ГЛОБАЛ ИННОВАЦИОН ИНДЕКС ВА ПОТЕНЦИАЛ ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУЛОТ: ЎЗБЕКИСТОН ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШИНИНГ СТРАТЕГИК ЙЎНАЛИШЛАРИ

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 536 ГЛОБАЛ ИННОВАЦИОН ИНДЕКС ВА ПОТЕНЦИАЛ ЯЛПИ ИЧКИ МАҲСУЛОТ: ЎЗБЕКИСТОН ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШИНИНГ СТРАТЕГИК ЙЎНАЛИШЛАРИ Мухаммедова Азизахон Икромжон қизи1, Абдувалиев Абдулазиз Абдувалиевич2 1Тошкент шаҳридаги халқаро Westminster университети, таянч докторант; 2Кадрлар малакасини ошириш ва статистик тадқиқотлар институти, иқтисод фанлари номзоди, катта илмий ходим https://doi.org/10.5281/zenodo.17267336 Аннотация. Мазкур мақолада сўнгги йилларда Ўзбекистонда инновацион ривожланиш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар Глобал инновациялар индекси (ГИИ) ва макроиқтисодий таҳлилнинг марказий воситаси сифатида потенциал ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг узоқ муддатли тузилмавий ўсиш салоҳияти очиб берилган. Миллий иқтисодиётнинг инновацион ривожланиши шароитида потенциал ЯИМнинг барқарор макроиқтисодий салоҳиятини аниқлаш долзарблиги асослаб берилган. Калит сўзлар: Ўзбекистон, иқтисодиёт, потенциал ялпи ички маҳсулот, инновация, индекс, рейтинг, стратегия, мақсадли кўрсаткич, динамика, методология. ХХ асрнинг иккинчи ярмидан кўплаб мамлакатларда инновацион ривожланиш масаласи миллий иқтисодиётнинг устувор йўналиши сифатида белгиланди ва сўнгги ўн йилликларда инновацияларни халқаро миқиёсда стандартлаштириш ва мезон кўрсаткичлар бўйича аниқлаш борасида кўплаб илмий ва амалий ишлар бажарилган бўлишига қарамасдан умум қабул қилинган мезонлар жамланмаси мавжуд бўлмаган. Аммо, 2007 йилдан бошлаб жаҳонда тан олинган, мамлакатларнинг инновацион ривожланиш даражасига баҳо берадиган халқаро рейтинг – Глобал инновациялар индекси (ГИИ) яратилди. ГИИ яратилган давридан бошлаб мунтазам равишда янгиланиб ва такомиллашиб борди. Натижада, барқарор ривожланиш манфаатларида БМТнинг Бош Ассамблеясининг илм-фан, технологиялар ва инновациялар бўйича резолюциясида, ГИИ методологияси инновацияларни ўлчашдаги энг мақбул методология сифатида белгиланди[11]. Ҳар бир мамлакатнинг мазкур рейтингда муносиб ўрин эгаллаши аввало, мамлакатда шакллантирилаётган инновацион иқтисодиётга баҳо берилиши ва жаҳон ҳамжамияти томонидан эътироф этилиши билан ифодаланади. Зеро, миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлиги, глобал бозордаги ўрни, бевосита мамлакатнинг инновацион ривожланганлиги саноатлашув жамиятидан билимлар жамиятига ўтишга ва энг асосийси, илм-фаннинг иқтисодиётдаги ролини оширишга хизмат қилади. Ушбу мақсадларда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 21 сентябрдаги ПФ5544-сонли Фармони билан Ўзбекистон Республикасининг 2030 йилга келиб ГИИ рейтингида жаҳоннинг 50та илғор мамлакатлари қаторига кириш мақсади белгиланган. Мамлакатда инновацион ривожланиш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотларнинг натижадорлиги ҳисобига сўнгги 12 йилда Ўзбекистоннинг ГИИ рейтингида ўрни 44 поғонага яхшиланган (2012 йилда 127 ўриндан 2024 йилда 83 ўринга кўтарилган) (1-расм). INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 537 127 133 128 122 93 86 82 82 83 2012 й. 2013 й. 2014 й. 2015 й. 2020 й. 2021 й. 2022 й. 2023 й. 2024 й. 1-расм. ГИИда Ўзбекистоннинг рейтинги динамикаси (2012-2024 йй.)[13] Мамлакатда инновацион ривожланишни жадаллаштириш, иқтисодиётнинг барча тармоқларида инновациялар ва технологияларни кенг татбиқ қилиш, илм-фан ва инновация соҳаларини ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 6 июлда “2022-2026 йилларда Ўзбекистон Республикасининг инновацион ривожланиш стратегиясини тасдиқлаш” ПФ-165-сонли фармони қабул қилинган ва унда 2026 йилга қадар эришилиши кўзда тутилган аниқ мақсадли кўрсаткичлар тасдиқланган ва улардан бири бу, 2026 йилда Ўзбекистон ГИИда 68 поғанада бўлиши белгиланган (2-расм). 74 68 62 56 86 82 83 2022 й. 2023 й. 2024 й. 2025 й. 2026 й. прогноз амалда 2-расм. 2022-2026 йилларда Ўзбекистон Республикасининг инновацион ривожланиш стратегиясида ГИИ бўйича мақсадли кўрсаткичлар[2;13] 2-расмда мақсадли кўрсаткичларга кўра, ГИИда Ўзбекистоннинг ўрни 2023-2026 йилларда ўсиб бориш тенденцияси белгиланган, аммо амалда, 2023 йилда мақсадли кўрсаткич 8 поғонага ва 2024 йилда 15 поғонага ортда қолган. Ушбу жиҳатдан, ГИИда Ўзбекистоннинг барча индексларининг 2012-2024 йилларда таҳлили асосида йиллар давомида сақланиб келаётган заиф кўрсаткичи – “Инсон капитали ва тадқиқотлар” индексилиги аниқланди. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 538 Миллий иқтисодиётнинг инновацион ривожланиши макроиқтисодий жиҳатларини инобатга олиш муҳим аҳамият касб этади, хусусан, потенциал ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг таҳлил қилиниши мамлакатнинг узоқ муддатли тузилмавий ўсиш салоҳиятини фарқлаш имкониятини беради. Потенциал ЯИМ тушунчаси макроиқтисодий таҳлилнинг марказий воситасига айланиб, давлат сиёсатини юритувчиларга иқтисодиётдаги цикллик тебранишларни аниқлашга кўмаклашади. Агар амалдаги ЯИМ ҳозирги ишлаб чиқариш ҳажмини ифодаласа, потенциал ЯИМ иқтисодиётнинг барқарор ишлаб чиқариш даражасини англатади, ишлаб чиқариш тафовути эса ушбу траекториядан қисқа муддатли оғишларни кўрсатади [16; 18]. Ривожланаётган мамлакатларда, жумладан Ўзбекистонда, ташқи шоклар ва тузилмавий ўзгаришлар сабаб ўсиш беқарор бўлгани учун, потенциал ЯИМ тараққиётнинг ишончли мезони ҳисобланади [19]. Бу ёндашув Глобал инновациялар индекси (ГИИ) билан уйғунлашади: агар ГИИ мамлакатнинг инновацион экотизими ва рақобатбардошлигини баҳоласа, потенциал ЯИМ унинг барқарор макроиқтисодий салоҳиятини ўлчайди. Ҳар икки кўрсаткич биргаликда тараққиётнинг тўлиқ манзарасини тақдим этади. Потенциал ЯИМни баҳолашнинг аҳамияти Ўзбекистоннинг миллий стратегик ҳужжатларида ҳам ўз ифодасини топган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли Фармони билан тасдиқланган 2022– 2026 йилларда ривожланиш стратегиясида юқори ва барқарор иқтисодий ўсиш суръатларига эришиш, қашшоқликни камайтириш ва саноатни модернизация қилиш устувор йўналиш сифатида белгиланган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги ПФ-158-сонли Фармони билан қабул қилинган “Ўзбекистон–2030” стратегиясида киши бошига ЯИМни ошириш, макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш ва ўсиш манбаларини диверсификация қилиш каби узоқ муддатли мақсадлар белгиланган. Эмпирик жиҳатдан, инновациялар ва потенциал ЯИМ чамбарчас боғлиқдир. Инсон капиталига, технологияларга ва илмий тадқиқотларга йўналтирилган инновацион сиёсатлар умумий омиллар самарадорлигини (TFP) ошириб, узоқ муддатли ишлаб чиқариш салоҳиятининг асосий драйверига айланади. Халқаро тажрибага кўра, инновация интенсивлиги юқори мамлакатларда потенциал ўсиш суръати 1–2 фоиз пунктга юқори бўлади[17], бу инсон капитали ва инновацион экотизимни ривожлантиришнинг аҳамиятини кўрсатади[21]. Ўзбекистонда потенциал ўсиш ҳали ҳам чекловлар билан боғлиқ: меҳнат унумдорлигининг паст даражада экани, ЯИМга нисбатан илмий тадқиқот ва ишланмаларга харажатлар жуда кам (0,3% атрофида) бўлиши, шунингдек, қишлоқ хўжалиги ва саноатдаги тузилмавий номутаносибликлар [20]. Бу заифликлар мамлакатнинг ГИИдаги “Инсон капитали ва тадқиқотлар” кўрсаткичида ҳам акс этади. Демак, инновацион ривожланишни кучайтириш ва потенциал ЯИМни ошириш ўзаро боғлиқ стратегик вазифалар ҳисобланади. Агар Глобал инновациялар индекси Ўзбекистоннинг халқаро миқёсдаги инновацияга асосланган рақобатбардошлигини кўрсатса, потенциал ЯИМ баҳолаш ва ишлаб чиқариш тафовутини таҳлил қилиш инновация натижаларининг барқарор, изчил ва инклюзив ўсишга айланишини таъминлайдиган макроиқтисодий йўл харитасини тақдим INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 539 этади. Шу жиҳатдан, ушбу воситалар 2022–2026 йилларда ривожланиш стратегияси (ПФ60) ва “Ўзбекистон-2030” стратегияси (ПФ-158) мақсадларини амалга оширишда муҳим аҳамият касб этади ҳамда мамлакатнинг замонавий инновацияга асосланган иқтисодиётга трансформациясини рағбатлантиради. АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 21 сентябрдаги ПФ-5544-сонли Фармони. 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 6 июлда “2022-2026 йилларда Ўзбекистон Республикасининг инновацион ривожланиш стратегиясини тасдиқлаш” ПФ-165-сонли Фармони. 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ““Ўзбекистон-2030” Стратегияси тўғрисида”ги 2023 йил 11 сентябрдаги ПФ-158-сон Фармони. 4. The Global Innovation Index 2012. Stronger Innovation Linkages for Global Growth. P.XIX. 5. The Global Innovation Index 2013. The Local Dynamics of Innovation. Р.XXI. 6. The Global Innovation Index 2014. The Human Factor in Innovation. Р.XXV. 7. The Global Innovation Index 2015. Effective Innovation Policies for Development. Р.XXI. 8. The Global Innovation Index 2020. Who Will Finance Innovation? P.XXXIII. 9. The Global Innovation Index 2021. Tracking Innovation through the COVID-19 Crisis. 14 th Edition. Р.4-5. 10. Global Innovation Index 2022. What is the future of innovation-driven growth? Р.20. 11. Global Innovation Index 2023. Innovation in the face of uncertainty 16th Edition. Р.20-63. 12. Global Innovation Index 2024. Unlocking the Promise of Social Enterprenuership. Р.18-19. 13. ГИИ расмий маълумотлари таҳлили асосида муаллиф томонидан ишланган. 14. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли Фармони – “2022–2026 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш стратегияси тўғрисида”. 15. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги ПФ-158-сонли Фармони – “Ўзбекистон-2030” стратегияси тўғрисида. 16. International Monetary Fund (2019). Estimating Potential Output: Lessons from International Experience. IMF Policy Paper. 17. International Monetary Fund (2022). World Economic Outlook: Countering the Cost-ofLiving Crisis. Washington, DC. 18. Organisation for Economic Co-operation and Development (2020). OECD Economic Outlook. Paris. 19. World Bank (2021). Potential Output in Emerging Market Economies. Washington, DC. 20. World Bank (2023). Uzbekistan Economic Update: Structural Reform and Growth Prospects. Washington, DC. 21. World Bank (2024). Global Economic Prospects. Washington, DC.