МИЁНҚОЛ ВОҲАСИДА ЎРГАНИЛГАН МОЗОР – ҚЎРҒОНЛАР

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 37 DOI: https://10.5281/zenodo.17268433 МИЁНҚОЛ ВОҲАСИДА ЎРГАНИЛГАН МОЗОР – ҚЎРҒОНЛАР Гулида Норкулова Содиковна Низомий номидаги Ўзбекистон Миллий педагогика Университети мустақил тадқиқотчи E-mail: [email protected] АННОТАЦИЯ Миёнқол Зарафшон дарёсининг тармоқлари Оқдарё ва Қорадарё оралиғида, воҳанинг марказий қисмида жойлашиб, манбаларда аҳолиси зич, географик жойлашуви қулай, қадимдан аҳоли яшаган, ҳосилдор тупроқли ва сув билан яхши таъминланган ҳудуд сифатида тилга олинади. Оқдарё шимолидаги адирлар тоғ этаклари зонасигача бўлган ҳудудларда олиб борилган археологик изланишлар натижасида бу ерда қадимий Қўрғонтепа манзилгоҳи аниқланди. Бу ҳудуд Иштихон туманининг Орлот қишлоғи ҳудудига тўғри келиб илк ўрта асрларга тааллуқли бўлган. Мақолада бу ердан топилган мозор-қўрғонлар ҳақида билиб оламиз. Калит сўзлар: Миёнқол, Иштихон, Сўғд, Самарқанд тарихи, зардуштийлик, Орлот, қўрғонтепа, қабрлар, ибодатхона, оташпарастлик. АННОТАЦИЯ Миёнкол расположен между реками Акдарья и Карадарья, рукавами Зарафшана, в центральной части оазиса. В источниках он упоминается как густонаселенный район с удобным географическим положением, плодородной почвой и хорошим водоснабжением, где люди жили с древних времен. В результате археологических исследований, проведенных в холмистой местности к северу от Акдарьи, вплоть до предгорий, здесь было обнаружено древнее “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 38 поселение Кургантепа. Эта территория соответствует территории села Орлот Иштиханского района и относится к раннему средневековью. В статье мы узнаем о мавзолеях-курганах, найденных здесь. Ключевые слова: Miyonkol, Ishtikhon, Sogd, history of Samarkand, Zoroastrianism, Orlot, Kurgantepa, tombs, temple, Zoroastrianism. ABSTRACT Miyonkol is located between the Akdarya and Karadarya rivers, branches of the Zarafshan, in the central part of the oasis. Sources mention it as a densely populated area with a convenient geographical location, fertile soil, and a good water supply, where people have lived since ancient times. As a result of archaeological research conducted in the hilly area north of Akdarya, up to the foothills, the ancient settlement of Kurgantepa was discovered here. This area corresponds to the territory of Orlot village in the Ishtikhon district and dates back to the early Middle Ages. In the article, we will learn about the mausoleums-kurgans found here. Key word: Miyonkol, Ishtikhon, Sogd, history of Samarkand, Zoroastrianism, Orlot, Kurgantepa, tombs, temple, fire worship. VI – VIII асрларда кўшк ва унга туташ турар жой мажмуаси бўлган. Бугунги кунда бу ерларнинг бир қисми аҳоли томонидан шудгорланиб экин майдонига айлантирилган. Шудгорланган ерларга яқин бўлган Қоратухум қишлоғи яқинидаги ёдгорликлардан бирида Бухоронинг VII – VIII асрларга тааллуқли паст навли кумуш тангалар хазинаси топилди 1 . Зарафшон воҳасидаги Иштихон туманига қарашли Орлот қишлоғидаги Қўрғонтепада чорвадор жамоаларга мансуб қабрлар конструкцияси, дафн этиш урф – одати, оловга сиғиниш излари, сопол идишларнинг шакли ва нақшлари, марҳумнинг антропологик тузилиши каби ҳолатлар андронова жамоаларининг хусусиятларига ўхшаб кетади. Саганак дарёсидан 60 – 70 м баландликда 1 Пугаченкова Г.А. Карасев В.А. Савчук С.А.//Работы Мианкалской групы. Археологические открытия 1981 года. –Москва, 1983. –С.463 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 39 кўтарилган биринчи террассадан бир қанча қабристонлар қайд қилинган. 2 Г.А.Пугаченкова бу ерда эҳтимол бир пайтлар ҳақиқатан қўриқчи пости бўлгандир, балки шоҳ қабри ёки қабила бошлиғи дафн этилган, атрофига оила аъзолари кўмилгандир деб ёзади 3 . Аслида бу ерларда кўчманчи қабилалар яшаганлиги аниқ. Изланишлар натижасида олима бир нечта қабрларни очиб ўрганади. Афсуски қабрлар талон тарож қилинганлигини ёзади. Қолган қабрлар ҳақида шундай дейди: “Бу ерда турли даврларга оид учта қабр бор. Биринчидан, тўғри бурчакли дромос (2х1 м) чуқурликка туширилиб, шимолий – жанубий чизиқ бўйлаб ғарбга бироз оғиш билан йўналтирилган. Унинг шарқий деворида бир хил узунликдаги, кенглиги 1,3 м ва баландлиги 1 м бўлган, шифти афтидан текис гумбаз шаклида бўлган дафн хонаси ён камера сифатида жойлаштирилган. Бир неча суяк қолдиқлари бўлиб, улар асосида 30-35 ёшли эркак ва 10-12 ёшли ўсмир дафн этилгани аниқланди. Сон суякларининг ҳолатига кўра эркакнинг боши шимолга қаратиб ётганлигини кўрсатади. Полда чириган қамиш бўйра излари топилган 4 . Қабрларни ўрганиш асосида бу ердан найзаларнинг темирдан қилинган учбурчак ўқ учлари, узун қилич, ханжар ва темир пичоқлар билан биргаликда учта кичик олтин тақинчоқлар ва чириган матонинг тилла иплари топилган 5 . Миёнқол воҳасидан топилган Қўрғонтепадан қадимда кўчманчи чорвадорларнинг бу ерга кириб келиб яшаганлигини тасдиқлайди. О.В.Обельченко сармат қабилаларини Бухоро Суғдига кириб келишини мил. авв. II асрнинг иккинчи ярмида юечжиларнинг Ўрта Осиё ички вилоятларига кириб келиши билан боғлайди 6 . Лекин сарматлар Ўрта Осиё ҳудудларига унгача, юечжилардан аввалроқ, қуйи Сирдарё орқали Арис ва Тошкент воҳасига кириб келиб, Қовунчи маданиятини таркиб топишида фаол қатнашган эдилар 7 . 2 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля... –С.122 3 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля –С.122 4 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля... –С.123 5 Ўша асар... –С.124-125 яна қаранг: Г.А. Пугаченкова. В.А. Карасев. С.А. Савчук.//Работы Мианкалской групы... –С.464 6 Обельченко О.В. Лявандакский могилник. ИМКУ, вып II. –Ташкент, 1961. –С.173-176 7 Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи... –Б. 331 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 40 Қўрғонтепадан топилган қилич ҳам I-II асрларга оид “Сармат” 8 маданиятига тегишли 9 . Темир даври бошларида Орол бўйлари, Қозоғистон чўллари, Қора денгиз бўйлари, Каспий орти ва жанубий Сибир ҳудудлари даштларида кўчманчи чорвадор қабилалари истиқомат қилишган. Ёзма манбаларда кўрсатилишича, булар киммерий, скиф, сак, массагет, савромат, сармат қабилалари бўлган 10 . Ёзма ва моддий манбаларда уларнинг турмуш тарзи ва урф-одатлари ҳақида тўлиқ маълумот берилган. Кўчманчи қабилалардан моддий ёдгорлик сифатида мозор-қўрғонлар сақланиб қолган. Зарафшоннинг ўрта ва қуйи оқимидаги ҳамда Моҳандарё ўзанидаги қабр ва мозорқўрғонлардан топилган моддий маданият намуналари андронова жамоаларига оид топилмалар билан деярли бир хиллиги, бу маданиятга тааллуқли чорвадор қабилаларнинг шимолий дашт минтақаларидан Ўрта Осиё деҳқончилик воҳаларига келиб жойлашганлиги тўғрисидаги илмий фикрларни тасдиқлайди 11 . Қўрғонтепанинг иккинчи тепалиги биринчи тепаликдан ғарбда жойлашган. T.Xoжаев таърифига кўра бу ерда иккита 30-35 ёшдаги эркак ва 20-25 ёшли аёл скелети мавжуд. Иккала скелет ҳам бузилган, суяклар аралаш ҳолатда ва тўлиқ сақланмаган. Эркак боши шимоли-шарққа, аёлники ғарбга қаратиб ётқизилган. Талончилик натижасида дафн инвентарининг фақат бир қисми сақланиб қолган, аммо улар ранг-баранг ва ифодали 12 . Кириш эшиги ёнида бир тутқичли кўза ётарди. Шунингдек у ерда темир пичоқнинг иккита бўлаги ва суяк камон қопқоқларининг парчалари, безатилган узун тор ханжар. 16та тўртбурчак темир плиталар, уларнинг баъзиларида олтин фалга бор. Марказда 21та темир учбурчак ўқ учлари ётарди. Суяк плиталари полга ўрнатилган-иккита катта ва учта кичик ўйилган тасвирлар билан топилган. Шимолий ғарбий қисмида пол майдонида 8 Кўчманчи эронийзабон қабилалардан ташкил топган қадимги халқ. Милоддан аввалги IV асрдан милодий биринчи асрларгача Дунайдан Орол денгизигача ҳамда Евроосиёнинг дашт зонасида яшаган. 9 Пугаченкова Г.А. Карасев В.А. Савчук С.А. //Работы Мианкалской групы... –С464 10 Эгамбердиева Н. Археология. –Тошкент. 2011. –Б 114. 11 Пардаев М.Ҳ., Ф.Э.Тошбоев Сўғд цивилизацияси тизимида кўчманчи чорвадор халқларнинг ўрни.//Самарқанд шаҳрининг умумбашарий тараққиёт тарихида тутган ўрни. ЎзРФА –Тошкент: Фан, 2007. –Б.57 12 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля... -С.127 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 41 бир парча излар қайд этилган мато (1,2х 0,8м), тилла иплар билан тикилган. Катага кириш эшиги икки қатор пишиқ ғишт (40х20х10 см) билан тўсиб қўйилган ва бу блокнинг ташқи томони лой билан қопланган. Кириш эшиги олдида, дромоснинг айтиб ўтилган чуқурчасига иккита ўлик ит қўйилган эди, скелетлари бутунлай сақланиб қолган эди. Улар бошларини чиқишга, юзлари ва оёқларини бир-бирига қаратиб ётардилар. Уларнинг орасидан уч пичоқли ўқ учи топилди 13 . Қадимги кишиларнинг вафотидан сўнг, у дунёда яшаши ҳақидаги тасаввур кенг ёйилган. Шу тасаввур асосида, марҳумни нариги дунёда кузатиш маросимида кўплаб амаллар қўлланган ва унинг учун барча қулайликлар яратилган. Бу ҳолат, очиб ўрганилган мозор қўрғонларда қабрга, марҳумнинг ҳаётлигида ишлатган уй-рўзғор буюмлари, кийим-кечаги, қурол-яроғи, безаклари ва у дунёда истеъмол қилиши учун идишларга ҳар хил таомлар солиб қўйилишида намоён бўлади. Тўла-тўкис ва ниҳоятда тартиб билан адо этилган дафн маросимларида асосий вазифа, дафн иншоотлари (гўр тузилишлари), дафн этиш усуллари (кўмиш, куйдириш ва б.) ва марҳум билан бирга қўйиладиган буюмларга қаратилган 14 . Бу маросимда, айни пайтда марҳум руҳидан қўрқиш ва унинг – ўликлар мамлакатидан қайтмаслиги чораси ҳам қўлланганки, бунинг учун оловли тўсиқ ясаш, ёки унинг рамзий ифодаларини қўллаш ва қабрни ниҳоятда мустаҳкам – чуқур қилиб қазиш ва устини шу ердаги тупроқдан баланд қилиб (қўрғон) кўтариш каби амаллар бажарилган 15 . Миёнқол чорвадорлари вафот этган кишини нариги дунёдаги абадий – ҳаётга кузатишда, турли хил амаллар билан поклаб, тириклигида шуғулланган касб-кори билан боғлиқ буюмлар ва ҳаётий фаолиятида муҳим аҳамият касб этган ва кейинчалик илоҳийлаштирилган жониворлар, ёки уларнинг баъзи аъзолари (баъзан рамзлари)ни қўшиб дафн этиш ҳам кенг ёйилганлигини кўрсатмоқда. Хусусан вафот этган одам билан итни биргаликда дафн этиш мил. 13 Ўша асар... -С.129 14 Матбобоев Б.Х. Фарғона водийси аҳолисининг илк ўрта асрлар даври диний қарашларини дафн маросимларида акс этиши (Мунчоқтепа мисолида) // ЎММТ Тошкент, 2006. –Б.156. 15 Тошбоев Ф. Уструшона қадимги халқларининг ит ва бўри билан боғлиқ дафн маросимлари.// Марказий Осиё тарихи ва археологияси муоммолари. 2 қисм. –Самарқанд, 2018. –Б.81 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 42 авв. I минг йиллик ўрталаридан буён маълум. Бу удумларни Авестода таъкидланган, итнинг ўлимидан кейин унинг мақомини одамга тенглаштирилиши ҳақидаги диний аҳком билан изоҳлаш мумкин. Ўрта Осиёда итни ейиш мумкин бўлмаган жонзот, янги туғилган болаларни, уй ва ҳовлини турли хил инс жинслардан химоя қилувчи жонивор сифатида эъзозлашади 16 . К.Ф.Смирновнинг ёзишича ит ва учқур от ўзининг хўжайини чорвадорни энг ишончли ҳамроҳи сифатида нариги дунёга кузатиб борган 17 . Авестонинг Вендидад қисмида муқаддас ҳайвонлардан саналган итлар ҳақида ҳам кўплаб маълумотлар учрайди. Ит тотеми билан боғлиқ археологик манбалар Ўрта Осиёнинг бошқа ҳудудларида ҳам кўплаб қайд қилинган. Қовунчи ёдгорлигидан топилган идишнинг бирида итнинг тасвири ва бўри ёки катта итнинг ноёб тумор сифатида илиб қўйишга мўлжаллаб тешилган суяги топилган. Фарғона водийсидаги Кунгай мозорқўрғонларида ҳам ит суяги қайд қилинган 18 . Шимолий Бақтрияда ўрганилган Тўпхона мозор қўрғонларининг № 281 қабрида 142 см чуқурликдаги ўрада ўнг ёни билан ётқизиб оёқлари йиғилган ҳолатда дафн этилган итнинг жасади мавжуд 19 . Қўрғонтепада топилган ит жасади ҳам, ушбу жониворнинг муқаддас саналганлигини яна бир бор тасдиқлайди. Хуллас, археологик тадқиқотлар, воҳа чорвадорлариниг дафн маросимларида, асосий машғулоти ва яшаш манбаи бўлган жониворлар билан боғлиқ, турли хил зоолатрик тасаввурлар кенг ёйилганлигини кўрсатади. Бу эса чорвадор аҳолининг хўжалигидаги мавжуд барча чорва молларига нисбатан алоҳида эътибор қаратганлиги, уларнинг насл ва маҳсулдорлигини тинимсиз равишда ошириб борганлигини кўрсатади. 16 Тошбоев Ф. Уструшона қадимги халқларининг ит ва бўри билан боғлиқ дафн маросимлари...–Б.81 17 Смирнов К.Ф. Совраматы. Ранная история и культура сарматов. –Москва, 1964. –С.102. 18 Горбунова Н.Г. Кунгайский могильник. АС –Ленинград, 1961. –С. 87. 19 Литвинский Б.А.Седов А.В. Культы и ритуалы кушанский Бактрии. –Москва, 1984. –С.23 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 43 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ: (REFERENCES) 1. Пугаченкова Г.А. Карасев В.А. Савчук С.А.//Работы Мианкалской групы. Археологические открытия 1981 года. –Москва, 1983 2. Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля. –Ташкент: Фан, 1989. 3. Обельченко О.В. Лявандакский могилник. ИМКУ, вып II. –Ташкент, 1961. 4. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –Тошкент: Ўзбекистон, 2019 5. Эгамбердиева Н. Археология. –Тошкент. 2011. 6. Пардаев М.Ҳ., Ф.Э.Тошбоев Сўғд цивилизацияси тизимида кўчманчи чорвадор халқларнинг ўрни.//Самарқанд шаҳрининг умумбашарий тараққиёт тарихида тутган ўрни. ЎзРФА –Тошкент: Фан, 2007 7. Матбобоев Б.Х. Фарғона водийси аҳолисининг илк ўрта асрлар даври диний қарашларини дафн маросимларида акс этиши (Мунчоқтепа мисолида) // ЎММТ Тошкент, 2006. 8. Тошбоев Ф. Уструшона қадимги халқларининг ит ва бўри билан боғлиқ дафн маросимлари.// Марказий Осиё тарихи ва археологияси муоммолари. 2 қисм. – Самарқанд, 2018. 9. Смирнов К.Ф. Совраматы. Ранная история и культура сарматов. –Москва, 1964 10. Горбунова Н.Г. Кунгайский могильник. АС –Ленинград, 1961 11. Литвинский Б.А.Седов А.В. Культы и ритуалы кушанский Бактрии. – Москва, 1984