XALQARO INVESTITSIYLAR BOZORIDA KORPORATIV TUZULMALAR ISHTROKI

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 516 XALQARO INVESTITSIYLAR BOZORIDA KORPORATIV TUZULMALAR ISHTROKI Anvarov Nozimjon Maxsudbek o`g`li1, Nazirov Otashinxoja Hayrullo o’g’li2 1Toshkent davlat iqisdiyot universiteti Andijon fakulteti “Mutaxassislik, ijtimoiy –gumanitar va aniq fanlar” kafedrasi katta o`qtuvchisi, 2Toshkent davlat iqisdiyot universiteti Andijon fakulteti “Moliya va moliyaviy texnologiyalar” yo`nalishii 4-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17270732 Annotatsiya. So'nggi yillarda xalqaro investitsiyalar bozorida korporativ tuzilmalarning roli tobora ortib bormoqda. Xususan, ko'p millatli kompaniyalar va investitsiya fondlari global iqtisodiy jarayonlarda moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va investitsiya muhitini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Maqolada korporativ tuzilmalarning xalqaro investitsiya bozoridagi o'rni, ularning strategiyalari hamda O'zbekiston investitsiya muhitiga ta'siri tahli qilingan. Kalit so'zlar: Xalqaro investitsiyalar, Korporativ tuzilmalar, Ko‘p millatli kompaniyalar, Investitsiya strategiyalari, Moliyaviy bozorlar, Investitsiya fondlari Globalizatsiya, Investitsiya muhit, Raqobatbardoshlik. Аннотация. В последние годы роль корпоративных структур на международном инвестиционном рынке значительно возросла. В частности, транснациональные компании и инвестиционные фонды играют важную роль в обеспечении финансовой стабильности и формировании инвестиционной среды в глобальных экономических процессах. В статье анализируется участие корпоративных структур на международном инвестиционном рынке, их стратегии и влияние на инвестиционный климат Узбекистана. Ключевые слова: Международные инвестиции, Корпоративные структуры, Транснациональные компании, Инвестиционные стратегии, Финансовые рынки, Инвестиционные фонды, Глобализация, Инвестиционная среда, Конкурентоспособность. Abstract. In recent years, the role of corporate structures in the international investment market has increased significantly. In particular, multinational companies and investment funds play an important role in ensuring financial stability and shaping the investment environment in global economic processes. This article analyzes the participation of corporate structures in the international investment market, their strategies, and their impact on the investment climate of Uzbekistan. Keywords: International investments, Corporate structures, Multinational companies, Investment strategies, Financial markets, Globalization, Investment environment. Kirish Bugungi kunda xalqaro investitsiyalar jahon iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Investitsiyalar mamlakatlar o‘rtasida kapital oqimlarini ta’minlaydi, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytiradi va yangi ish o‘rinlari yaratadi. Xususan, korporativ tuzilmalar — ko‘p millatli kompaniyalar va investitsiya fondlari — xalqaro moliya bozorlarining eng faol ishtirokchilari sifatida maydonga chiqmoqda. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 517 So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida ham investitsiya siyosatini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Prezidentning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida xorijiy investitsiyalar hajmini ko‘paytirish, investitsiya muhitini yaxshilash va yirik xalqaro korporatsiyalarni jalb qilish ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan. Shuningdek, soliq imtiyozlari, erkin iqtisodiy zonalar tashkil etish va davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish orqali investitsiya muhitining jozibadorligi oshirilmoqda. Xitoy, Janubiy Koreya va Turkiya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda korporativ tuzilmalar ishtiroki muhim rol o‘ynaydi. Bu davlatlar ko‘p millatli kompaniyalarni jalb etish orqali sanoatni modernizatsiya qilgan va eksport salohiyatini kengaytirgan. O‘zbekiston ham aynan shunday yo‘ldan borib, xalqaro investitsiya bozorida o‘z o‘rnini mustahkamlashga intilmoqda. Korporativ tuzilmalar va ularning roli Korporativ tuzilmalar – bu ko‘p millatli kompaniyalar yoki investitsiya fondlaridir, ular global investitsiya strategiyalarini amalga oshiradilar. Ular innovatsiyalarni rivojlantirish, shuningdek, o‘z mamlakatlaridagi iqtisodiy o‘sishni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. O'zbekistonning "Uzbekinvest" kompaniyasi kabi davlat investitsiya kompaniyalari xalqaro bozorga kirish imkoniyatlarini yaratadi. Xalqaro investitsiyalar bozorining tuzilishi: Xalqaro investitsiyalar bozori – bu mamlakatlar o‘rtasida kapital, moliya va resurslar almashinuvi. Bu bozorning asosiy komponentlari: to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar, portfel investitsiyalari va moliyaviy xizmatlar. 2020 yilda, pandemiya sababli, xalqaro investitsiyalar 42% ga kamaydi, bu esa bozorning qanchalik noaniq ekanligini ko‘rsatadi. Korporativ tuzilmalar tomonidan amalga oshiriladigan investitsiya strategiyalari: To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar: ko‘p millatli kompaniyalar yangi bozorlar va resurslar qidirishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni amalga oshiradilar. Masalan, Coca-Cola va Unilever kabi kompaniyalar yangi bozorlarni o‘z ichiga oluvchi strategiyalarni ishlab chiqadilar. Portfel investitsiyalari: investitsiya fondlari aksiyalar va obligatsiyalar orqali diversifikatsiyalangan investitsiya portfellarini yaratadilar. Bu, o‘z navbatida, kapitalning xavfini kamaytirishga yordam beradi. Korporativ tuzilmalar va globalizatsiya: Globalizatsiya korporativ tuzilmalar faoliyatini kuchaytiradi, bu esa xalqaro investitsiyalar oqimlarini tezlashtiradi. Mamlakatlar o‘rtasida savdo va investitsiya aloqalari kuchaymoqda, bu esa iqtisodiy rivojlanishga ta'sir qiladi.O‘zbekistonning global iqtisodiyotga integratsiyasi, investitsiya muhitini yaxshilash va xorijiy investorlar uchun imkoniyatlarni yaratish orqali amalga oshirilmoqda. Tahlil va natijalar O‘zbekiston investitsiya muhiti so‘nggi yillarda sezilarli darajada yaxshilandi. Erkin iqtisodiy zonalar tashkil etilishi, soliq imtiyozlari va xorijiy investorlarga berilgan kafolatlar natijasida 2015–2023 yillarda investitsiyalar hajmi barqaror o‘sib bordi. Quyidagi jadvalda jahon va O‘zbekiston investitsiyalari hajmi taqqoslanadi. Yil Global investitsiyalar (trln. AQSh doll.) O‘zbekiston investitsiyalari (mlrd. AQSh doll.) Tendensiya 2015 1.9 3.2 Barqaror o‘sish INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 518 2017 2.1 4.1 O‘sish 2019 1.7 4.9 Sekinlashuv 2020 0.85 3.6 Pandemiya ta’siri 2021 1.65 6.4 Tiklanish 2023 1.9 12.0 Keskin o‘sish Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2015-2023 yillar oralig‘ida ham jahon, ham O‘zbekistonga kirib kelgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TXIB) hajmi umumiy o‘sish tendentsiyasini namoyon etgan. Biroq, 2020 yilgi global pandemiya tufayli jahon TXIB hajmi keskin pasayib, 1,15 trln. dollargacha tushgan bo‘lsa-da, keyingi yillarda tiklanib, 2023 yilga kelib 1,72 trln. dollarga yetdi. O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun bu davr juda muhim bo‘ldi. Mamlakatingizga kirib kelgan TXIB hajmi 2015 yildagi 1,1 mlrd. dollardan barqaror o‘sib, 2023 yilga kelib 4,1 mlrd. dollarga ko‘tarildi. Bu o‘sish 2016 yildagi “Taraqqiyot strategiyasi” va boshqa islohotlarning bevosita natijasidir. Ayniqsa, 2020 yilda ham, jahon TXIB keskin pasayganiga qaramay, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 1,9 mlrd. dollarni tashkil etdi. Bu holat mamlakatning investorlar uchun ishonchli va barqaror makon sifatida shakllanishi, shuningdek, davlat tomonidan amalga oshirilgan investitsiya siyosati samaradorligidan dalolat beradi. Eng muhim ko‘rsatichlardan biri – O‘zbekistonning global TXIB dagi ulushidir. Bu ko‘rsatkich 2015 yilda atigi 0,063% bo‘lgan bo‘lsa, 2023 yilga kelib deyarli 4 baravar o‘sib, 0,238% ni tashkil etdi. Bu O‘zbekistonning xalqaro investitsiya xaritasida tobora muhimroq o‘rin egallab borayotganini ko‘rsatadi. Biroq, shuni ta'kidlash kerakki, bu ulush hali ham jahon miqyosida juda kam bo‘lib, potensial hali ham to‘liq ochilmagan. Bu esa, bir tomondan, mamlakatda yanada qulay investitsion muhit yaratish, erkin iqtisodiy zonalarni rivojlantirish va yirik xalqaro korporatsiyalarni jalb qilish orqali TXIB hajmini yanada oshirish imkoniyati mavjudligini anglatadi. Jadval ma'lumotlari O‘zbekistonning so‘nggi yillarda investitsion jozibadorligini oshirish bo‘yicha amalga oshirilgan siyosatning samarali ekanligini aniq ko‘rsatmoqda. Biroq, global raqobatni hisobga olgan holda, ushbu ijobiy dinamikani saqlab qolish va mustahkamlash uchun islohotlarni davom ettirish, shaffoflikni oshirish va infratuzilmani rivojlantirish zarur. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 519 1-chizma Yuqoridagi 1-chizma va jadval ma’lumotlari 2015-2023 yillar oralig‘ida O‘zbekistonga kirib kelgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TXIB) hajmining aniq dinamikasini va o‘sish sur’atlarini aks ettiradi. Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, davr boshida (2015-2019) investitsiyalar hajmi barqaror va doimiy o‘sish tendentsiyasini namoyon etgan. Investitsiyalar hajmi 2015 yildagi 3,2 mlrd. dollardan 2019 yilga kelib 4,9 mlrd. dollargacha ko‘tarilgan. Bu davrdagi o‘rtacha yillik o‘sish davlat tomonidan investitsion muhitni yaxshilash, erkin iqtisodiy zonalar yaratish va investorlarga imtiyozlar berish kabi dastlabki islohot chora-tadbirlarining samarasi sifatida baholanishi mumkin. 2020 yil butun dunyoni qamrab olgan global pandemiya sharoitiga qaramay, diagramma O‘zbekistondagi investitsiyalar hajmining keskin pasayishdan qochganligini, aksincha, ma’lum darajada barqarorlikni saqlab qolganligini ko‘rsatadi. 2020 yilda ko‘rsatkich 3,6 mlrd. dollarni tashkil etdi, bu 2017 yil darajasiga yaqin bo‘ldi. Bu holat mamlakat iqtisodiyotining mustahkamligi, davlatning pandemiya davridagi samarali iqtisodiy siyosati va investorlarning O‘zbekiston iqtisodiyotiga bo‘lgan ishonchining yuqoriligi bilan izohlanishi mumkin. 2021 yildan boshlab diagrammada investitsiyalar hajmining keskin va tezkor o‘sishi kuzatiladi. Bu o‘sish 2020-yillarning boshidan boshlab amalga oshirilgan chuqur islohotlar, jumladan, Prezidentning 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan "Taraqqiyot strategiyasi"ning dastlabki ta’siri, shuningdek, erkin iqtisodiy zonalarning faoliyati va yirik xalqaro korporatsiyalarning mamlakatga kirib kelishi natijasida yuzaga kelgan. Investitsiyalar hajmi 2021 yilda 6,4 mlrd. dollarga, 2022 yilda 9,0 mlrd. dollarga, 2023 yilda esa 12,0 mlrd. dollarga ko‘tarilgan. Ayniqsa, 2023 yilgi rekord ko‘rsatkich (2015 yilga nisbatan deyarli 4 baravar o‘sish) O‘zbekistonning xalqaro investitsiya bozorida tobora muhimroq o‘rin egallab borayotganining aniq isbotidir. Diagrammadagi chiziqning umumiy yo‘nalishi yuqoriga qarab, bu mamlakatga qiziqishning doimiy o‘sish tendentsiyasini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, ushbu vizual ma’lumot O‘zbekistonning so‘nggi yillarda investitsion jozibadorligini oshirish bo‘yicha amalga oshirilgan siyosatning juda samarali ekanligini aniq tasdiqlaydi. Biroq, global raqobatni hisobga olgan holda, ushbu ijobiy dinamikani saqlab qolish va mustahkamlash uchun islohotlarni davom ettirish, shaffoflikni oshirish va infratuzilmani rivojlantirish zarur. Xulosa Xalqaro investitsiyalar bozorida korporativ tuzilmalar ishtiroki global iqtisodiy jarayonlarning ajralmas qismidir. Ko‘p millatli kompaniyalar va investitsiya fondlari kapital oqimlarini ta’minlash, texnologiyalarni joriy etish va innovatsion rivojlanishni jadallashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston uchun xorijiy investitsiyalarni jalb qilish milliy iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, sanoatni modernizatsiya qilish va yangi ish o‘rinlari yaratishning asosiy vositasidir. Kelgusida O‘zbekiston xalqaro investitsiya bozorida o‘z o‘rnini yanada mustahkamlashi uchun quyidagi tavsiyalar muhimdir: – xorijiy investorlarga yanada qulay shart-sharoit yaratish; – xalqaro korporatsiyalar bilan qo‘shma loyihalarni ko‘paytirish; – innovatsion va yuqori texnologiyali sohalarga investitsiya oqimini oshirish; – investitsiya siyosatida barqarorlik va shaffoflikni ta’minlash. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 520 Shu yo‘l bilan, korporativ tuzilmalar ishtiroki mamlakat iqtisodiyotining barqaror va raqobatbardosh rivojlanishini ta’minlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. UNCTAD. (2021). World Investment Report 2021. United Nations Conference on Trade and Development. 2. Qodirov, M. (2019). O‘zbekiston iqtisodiyotida xorijiy investitsiyalar va ularning o‘sishga ta’siri. Iqtisodiyot va innovatsion rivojlanish masalalari, 3(1), 45-50. 3. Abdullayev, A. (2020). Korporativ boshqaruv va investitsiyalar: O‘zbekiston tajribasi. Moliya va iqtisodiyot, 2(4), 12-20. 4. Savinova D.V. O formirovanii mehanizma privlecheniya kreditnyh resursov v malyy biznes. – Moskva, 2009. 5. Sinki J. Financial Management in Commercial Bank and Financial Services Industry. – Alpina Publisher, 2017. 6. Schumpeter J. Osnovy predprinimatelstva. – Delo, 1974. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi PF-60-sonli Farmoni. 8. Ilmiy rahbar taqdim etgan ma’ruza matnlari.