, sporządzonych na podstawie spisu ludności niestałej Częstochowy za rok 1895, do tamtejszych zakładów włókienniczych najwięcej robotników rekrutowało się z powiatów: częstochowskiego (1149), noworadomskiego (218) i będzińskiego (87) w guberni piotrkowskiej oraz 61 z powiatu włoszczowskiego w guberni kieleckiej. Jak jednak wskazuje sam badacz, dane te są niepełne, co spowodowane jest przede wszystkim niekompletną zawartością dokumentu i stosunkowo częstym zmienianiem miejsca zatrudnienia przez pracowników. Ponadto rejestr ten nie uwzględniał osób zatrudnionych w mniejszych zakładach przemysłowych oraz poza przemysłem, a także ludności, która nie dokonała rejestracji w Magistracie, tym samym 44 Tamże, s. 331–332. 45 Tamże, s. 331. 46 F. SOBALSKI: Powiat częstochowski…, s. 145, 148. 47 Tamże, s. 148. 48 F. SOBALSKI: Przemysł Częstochowy w latach 1882–1900. „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1971. T. XI, s. 53 oraz W. TOKARZ: Stosunki fabryczne w Częstochowie. Rozprawy i szkice. T. 1. Warszawa 1959, s. 520. Cyt. za: F. SOBALSKI: Przemysł Częstochowy…, s. 54. 73 nie posiadając karty pobytu49. Skutkujące unieruchomieniem zakładów przemysłowych bezrobocie w powiecie częstochowskim, spowodowane wybuchem wojny w 1914 roku, stało się przyczynkiem do emigracji zarobkowej robotników, której miejscem docelowym stał się przede wszystkim Górny Śląsk50. Zgromadzone dane dotyczące struktury demograficznej Częstochowy pokazują zatem, że pod koniec XIX wieku do miasta i jego okolic przebyło wielu nowych mieszkańców (określanych mianem „ludności niestałej”), co było efektem naboru taniej siły roboczej w rozwijającej się branży przemysłowej. Uwzględnić jednocześnie warto wspomnianą zarobkową emigrację dotychczasowych pracowników częstochowskich zakładów przemysłowych na Śląsk, w wyniku unieruchomienia tychże, co wynikało z trwającej wojny. Istnieją zatem przesłanki, aby sądzić, że ów „przepływ” ludności mógł mieć konsekwencje także na płaszczyźnie językowej, czego wynikiem są leksykalne analogie między regionami częstochowskim oraz łódzkim, zagłębiowskim i śląskim51. Wydaje się jednak, że dziewiętnastowieczna urbanizacja Częstochowy, związana z jej industrializacją, nie była wyłącznym czynnikiem warunkującym leksykalne analogie między sąsiadującymi regionami. Tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej obserwowano masowe migracje, związane ze zmianami terytorialnymi, jakie przeprowadzono w czasie okupacji – Ireneusz Walczak określa je mianem „wielkiej »wędrówki ludów«”52. Po niedługiej stagnacji, w latach 1950-1970 nastąpiła kolejna fala migracji, będąca skutkiem polityki ówczesnych władz, dążącej do pełnego zatrudnienia społeczeństwa. Jej efektem była proletaryzacja chłopów, wynikła z ówczesnego przeludnienia wsi i przygotowania dogodnych warunków lokacyjnych w miastach dla przybyszów53. 49 Na podstawie danych z tabeli (20): Zasięg rekrutacji robotników napływowych, zatrudnionych w przemyśle włókienniczym w Częstochowie w 1895 r. W: F. SOBALSKI: Przemysł Częstochowy..., s. 76– 77 oraz F. SOBALSKI: Wzrost demograficzny…, s. 331. 50 F. SOBALSKI: Powiat częstochowski…, s. 155. 51 Przypuszczać można, że obecność niektórych wyrazów charakterystycznych dla śląskiego etnolektu w mowie mieszkańców Częstochowy i okolic warunkowana jest także rekrutowaniem się w częstochowskich zakładach przemysłowych ludności z powiatu będzińskiego, sąsiadującego ze Śląskiem. O wpływie poszczególnych wyrazów śląskich na mowę mieszkańców będzińskich wsi wspominał także J.S. Ziemba. 52 I. WALCZAK: Sytuacja demograficzna Częstochowy w latach 1950–1970. „Ziemia Częstochowska” 1976. T. XI, s. 43. 53 Tamże, s. 43–44. W Częstochowie wiązało się to z rozbudową miejscowej huty. 80 https://pl.wiktionary.org/wiki/Indeks:Polski_-_Regionalizmy_cz%C4%99stochowskie [dostęp: 3.06.2020 r.] 1.2. Opracowania źródłowe PZD: PASTUCHOWA M., SKUDRZYKOWA A.: Polszczyzna Zagłębia Dąbrowskiego. Katowice 1994. SDŁ: Słownik dwudziestowiecznej Łodzi. Red. BIEŃKOWSKA D., UMIŃSKA-TYTOŃ E., CYBULSKI M. Łódź 2005. SGŚ: 1. Leksemy od A do K: Słownik gwar śląskich. T. I–XVI. Red. WYDERKA B. Opole 2000–2017. 2. Leksemy od L do Ż: Słownik gwary śląskiej. Red. CZAJKOWSKI A., KLUKOWSKI A. Katowice 1996. SPB: ZIEMBA J.S.: Słownik prowincjonalizmów powiatu będzińskiego. „Prace Filologiczne” 1891. T.3. SRK: Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich. Red. OCHMANN D., PRZYBYLSKA R. Kraków 2017. WPS: SKUDRZYK A.: Współczesna polszczyzna mieszkańców Sosnowca. W: Sosnowiec. Obraz miasta i jego dzieje. T. 2. Red. BARCIAK A., JANKOWSKI T. Sosnowiec 2016. 2. Opracowania słownikowe i encyklopedyczne EJO: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. RED. POLAŃSKI K. Wrocław 1993. Encyklopedia języka polskiego. Red. S. URBAŃCZYK. Wrocław–Warszawa– Kraków 1992. KARŁOWICZ J.: Słownik gwar polskich. T. 1–6. Kraków 1900–1911. MARKOWSKI A.: Nowy słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa 1999. SJP: Słownik języka polskiego PWN (na podstawie: Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów. Red. BRALCZYK J. Warszawa 2005. Aktualizacje i modyfikacje haseł dokonane przez DRABIK L.) https://sjp.pwn.pl/sjp/lista/ [dostęp 3.06.2020 r.] SJPD: Słownik języka polskiego. T. I–XI. Red. DOROSZEWSKI W. Warszawa 1997. http://sjpd.pwn.pl/ [dostęp: 31.03.2020 r.] 81 Słownik gwar polskich. T. 1. Red. KARAŚ M. Wrocław 1979–1982. T. 2–5. Red. REICHAN J. Wrocław–Kraków 1983–1998. T. 6–10. Red. OKONIOWA J. Kraków 2001–2019. Słownik poprawnej polszczyzny. RED. DOROSZEWSKI W., KURKOWSKA H. Warszawa 1973. Uniwersalny słownik języka polskiego. T. 1,3,4. Red. S. DUBISZ. Warszawa 2003. Wielki słownik poprawnej polszczyzny. Red. MARKOWSKI A. Warszawa 2008. WSJP: Wielki Słownik Języka Polskiego. Red. ŻMIGRODZKI P. https://www.wsjp.pl/ [dostęp: 31.03.2020 r.] 3. Bibliografia wykorzystana do opracowania definicji BARANOWSKI B.: W kręgu upiorów i wilkołaków. Łódź 1981. BUDZISZEWSKA W.: Żargon ochweśnicki. Łódź 1957. Oraz: SJP, SJPD, WSJP. 4. Pozostałe pozycje bibliograficzne BAJEROWA I.: Język ogólnopolski XX wieku. W: Współczesny język polski. Red. BARTMIŃSKI J. Lublin 2001. BAJEROWA I.: Współczesna Mickiewiczowi norma ortograficzna. „Pamiętnik Literacki” 1964. T. 55. Nr 1. BARTMIŃSKI J.: Styl potoczny. W: TEGOŻ: Współczesny język polski. Wrocław 1993. BAZEWICZ J. M.: Atlas geograficzny ilustrowany Królestwa Polskiego. Warszawa 1907. BUTTLER D.: Miejsce języka potocznego wśród odmian współczesnej polszczyzny. W: Język literacki i jego warianty. Red. URBAŃCZYK S. Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk–Łódź 1982. CYGAN S.: Gramatyka scyzoryka, czyli o rzekomej próbie opisu języka mieszkańców Kielc. W: Polszczyzna mówiona ogólna i regionalna. Materiały ogólnopolskiej konferencji naukowej. Kraków, 25–26 września 2008 r. Red. DUNAJ B., RAK M. Kraków 2009. DEJNA K.: Dialekty polskie. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1973. Dialekty i gwary polskie. Red. DUBISZ S., KARAŚ H., KOLIS N. Warszawa 1995. 82 FURDAL A.: Klasyfikacja odmian współczesnego języka polskiego. Wrocław 1973. GAJDA S.: Podstawy badań stylistycznych nad językiem naukowym. Warszawa– Wrocław 1982. GALA S.: Małopolsko-śląsko-wielkopolskie pogranicze językowe. Cz. I, II. Łódź 1994. GRUCHMANOWA M., WITASZEK-SAMBORSKA M., ŻAK-ŚWIĘCICKA M.: Mowa mieszkańców Poznania. Poznań 1986. HANDKE K.: Dialektologia i inne nauki. „Folia Linguistica” 1986. Nr 12. HANDKE K.: Terytorialne odmiany polszczyzny. W: Współczesny język polski. Red. BARTMIŃSKI J. Lublin 2001. HENTSCHEL G. FEKETE I., TAMBOR J.: Głos w sprawie aktualnego stanu użycia zapożyczeń niemieckich we współczesnym etnolekcie śląskim i postaw językowych jego użytkowników (raport wstępny z projektu badawczego). „Forum Lingwistyczne” 2019. Nr 6. KALOTA W.: O polszczyźnie mówionej w Częstochowie (na podstawie badań sondażowych). „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu. Językoznawstwo” 1977. Z. VI. KAMIŃSKA M.: Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwistycznym. Łódź 2005. KLEMENSIEWICZ Z.: O różnych odmianach współczesnej polszczyzny. Warszawa 1953. KUCAŁA M.: Twoja mowa cię zdradza: regionalizmy i dialektyzmy języka polskiego. Kraków 1994. KURKOWSKA H., SKORUPKA S.: Stylistyka polska. Zarys. Warszawa 2001. MAJKOWSKA A.: Wtrącone elementy językowe w języku mówionym mieszkańców Częstochowy. W: Dziedzictwo kulturowe utrwalone w języku. Księga pamiątkowa ofiarowana jubileuszowo prof. Feliksowi Plucie. Red. LESZ-DUK M., PODOBIŃSKI S. Częstochowa 1998. MARKOWSKI A.: Polszczyzna końca XX wieku. Warszawa 1992. Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań. Red. LUBAŚ W. Katowice 1976. PACUŁA J.: Leksykalne wykładniki aprobaty we współczesnej polszczyźnie potocznej. Źródła – ewolucje – prognozy. „Kwartalnik Językoznawczy” 2011. Nr 2 (6). PIOTROWICZ A.: Typy regionalizmów leksykalnych. Poznań 1991. PIOTROWSKA-WOJACZYK A.: O regionalizmach leksykalnych w świetle normy językowej. W: Język w regionie, region w języku. Red. KOBUS J., MICHALSKAGÓRECKA P., OSOWSKI B. Poznań 2016. 83 PIOTROWSKA-WOJACZYK A.: Regionalizmy leksykalne w słownikach doby nowopolskiej. Poznań 2011. Raport z wyników. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Warszawa 2012. RIEGER J.: Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie. Warszawa 2014. SKUBALANKA T.: Ekspresywność języka a mowa potoczna. W: TEJŻE: O stylu poetyckim i innych stylach języka. Studia i szkice teroetyczne. Lublin 1995. SKUBALANKA T.: Założenia analizy stylistycznej. W: Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. Red. MARKIEWICZ H., SŁAWIŃSKI J.. Kraków 1976. Słowniczek częstochowski: Słownictwo mieszkańców Ziemi Częstochowskiej. Red. I. BĘDKOWSKA, M. ZAWADA. Częstochowa 2008. SOBALSKI F.: Powiat częstochowski do roku 1918. Z badań nad problematyką społeczno-gospodarczą. „Ziemia Częstochowska” 2000. T. XXVII. SOBALSKI F.: Przemysł Częstochowy w latach 1882–1900. „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1971. T. XI. SOBALSKI F.: Wzrost demograficzny i przemiany struktury społecznej. W: Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. T.2. W okresie niewoli 1793–1918. Red. KOŁODZIEJCZYK R.. Częstochowa 2005. SZYMAŃSKA M.: Regionalizmy a dialektyzmy – rozróżnienie w literaturze przedmiotu i w świadomości użytkowników języka. „Język Polski” 2015. Nr 4 (XCV). SZYMAŃSKA M.: Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego. Katowice 2011. TAMBOR J.: Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna. Katowice 2006. TOPOLIŃSKA Z.: Charakter i dynamika językowych procesów integracyjnych w powojennej Polsce. „Socjolingwistyka” 1990. Nr 9. URBAŃCZYK S.: Rozwój języka narodowego. Pojęcie i terminologia. W: TEGOŻ: Prace z dziejów języka polskiego. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979. URBAŃCZYK S.: Zarys dialektologii polskiej. Warszawa 1976. WALCZAK I.: Sytuacja demograficzna Częstochowy w latach 1950–1970. „Ziemia Częstochowska” 1976. T. XI. WILKOŃ A.: O odmianach współczesnej polszczyzny mówionej. W: Opuscula PolonoSlavica. Red. KUCAŁA M., RYMUT K., SAFAREWICZ J. Wrocław 1979. 84 WILKOŃ A.: Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny. Katowice 2000. WYDERKA B.: Odmiany regionalne. W: Najnowsze dzieje języków słowiańskich. Język polski. Red. GAJDA S.. Opole 2001. WYDERKA B.: Problemy teoretyczne współczesnej dialektologii. W: Badania dialektologiczne. Stan, perspektywy, metodologia. Materiały konferencji naukowej „Gwara i tekst”. Kraków, 27–28 września 2013 r. Red. RAK M., SIKORA K. Kraków 2014. 5. Źródła internetowe DYSZAK A.S.: Gwara miejska wśród odmian języka polskiego. https://repozytorium.ukw.edu.pl/bitstream/handle/item/6623/Gwara%20miejska% 20w%C5%9Br%C3%B3d%20odmian%20j%C4%99zyka%20polskiego.pdf?sequ ence=1&isAllowed=y [dostęp: 19.01.2020 r.] Gwara zagłębiowska dla Ciućmoków. https://www.facebook.com/gwara.zaglebiowska.d la.ciucmokow/ [dostęp: 15.05.2020 r.]. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialektmalopolski&l3=krakowskie [dostęp: 11.03.2020 r.] https://czestochowa.naszemiasto.pl/czestochowa-takze-ma-swoj-jezyk-i-wyroznia-siezwrotami/ar/c13-1317917 [dostęp: 20.05.2020 r.] https://www.facebook.com/photo.php?fbid=2874217422632944&set=gm.67666392957 3816&type=3&theater&ifg=1 [dostęp: 15.05.2020 r.] https://www.facebook.com/swietlanmaps/photos/a.380274829019031/42158084155509 6/?type=3&theater [dostęp: 27.04.2020 r.] KARAŚ H.: Charakterystyka dialektu małopolskiego. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. KARAŚ H. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/ind ex.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=dialekt-malopolskicharakterystyka [dostęp: 09.04.2020 r.] KARAŚ H.: Charakterystyka dialektu wielkopolskiego. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. KARAŚ H. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/ind ex.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-wielkopolski&l3=charakterystykadialektu [dostęp: 09.04.2020 r.] 85 KARAŚ H.: Dialekty i gwary ludowe a polszczyzna ogólna. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. KARAŚ H. http://www.dialektolo gia.uw.edu.pl/index.php?l1=podstawy-dialektologii&l2=dialekty-i-gwary-apolszczyzna-mwr [dostęp: 11.03.2020 r.] KARAŚ H.: Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych. Jabłonkowanie. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. KARAŚ H. http://ww w.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon&lid=610 [dostęp: 09.04.2020 r.]. KARAŚ H.: Nowe dialekty mieszane. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. KARAŚ H. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=op is-dialektow&l2=nowe-dialekty-mieszane [dostęp: 9.12.2019 r.] Mapa dialektów. W: Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. KARAŚ H. http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow [dostęp: 9.12.2019 r.]