Maktabgacha yoshdagi bolalarni qoidali o'yinlar orqali jismoniy va ruhiy rivojlantirishning shart-sharoitlari

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №9 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 1074 sahifa, 2-sentyabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F.O. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F.O. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – doctor of philosophy (PhD) in psychology Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, sentyabr, 9-son MUNDARIJA Maktabgacha ta’lim tashkiloti innovatsion faoliyatini rivojlantirish jarayoni ................................................... 14 Ibragimova Gulsanam Nematovna Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim metodikasida qo‘llanilishi va o‘qituvchi kompetentligiga ta’siri ..... 22 Abduyev Sheroz Boshlang‘ich ta’limda “tabiatshunoslik” fanini raqamli platformalar orqali o‘qitish metodikasini takomillashtirish: 5e modeli asosida dizayn, baholash va joriy etish ........................... 25 Ahmadaliyev Shohruh Bahromjon o‘g‘li Ingliz va rus leksikografiyasida o‘zbek milliy taom nomlarining lingvistik tahlili ............................................ 30 Bobojonova Zarina Rashidovna Rahbarlarda til bilish darajasi va hissiy intellekt (eq): o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganish ....................................... 34 Isaqulova Baxtigul Xo‘jamovna Frazeologizmlarni o‘rgatishda matn asosida integratsiyalashgan dars modeli: xorijiy til o‘rganuvchilar tajribasi .................................................................................................................... 38 Jumayeva Sadbarg Mirolimovna Oʻzbekistonda maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inklyuziv taʼlimni tashkil etishning oʻziga xos xususiyatlari: rivojlangan davlatlar tajribasi tahlili ........................................................................ 42 Karimova Moxichehra Rixsibayevna Rus va ingliz tillarida sharqona realiyalarning leksik-semantik tasnifi .......................................................... 46 Kulmamatova Aziza Do‘stmamat qizi TRIZ metodikasi asosida texnokratik bolalar bilan ishlash tizimini takomillashtirish .................................... 50 Orifjonova Mavludaxon Abduqaxxor qizi Raqamli ta’lim muhitida pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirish ............................................................. 53 Raximberganova Munojat Muzaffar qizi Structure of Social Conflict and Stages of its Development ......................................................................... 57 Zaynutdinova Shahnoza Yuldashevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining ijodiy faoliyatini baholash va rag‘batlantirish tizimini takomillashtirish ................................................................................................... 60 Abduraxmonova Nigoraxon Akramali qizi Expression of National Mental Characteristics in the Uzbek Lullaby............................................................64 Alimbayeva Shaxlo Tursunovna Bo‘lajak “texnologiya” fani o‘qituvchilarini kasbiy faoliyatga tayyorlashda kreativ kompetentlikni rivojlantirish tizimining pedagogik zarurati ................................................................69 Avazov G‘oyibnazar Berdiyevich Bo‘lajak tarbiyachilarda integratsiyalashgan ta’lim faoliyatini rivojlantirish orqali kommunikativ salohiyatini shakllantirish .......................................................................................................72 Baratova Yulduz Asadullayevna Umumta’lim maktablarida molekulyar fizikani o‘qitishning hozirgi holati ......................................................76 Boymirov Sherzod Tuxtayevich, Xudoynazarova Visola Musurmonqul qizi Ingliz tilini o‘qitishda talabalarning mustaqil ta’lim olish kompetensiyasini akt vositasida rivojlantirish ........80 Ergasheva Sevaraxon Ravshanjon qizi Maktabgacha ta’lim pedagoglarining kasbiy kompetentligini rivojlantirish istiqbollari ...................................84 O‘rinova Feruzaxon O‘ljayevna, Karimova Gulzodaxon Marufjon qizi IIV litsey o‘quvchilarining liderlik kompetensiyasini rivojlantirishning psixologik xususiyatlari ......................90 Gadoyeva Dildora Baxtiyorovna Improving the System of Human Resource Capacity Management in Higher Education Institutions: Evidence from Uzbekistan ........................................................................98 Imomov I., Umirova D. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyalanuvchilarni mantiqiy va tanqidiy fikrlashga o‘rgatishning zamonaviy usullari .....................................................................................104 Iskandarova Munisa Bahodir qizi Tarbiyachi-pedagoglarning emotsional kompetentsiyasini rivojlantirish .......................................................107 Jovmirzayeva Nargiza Quvondiqovna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, sentyabr, 9-son Maktabgacha ta’lim yoshdagi giperaktiv bolalarga ta’lim berishning pedagogik-psixologik usullari ............. 110 Jo‘rayeva Nargiza Toirovna, Kamalova Sarvinoz Blum taksonomiyasi asosida ilmiy kompetentlikni takomillashtirishning o‘ziga xos xususiyatlari .................113 Mustafayeva Nilufar Ulashovna Maktabgacha yoshdagi ovoz buzulishiga ega bolalar bilan guruhli mashg‘ulotlarni tashkil qilish ................117 Umida Oʻtbasarova Mexmanovna, Maksudbekova Xovvajon Xamidbek qizi Bolalar jamoasida do‘stona munosabatlarni shakllantirishda rivojlanish markazlarida loyiha asosida o‘qitish texnologiyasidan foydalanish usullari .......................................................................121 Quronova Ismigul Xolmurod qizi Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda innovatsion metodlar orqali o‘z-o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi .....................................................................126 Rustamova Davlatxon Toyirjon qizi Oliy ta’limda tarbiyaviy faoliyatni tashkil etishning innovatsion modellari .....................................................131 Sanayeva Surayyo Bobonazarovna “Tibbiy radiologiya” fanini o‘qitishda pedagogik muloqot orqali tanqidiy operativ muloqotni o‘stirishning o‘ziga xos xususiyatlari ............................................................................................................. 139 Shukurova Sevara Ilhomovna Improving High Jump Techniques ................................................................................................................143 Tajimbetov Anvar Tengelbayevich Filologik va ijtimoiy-siyosiy fanlarda ta’lim jarayonining innovatsion metodlari .............................................146 Yuldasheva Dilnoza Bekmurodovna Понятие логического мышления и его особенности у младших школьников ........................................149 Ахмаджонова Нозима Нодиржон қизи Интеграция психологии, обучения английскому языку, дошкольного образования и туризма: междисциплинарная модель формирующего опыта ...............................................................................152 Омонуллаева Дилофуза Асадулла қизи Maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘yin faoliyatida ijtimoiy motivlarni shakllantirish usullari ......................157 Abduvaxobova Nodira Boshlang‘ich ta’limda kognitiv faollikni rivojlantirishning afzalliklari ..............................................................160 Ismailova Nozima Umaraliyevna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini matnni tahlil qilishga o‘rgatishda zamonaviy yondashuvlarning ahamiyati ....................................................................................................... 164 Utanbayeva Dildora Abdixadirovna Dorivor o‘simliklar kursini o‘qitish metodikasini takomillashtirishda keys texnologiyalaridan foydalanish ....168 Mirzaboyev Timur Bisenbay o‘g‘li Oliy ta’lim talabalarida ijtimoiy-axloqiy kompetensiyani rivojlantirish: empirik tadqiqot natijalari ..................171 To‘raqulov Akbar Rustam o‘g‘li Gerontotexnologiya ijtimoiy-pedagogik innovatsiya sifatida .........................................................................175 Temirova Muyassar Abdukarim qizi O‘quvchilarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda Sharq mutafakkirlarining qarashlaridan foydalanish ............. 180 Raximova Surayyo Otabek qizi Yoshlarni kasb tanlashda ruhiy tayyorgarlik va shaxsiy qobiliyatlarni baholash ...........................................183 Biysenov Temirbek Taumuratovich Talabalarni ta’limiy qadriyatlar asosida pedagogik faoliyatga tayyorlash tizimini takomillashtirishning ahamiyati ..................................................................................................................... 188 Choriyeva Surayyo Choriyevna Differences Between Computer-Based and Paper-Based Assessment in Inclusive Education ...................192 Davidova Sayyora Sirojiddin kizi Raqamli muhit sharoitida ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayonining pedagogik modeli va tajriba-sinov natijalari ...............................................................................................................................196 Donayeva Nozimaxon Norbo‘tayevna Intellekt xarita yordamida oʻquvchilarda “emotsional intellekt”ni rivojlantirish...............................................201 Gʻaniyev Abduqahhor Gadoyevich Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarda o‘yin faoliyatining psixologik-pedagogik ahamiyati ..... 206 Isayeva Mushtariy Alisher qizi Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarini innovatsion yondashuv asosida boshqarishning nazariy asoslari .......210 Mannanova Nargiza Xaydarovna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, sentyabr, 9-son Ingliz tilini o‘rgatishda ona tilidan keng foydalanishning salbiy va ijobiy jihatlari ..........................................215 Masharipova Kumushoy Amin qizi The Relationship Between Critical Thinking and Reading Comprehension in Primary School Students ..... 218 Mavlonova Dildora Shukhrat kizi Tasviriy san’at mashg‘ulotlarida zamonaviy metodlardan foydalanish .........................................................222 N. K. Musayeva, U. O. Ziyatova Singарurning tа’lim fаlsаfаsi: kоrроrаtiv mаdаniyаtni mа’nаviy-mа’rifiy rivоjlаnish bilаn intеgrаtsiyаlаsh ...226 Nishоnоv Xаyrullа Xоlmirzаеvich The Anthropocentric Paradigm in Modern Linguistics: Cognitive Linguistics and Linguacultural Studies in The Study of Language, Consciousness, and Culture .........................................230 Rajabova Shaxlo Shodmonovna Bugungi globallashuv davrida ta’lim tizimini rivojlantirish va uning sifatini oshirishda nostandart yondashuvning ahamiyati ...........................................................................................................234 Ramazonova Salomat Saidovna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini kreativ sinflar ishini tashkil etishga tayyorlash .............................238 Saidova Gulruh Halim qizi O‘zbek oilalarida ota-ona va farzand munosabatlarini tashxis qilishning psixologik xususiyatlari (Farg‘ona vodiysi misolida) ........................................................................................................................... 242 Turg‘unboeva Azizaxon G‘ulomovna Сущность и специфика развития билингвизма у детей дошкольников .................................................246 Истамова Нигора Азимжановна Zamonaviy rahbarning innovatsion boshqarish texnologiyalaridan foydalanishning afzalliklari ...................249 Хаkimоvа Dildоrа Mаshrаbjоnоvnа Креативный подход к развитию лингвометодического мышления студентов-филологов ....................253 Ходжаниязова Айгуль Айтмуратовна Umumta’lim maktablarida tarbiya darslarini tashkil etish ijtimoiy zarurat sifatida .........................................257 Rashidova Gulnoza G‘ulomovna Pedagogik risklarni boshqarishning nazariy asoslari va globallashuv jarayonidagi ahamiyati .....................261 Xaydarov Sulaymon Amirqulovich Xronotop nazariyasiga tahliliy yondoshuvlar va qarashlar............................................................................265 Avazov Vahabjon Tolibjon o‘g‘li Ko‘zi ojiz bolalarning rus tili darslarida nutqiy kompetensiyasini shakllantirishning psixopedagogik asoslari ...............................................................................................................................268 Abduraximov Asror Sultonali oʻgʻli Maktabgacha yoshdagi bolalarda kasblar haqida dastlabki tasavvurlarni shakllantirishning psixologik-pedagogik asoslari.......................................................................................................................271 Adizova Nilufar Quvondiq qizi Zamonaviy media texnologiyalarini ta’lim jarayoniga qoʻllashning zarurati ..................................................274 Alimov Asadulla Urokbayevich Maktabgacha yoshdagi bolaning rivojlanishida ijtimoiy muhitning ta’siri ......................................................278 Alimova Umida Jumaboy qizi Kognitiv yondashuv asosida tibbiyot oliy ta’lim muassasalari talabalari grammatik va diskursiv kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy modeli va pedagogik texnologiyasi .......................................282 Dadadjanova Feruza Muhammadyusupovna Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalarining rivojlanish tarixi va ommalashuvi ......................................286 Hojiyeva Maftuna Ulug‘bekovna Bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarida raqamli resurslardan foydalanish orqali adabiy kompetensiyani rivojlantirish .............................................................................................................289 Islomova Xafiza Azamatovna Ona tili o‘qitish metodikasi fanidan mustaqil ta’limni tashkil etish .................................................................293 Ismadiyorova Nafisaxon Ibroximjon qizi Axloqshunoslikning global muammolari va texnikaviy muhitning inson hayotiga ta’siri ................................298 Kozimova Nargiza Istam qizi Ichki ishlar organlari xodimlarida kasbiy kompetentlikni oshirish va baholash usullarining xalqaro tahlili .... 303 Mamatqulova Sanobar Ismatillayevna, Eshmurzayev Yigitali Shokirovich, Kadirova Durdonaxon Rustamovna Tabiiy fanlarda bilingval ta’lim va CLIL yondashuv .......................................................................................309 Mannobxonova Muqaddamxon O‘ktamxon qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 2025-yil, sentyabr, 9-son Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda pragmatik muammolar va ularning yechimlari ....................313 Maxmudova Nigoraxon Boyqo‘zi qizi Poshshoxo‘ja Ibn Abduvahobxo‘janing “Miftoh ul-adl” asaridagi pedagogik qarashlari ................................317 Muzaffarova Farida Muxtor qizi Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matn tushunishni shakllantirishda germenevtik metodlarning nazariy asoslari ..................................................................................................321 Nazirova Shaxnoza Odinajon qizi Axborot iste’moli madaniyatini rivojlantirishda raqamli gigiyena va internet xavfsizligi.................................324 Ramazonov Jahongir Djalolovich Informatika fanini o‘qitishda zamonaviy yondashuvlar .................................................................................328 Sadinov Otabek Vaxodirovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning ijtimoiylashuvida musiqa fanining ta’siri ................................................... 332 Shahobiddinova Zilola Orif qizi Madaniy-ijtimoiy va ta’limiy omillarning bolalarning aqliy rivojlanishiga ta’siri ..............................................335 Shirinov Otabek Tuvalovich Tadqiqot metodi vositasida o‘quvchilarda tabiiy-ilmiy savodxonlikni rivojlantirish.........................................338 Suyarov Kusharbay Tashbayevich Boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining kasbiy kommunikativ kompetensiyasi va nutq madaniyati .................342 Sаipоvа Hilola Abduhamitovna “Ekologik ochiq o‘yinlar” 5–7 yoshli bolalar uchun ........................................................................................346 Tangirov Zoir Xo‘jakulovich Yuqori malakali taekvondochilarni o‘ziga xos genetik xususiyatlarini hisobga olgan holda sport seleksiyasi ..........................................................................................................350 Tursunaliyev Ulug‘bek Shavkatjon o‘g‘li Musiqa maktabi o‘quvchilarida madaniy qadriyatlar va ustoz-shogird an’analarining uzluksiz rivojlanishi ..353 Seytanov Bayrambay Imom Buxoriyning “Al-Jome’ as-sahih” asari talabalarda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni shakllantirish omili sifatida ............................................................................................................................356 Abduhalimova Nigora O‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirishda AKT vositalaridan foydalanishning metodik asoslari..................................................................................................................359 Abdullayeva Zarnigor Usubjon qizi Коммуникативная компетентность и культура общения преподавателей начальных классов ............364 Арысланбаева Анора Бердаховна Проблемы методической подготовки учителей в развитие дискурсивной компетенции по РКИ у учащихся уровня B1 средних общеобразовательных школ Узбекистана ...................................366 Набиева Зарнигор Муминжон кизи “Tarbiya” darslari orqali o‘quvchilarda huquqiy savodxonlikni rivojlantirish...................................................369 Atamuradov Xasan Yuldoshevich Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining inklyuziv ta’limga tayyorgarligi: pedagogik va psixologik asoslari ......... 374 Baxromova Guljamol Dilshodjon qizi Tajriba metodlari orqali maktab o‘quvchilarida tabiat hodisalarini bashorat qilish ko‘nikmalarini shakllantirish .................................................................................................. 378 Baxtiyor Imanov, Begali Xoliqnazarov Bo‘lajak pedagoglarning tashkillashtiruvchi-boshqaruvchilik kompetentligini shakllantirishning pedagogik-psixologik asoslari.......................................................................................................................384 Japparbergenova Indira Bayramovna Integrativ yondashuv asosida biologiya fanidan olimpiada masalalarini yechish metodikasi ....................... 387 Jumanov Muratbay Arepbaevich, Raxmatov Uchkun Ergashevich Darslarni tashkil qilishda 4K modelini qo‘llash imkoniyatlari .........................................................................393 Kadirov Tulkin Baxridinovich Maktabgacha yoshdagi bolalarga tasviriy faoliyatning noodatiy usullarini o‘rgatish metodikasi ...................397 Maxmudova Nasiba Nurmuxammetovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional savodxonlik tushunchasini ilmiy-pedagogik asoslash masalalari ............................................................................................................406 Mirzaliyeva Gulhayo Abdulazizovna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 2025-yil, sentyabr, 9-son So‘rovga asoslangan ta’lim texnologiyasining bosqichlari va qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish .............410 Orifjonova Iroda Orifjon qizi, Ochilova Mehrubon Suratovna Dermatovenerologiya fanini CASC (Critisize, Analyze, Summarize, Conclude) modeli orqali o‘qitish va uning talabalar klinik kompetentligini oshirishdagi o‘rni ...............................................................415 Po‘latov Boburbek Ta’lat o‘g‘li Sport faoliyatida stress holatini tadqiq etishning nazariy asoslari.................................................................419 Ruzmatova Nigina Shotilla qizi Bo‘lajak maktabgacha ta’lim tarbiyachilarini kreativlikni rivojlantirish metodikasini takomillashtirish............422 Uchqunova Adiba Roziq qizi 7-sinf adabiyot darslarida nutqni rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlari tahlili.....................................................427 Umurova Farangiz Askarboy qizi O‘zbek tilida fe’l birikmalarining pragmatik funksiyalari va ularning ingliz tili bilan qiyosi .............................430 Xudoynazarova Dildora Shonazar qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish metodikasi .................................................433 Zayniddinova Mahzuna Baxtiyorovna Фольклор и время: формирование речевых навыков у детей начальной школы .................................439 Ниязова Хилола Xalq o‘yinlari – jismoniy va ma’naviy tafakkur omili ......................................................................................443 Turg‘unoy Ahmadjonovna Egamberdiyeva, Ergashoy Valijonova Salimjon qizi Использование проектной деятельности для формирования языковой компетенции .........................446 Чаршамова Мехрийбан Уразбаевна Farzandlarni kelajak kasblariga tayyorlash...................................................................................................449 Hamroyeva Komila Axmatovna Talabalar analitik kоmpеtеntligini analitik-diagnostik pedagogik metodlar orqali takоmillashtirishning pеdagоgik shart-sharоitlari ..........................................................................................455 Batirov Kamoliddin Zuhriddinovich Universal ta’limiy faoliyatlar: shaxsga xos universal ta’limiy faoliyatlar ........................................................458 Abdullayev A’zimjon Abduvali o‘g‘li Kasbiy motivatsiya – bo‘lajak o‘qituvchilarning raqobatbardoshligini shakllantirish omili .............................461 Melikova Elnora Shuxratovna Shaxsning kompetentligi va uni shakllantirish omillari ..................................................................................465 Usmonova Dilobat Elmurodovna “Nutq o‘stirish metodikasi” fanining didaktik asoslarini takomillashtirish.......................................................469 Davlatova Ra’no Haydarovna Межэтническое взаимодействие в культурных координатах Востока и Запада: нормы, ценности, модели поведения ........................................................................................................ 473 Айдарова Диана Сматуллаевна Maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyalanuvchilarining nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o‘rni .............................................................................................481 Abdumajitova Sayyohat Abduqosimovna Tibbiyot ta’limida talabalarning kommunikativ va tashkiliy kompetensiyalarini rivojlantirishning integrativ yondashuvi va baholash mexanizmlari .........................................................................................484 Abduraimov Abbosbek Odiljon o‘g‘li Talabalarga ingliz tilini o‘qitishda virtual reallikdan foydalanishning innovatsion tizimi .................................488 Alimova Maftuna Ravshanbek qizi Mustaqil O‘zbekiston sharoitida rezerv va zahiradagi ofitserlar tayyorlash tizimining dolzarbligi .................491 Aliyorov Alijon Bo‘rievich, Teshaboyev To‘lqinboy Yoqubovich Ekologik barqarorlikka erishishda ekologik taʼlim va tarbiyaning ahamiyati hamda Oʻzbekiston taʼlim tizimidagi holati ................................................................................................................ 496 Bahodirjon Omonov Ona va bola o‘rtasidagi psixologik munosabatlar tizimida nevrotik holatlarning shakllanishi .......................500 Bekmirov Tolib Rashidovich Effectiveness of Forming a Tolerant Thinking in Future Social Work Specialists .........................................504 Ergashev Ikhtiyor Bakhtiyor ugli Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi professor-o‘qituvchilarining kasbiy kompetentligini rivojlantirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o‘rni .............................................................................................507 Fazlidjanova Nilufar Xikmatovna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 2025-yil, sentyabr, 9-son Indicators and Diagnostic Approaches for Dyslexia in Primary School Students ......................................... 510 Gaziyeva Saida Turgunovna Maktabgacha ta’lim yoshdagi bolalarda diqqat va xotirani rivojlantirish metodlari .......................................514 Jo‘rayeva Nargiza Toirovna, Kamalova Sarvinoz Ona tili darslarida esse yozish orqali kreativ fikrlashni shakllantirishning samarali metod va usullari ..........517 Kabulov Inamjan Sharipbayevich O‘quvchi yoshlarning hayotiy maqsadlarini shakllantirish bo‘yicha yondashuvlar ........................................521 Karimova Saida O‘ktamovna O‘quvсhilаr оvоzini rivоjlаntirishdа qо‘shiq kuylаsh mаlаkаlаrini shаkllаntirishning аhаmiyаti ....................526 Kаrshiyеvа Diyоrа Аbduxаkim qizi Raqamli ta’lim texnologiyalari va ularning dasturchilar tayyorlashdagi o‘rni .................................................532 Mastonov Jahongir Mamatqul o‘g‘li Zamonaviy asarlar tanlashning pedagogik va didaktik asoslari....................................................................535 Musaboyeva Zulfira Iqboljon qizi Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining elektron didaktik ta’minotini rivojlantirish metodikasi ...............541 Narbayev Farrux Sharafbayevich Mentorlik asosida yoshlarning ijtimoiy-pedagogik moslashuvi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar tahlili .....548 Nazarova Nigora Ravshanovna Zamonaviy baholash texnologiyalarining o‘quvchilar motivatsiyasiga ta’siri ................................................551 Norova Nilufar Norbo‘ta qizi Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining mantiqiy kompetentsiyalarini rivojlantirishning elektron metodikasi.......................................................................................................................................555 Olimov Bahriddin Jalol o‘g‘li Tanqidiy fikrlash va 4K kompetensiyalarining pedagogik-psixologik mohiyati ..............................................560 Qizlarxon Azizova Ona tilida so‘z turkumlari va ularni ajratish tamoyillari ..................................................................................565 Shadmankulova Dilyarom Xalikovna Maktabgacha ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish...........................................................................569 Shodiyeva Dilnoza Qodirovna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kreativlik kompetentligini rivojlantirishni o‘rganish – pedagogik muammo sifatida ......................................................................................................572 Toshpo‘latova O‘g‘iloy Abdurahmon qizi Inklyuziv ta’limda o‘qituvchilarning roli va tayyorgarligi.................................................................................576 Xasanova Iroda Ikromjon qizi Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarida kompozitsiyaga oid kompetensiyalarini rivojlanirish ........................580 Xasanova Munisa Ziyodillo qizi Влияние природы, количества, дисперсности и технологии введения наполнителя на свойства композиционных материалов ...............................................................................................584 Алимбаев Айбек Байрамович STEM ta’limi va sun’iy intеllеkt: Qoraqalpog‘iston maktablari uchun intеgratsiya hamda amaliy bo‘lim ......586 Jumamuratov Perdebay Tileubayevich Интерактивный метод как средство активизации всех учащихся на уроках родного языка ................589 Тажбенова Дина Куанышовна Эффективность цифровых технологий в системе образования Узбекистана .......................................591 Усмонова Фируза Муродовна Raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak o‘qituvchilarda jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasi ...595 Yo‘ldosheva Mohidil Sobirjon qizi Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi talabalarining kasbiy kompetensiyasini innovatsion yondashuv asosida rivojlantirishning pedagogik zarurati .............................................................................599 Qurbonova Muxayyo Oltiboyevna Mahmudxo‘ja Behbudiy merosi, jadid maktablarining g‘oyaviy asoslari va ta’limdagi modernizatsiya yo‘nalishlari .........................................................................................................602 Mirzoyeva Nigora Shavkatjonovna, Abdisamatov Ozodbek Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq rivojlanishini takomillashtirish metodlari ..........................................605 Nishonova Ra’noxon Abdullojon qizi Borrowed Proper Nouns in English and Uzbek: a Comparative Analysis.....................................................608 Amirqulova Feruza Abdurashidovna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1071 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, sentyabr, 9-son • bu bosqich 2-3 yoshga to‘g‘ri keladi, bola hali oqsoqollar o‘yinlarini kuzatmagan; egosentrik bosqich (2-5 yoshda) – bola tashqaridan kodlangan qoidalar namunasini olganida boshlanadi; • misolga taqlid qilib, bola yolg‘iz yoki boshqalar bilan o‘ynaydi, lekin ularga hukmronlik qilishga urinmasdan, har kim o‘zi o‘ynaydi, qoidalarni birlashtirish haqida qayg‘urmaydi, faqat modelga tashqi muvofiqlikni boshqara di; • rivojlanayotgan hamkorlik bosqichi (7-8 yoshda) – ishtirokchilarning har biri o‘z sheriklari ustidan ustunlik qilishga intiladi, o‘zaro nazorat va qoidalarni birlashtirish uchun tashvish paydo bo‘ladi; • umumiy qoidalar noaniq, lekin har safar hamkorlar bitta o‘yin vaqtini kelishib olishadi; • qoidalarni kodlashtirish bosqichi (11-12 yoshda) – qoidaning o‘ziga nisbatan qiziqish kuchayadi, o‘yinning barcha tafsilotlari qat’iy tartibga solinadi, shartnoma akti o‘z-o‘zidan jozibador bo‘ladi, o‘yinda ataylab qabul qilingan yangiliklar paydo bo‘ladi. Qoidalarni yaratish uch bosqichdan iborat: 1) qoida majburiy emas va ongsiz ravishda amalga oshiriladi (egosentrizm bosqichining o‘rtasiga qadar); 2) qoida bola tomonidan mutlaq, daxlsiz, kattalar kelib chiqishi (ya’ni, u uchun tashqi) deb hisoblanadi; har qanday taklif qilingan o‘zgarish bolaning qarshiligini keltirib chiqaradi va buzilish sifatida qabul qilinadi (egosentrizm bosqichining o‘rtasidan hamkorlik bosqichining o‘rtasigacha – 9-10 yoshgacha); 3) qoida kelib chiqishi bo‘yicha o‘zaro rozilik uchun majburiy bo‘lgan, hurmat qilinishi kerak bo‘lgan, ammo zaruratga qarab o‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan, umumiy e’tirof etilgan qonun sifatida qaraladi (9-10 yildan keyin). Shu bilan birga, bosqichlarning yosh chegaralari juda o‘zboshimchalik bilan belgilanadi, bosqichdan o‘tish davridagi individual o‘zgarishlar juda katta bo‘lishi va bolaning yashash sharoitlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Bolalar o‘yinlarining umumiy rivojlanishini tahlil qilib, intellektning rivojlanishiga muvofiq, uning xarakteri uchta ketma-ket paydo bo‘ladigan tuzilmalar: mashq, ramz va qoida bilan belgilanadi. Bundan tashqari, paydo bo‘lganidan beri hamkorlik munosabatlari nuqtai nazaridan qoida oldingi tuzilmalarni bo‘ysundirishi mumkin. Qoidalar bilan o‘yinni ishlab chiqish oddiy hissiy mashq va ramziy harakat materialiga asoslangan holda bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, o‘zining psixologik mohiyatiga ko‘ra, o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan vosita qoidasi ratsional qoidaga yaqinroqdir (majburiy emas). Ularning ikkalasi ham ichki qabul qilingan, nisbiy, o‘zgaruvchan bo‘lib, ular ichida ijodiy boshlanishni olib boradi. Hamkorlik munosabatlari majburlash munosabatlaridan kelib chiqmaydi; bola ulg‘aygan sari ularni siqib chiqarganidek, oqilona ichki qoida ham majburiy tashqi qoidadan kelib chiqmaydi, balki uni siqib chiqaradi. Majburiy qoidani oqilona qoida bilan almashtirish ko‘p jihatdan kattalar va bola o‘rtasidagi munosabatlarga bog‘liq: agar bu munosabatlar majburlash emas, balki hamkorlik (o‘zaro hurmat) xarakteriga ega bo‘lsa, oqilona, ichki qabul qilingan qoida shunchalik tez paydo bo‘ladi. Bolalarning birgalikdagi o‘yinlarida paydo bo‘ladigan o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan qoidalar ular uchun kuzatiladigan an’anaviy o‘yin qoidalaridan oldin majburiy bo‘lib qoladi. U kichik maktabgacha yoshdagi bolalarning (5 yoshgacha) birgalikdagi o‘yinida allaqachon sensorimotor harakatlar materialida oddiy o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan qoidalarning namoyon bo‘lishini qayd etadi. Qoidalar bilan o‘yinning manbalari ham sensorimotor mashqlar, ham jamoaviy bo‘lish sharti bilan simvolizm bo‘lishi mumkin. Majburiy, ichki qabul qilingan qoidaning paydo bo‘lishi uchun elementar hamkorlik, ya’ni kamida ikkita ishtirokchining o‘zaro hurmati va munosabati zarur. Bolalarda birgalikdagi faoliyatda (faqat individual marosim sifatida emas) o‘z-o‘zidan rivojlanayotgan marosim o‘yinlari shaklida juda erta paydo bo‘lishiga e’tibor qaratiladi. Rituallashtirilgan o‘zaro ta’sir (ritmik va birgalikda takrorlanadigan harakatlar) o‘z mazmuni sifatida bolaning rivojlanishi bilan murakkablashadigan eng oddiy harakatlarga (harakatlar, ob’ekt bilan harakatlar, nutq harakatlari va boshqalar) ega bo‘ladi. D. B. Elkonin, J. Piaget va K. Harvey ma’lumotlariga asoslanib, shunday xulosaga kelish mumkinki, aftidan, bolada qoidalar bilan o‘yin rivojlanishiga aralashish orqali aniqlanadigan uchta usul mavjud. Birinchi yo‘l o‘yindagi “qoida”ning umumlashtirilgan bilim sifatida tabiiy rivojlanishini, shuningdek, o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan qo‘shma marosim qoidasini (“bu yerda va hozir” qoidasi) o‘z ichiga oladi, uning mazmuni oddiy mashq yoki ramziy ma’noga ega harakatdir. Bu chiziq o‘z-o‘zidan o‘ziga xos xususiyatlarga ega qoidalar bilan o‘yinga olib kelmaydi. Ikkinchi usul – kattalarning harakatlarini kuzatish orqali an’anaviy o‘yin bilan tanishishdir. U bolaga yanada murakkab tayyor qoidalar to‘plamini beradi, biroq odatda bu ochiq o‘yinlar bo‘lib, bu yerda qoidalar bilan o‘yinga AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1072 2025-yil, sentyabr, 9-son xos bo‘lgan faoliyatning umumiy naqshini tushunish qiyin; bolalarni ta’kidlash mumkinki, ular faqat alohida harakat qoidalariga ega bo‘lib, individual natijaga erishishga qaratilgan. Bundan tashqari, zamonaviy maktabgacha tarbiyachining bu boradagi amaliyoti juda cheklangan. Butunjahon maktabgacha ta’lim tashkiloti hozirda bolalar amaliyotida noan’anaviy o‘yinlarni qayta tiklash loyihalariga katta e’tibor qaratayotgani bejiz emas. Demak, uchinchi yo‘lning dolzarbligi – bolalarning qoidalar bilan o‘ynashni o‘ziga xos faoliyat sifatida o‘zlashtirishlari uchun shart-sharoitlarni maqsadli pedagogik tashkil etishdir. Bu shartlar qanday bo‘lishi kerak? Qanday qilib o‘qituvchi yoki tarbiyachi bolalar uchun qoidalar bilan o‘yin dunyosiga yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lishi mumkin? Bolalarni ushbu o‘ziga xos faoliyatga qanday tayyorlash va jalb qilish kerakki, u o‘zining o‘ziga xos rivojlanish funktsiyalari bilan mustaqil qo‘shma faoliyatga aylanib, uni boshqa biron bir faoliyat bilan to‘ldirish mumkin bo‘lmasin (yoki faqat qisman to‘ldirish mumkin bo‘lsin). TAHLIL VA NATIJALAR Qoidali o‘yinlar: mazmuni va turlari: qoidali o‘yinlar – bu belgilangan qoidalarga asoslangan holda tashkil etiladigan va bolaning muayyan maqsadga erishishiga qaratilgan faoliyat shaklidir. Bu o‘yinlar orqali bola o‘zini boshqara olish, me’yorlarga amal qilish, jamoa bilan ishlash, to‘g‘ri qaror qabul qilish kabi muhim hayotiy ko‘nikmalarni egallaydi. Qoidali o‘yinlar quyidagi turlarga bo‘linadi: Harakatli o‘yinlar: yugurish, sakrash, to‘p bilan o‘ynaladigan o‘yinlar. Masalan: “Topib ol”, “Kim chaqqon?”, “Poyga” va boshqalar. Intellektual o‘yinlar: mantiqiy, muammoli vazifalar asosidagi o‘yinlar. Masalan: “Nimani o‘ylayapman?”, “Top-to‘g‘ri ayt”. Ijtimoiy rolli o‘yinlar: “Do‘konchi va xaridor”, “Shifokor va bemor”, “Oila” kabi hayotiy rollarni bajarishga asoslangan o‘yinlar. Qoidali o‘yinlarning asosiy vazifalari. Quyidagilar qoidali o‘yinlar orqali amalga oshiriladigan tarbiyaviy va rivojlantiruvchi vazifalardir. Tarbiyaviy vazifa: bolani qoidalarga bo‘ysunish, sabrli bo‘lish, tartib-intizomga o‘rganish, boshqalar bilan hamkorlikda ishlashga o‘rgatadi. Rivojlantiruvchi vazifa: mantiqiy fikrlash, muammoli vaziyatda yo‘l topish, xotira va diqqatni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ijtimoiylashtiruvchi vazifa: bolalarni jamoa bilan ishlash, o‘z o‘rnini topish, o‘z fikrini ifoda eta olish va boshqalarni tushunishga o‘rgatadi. Sog‘lomlashtiruvchi vazifa: jismoniy faollik, koordinatsiya, nafas olish va yurak faoliyatining normallashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qoidali o‘yinlar orqali jismoniy rivojlanish. Bolalarning harakat faolligini oshirish, mushaklar rivojini ta’minlash, muvozanatni saqlash va muvofiqlashtirish kabi jismoniy ko‘nikmalar aynan harakatli o‘yinlar orqali rivojlanadi. Bu o‘yinlar bolaning sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga xizmat qiladi. Jismoniy rivojlanishdagi ahamiyati (kengaytirilgan). Jismoniy faollik – bu bolalarning tabiiy ehtiyoji bo‘lib, harakat orqali ular dunyoni o‘rganadilar. Shu sababli, harakatli va qoidali o‘yinlar bolaning: • Harakat koordinatsiyasini (qo‘l va oyoq harakatlarini muvofiqlashtirish); • Mushaklar tizimini (kichik va yirik mushaklar rivoji); Reflekslarini (tezlik, aniqlik, javob reaksiyasi); • Motorik qobiliyatlarini (yugurish, sakrash, to‘pni ushlash, uloqtirish) rivojlantiradi. Bunday o‘yinlar bolada sportga bo‘lgan qiziqishni ham uyg‘otadi. Ular orqali bola energiyasini to‘g‘ri yo‘naltirish, stressni kamaytirish, ortiqcha vazndan holi bo‘lish imkoniga ega bo‘ladi. Jismoniy rivojlanishning asosiy ko‘rsatkichlari: • Harakat tezligi va aniqligi; • Moslashuvchanlik va chaqqonlik; • Nafas olish va yurak-qon tomir tizimi faoliyatining yaxshilanishi; • Imunitet kuchayishi. Qoidali o‘yinlar orqali ruhiy rivojlanish. O‘yin jarayonida bola o‘zini erkin his qiladi, fikrini ochiq ifoda etadi, o‘z harakatlari va his-tuyg‘ularini boshqarishni o‘rganadi. Bu esa ruhiy muvozanat, emotsional barqarorlik, ijobiy kayfiyat va o‘ziga ishonch hissini shakllantiradi. Ruhiy (psixologik) rivojlanishdagi ahamiyati. Ruhiy rivojlanish deganda bolaning hissiyotni idora qilish, muloqotga kirishish, stressli vaziyatlarda o‘zini tutish, ijtimoiy muhitga moslashuv darajasi tushuniladi. Qoidali o‘yinlar orqali: • O‘z-o‘zini baholash shakllanadi (yutish yoki yutqazishga nisbatan hissiy munosabat); • Maqsadga yo‘naltirilganlik rivojlanadi (natijaga erishish uchun harakat qilish); • Diqqat va xotira rivojlanadi (qoidalarni eslab qolish, rioya qilish); • Nutq va muloqot malakalari o‘sadi (o‘yin davomida muloqot, tushuntirish, rolni bajarish); • Ijobiy emotsiyalar shakllanadi (quvonch, hazil, ishtirokchilik). AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1073 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, sentyabr, 9-son Psixologlarning fikricha, o‘yin davomida bola o‘zini erkin his qiladi, bu esa uning ong osti holatiga, shu ningdek, o‘ziga bo‘lgan ishonchga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ruhiy rivojlanishning asosiy jihatlari: • Diqqat, xotira va tafakkur rivojlanadi; • Nutq faoliyati faollashadi; • Ijtimoiy muhitga moslashish osonlashadi; • Mustaqil qaror qabul qilish va tanlov qilish malakasi ortadi. Qoidali o‘yinlar samaradorligini ta’minlaydigan shart-sharoitlar. Maktabgacha ta’lim muassasalarida qoidali o‘yinlarni samarali tashkil etish uchun quyidagi shart-sharoitlar yaratilgan bo‘lishi lozim: Pedagogik shart-sharoitlar: • tarbiyachining o‘yinlarni psixologik-pedagogik jihatdan to‘g‘ri tanlashi; • har bir o‘yinning maqsadi, vazifasi, natijasi aniq belgilanishi; • o‘yin jarayonini boshqarishdagi individual yondashuv; • o‘yinlar orqali ijtimoiy tenglik va inklyuzivlikni ta’minlash (nogiron bolalar, turli ijtimoiy guruh vakillari uchun). Psixologik sharoitlar: bolaga o‘z fikrini erkin ifoda etishga imkon berish; • har bir bola uchun emosional xavfsizlik muhitini yaratish; • ijobiy ruhiy holatni rag‘batlantirish (muvaffaqiyatga yetaklaydigan motivatsiya); • o‘yinlarda g‘alaba va yutqazishni sog‘lom qabul qilish madaniyatini shakllantirish. Moddiy-texnik sharoitlar: • maxsus jihozlangan o‘yin xonalari (ochiq va yopiq maydonchalar); • sifatli, xavfsiz, rang-barang o‘yin anjomlari; • interaktiv doskalar, sensorli qurilmalar yordamida o‘yinli texnologiyalarni tatbiq etish; • pedagogik texnologiyalardan foydalanish (multimediali o‘yinlar, mobil ilovalar, interaktiv ta’lim vositalari). Amaliy tavsiyalar: har kuni kamida 2-3 xil qoidali o‘yinlarni bolalar bilan o‘tkazish tavsiya etiladi. 1. Har bir o‘yindan keyin tahlil (refleksiya) qilish: “Senga nima yoqdi?”, “Nima qiyin bo‘ldi?”, “Do‘stingga yordam berdingmi?” kabi savollar bilan. 2. O‘yin jarayonini mavsumga, bayramlarga, milliy qadriyatlarga moslashtirish: masalan, Navro‘z o‘yinlari, xalqona an’analar asosidagi musobaqalar. 3. Oilaviy qoidali o‘yinlar tashkil qilish – ota-onalarni jarayonga jalb etish. 4. Ijodiy o‘yinlar: bolalar o‘yin qoidalarini o‘zlari ishlab chiqishsin – bu ularning ijodkorligini kuchaytiradi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, qoidali o‘yinlar maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy va ruhiy rivojlanishida o‘ta muhim o‘rin tutadi. Bu o‘yinlar nafaqat bola sog‘lig‘iga, balki uning shaxsiy fazilatlari, ijtimoiy moslashuvi va intellektual rivojiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim muassasalarida bu jarayonni samarali tashkil etish uchun har tomonlama shart-sharoitlar yaratilishi lozim. Qoidali o‘yinlar maktabgacha ta’limning ajralmas bo‘lagi sifatida bolalarning ko‘p yo‘nalishda rivojlanishini ta’minlaydi: jismoniy chiniqishdan tortib, ruhiy barqarorlik va ijtimoiy moslashuvgacha. Maktabgacha ta’lim muassasalari va ota-onalar tomonidan qoidali o‘yinlarni tizimli, izchil va ilmiy asosda tashkil etish bolalarning sog‘lom, faol, o‘z fikriga ega bo‘lgan shaxs bo‘lib shakllanishining mustahkam poydevorini yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. U. Mekhriniso. “The use of creative games in the educational process in preschool education.” Web of Scientist: International Scientific Research Journal. Published: May 19, 2022. https://wos.academiascience.org 2. M. Umarova. “Maktabgacha yoshdagi bolalarni axloqiy qadriyatlar ruhida tarbiyalashning o‘ziga xosligi.” Журнал естественных наук, 2022/8/25. https://phys-tech.jdpu.uz/index.php/natscience/article/view/6538 3. M. Umarova. “Principles of communication culture development in preschool children.” Conferencea, 2023/3/7. 4. U. Mekhriniso. “Bolalarda ekologik madaniyatni shakllantirish.” Tadqiqotlar, 11-son, 1-to‘plam, Aprel-2023. http://tadqiqotlar.uz/index.php/01/article/view/526/505 5. M. I. qizi Umarova. “Psychological and pedagogical characteristics of children’s physical and mental development in ruled games.” Educational Research in Universal Sciences, 295-297, 2023-5-24. http://erus.uz/index.php/er/article/ view/2352 AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 192 2025-yil, sentyabr, 9-son Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 193 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, sentyabr, 9-son 2025. №9 Mas’ul muharrir: Ramzidin Ashurov Ingliz tili muharriri: Murod Xoliyorov Musahhih: Alibek Zokirov Sahifalovchi va dizayner: Iskandar Islomov © Materiallar ko‘chirib bosilganda “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali manba sifatida ko‘rsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Manzilimiz: Toshkent shahar, Yunusobod tumani 19-mavze, 17-uy. “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №C–5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: № 136361.