ENERGIYA SAMARADORLIGI VA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA SOHASIDA YASHIL INVESTITSIYALAR ISTIQBOLLARI

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 423 ENERGIYA SAMARADORLIGI VA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA SOHASIDA YASHIL INVESTITSIYALAR ISTIQBOLLARI G‘afurov Sherzod Abduvaxob o‘g‘li Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, magistr https://doi.org/10.5281/zenodo.17266708 Annotatsiya. So‘nggi yillarda butun dunyoda yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonlari jadallashmoqda. Iqlim o‘zgarishi, ekologik muammolar va energiya resurslarining cheklanganligi davlatlarni barqaror rivojlanish strategiyalarini shakllantirishga majbur qilmoqda. Bu jarayonda energiya samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan keng foydalanish muhim yo‘nalish sifatida alohida o‘rin tutadi. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot; yashil investitsiyalar; qayta tiklanuvchi energiya; energiya samaradorligi; barqaror rivojlanish; xalqaro tajriba; innovatsion texnologiyalar; uglerod izini kamaytirish; ekologik xavfsizlik; investitsiya siyosati. Energiya samaradorligi deganda mavjud resurslardan oqilona foydalanish, energiya iste’molini kamaytirish va ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartirish tushuniladi. Bu esa korxonalar uchun raqobatbardoshlikni oshirish, aholining turmush sifatini yaxshilash va energiya ta’minotida barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bois ko‘plab mamlakatlarda energiya tejovchi texnologiyalar joriy etilmoqda, investitsion muhitni yaxshilash orqali ushbu loyihalarga xorijiy kapital jalb qilinmoqda. Qayta tiklanuvchi energiya (quyosh, shamol, biomassa va gidroenergiya) kelajakda energiya balansining asosiy qismini tashkil etishi kutilmoqda. Masalan, Xitoy, Germaniya va AQSHda qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga milliardlab dollar investitsiya kiritilmoqda. Bu nafaqat iqtisodiy samaradorlik, balki ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun ham muhimdir [1]. O‘zbekiston sharoitida ham ushbu yo‘nalish bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2021-yilda qabul qilingan “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” asosida qayta tiklanuvchi energiya manbalari bo‘yicha yirik loyihalar boshlangan. Xususan, quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilishi uchun xalqaro moliya institutlari va xorijiy investorlar bilan hamkorlik qilinmoqda [4]. Quyidagi jadvalda ayrim mamlakatlarning qayta tiklanuvchi energiya bo‘yicha investitsiya hajmlari ko‘rsatib o‘tilgan (2022 yil ma’lumotlari asosida): Mamlakat Investitsiya hajmi (mlrd. USD) Asosiy yo‘nalish Xitoy 266 Quyosh va shamol energetikasi AQSH 141 Quyosh va gidroenergetika Germaniya 47 Shamol energetikasi O‘zbekiston 2.5 Quyosh va shamol elektr stansiyalari Manba: World Investment Report (2022) Yashil investitsiyalar istiqbollari quyidagi omillar bilan belgilanadi: 1) Qonunchilik va tartibga solish mexanizmlarining takomillashtirilishi; INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 424 2) Soliq va bojxona imtiyozlari orqali investorlarni rag‘batlantirish; 3) Yashil obligatsiyalar va boshqa moliyaviy instrumentlarni joriy etish; 4) Xalqaro hamkorlik va texnologik transferni jadallashtirish. 2015–2023 yillar davomida qayta tiklanuvchi energiya manbalariga yo‘naltirilgan investitsiyalar sezilarli darajada o‘sdi. 2015-yilda bu yo‘nalishga 372 mlrd. AQSh dollari jalb qilingan bo‘lsa, 2022-yilda 687 mlrd. dollarga yetdi. Bu davr mobaynida umumiy o‘sish sur’ati 76 foizni tashkil etdi. Biroq, 2023-yilda vaziyat biroz o‘zgardi: investitsiyalar hajmi 655 mlrd. dollarga kamaydi, ya’ni 2022-yilga nisbatan 5 foiz pasayish kuzatildi. Bu, bir tomondan, global iqtisodiy noaniqliklar, moliya bozorlaridagi tebranishlar va energetika sohasida yuzaga kelgan geosiyosiy xavf-xatarlar bilan izohlanadi. Shunga qaramay, qayta tiklanuvchi energiya sektori investitsiyalarning eng tez o‘sayotgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki u: • iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda asosiy vosita hisoblanadi; • energiya ta’minotining diversifikatsiyasi va energiya xavfsizligini mustahkamlashga xizmat qiladi; • yashil iqtisodiyotga o‘tishda markaziy omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Umuman olganda, qisqa muddatli pasayishlarga qaramay, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga investitsiyalar barqaror va uzoq muddatli istiqbolga ega. Quyidagi jadvalda rivojlanayotgan mamlakatlarda Barqaror rivojlanish maqsadlariga mos keladigan tarmoqlarga investitsiya loyihalari soni va o‘sish ko‘rsatkichlari keltirilgan: Sektorlar 2015 2022 2023 O‘sish ko‘rsatkichi, 2015–2023 (%) O‘sish ko‘rsatkichi, 2022–2023 (%) Infrastruktura 730 945 1 022 40 8 Qayta tiklanadigan energiya 372 687 655 76 −5 Suv, sanitariya va gigiyena 32 36 30 −6 −17 Agro tizim 368 305 346 −6 13 Sog‘liqni saqlash va ta’lim 277 317 337 22 6 Manba: World Investment Report (2024) Shuni alohida ta’kidlash joizki, yashil iqtisodiyotga qaratilgan investitsiyalar nafaqat moliyaviy daromad olishni, balki uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ham ta’minlaydi. Qayta tiklanuvchi energiyaga sarmoya kiritish orqali yangi ish o‘rinlari yaratiladi, INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 425 mahalliy ishlab chiqaruvchilar faoliyati rivojlanadi va texnologik innovatsiyalar keng qo‘llaniladi. O‘zbekistonning 2030-yilgacha bo‘lgan rivojlanish strategiyasida qayta tiklanuvchi energiyaning umumiy energiya balansidagi ulushini sezilarli darajada oshirish ko‘zda tutilgan. Shu maqsadda davlat-xususiy sheriklik asosida bir qator yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Bu esa mamlakatning xalqaro miqyosda investitsion jozibadorligini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, energiya samaradorligi va qayta tiklanuvchi energiya sohasidagi yashil investitsiyalar O‘zbekistonning barqaror iqtisodiy rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. Mamlakatimizda mazkur yo‘nalishda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, xorijiy kapitalni jalb etish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali ijobiy natijalarga erishish mumkin. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. United Nations (2022). World Investment Report. Geneva. 2. United Nations (2022). World Investment Report. Geneva. 3. OECD (2021). Green Growth and Sustainable Development. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PF–4477-sonli Farmoni. 5. World Bank (2020). Energy Efficiency in Emerging Economies. 6. International Renewable Energy Agency (IRENA). Renewable Capacity Statistics, 2022.