ПОЛИМЕР-КРЕМНЕЗЕМ НАНОКОМПОЗИЦИЯЛАРИ СИНТЕЗ, КИНЕТИКА ВА СПЕКТРОСКОПИК ХУСУСИЯТЛАРИ

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 1 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 2 “EDUCATIONAL RESEARCH IN UNIVERSAL SCIENCES” “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION 2025/1” www.erus.uz Languages of publication: o‘zbek, english, русский, qoraqalpoq TASHKENT, UZBEKISTAN 2025/ OCTOBER 4 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 3 DOI: https://10.5281/zenodo.17268342 PREPARATION OF NEW COMPOSITION ADHESIVES FOR REED-CRAP PLATES BASED ON KFK-85 1Karimova K.B., 2Turaev Kh.Kh., 3Eshmurodov Kh.E., 4Togayev J.B., 5Bobomurodov B.U. 1Tashkent Tashkent State Technical University. Tashkent, Uzbekistan 2,4,5Termez State University, Termez, 190100, Uzbekistan 3Tashkent Research Institute of Chemical Technology. Tashkent, Uzbekistan E-mail: [email protected] ABSTRACT In this study, new adhesives based on urea-formaldehyde concentrate (KFK-85) were synthesized and used in the production of reed-shaving composite panels. The physicochemical properties of the adhesive were optimized, and the physicomechanical properties of the panels were determined on a universal testing machine. The results showed a high bonding ability of the adhesive with reed particles and the possibility of using the panels in construction and furniture manufacturing. The optimal raw material ratio and pressing conditions provided the best mechanical properties. Key words: reed-chipboard, reed, urea-formaldehyde resin, physical and mechanical properties. АННОТАЦИЯ В данном исследовании на основе карбамид-формальдегидного концентрата (КФК-85) были синтезированы клеи нового состава, которые применялись для производства композитных плит из тростниковой щепы. Физико-химические свойства клея были оптимизированы, а физикомеханические характеристики плит определены с использованием “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 4 универсальной испытательной машины. Результаты показали высокую способность клея к связыванию с частицами тростника и возможность применения плит в строительстве и мебельной промышленности. Оптимальное соотношение сырья и условия прессования обеспечили наилучшие механические свойства. Ключевые слова: камыше-стружечная плита, камыш, карбамидоформальдегидная смола, физико-механические свойства. INTRODUCTION Urea-formaldehyde adhesives are widely used in the wood industry for the production of particleboards. In the preparation of these adhesives, formaldehyde is added to urea to form methylolated amines, which are then condensed with additional urea under acidic conditions to create a three-dimensional network. These reactions depend on the molar ratio of formaldehyde to amine and can occur at room temperature or elevated temperatures if a catalyst is present. Ammonium chloride or ammonium sulfate serves as a catalyst, while the addition of calcium phosphate enhances strength and heat resistance [1]. Urea-formaldehyde adhesives, which are condensation products of urea and formaldehyde, consist of a two-component system comprising resin and a hardener. They are also used in the form of dried powders. Curing typically occurs under pressure without heat exposure. For general purposes, curing is performed at 20°C and 0.350.70 MPa pressure for 2-4 hours. Typical conditions include a temperature of 120°C for 5-10 minutes and pressures up to 1.6 MPa. Wood is pressed at 20°C and 0.14 MPa for 15-24 hours. Bonding pressure depends on factors such as wood type, component shape, and similar variables [2]. Adhesives based on urea-formaldehyde resins are nearly colorless, provide strong bonding, have a fast curing time, and are relatively inexpensive. However, these adhesives are not stable in wet or humid environments, which limits their application areas. In some cases, melamine-formaldehyde, either alone or combined with ureaformaldehyde resins, is used to improve moisture resistance. Occasionally, phenol- “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 5 formaldehyde and methyl diisocyanate-based adhesives are used in the production of particleboards and medium-density fiberboard (MDF). These adhesives are more expensive than urea-formaldehyde but offer greater resistance to water and moisture [3]. Globally, over 10 million tons of urea-formaldehyde resin are produced annually. More than 70% of this resin is used in the wood products industry. Urea-formaldehyde resin is utilized in the production of particleboards (61%), medium-density fiberboard (27%), hardwood plywood (5%), and as an adhesive for lamination (7%). Ureaformaldehyde resins are the primary representatives of the amino resin class, accounting for approximately 80% of global amino compound production. Their widespread use in the wood products industry is attributed to advantages such as low cost, ease of use under various curing conditions, low curing temperature, water solubility, resistance to microorganisms, and high hardness [4-6]. Reed (Phragmites australis) is increasingly used in the production of composite boards due to its environmental and economic benefits. The chemical composition of reed typically includes 40-50% cellulose, 20-30% lignin, and 20-25% hemicellulose [7]. This composition makes reed suitable for strong bonding with adhesives, as cellulose provides mechanical strength and lignin contributes to rigidity. For example, urea-formaldehyde resin forms hydrogen bonds with the cellulose in reed [8]. Wood materials, especially softwoods, may contain higher starch content, which reduces moisture resistance. The low starch content in reed enhances its moisture resistance [9]. Reed is a fast-growing, naturally renewable resource, and its harvesting does not contribute to deforestation. In contrast, wood-based material production requires logging, which causes environmental issues [12]. The local availability of reed reduces transportation costs. Reed is an inexpensive raw material, and its processing costs may be lower than those for wood. For instance, reed residues can be obtained for free or at a low cost from agricultural waste [10]. Reed-based boards can be used in furniture manufacturing (e.g., lightweight panels), construction (e.g., interior wall cladding), and packaging materials. Their low “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 6 density and good mechanical properties make them an attractive alternative to particleboards and MDF [11]. Reed-particleboards meet the demand for eco-friendly products [12]. However, reed has some drawbacks, including a SiO₂ content of up to 2-5%, which can lead to rapid wear of processing equipment [7]. In wood-based materials, SiO₂ content typically does not exceed 0.1-0.5%, simplifying the manufacturing process. The chemical composition of reed varies significantly depending on its growing location and season, which poses challenges in ensuring standardized material quality [10]. Wood materials, on the other hand, have a more consistent composition. The screw-holding strength of reed-particleboards (32-42 N/mm) may be lower than that of MDF (40-50 N/mm) and plywood (50-60 N/mm), which can limit their use in certain structural applications [11]. Reed-based boards are not yet as widely adopted in the global market as particleboards and MDF, indicating limitations in their production and marketing infrastructure [13]. MATERIALS AND METHODS Materials. Experiments were conducted with the following chemicals: KFK-85, urea, ammonium chloride, PVA, NaOH. Methods. In this study, new urea-formaldehyde adhesives were synthesized, and samples of reed-scrap boards were prepared based on the obtained adhesive and reed shavings. The physicochemical properties of the adhesive were studied, and the physicomechanical properties of the finished reed-scrap boards were determined using a universal testing machine using the appropriate methodology. EXPERIMENT PART To conduct the experiment, 4150 g of KFK-85 semi-finished resin and 2410 g of water were initially added to the reactor. While the reaction mixture was continuously stirred, 15 g of PVA-24-88 was added. The pH was adjusted to 8 using NaOH. Then, 1250 g of urea was added, the temperature was raised to 90°C, and the mixture was stirred for 60 minutes. Ammonium chloride was added to lower the pH to 3.8, and once the reaction mixture reached sufficient viscosity, the pH was raised to 6.5 using NaOH. Subsequently, 650 g of urea and additional NaOH were added (to achieve pH 7.5). “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 7 Another 610 g of urea was added, and the reaction continued. The temperature was reduced to 70°C, and an additional 610 g of urea was introduced. Once the reaction mass reached a homogeneous state, it was cooled to 30°C. The resulting adhesive was tested for flowability, gelation, density, viscosity, and dry residue content. Using the newly formulated adhesive and two different fractions of ground reed, reedparticleboard samples were produced via thermal pressing. The physical-mechanical properties of the board samples were determined using a universal testing machine and compared with boards made using other adhesive compositions. RESULTS AND DISCUSSION The physicochemical properties of the newly prepared adhesive are given in Table 1. Table 1 Physical and chemical properties of the new adhesive composition № Properties Yelim namunalari Sample 1 Sample 2 Sample 3 1 Flowability, sec 41 42 45 2 Gelatinization, sec 59 62 66 3 Density, gr/dm3 1240 1245 1250 4 Viscosity, mPa 440 430 440 5 Dry residue, % 66,5 66,8 67,7 As shown in Table 1, Sample 1 exhibited a flowability of 41 seconds, gelation time of 59 seconds, density of 1240 g/dm3, viscosity of 440 mPa, and dry residue of 66.5%. Sample 2 had a flowability of 42 seconds, gelation time of 62 seconds, density of 1245 g/dm3, viscosity of 430 mPa, and dry residue of 66.8%. Sample 3 showed a flowability of 45 seconds, gelation time of 66 seconds, density of 1250 g/dm3, viscosity of 440 mPa, and dry residue of 67.7%. These parameters are crucial for ensuring uniform distribution of the adhesive with reed particles. The high viscosity (430-440 mPa) and dry residue (66.5-67.7%) confirm the adhesive’s effectiveness as a bonding agent. The gelation time (59-66 seconds) and flowability (41-45 seconds) indicate good mixing with reed particles and uniform distribution during the pressing process. The three-stage synthesis process (alkaline-acidic-alkaline) optimized the resin’s polycondensation degree and minimized the free formaldehyde content [14]. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 8 Table 2 Physical and mechanical properties of reed-shaving boards obtained on the basis of a new composition of glue № Sample density (kg/cm3) Bending Strength (Mpa) Resistance to hardening of syrup (N/mm) Resistance to lateral compression (N) Water absorption, %. 12 hours 1 750 12,8 36 642 20 2 650 13,1 42 582 21 3 670 9,6 33 520 23 Based on Table 2, the physical-mechanical properties of reed-particleboards were analyzed. Sample 1 exhibited the highest density (750 kg/m3) and good bending strength (12.8 MPa), which is attributed to the larger fraction size (1200 g) and higher resin content (220 g). The screw-holding resistance was average (36 N/mm), but it showed high resistance when screws were inserted from the side (642 N). Sample 2 demonstrated the highest screw-holding resistance (42 N/mm) and bending strength (13.1 MPa), but had a lower density (650 kg/m³), explained by the use of less raw material (960 g) and resin (166 g). Sample 3 showed the lowest bending strength (9.6 MPa) and side screw-holding resistance (520 N), with a moderate density (670 kg/m3). High temperatures (162-165°C) may have caused excessive resin hardening, potentially leading to reduced strength. Figure 1. Glue preparation process Figure 2. Preparation for pressing Figure 3. Pressed plate Figure 3. Pressed plate The research results demonstrated that urea-formaldehyde resin is an effective adhesive for reed-particleboards. Sample 2 exhibited the best mechanical properties (13.1 MPa bending strength, 42 N/mm screw-holding resistance), which is attributed “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 9 to the optimal ratio of raw material and resin. The reduced density (646 kg/m3) contributes to lighter boards, but long-term durability testing is required. CONCLUSION Urea-formaldehyde resin was successfully synthesized through a three-stage process and used as an adhesive in the production of reed-particleboards. The resulting boards met construction and furniture industry requirements with densities (646-754 kg/m3), bending strength (9.6-13.1 MPa), and screw-holding resistance (32-42 N/mm). Sample 2 exhibited the best mechanical properties, attributed to the optimal raw material ratio and pressing conditions. Further studies on the boards’ water absorption, biodegradability, and long-term durability are recommended. REFERENCES: 1. Chen, J., Zhang, S., & Xu, Y. “Recent advances in urea-formaldehyde resins for wood-based composite materials” Journal of Materials Science, 56(12), 2021, pp. 7612-7630. https://doi.org/10.1007/s10853-021-05755-8. 2. Lee, S. Y., Hwang, W., & Park, S. “Effect of ammonium salts as catalysts in ureaformaldehyde resin synthesis for enhanced adhesive performance” Industrial Crops and Products, 158, 2020, 112983. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2020.112983. 3. Wang, Z., & Liu, Q. “Properties of melamine-modified urea-formaldehyde resin adhesives and their performance in wood panel manufacturing” European Journal of Wood and Wood Products, 79(5), 2021, pp. 1105-1114. https://doi.org/10.1007/s00107-021-01703-5. 4. Fernandes, T. H., Costa, C. A., & Magalhaes, F. D. “Water-resistant wood adhesives: Improvement of urea-formaldehyde resins using phenol and melamine” International Journal of Adhesion and Adhesives, 104, 2021, 102764. https://doi.org/10.1016/j.ijadhadh.2021.102764. 5. Li, J., & Li, H. “Environmental performance of urea-formaldehyde adhesives: A review on formaldehyde emissions reduction methods” Sustainable Materials and Technologies, 26, 2020, e00215. https://doi.org/10.1016/j.susmat.2020.e00215. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 16 DOI: https://10.5281/zenodo.17268396 DUAL TA’LIM ASOSIDA MUHANDISLIK KADRLARINI TAYYORLASHNING METODOLOGIK ASOSLARI S.B. Abdurahmonova Toshkent kimyo-texnologiya instituti Yangiyer filiali Energetika va atrof muhit muhandisligi kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada texnika oliy ta’lim muassasalarida dual ta’lim tizimini joriy etishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Dual ta’limning mohiyati – nazariy bilimlarni ishlab chiqarish amaliyoti bilan uyg‘unlashtirish orqali talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlashdan iborat. Tadqiqotda dual ta’lim tizimining afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, Germaniya tajribasi misolida bu tizimning samaradorligi tahlil qilingan. Oliy ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ta’lim mazmunini mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga moslashtirish va muhandislik kompetensiyalarini shakllantirish dual ta’limning asosiy ustuvor yo‘nalishlari sifatida belgilangan. Shunday qilib, dual ta’lim tizimini texnika oliy ta’limida keng qo‘llash zamonaviy iqtisodiyot uchun raqobatbardosh, innovatsion fikrlovchi muhandislarni tayyorlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: dual ta’lim, texnika oliy ta’limi, muhandislik kadrlarini tayyorlash, nazariya va amaliyot integratsiyasi, ishlab chiqarish hamkorligi, muhandislik kompetensiyalari, Germaniya tajribasi, innovatsion ta’lim. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 17 KIRISH Mamlakatimizda so‘nggi yillarda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, uning samaradorligini oshirish va xalqaro tajribaga moslashtirish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va Prezident qarorlarida belgilangan vazifalar uzluksiz ta’lim tizimini takomillashtirish, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasini kuchaytirish, oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiya qilish hamda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan. Oliy ta’lim tizimida muhandislik kadrlarini tayyorlash jarayoni jamiyat taraqqiyoti va texnologik o‘zgarishlarga bevosita bog‘liq bo‘lib, zamonaviy ishlab chiqarishning yuqori malakali mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda muhim o‘rin tutadi. Bugungi kunda dual ta’lim tizimi ushbu jarayonning eng samarali shakllaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Dual ta’lim tizimi o‘quvchilarni nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy ko‘nikmalarni ham egallashga yo‘naltirib, oliy ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari hamkorligini mustahkamlaydi. Germaniya kabi rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, dual ta’lim tizimi bitiruvchilarning bandlik darajasini oshiradi, ularni mehnat bozorining talablariga moslashtiradi va ishlab chiqarish jarayonlariga tezkor KIRISH imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, texnika oliy ta’lim muassasalarida dual ta’lim tizimini joriy etish muhandislik kompetensiyalarini shakllantirish, bo‘lajak mutaxassislarni ilmiy-amaliy faoliyatga tayyorlash hamda mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligini ta’minlashning dolzarb omillaridan biri hisoblanadi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METOD So‘nggi yillarda dual ta’lim tizimi masalasi jahon miqyosida keng o‘rganilayotgan dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Xususan, Germaniya, Shveytsariya, Avstriya kabi rivojlangan davlatlarda ushbu tizim muvaffaqiyatli joriy etilgan bo‘lib, o‘quvchilarning nazariy bilimlari ishlab chiqarish amaliyoti bilan uyg‘unlashtiriladi. Germaniya tajribasida dual ta’lim bitiruvchilarining bandlik darajasi yuqori ekanligi, ishlab chiqarish jarayoniga tez moslasha olish qobiliyatiga ega bo‘lishi va malaka talablariga javob berishi bilan ajralib turadi. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 18 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi PQ–2909-son qarori va 2017–2021-yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, ilmiy-innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash va oliy ta’limni ishlab chiqarish bilan integratsiyalash muhim vazifalardan biri sifatida belgilangan. Shu nuqtai nazardan, mamlakatimizda ham dual ta’lim tizimini bosqichma-bosqich joriy etish, texnika oliy ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirish bo‘yicha qator ishlar amalga oshirilmoqda. Ilmiy manbalarda qayd etilishicha, dual ta’lim tizimi quyidagi ustunliklarga ega: nazariya va amaliyotning uyg‘unligi; o‘quvchilarni mehnat bozorining talablariga mos tayyorlash; ishlab chiqarish va ta’lim muassasalarining hamkorligini mustahkamlash; bitiruvchilarning bandlik darajasini oshirish. Biroq ayrim kamchiliklar ham mavjud. Jumladan, tor ixtisoslik bo‘yicha tayyorlangan mutaxassislarning boshqa yo‘nalishlarga moslashish imkoniyati cheklanganligi, ko‘plab talabalarni amaliyotga jalb qilishda moliyaviy va tashkiliy muammolar yuzaga kelishi shular jumlasidandir. Mazkur tadqiqotda quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi: Adabiyotlarni tahlil qilish metodi – dual ta’lim tizimi bo‘yicha xorijiy va mahalliy ilmiy manbalarni solishtirish, mavjud tajribalarni o‘rganish orqali nazariy asoslarni aniqlash; Taqqoslash va umumlashtirish metodi – Germaniya tajribasini O‘zbekiston sharoitlari bilan solishtirish hamda o‘zaro farq va o‘xshashliklarni aniqlash; Tizimli yondashuv – dual ta’lim tizimini oliy ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi nuqtai nazaridan yaxlit pedagogik jarayon sifatida o‘rganish; Analitik metod – mavjud muammolarni tahlil qilish va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. MUHOKAMA O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida dual ta’limni joriy etish bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki zamonaviy mehnat bozori nafaqat nazariy bilimlarga ega, balki ishlab chiqarish jarayonida mustaqil ishlay oladigan malakali muhandislarga ehtiyoj sezmoqda. Shu bois oliy ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasini kuchaytirish, ta’lim jarayonida amaliy mashg‘ulotlarning ulushini oshirish zaruriy talabga aylanmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Germaniya tajribasiga asoslangan dual ta’lim tizimi muhandislik kadrlarini tayyorlashda yuqori “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 19 natijalarni beradi. Bu tajriba O‘zbekiston sharoitida ham samarali qo‘llanilishi mumkin, biroq mavjud infratuzilma va moliyaviy resurslarning yetarli emasligi, ishlab chiqarish korxonalarida amaliyot o‘tkazish imkoniyatlarining cheklanganligi ayrim muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bundan tashqari, dual ta’limda tor ixtisoslik doirasida tayyorlangan kadrlarning boshqa sohalarga moslashuvchanligi past bo‘lishi mumkin. Shu sababli ta’lim jarayonini tashkil etishda kasbiy kompetensiyalar bilan bir qatorda talabalarni moslashuvchanlik, ijodkorlik va tadqiqotchilik qobiliyatlarini rivojlantirish ham muhimdir. Muhokama jarayonida aniqlangan yana bir jihat shundan iboratki, dual ta’lim tizimini samarali joriy etish uchun davlat, oliy ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasida barqaror hamkorlik mexanizmlarini shakllantirish zarur. Ayniqsa, ish beruvchilarning ta’lim jarayoniga faol jalb qilinishi, o‘quv dasturlarini ishlab chiqarish ehtiyojlariga muvofiqlashtirish va talabalarni real ish joylarida tayyorlash dual tizimning muvaffaqiyat garovi bo‘lib xizmat qiladi. NATIJALAR O‘tkazilgan adabiyotlar tahlili va muhokamalar asosida quyidagi natijalarga erishildi: Dual ta’lim tizimi muhandislik kadrlarini tayyorlashda samarali yo‘nalish ekanligi aniqlandi. Ushbu tizim talabalarga nazariy bilimlar bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonida amaliy ko‘nikmalarni egallash imkoniyatini beradi: bitiruvchilarning bandlik darajasi yuqori bo‘lishi; nazariya va amaliyotning uyg‘unligi; ta’lim jarayonida ishlab chiqarish korxonalari bilan hamkorlikning kuchayishi; moliyalashtirish mexanizmining yengillashishi. Kamchiliklari ham aniqlab berildi. Tor ixtisoslik bo‘yicha tayyorlangan mutaxassislarning boshqa sohalarga moslashuvchanligi cheklanishi, ishlab chiqarish korxonalarida amaliyot o‘tkazish imkoniyatlarining yetarli emasligi va moliyaviy resurslar cheklanganligi dual tizimni joriy etishda muammolar sifatida qayd etildi. Xalqaro tajriba o‘rganildi. Germaniya tajribasi dual ta’limning yuqori samaradorligini ko‘rsatib, bu model O‘zbekiston sharoitida ham qo‘llash mumkinligini isbotladi. Tashkiliy-metodik shart-sharoitlarning ahamiyati belgilandi. Dual ta’limni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun oliy ta’lim muassasalari, ishlab chiqarish korxonalari va davlat o‘rtasida samarali hamkorlik mexanizmlarini shakllantirish “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 20 lozimligi aniqlandi. Muhandislik kompetensiyalarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratildi. Dual ta’lim jarayonida talabalar nazariy bilimlarni real ishlab chiqarish sharoitida qo‘llash orqali mustaqil ishlash, muammoli vaziyatlarni hal etish, ijodkorlik va tadqiqotchilik qobiliyatlarini rivojlantirishi mumkin. XULOSA O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida muhandislik kadrlarini tayyorlashda dual ta’limni joriy etish dolzarb vazifalardan biri ekanligi tadqiqot davomida o‘z isbotini topdi. Dual ta’lim tizimi nazariya va amaliyotni uyg‘unlashtirgan holda, talabalarni mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga mos malakali mutaxassis sifatida tayyorlash imkonini beradi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, Germaniya va boshqa rivojlangan davlatlar tajribasida dual tizim bitiruvchilarning bandlik darajasini oshiradi, ishlab chiqarish jarayonlariga tezkor moslashuvchanlikni ta’minlaydi va o‘quv jarayonini samarali tashkil etishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston sharoitida dual ta’limni keng joriy etish uchun quyidagi omillarga e’tibor qaratish lozim: oliy ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasida barqaror hamkorlik mexanizmlarini yaratish; o‘quv dasturlarini zamonaviy texnologiyalar va ishlab chiqarish ehtiyojlariga moslashtirish; talabalarni amaliy faoliyatga jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirish; muhandislik kompetensiyalarini shakllantirishda tadqiqotchilik va ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirish. Xulosa qilib aytganda, dual ta’lim tizimini texnika oliy ta’lim muassasalarida samarali tatbiq etish mamlakatimizda raqobatbardosh, innovatsion fikrlovchi va yuqori malakali muhandislarni tayyorlashga, shu orqali iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirishga xizmat qiladi. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 21 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentabrdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘PQ637-son Qonuni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi to‘g‘pisida”gi PF-4947-son Farmoni. 3. Abduquddusov O. Kasb ta’limi o‘qituvchilarini tayyorlashga integrativ yondashuv. – T.: Fan, 2005. – 160 b. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 22 DOI: https://10.5281/zenodo.17268405 QISHLOQ XO‘JALIGI IQTISODIYOTINING BARQAROR QISHLOQ RIVOJLANISHIDAGI O‘RNI Yusupov Fuzayl Farxod o‘g‘li Stajyor-o‘qituvchi, Qarshi davlat texnika universiteti E-mail: [email protected] https://orcid.org/0009-0000-5573-1212 ANNOTATSIYA Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti resurslardan samarali foydalanish, texnologik innovatsiyalar va to‘g‘ri siyosat yuritish orqali barqaror qishloq rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining iqtisodiy jihatlari tahlil qilinib, fermerlar duch kelayotgan muammolar aniqlanadi hamda ularni samarali hal etish bo‘yicha takliflar beriladi. Tadqiqotda tavsifiy va tahliliy usullar qo‘llanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, resurslarni oqilona taqsimlash, bozorlarga KIRISH imkoniyatini kengaytirish va ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish fermerlarning daromadini oshirish hamda milliy oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti, qishloq rivojlanishi, barqarorlik, samaradorlik, resurs boshqaruvi. ABSTRACT Agricultural economics plays an important role in ensuring sustainable rural development through efficient use of resources, technological innovations, and sound policy implementation. This article analyzes the economic aspects of agricultural production, identifies the challenges faced by farmers, and provides recommendations for effective solutions. The study employs descriptive and analytical methods. The “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 23 results indicate that rational allocation of resources, expanding access to markets, and modernization of production serve as crucial factors in increasing farmers’ income and strengthening national food security. Keywords: Agricultural economics, rural development, sustainability, efficiency, resource management. АННОТАЦИЯ Аграрная экономика играет важную роль в обеспечении устойчивого сельского развития за счет эффективного использования ресурсов, внедрения технологических инноваций и проведения грамотной политики. В данной статье анализируются экономические аспекты сельскохозяйственного производства, выявляются проблемы, с которыми сталкиваются фермеры, и предлагаются рекомендации по их эффективному решению. В исследовании применены описательные и аналитические методы. Результаты показывают, что рациональное распределение ресурсов, расширение доступа к рынкам и модернизация производства являются ключевыми факторами повышения доходов фермеров и укрепления национальной продовольственной безопасности. Ключевые слова: Аграрная экономика, сельское развитие, устойчивость, эффективность, управление ресурсами. KIRISH Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti barqaror qishloq rivojlanishining asosiy poydevori hisoblanadi. U nafaqat aholini oziq-ovqat va xom ashyo bilan ta’minlaydi, balki qishloq joylarida iqtisodiy o‘sish, bandlik va ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Jahon miqyosida qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishi BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, 2030yilga qadar qashshoqlikni qisqartirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va iqlim o‘zgarishiga moslashishga qaratilgan. O‘zbekistonda esa bu soha mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, qishloq xo‘jaligi tashkilotlarining “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 24 rentabellik va foyda ko‘rsatkichlari orqali barqarorlikni ta’minlashga e’tibor qaratilmoqda. Qishloq xo‘jaligi ko‘plab davlatlar, xususan O‘zbekiston kabi agrar mamlakatlar iqtisodiyotining tayanch tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Bu soha nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlaydi, balki millionlab qishloq aholisi uchun ish o‘rinlari va daromad manbai yaratadi. Biroq, sohada resurslardan samarasiz foydalanish, texnologiyalarning sust joriy etilishi va bozorlardagi beqarorlik kabi qator muammolar mavjud. Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti ana shunday masalalarni hal etishda muhim rol o‘ynaydi, chunki u iqtisodiy qonuniyatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash va iste’mol jarayonlariga qo‘llashni nazarda tutadi. Ushbu maqolaning maqsadi - qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotining barqaror qishloq rivojlanishidagi ahamiyatini tahlil qilishdir. ASOSIY QISM Iqtisodiy jihatdan o‘rni. Qishloq xo‘jaligi qishloq joylarida iqtisodiy o‘sishning asosiy omili bo‘lib, aholining daromadini oshirish va qashshoqlikni kamaytirishga yordam beradi. Masalan, barqaror qishloq xo‘jaligi usullari (masalan, organik dehqonchilik) resurslarni samarali boshqarish orqali daromadni barqarorlashtiradi va qishloq iqtisodiyotini mustahkamlaydi. Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi qashshoqlarning 75% qishloq joylarda yashaydi va ularning daromadining asosiy manbasi qishloq xo‘jaligi hisoblanadi. O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi sanoatning oziq-ovqat, to‘qimachilik va boshqa tarmoqlarini xom ashyo bilan ta’minlab, iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, innovatsion yondashuvlar (masalan, raqamli texnologiyalar) qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning institutsional shartsharoitlarini yaxshilaydi va iqtisodiy o‘sishni barqarorlashtiradi. Ijtimoiy va ekologik jihatdan ahamiyati. Barqaror qishloq rivojlanishida qishloq xo‘jaligi bandlikni ta’minlash va jamoalarni mustahkamlash orqali ijtimoiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. U qishloq aholisining hayot sifatini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va qishloqdan shaharga migratsiyani kamaytirishga yordam beradi. Ekologik tomondan, barqaror usullar (masalan, aylanishli qishloq xo‘jaligi) tuproq sifatini yaxshilaydi, suv resurslarini saqlaydi va biologik xilma-xillikni himoya qiladi. BMTning siyosat qisqartmasiga ko‘ra, aylanishli qishloq xo‘jaligi qashshoqlikni “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 25 qisqartirish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi, shu bilan birga yangi ish o‘rinlarini yaratadi. O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi yer-suv va mehnat resurslaridan samarali foydalanish orqali barqaror rivojlanishni ta’minlaydi. Masalan, tarmoqning o‘sish barqarorligini oshirish uchun tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlar (investitsiyalar, subsidiyalar) joriy etilmoqda. Bundan tashqari, mamlakatda qishloq xo‘jaligini kengaytirish bo‘yicha islohotlar iqtisodiy rivojlanishda uning o‘rnini mustahkamlamoqda. Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotining barqaror qishloq rivojlanishidagi o‘rni nafaqat an’anaviy dehqonchilik bilan cheklanmaydi, balki zamonaviy texnologiyalar va global integratsiya orqali kengaymoqda. Masalan, 2024-2025 yillarda O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi sektori YaIMning 25% dan ortig‘ini tashkil etib, mintaqadagi eng yuqori ko‘rsatkichga erishdi, bu esa faol aholining 20% ni band qilishga yordam berdi. Jahon Bankining loyihalari, jumladan, bog‘dorchilikni rivojlantirish dasturi, 60 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlarini yaratib, ayollar va yoshlarning iqtisodiy faolligini oshirdi. Ushbu loyihalar orqali eksport hajmi oshib, qishloq joylarida daromad manbalari diversifikatsiya qilindi, masalan, meva-sabzavot yetishtirish va qayta ishlash orqali. Shuningdek, raqamli texnologiyalar (masalan, Farmonaut platformasi) Markaziy Osiyoda qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilib, hosildorlikni 20-30% ga oshirdi va resurslardan samarali foydalanishni ta’minladi. Bu yondashuv qishloq iqtisodiyotini global bozorlarga bog‘lab, iqtisodiy xavflarni kamaytiradi va barqaror o‘sishni rag‘batlantiradi. Ijtimoiy jihatdan, qishloq xo‘jaligi nafaqat bandlikni ta’minlaydi, balki gender tengligi va ta’limni rivojlantirishga hissa qo‘shadi. O‘zbekistonda 170 mingdan ortiq fermer xo‘jaliklari oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlab, qishloq aholisining hayot sifatini yaxshilaydi. Barqaror qishloq xo‘jaligi usullari, masalan, iqlim o‘zgarishiga chidamli navlar yetishtirish, qishloq jamoalarini ijtimoiy integratsiya qiladi va migratsiyani 15-20% ga kamaytirishi mumkin. Ekologik tomondan, 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan Agro-Food Rivojlanish Strategiyasi suv resurslarini tejash va tuproq degradatsiyasini oldini olishga qaratilgan, bu esa biologik xilma-xillikni saqlaydi. Aylanishli qishloq xo‘jaligi modellari, “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 32 Тем не менее комплексная система обучения стало прародительницей идеи междисциплинарной интеграции [2; с.47]. Сегодня необходимость интеграции предметов в учебном процессе становится одной из главных необходимостей. Интегративное обучение представляет собой реализацию подхода организации процесса обучения через объединение различных свойств, моделей и концепций (принцип интеграции). При этом интеграция выполняет особую методологическую функцию в обучении, отличающуюся от межпредметных связей: она обеспечивает появление нового качества [1, с. 4]. В качестве «инструментов» для реализации интеграции учебных предметов и формирования у учащихся междисциплинарного анализа можно применять проблемно-ориентированное обучение, проектная деятельность; кейс-метод; STEM/STEAM-подход. Все перечисленные методы являются инновационными. Метод проблемно-ориентированного обучения направлен на формирование условий для самостоятельной деятельности студентов и их активного вовлечения в учебный процесс. Суть метода заключается в том, что обучающимся сначала предлагается практическая задача или проблемная ситуация, а уже затем предоставляются теоретические сведения (возможно с отсутствующей ключевой частью информации), что стимулирует процесс самостоятельного поиска решений. Такой формат обучения способствует не только глубокому усвоению содержания курса, но и формированию профессиональных умений [3; c. 929]. Проектная деятельность помогает создать условия для творческой деятельности учащихся. С помощью данного метода осуществляется аналитическая и организационно-управленческая деятельность. В результате у студентов развиваются аналитические и креативные способности, что в итоге поможет им быть конкурентоспособными специалистами [4; c. 254]. Метод кейс-стади представляет собой метод активного обучения на основе реальных или модельных готовых ситуаций. Он ориентирован наглубокое изучение современного феномена в реальном жизненном контексте [5; c. 1]. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 33 STEM/STEAM-подход - это преподавание и обучение в области естественных наук, технологии, инженерии и математики, включающие в себя образовательные мероприятия на всех уровнях школьного до послевузовского образования как в формальных (занятия), так и в неформальных (вне занятий) условиях. Основными плюсами данного подходя является то что он может связать концепцию одного субъекта с практикой другого, а также может сочетать две практики, такие как научное исследование и инженерное проектирование [6; c. 55]. Таким образом, междисциплинарная интеграция в образовательном процессе является одним из ключевых условий подготовки конкурентоспособных специалистов нового поколения. Использование инновационных методов обучения не только способствует глубокому усвоению знаний, но и формирует у студентов исследовательские, аналитические и профессиональные навыки, необходимые для успешной деятельности в быстро меняющемся мире. СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ: (REFERENCES) 1. Гриценко Л. И. Основы интегративного обучения // Журнал теоретических и прикладных исследований. — Екатеринбург: Уральское отделение Российской академии образования. —4 с. — ISSN: 1994-85-81. 2. Шестакова Л. А. Междисциплинарная интеграция как методологическая основа современного образовательного процесса // Образовательные ресурсы и технологии. 2013. №1 (2).- 47 c. 3. Родина И. В. Преимущества и трудности применения проблемноориентированного обучения в высших учебных заведениях // Вестник науки. 2025. №5 (86). -929 4. Попова Т. А. Проектная деятельность в образовательном пространстве // Вестник Московского государственного лингвистического университета. Образование и педагогические науки. 2020. №3 (836). – 254 c. 5. Геец Н.Ф. Кейс-стади как технологический метод обучения // Концепт. 2017. №S3. -1с. 6. Синельников И.Ю., Худов А. М. STEM как инновационная стратегия интегрированного образования: передовой опыт, перспективы, риски // Инновационные проекты и программы в образовании. 2020. №3 (69). – 55 с. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 34 DOI: https://10.5281/zenodo.17268419 ALGORITHMIC OPTIMIZATION OF BONE AND ANIMATION STRUCTURES IN 3D ANIMATION: DEVELOPMENT OF A UNIVERSAL FRAMEWORK FOR BLENDER O‘tkirbekova Madinabonu Ravshanbek qizi Research supervisor: Beknazarova Saida Safibullaevna Tashkent University of Information Technologies, Tashkent, Uzbekistan Email: [email protected] ABSTRACT The advancement of computer animation requires efficient and scalable frameworks for managing bone structures and animation pipelines. While Blender has become a leading open-source 3D creation tool, the optimization of skeletal hierarchies, inverse kinematics, and deformation algorithms remains a pressing research challenge. This thesis builds upon the foundations established in Rick Parent’s Computer Animation: Algorithms and Techniques, integrating algorithmic approaches to skeletal animation with modern optimization techniques to design a universal framework for Blender. Keywords: Blender, skeletal animation, bone optimization, inverse kinematics, dual quaternion skinning, rigging automation, real-time 3D animation, algorithmic framework. The rapid growth of digital media, game development, and real-time simulation has placed increasing demands on the efficiency of skeletal animation systems. Blender, as one of the most popular open-source 3D creation suites, provides extensive tools for rigging and animation. However, the scalability and optimization of bone hierarchies, inverse kinematics (IK) solvers, and deformation methods remain open challenges, particularly when handling complex characters or real-time environments. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 35 This research addresses the theoretical and practical gaps in current animation workflows by developing a universal framework for Blender that integrates algorithmic optimization of bone structures, automation of rigging, and performance-oriented skinning techniques. The novelty of the work lies in uniting foundational algorithms from Rick Parent’s Computer Animation: Algorithms and Techniques with modern optimization strategies, GPU-based acceleration, and modular Blender add-on design. The practical significance of the study is its potential to reduce computational costs, accelerate production pipelines, and improve the adaptability of rigs across different projects. The theoretical contribution extends the algorithmic understanding of skeletal optimization and inverse kinematics in 3D animation. The proposed framework begins with the algorithmic optimization of bone hierarchies. Tree-based and graph-based data structures were implemented to minimize redundant bone dependencies, while quaternion-based transformation algorithms were applied to ensure both numerical stability and efficiency in rotational calculations. As a result, optimization tests showed a 25% reduction in average bone evaluation time compared to Blender’s default armature system. Dynamic weight recalculation and skinning optimization were then introduced. This was achieved through an adaptive re-weighting algorithm based on sparse matrix factorization, combined with clustering techniques to reduce vertex influence sets while preserving deformation fidelity. Testing revealed that memory usage decreased by 18% and skinning computations became 22% faster without any noticeable quality loss. The framework also addressed animation curve simplification. By applying spline approximation and error-bounded curve fitting, redundant keyframes below perceptual error thresholds were automatically removed. This led to an average 30% reduction in animation data size while maintaining high visual similarity with the original animations. Parallel evaluation was another critical aspect of the optimization. Multi-threaded pipelines were integrated for bone transformations and animation curve sampling. Task scheduling relied on Blender’s dependency graph API combined with OpenMP “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 36 support, resulting in performance improvements of up to 40% on multi-core systems for rigs containing more than 500 bones. Finally, the optimized methods were incorporated into a universal framework for Blender. This took the form of a modular add-on that supports both real-time playback optimization and offline rendering acceleration. The system was designed with an exposed API for external animation tools and ensured compatibility with Blender’s Python API. In practical testing, professional animators reported improved rig performance and workflow efficiency, with playback lag during complex previews reduced by 35%.The optimization of bone and animation structures in Blender was approached through a multi-stage methodology that integrates algorithmic efficiency, mathematical robustness, and practical usability for animators. The first stage focused on algorithmic optimization of bone hierarchies. Traditional armature systems in Blender often rely on recursive traversal methods that create redundant evaluations when bones share interdependencies. To address this, a hybrid tree–graph model was designed where hierarchical transformations were cached, and redundant updates were pruned dynamically. Furthermore, quaternion-based transformation algorithms replaced Euler angles in rotation calculations to eliminate gimbal lock issues and reduce the computational complexity of concatenated rotations. Benchmark tests demonstrated a 25% decrease in average bone evaluation time for rigs with more than 300 nodes, compared to Blender’s default dependency graph evaluation. REFERENCES: 1. Parent, R. (2012). Computer Animation: Algorithms and Techniques (3rd ed.). Waltham, MA: Morgan Kaufmann. 2. Erleben, K., Sporring, J., Henriksen, K., & Dohlmann, H. (2005). Physics-Based Animation. Natick, MA: Charles River Media. 3. Magnenat-Thalmann, N., & Thalmann, D. (2004). Handbook of Virtual Humans. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. aphics , vol. 39, no. 3, 2020, pp. 55-68. 4. 3d-Моделирование И Анимация Лица. . Publisher: Wiley Publishing, Inc, Year: 2008. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 37 DOI: https://10.5281/zenodo.17268433 МИЁНҚОЛ ВОҲАСИДА ЎРГАНИЛГАН МОЗОР – ҚЎРҒОНЛАР Гулида Норкулова Содиковна Низомий номидаги Ўзбекистон Миллий педагогика Университети мустақил тадқиқотчи E-mail: [email protected] АННОТАЦИЯ Миёнқол Зарафшон дарёсининг тармоқлари Оқдарё ва Қорадарё оралиғида, воҳанинг марказий қисмида жойлашиб, манбаларда аҳолиси зич, географик жойлашуви қулай, қадимдан аҳоли яшаган, ҳосилдор тупроқли ва сув билан яхши таъминланган ҳудуд сифатида тилга олинади. Оқдарё шимолидаги адирлар тоғ этаклари зонасигача бўлган ҳудудларда олиб борилган археологик изланишлар натижасида бу ерда қадимий Қўрғонтепа манзилгоҳи аниқланди. Бу ҳудуд Иштихон туманининг Орлот қишлоғи ҳудудига тўғри келиб илк ўрта асрларга тааллуқли бўлган. Мақолада бу ердан топилган мозор-қўрғонлар ҳақида билиб оламиз. Калит сўзлар: Миёнқол, Иштихон, Сўғд, Самарқанд тарихи, зардуштийлик, Орлот, қўрғонтепа, қабрлар, ибодатхона, оташпарастлик. АННОТАЦИЯ Миёнкол расположен между реками Акдарья и Карадарья, рукавами Зарафшана, в центральной части оазиса. В источниках он упоминается как густонаселенный район с удобным географическим положением, плодородной почвой и хорошим водоснабжением, где люди жили с древних времен. В результате археологических исследований, проведенных в холмистой местности к северу от Акдарьи, вплоть до предгорий, здесь было обнаружено древнее “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 38 поселение Кургантепа. Эта территория соответствует территории села Орлот Иштиханского района и относится к раннему средневековью. В статье мы узнаем о мавзолеях-курганах, найденных здесь. Ключевые слова: Miyonkol, Ishtikhon, Sogd, history of Samarkand, Zoroastrianism, Orlot, Kurgantepa, tombs, temple, Zoroastrianism. ABSTRACT Miyonkol is located between the Akdarya and Karadarya rivers, branches of the Zarafshan, in the central part of the oasis. Sources mention it as a densely populated area with a convenient geographical location, fertile soil, and a good water supply, where people have lived since ancient times. As a result of archaeological research conducted in the hilly area north of Akdarya, up to the foothills, the ancient settlement of Kurgantepa was discovered here. This area corresponds to the territory of Orlot village in the Ishtikhon district and dates back to the early Middle Ages. In the article, we will learn about the mausoleums-kurgans found here. Key word: Miyonkol, Ishtikhon, Sogd, history of Samarkand, Zoroastrianism, Orlot, Kurgantepa, tombs, temple, fire worship. VI – VIII асрларда кўшк ва унга туташ турар жой мажмуаси бўлган. Бугунги кунда бу ерларнинг бир қисми аҳоли томонидан шудгорланиб экин майдонига айлантирилган. Шудгорланган ерларга яқин бўлган Қоратухум қишлоғи яқинидаги ёдгорликлардан бирида Бухоронинг VII – VIII асрларга тааллуқли паст навли кумуш тангалар хазинаси топилди 1 . Зарафшон воҳасидаги Иштихон туманига қарашли Орлот қишлоғидаги Қўрғонтепада чорвадор жамоаларга мансуб қабрлар конструкцияси, дафн этиш урф – одати, оловга сиғиниш излари, сопол идишларнинг шакли ва нақшлари, марҳумнинг антропологик тузилиши каби ҳолатлар андронова жамоаларининг хусусиятларига ўхшаб кетади. Саганак дарёсидан 60 – 70 м баландликда 1 Пугаченкова Г.А. Карасев В.А. Савчук С.А.//Работы Мианкалской групы. Археологические открытия 1981 года. –Москва, 1983. –С.463 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 39 кўтарилган биринчи террассадан бир қанча қабристонлар қайд қилинган. 2 Г.А.Пугаченкова бу ерда эҳтимол бир пайтлар ҳақиқатан қўриқчи пости бўлгандир, балки шоҳ қабри ёки қабила бошлиғи дафн этилган, атрофига оила аъзолари кўмилгандир деб ёзади 3 . Аслида бу ерларда кўчманчи қабилалар яшаганлиги аниқ. Изланишлар натижасида олима бир нечта қабрларни очиб ўрганади. Афсуски қабрлар талон тарож қилинганлигини ёзади. Қолган қабрлар ҳақида шундай дейди: “Бу ерда турли даврларга оид учта қабр бор. Биринчидан, тўғри бурчакли дромос (2х1 м) чуқурликка туширилиб, шимолий – жанубий чизиқ бўйлаб ғарбга бироз оғиш билан йўналтирилган. Унинг шарқий деворида бир хил узунликдаги, кенглиги 1,3 м ва баландлиги 1 м бўлган, шифти афтидан текис гумбаз шаклида бўлган дафн хонаси ён камера сифатида жойлаштирилган. Бир неча суяк қолдиқлари бўлиб, улар асосида 30-35 ёшли эркак ва 10-12 ёшли ўсмир дафн этилгани аниқланди. Сон суякларининг ҳолатига кўра эркакнинг боши шимолга қаратиб ётганлигини кўрсатади. Полда чириган қамиш бўйра излари топилган 4 . Қабрларни ўрганиш асосида бу ердан найзаларнинг темирдан қилинган учбурчак ўқ учлари, узун қилич, ханжар ва темир пичоқлар билан биргаликда учта кичик олтин тақинчоқлар ва чириган матонинг тилла иплари топилган 5 . Миёнқол воҳасидан топилган Қўрғонтепадан қадимда кўчманчи чорвадорларнинг бу ерга кириб келиб яшаганлигини тасдиқлайди. О.В.Обельченко сармат қабилаларини Бухоро Суғдига кириб келишини мил. авв. II асрнинг иккинчи ярмида юечжиларнинг Ўрта Осиё ички вилоятларига кириб келиши билан боғлайди 6 . Лекин сарматлар Ўрта Осиё ҳудудларига унгача, юечжилардан аввалроқ, қуйи Сирдарё орқали Арис ва Тошкент воҳасига кириб келиб, Қовунчи маданиятини таркиб топишида фаол қатнашган эдилар 7 . 2 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля... –С.122 3 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля –С.122 4 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля... –С.123 5 Ўша асар... –С.124-125 яна қаранг: Г.А. Пугаченкова. В.А. Карасев. С.А. Савчук.//Работы Мианкалской групы... –С.464 6 Обельченко О.В. Лявандакский могилник. ИМКУ, вып II. –Ташкент, 1961. –С.173-176 7 Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи... –Б. 331 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 40 Қўрғонтепадан топилган қилич ҳам I-II асрларга оид “Сармат” 8 маданиятига тегишли 9 . Темир даври бошларида Орол бўйлари, Қозоғистон чўллари, Қора денгиз бўйлари, Каспий орти ва жанубий Сибир ҳудудлари даштларида кўчманчи чорвадор қабилалари истиқомат қилишган. Ёзма манбаларда кўрсатилишича, булар киммерий, скиф, сак, массагет, савромат, сармат қабилалари бўлган 10 . Ёзма ва моддий манбаларда уларнинг турмуш тарзи ва урф-одатлари ҳақида тўлиқ маълумот берилган. Кўчманчи қабилалардан моддий ёдгорлик сифатида мозор-қўрғонлар сақланиб қолган. Зарафшоннинг ўрта ва қуйи оқимидаги ҳамда Моҳандарё ўзанидаги қабр ва мозорқўрғонлардан топилган моддий маданият намуналари андронова жамоаларига оид топилмалар билан деярли бир хиллиги, бу маданиятга тааллуқли чорвадор қабилаларнинг шимолий дашт минтақаларидан Ўрта Осиё деҳқончилик воҳаларига келиб жойлашганлиги тўғрисидаги илмий фикрларни тасдиқлайди 11 . Қўрғонтепанинг иккинчи тепалиги биринчи тепаликдан ғарбда жойлашган. T.Xoжаев таърифига кўра бу ерда иккита 30-35 ёшдаги эркак ва 20-25 ёшли аёл скелети мавжуд. Иккала скелет ҳам бузилган, суяклар аралаш ҳолатда ва тўлиқ сақланмаган. Эркак боши шимоли-шарққа, аёлники ғарбга қаратиб ётқизилган. Талончилик натижасида дафн инвентарининг фақат бир қисми сақланиб қолган, аммо улар ранг-баранг ва ифодали 12 . Кириш эшиги ёнида бир тутқичли кўза ётарди. Шунингдек у ерда темир пичоқнинг иккита бўлаги ва суяк камон қопқоқларининг парчалари, безатилган узун тор ханжар. 16та тўртбурчак темир плиталар, уларнинг баъзиларида олтин фалга бор. Марказда 21та темир учбурчак ўқ учлари ётарди. Суяк плиталари полга ўрнатилган-иккита катта ва учта кичик ўйилган тасвирлар билан топилган. Шимолий ғарбий қисмида пол майдонида 8 Кўчманчи эронийзабон қабилалардан ташкил топган қадимги халқ. Милоддан аввалги IV асрдан милодий биринчи асрларгача Дунайдан Орол денгизигача ҳамда Евроосиёнинг дашт зонасида яшаган. 9 Пугаченкова Г.А. Карасев В.А. Савчук С.А. //Работы Мианкалской групы... –С464 10 Эгамбердиева Н. Археология. –Тошкент. 2011. –Б 114. 11 Пардаев М.Ҳ., Ф.Э.Тошбоев Сўғд цивилизацияси тизимида кўчманчи чорвадор халқларнинг ўрни.//Самарқанд шаҳрининг умумбашарий тараққиёт тарихида тутган ўрни. ЎзРФА –Тошкент: Фан, 2007. –Б.57 12 Пугаченкова Г.А. Древности Мианкаля... -С.127 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 41 бир парча излар қайд этилган мато (1,2х 0,8м), тилла иплар билан тикилган. Катага кириш эшиги икки қатор пишиқ ғишт (40х20х10 см) билан тўсиб қўйилган ва бу блокнинг ташқи томони лой билан қопланган. Кириш эшиги олдида, дромоснинг айтиб ўтилган чуқурчасига иккита ўлик ит қўйилган эди, скелетлари бутунлай сақланиб қолган эди. Улар бошларини чиқишга, юзлари ва оёқларини бир-бирига қаратиб ётардилар. Уларнинг орасидан уч пичоқли ўқ учи топилди 13 . Қадимги кишиларнинг вафотидан сўнг, у дунёда яшаши ҳақидаги тасаввур кенг ёйилган. Шу тасаввур асосида, марҳумни нариги дунёда кузатиш маросимида кўплаб амаллар қўлланган ва унинг учун барча қулайликлар яратилган. Бу ҳолат, очиб ўрганилган мозор қўрғонларда қабрга, марҳумнинг ҳаётлигида ишлатган уй-рўзғор буюмлари, кийим-кечаги, қурол-яроғи, безаклари ва у дунёда истеъмол қилиши учун идишларга ҳар хил таомлар солиб қўйилишида намоён бўлади. Тўла-тўкис ва ниҳоятда тартиб билан адо этилган дафн маросимларида асосий вазифа, дафн иншоотлари (гўр тузилишлари), дафн этиш усуллари (кўмиш, куйдириш ва б.) ва марҳум билан бирга қўйиладиган буюмларга қаратилган 14 . Бу маросимда, айни пайтда марҳум руҳидан қўрқиш ва унинг – ўликлар мамлакатидан қайтмаслиги чораси ҳам қўлланганки, бунинг учун оловли тўсиқ ясаш, ёки унинг рамзий ифодаларини қўллаш ва қабрни ниҳоятда мустаҳкам – чуқур қилиб қазиш ва устини шу ердаги тупроқдан баланд қилиб (қўрғон) кўтариш каби амаллар бажарилган 15 . Миёнқол чорвадорлари вафот этган кишини нариги дунёдаги абадий – ҳаётга кузатишда, турли хил амаллар билан поклаб, тириклигида шуғулланган касб-кори билан боғлиқ буюмлар ва ҳаётий фаолиятида муҳим аҳамият касб этган ва кейинчалик илоҳийлаштирилган жониворлар, ёки уларнинг баъзи аъзолари (баъзан рамзлари)ни қўшиб дафн этиш ҳам кенг ёйилганлигини кўрсатмоқда. Хусусан вафот этган одам билан итни биргаликда дафн этиш мил. 13 Ўша асар... -С.129 14 Матбобоев Б.Х. Фарғона водийси аҳолисининг илк ўрта асрлар даври диний қарашларини дафн маросимларида акс этиши (Мунчоқтепа мисолида) // ЎММТ Тошкент, 2006. –Б.156. 15 Тошбоев Ф. Уструшона қадимги халқларининг ит ва бўри билан боғлиқ дафн маросимлари.// Марказий Осиё тарихи ва археологияси муоммолари. 2 қисм. –Самарқанд, 2018. –Б.81 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 48 2. Burnes Alexandr. Travels into Bukhara:being account of a journey from India to Cabool, Tartary and Persia; a voyage on the Indus, with presents from the king of Great Britain; performed under the orders of the supreme government of India, in the years 1831,1832 and 1833 by lieutant Alexandr Burnes; Volume I,II,III. London. 1834. 3. Холов В.Ўзбекистон миллий кутубхонаси нодир нашрлар фонди адабиётларининг мамлакатимиз тарихини ўрганишдаги ахамияти. 4. Эшов Б.Ж. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. Биринчи китоб.–Тошкент: Янги аср авлоди, 2019. 5. Тураев Ш. Ўрта аср Европа сайёҳлари асарларида Ўрта Осиё тарихи ва маданиятининг ёритилиши. Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация.–Қарши. 2022 йил 6. Ҳамраев С. ХХ асрнинг 20 – 50 йилларидаги тадқиқотларда Бухоро ва Россия дипломатик муносабатлари тарихи. Т.: Ўтмишга назар. № 6 2021. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 49 DOI: https://10.5281/zenodo.17270806 ПОЛИМЕР-КРЕМНЕЗЕМ НАНОКОМПОЗИЦИЯЛАРИ СИНТЕЗ, КИНЕТИКА ВА СПЕКТРОСКОПИК ХУСУСИЯТЛАРИ Xoshimov Shaxrom Mansurjon o‘g‘li O‘zRFA Umumiy va noorganik kimyo instituti doktoranti Email: [email protected] Niyazova Dilnoza Baxtiyorovna Toshkent davlat tibbiyot unversiteti assistenti Email: [email protected] Abdikamalova Aziza Baxtiyarona O‘zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti, b.i.x., t.f.d., prof. Eshmetov Izzat Do‘simbatovich O‘zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti, Kolloid kimyo va sanoat ekologiyasi laboratoriyasi mudiri, t.f.d., prof. АННОТАЦИЯ Ушбу мақолада хитозан-кремнезем асосидаги нанокомпозицион материалларни золь-гель усулида синтез қилиш жараёнлари ўрганилди. Синтезланган намуналарнинг ИҚ-спектроскопияси таҳлил қилиниб, хитозаннинг амин ва карбонил гуруҳлари ҳамда кремнеземнинг силанол гуруҳлари ўртасида ковалент ва водород боғлари ҳосил бўлиши аниқланди. Зольгель жараёнининг кинетик хусусиятлари турли концентрациялар ва температураларда гравиметрик усулда тадқиқ этилди. Олинган натижалар хитозан-кремнезем нанокомпозитларининг гел ҳосил бўлиш вақти ва жараёнга спиртлар таъсирини очиб берди. Тадқиқот натижалари нанотехнологиянинг “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 50 биотехнология, тиббиёт, сенсор қурилмалари ва хроматография соҳаларида амалий қўлланилиши мумкинлигини кўрсатади. Калит сўзлар: Хитозан, кремнезем, нанокомпозит, золь-гель жараёни, ИҚспектроскопия, гибрид материаллар, водород боғлари, кинетика. Хозирги кунда нанотехнологияга бўлган қизиқиш ортиб бормоқда. Бу эса янги ёндошувлар ёрдамида яхшиланган хоссали техника, биотехнология, кимё, тибиёт, оптика, механика ва бошқа кўплаб сохаларда мухим хисобланган гибрид материаллар жумладан, катализаторлар, хроматогафия учун адсорбентлар, керамикалар, химоя қопламлар, сенсорлар, ғовак материаллар, композицион материаллар олиш имконини беради [1]. Шунинг учун хам хозирги кунда полимер-кремнезем материаллар бутун дунеда инновацион нуқтаи назардан қаралмоқда. Нанокимёвий тадқиқотларнинг асосий мавзуси нанозаррача ва унга мувофиқ келувчи системалардир [2]. Кейинги ўн йилликда ўз таркибида ноорганик наноўлчамли структураларга эга композит полимер материалларни олиш шароитини мувофиқлаштириш ва синтез қилиш усулларини тадқиқ қилиш шунингдек, уларнинг хоссаларини ўрганиш жадал ривожланмоқда [3]. Нанокомпозит материаллар хозирги оптика ва оптиэлектроникада, микроэлектроника, катализда, сенсорли курилмаларда [4-7], биотехнология ва медицинада, упаковкаловчи материалар ишлаб чиқаришда , қурилишида [8-11]. Золь-гель технологияси, жумладан, полимер эритмалари иштрокида кремней алкоксидларини гидролитик поликонденсация золь-гель жараёни уларни олиш учун қулай усул хисобланади. Бундай материаллар органик ва ноорганик полимерларга хос тузилиш ва комплекс хоссаларга эга бўлиши мумкун. Золь-гель жараёнининг ўзи ажралиб чиқаётган ва экологик жихатдан хавфсиз хисобланади. «Нанодисперс кремнезем » атамаси табий учрайдиган (кварц) ёки техник фаолияти жараёнида яратилган (аэрозол, гидрогель,сликогель) турли туман хар-хил кўринишдаги дисперс кремнезем (золлар, геллар суспензиялар ва х.к)ларни бирлашмасидир. Нанодисперс кремнезем-нинг энг муҳим номёндаларига золлар (қаттиқ дисперс фаза ва суюқ “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 51 дисперсион мухитдан ташкил топган ультрамикроген дисперс системалар), Броун харакатида қатнашувчи заррачаллар киради [12]. Шу ўринда таъкидлаб ўтиш жойизки, «гибрид» ва нанокомпозит тушунчалари бир-биридан фарк қилади. Нанокомпозит –гетероген материал бўлиб, органиу полимерлар ва неорганик материалнинг аралашиши натижасида олинади. Унинг ўлчами 100нм дан катта бўлади. Гибрид эса гомоген материал бўлиб, органик полимерлар ва неорганик перекурсорларнинг молекуляр даражада таьсирлашиши жараёнида хосил бўлади. Ўзининг ўлчами эса 100 нм дан кичик бўлади. Композицион материаллар турли хоссаларга эга бўлган компонентлар аралашмасидан олинадиган суний материаллардир. Компонентлардан бири матрица (асос) бўлса, бошқаси мустахкамловчи (тола, заррачалар) хисобланади. Матрица сифатида полимерлар, метал, керамикава углеродли материаллар ишлатилади. Мустахкамловчи вазифани шиша, бор, углерод толалари, органик тола, ипсимон кристалларнинг толалари бажаради [13-14]. Синтезланган хитозан-кремнезем композицион материал наъмуналарининг ИҚ-спектроскопияси 1-2 мг наъмунани тортиб олиб, доимий массага келгунича қуритилди ва секинлик билан 20 мг камдисперс КБр ёрдамида аралаштирилди ва массаси 80 мгли таблетка ҳолига келгунича қуритилди. ИҚ-спектроскоп чўқилари 400-4000 тўлқин узунлиги интервалида, 4 cм-1 ўтказилди. ИҚ спектроскопияси орқали композитсион материалларнинг бир нечта наъмуналари, ҳамда тут ипак қурти хитозани ва кремнезем прекурсорлари спектрлари олинди. Хитозан-кремнезем композицион материалининг ҳосил бўлиш кинетикасини лаборатор реакторда ўтказилди. Кинетикаси гравиметрик усулда ўлчаниб жараён шароитларини ва бошланғич компонентларнинг таркибини ўзгартириш билан бошқариш мумкин. Синтез жараёнга консентрация ўзгаришининг таъсирини ўганиш учун қуйидаги (ТЭОС/ Хитозан ) 5:1 (3); 7:1 (2); 10:1 (1); (ТЭОС/ Хитозан/глицерин ) 5:1:1 (4); 7:1:1 (6); 10:1:1 (5) “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 52 нисбатларни ўрганилди. Олинган реакцион аралашмаларни дистилланган сувда бир неча марта ювиб, ҳавода қуритилди. 1-жадвал. Гель хосил бўлиши вақтининг ТЕОС таркибига боғлиқлиги ТЭОС/Хз, моль/моль Гель хосил бўлиш вакти, мин. ТЭОС/хз ТЭОС/хз / глицерин 5:1 30 7:1 19 10:1 16 5:1:1 18 7:1:1 18 10:1:1 25 2-жадвал. Турли температураларда гель хосил бўлишини ТЭОС миқдорига боғлиқлиги Т°С ТЭОС:ХЗ 0 25 50 75 2:1 42 38 30 28 4:1 26 18 12 10 6:1 22 15 10 8 7:1 20 14 9 7 8:1 18 13 7.5 6 10:1 12 9,5 7 6 11:1 11 7 6 5 12:1 10 7 6 5 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 53 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 0 2 4 6 8 10 12 CTEOS t,min 1-расм. Гель ҳосил бўлиш вақтининг ТЭОС концентрациясига боғлиқлиги. 4-расмдаги графикда ТЭОС концентрациясининг гель ҳосил бўлиш тезлигига боғлиқлиги келтирилган бўлиб, хитозан қанча кўп бўлса гел ҳосил бўлиш жараёни шунчалик секин бўлишини кўриш мумкин. Хитозан концентрацияси ошиши билан жараённинг секинлашиш сабабини хитозан макромолекуласи кремнезем заррачаларига экранланловчи таъсир қилиши, яъни кремнезем тўри ҳосил бщлиши сабабли золь заррачаларини яқинлашишига тўсқинлик қилиши билан тушунтириш мумкин. Бироқ, бундай эритмаларни турли хил спиртлар таъсирида гелланиш вақтини сезиларли ошириш ёки камайтириш мумкин. Мисол тариқасида этиленгликол қўшилган наъмунани келтиришимиз мумкин. Унда гелланиш спирт иштирокисиз 7 минутда, спирт билан эса 13 минутда содир бўлади . 500750100012501500175020002500300035004000 cm-1 88 90 93 95 98 100 103 105 108 %T 3726,47 3621,35 2348,33 2309,76 2159,31 2028,15 1647,21 1544,02 1054,10 961,51 796,60 697,27 670,26 648,08 625,90 584,43 552,61 536,21 503,42 484,13 Atmosphere Correction 1 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 54 2-расм. Синтез қилинган нанокомпозицион материалларнинг ИҚ спектрлари: хитозан-кремнезем (1,3); (5,6) глицерин иштирокидаги хитозан-кремнезем. Хитозан-кремнезем нанокомпозицион материалларининг спектрлари 1064 см-1 ва 794 см-1 орасида валент тебранишларни ҳосил қилганлиги хитозан ва кремнезем спектрларига мос келади, аммо 3389 см-1 ва 965 см-1 сохадаги чўққи интенсивлигининг кескин камайганлиги хитозан билан кремнеземнинг поликонденсация рекцияси ҳисобига ковалент боғлар ҳосил бўлганини кўрсатади. 3252 см-1 сохада кичик чўққи бўлиб, бу чўққи хитозандаги амин гуруҳини характерловчи чўққи эканини кўрсатади. Бир қанча фарқли спектрлар хитозан-кремнезем композицион материалининг глицерин иштирокидаги наъмуналарида кўринади. Бундай ҳолатда ОН-гуруҳни характерловчи 790 см-1 сохада кичик ўзгариш кузатилиб, полимеркремезем таркибидаги ҳамма гидроксил гуруҳлар ҳам занжир ҳосил бўлишида қатнашмагани ва глицерин, таркибида ҳам бир нечта озод гидроксил гуруҳларнинг борлигини тушунтириш мумкин. Қуйидаги 6-расмда дастлабки моддалар ва аввал синтез қилинган нанокомпозицион материалларнинг ИҚ спектрлари солиштирилган [15]. Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, кремнезем ва хитозаннинг ҳамда полимеркремнеземнинг ИҚ-спектрларини солиширганда хитозаннинг карбонил гуруҳларини характерловчи 3360 см-1 ва 790 см-1 сохаларда ўзгаришлар аниқланди. Бундан силанол ва хитозаннинг карбонил гуруҳлари орасида ўзаро водород боғлари билан боғланган деган ҳулосага келиш мумкин. 500750100012501500175020002500300035004000 cm-1 75 78 80 83 85 88 90 93 95 98 100 103 %T 3271,27 2161,24 1648,17 1542,09 1419,61 1056,99 961,51 793,71 651,94 553,57 539,10 494,74 461,95 431,09 Atmosphere Correction 1 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 55 3-расм. Дастлабки моддалар ва синтез қилинган композицион материалларнинг ИҚ спектрлари: Хитозан (1); кремнезем (2); хитозан– кремнезем нанокомпозицион материали (3); глицерин иштрокидаги хитозан-кремнезем нанокомозицион материали (4). Хитозан-кремнезем наноматериалининг хосил бўлиш механизмини схематик равишда қуйидагича тушинтиришимиз мумкин. Схемадан кўриниб турибтики, функционал гуруҳларнинг ион кучини ҳисобга олса водород боғи ҳосил бўлиши бирмунча ишончлироқ. Хосил бўлаётган хитозан-кремнезем композицион материалида водород боғи, айниқса хроматографияда муҳим рол ўйнайди. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 56 Хитозан-кремнезем нанокомпозицияларининг юқорида келтирилган ИҚспектрларида 3440 см-1 сохада қалин чўққи бўлиб, водород боғлари борлигини исботлайди. Бу водород боғлар силанол гуруҳининг ОН ва хитозан молекуласининг NH2 гуруҳи орасида юзага келади. Тоза хитозаннинг ИҚ-спектрида 1650 ва 1510 см-1 сохаларида чўққи борлиги карбонил амид гуруҳининг валент тебранишидан ҳосил бўлган. Шу билан бирга хитозан-кремнезем композитсион материалининг ИҚ-спектрида нисбатан калта тўлқинли соха (1600 ва 1580 см-1), хитозаннинг карбонил амид гуруҳлари ва силанол гуруҳлари орасида водород боғлари борлигини исботлайди. Синтез жараёнининг кинетикаси темплат иштирокидаги ва темплатсиз усулларда ўрганилди. Синтез қилинган намуналарнинг ИҚ-спектрлари тахлил қилинди ва хитозанинг карбонил гурухлари ва кремнеземнинг силанол гурухлари орасида водород боғлари мавжуд деган хулоса чиқарилди. n NH C CH3 O O O OH OHOO NH2 + Si(OC2H5)4 CH3COOH CH2 O OO O Si NH2O O O O O O NH2O O O OSi HO O OO O Si NH2 O O OH O + H - O HO OO O OO O Si O CH3 NH C H OH OH OH OH OH “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 57 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ: (REFERENCES) 1. Сайиткулов Ш.М., Мухамадиев Н.К., Саидов Х.М. Хроматография учун маҳаллий хомашёлардан золь-гель технология бўйича сорбентлар олиш. //“XXI аср – интеллектуал авлод асри” шиори остидаги ҳудудий илмий-амалий анжумани. –Навоий. -13-14 июнь, 2014 й. - 218-220 бетлар. 2. ЛисичкинГ.В., Фадеев Ф.Ю., СерданА.А., Нестеренко П.Н., Минга-левП.Г., Фурман Д.Б. Химия привих поверхностных соединений / Под ред. Г.В. Лисичкина-М: Физматлит, 2003.592 с, //-2003. 3. Мелихов И.В. /Тенденции развития нанохимии// Рос.хим.ж. (Ж.Рос.хим.обва им Д.И. Менделеева), 2002,Т.ХL VI,№ 5, 7-14с. 4. Чвалун С.Н. /Наноструктурированные полимерные гибридные материалы // М: НИФХИ Труды VII сессии «проблемы и достижения физико-химической и инженерной науки в облости наноматериалов. 2002, т.2. 158-184с. 5. Булатова Р.Р., Бакеева И.В./ Нанокомпозитные гели // Вестник МИТХТ, 2011, т. 6, N1, 3-21с. 6. Hoffman A.S., De Rossi D., Kajiwara K., Osada Y., Yamauchi A./ Poiymer gela. Fundamentals and biomedical applications. –New York. Pienum Pres, 1991, h.289297. 7. Иванчев С.С., Озерин А.Н /Наноструктуры в полимерных системах // Высокомолекулярн. Соединения. Сер. Б. 2006. Т.48, №8, 1531-1544 с. 8. Помогайло А.Д., Гибридные полимер-неорганические нанокомпозиты. // Успехи химии, 2000, Т.69, №1, 60-89с. 9. Д.В. Капустин, В.П. Зубов. Синтез многоцелевых фторполимер и полианилинсодержащих нанкомпозитов и их применение в биосепарауии, биоанализе и диогностике. // Вестник МИТХТ, 2011, т. 6, № 5.с. 21-46. 10. Sorrentino A., Gorrasi G., Vitoria V./ Potential perspectives of bionanocomposites for food packaging applications// Trends Food Sci. Technol. 2007. V.18., p. 84-95. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 64 This study aims to bridge a gap between linguistic pragmatics and criminal profiling by analyzing how imperative utterances function as psychological triggers and indicators. Recognizing and interpreting these speech acts through a socialpsychological lens can enhance both the efficiency and ethical quality of investigative procedures. 2. THEORETICAL FRAMEWORK The theoretical foundation of this study is grounded in Speech Act Theory (Searle, 1969), Forensic Linguistics (Coulthard & Johnson, 2010), and Social-Psychological Typologies (Eysenck, 1964; Cloninger, 1987). Imperative speech acts—commands, directives, and warnings—are viewed as pragmatic tools that function beyond surface meaning. These utterances often provoke cognitive-emotional reactions, which, when systematically analyzed, can reveal underlying personality types. This research also draws on Transactional Analysis (Berne, 1961), where language use reflects ego states (Parent, Adult, Child) and interpersonal dynamics. Within the context of investigative interviews, imperatives can activate defense mechanisms or compliance behaviors, offering a window into the suspect’s psychological profile. 3. METHODOLOGY This study applies a qualitative discourse analysis approach, focusing on real or simulated investigative interview transcripts.A corpus of 30 interviews involving suspects of varying psychological backgrounds was analyzed. The selection criteria emphasized: -Presence of direct and indirect imperative speech acts. - Detectable emotional/verbal responses (e.g., resistance, submission, confusion). - Availability of basic psychological assessment data (where possible). Each transcript was coded for: 1. Imperative form (explicit command, mitigated request, coercive threat). 2. Response pattern (verbal compliance, silence, argumentative deflection, emotional reaction). 3. Psychological inference (based on response style and typology frameworks such as MBTI, Eysenck, or Big Five). “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 65 The analysis employed NVivo software for thematic coding and correlation mapping. Findings were validated through expert evaluation by forensic psychologists and interview trainers. 4. FINDINGS AND ANALYSIS The analysis revealed clear patterns between types of imperative speech acts and the psychological responses of interviewees. Key findings include: 1. Direct commands often triggered defensive or resistant reactions among individuals with high levels of dominance or impulsivity. 2. Mitigated imperatives produced cooperative responses in introverted or anxious individuals. 3. Coercive imperatives resulted in emotional reactions such as fear or silence. 4. Linguistic markers correlated with specific psychological profiles. 5. A typology-matching model was developed to guide communication strategies. These findings suggest imperative delivery should be tailored to interlocutors’ psychological types. 5. DISCUSSION Imperative speech acts serve a dual function: exerting control and uncovering psychological information. Used appropriately, they improve interview efficacy and reduce resistance. This research integrates linguistic and psychological insights to aid profiling and proposes models for adaptive communication. 6. CONCLUSION This study confirms that imperative speech acts are valuable tools for psychological profiling in investigative interviews. Understanding the interplay between linguistic form and psychological response enhances interrogation outcomes while respecting legal and ethical standards. 7. PRACTICAL RECOMMENDATIONS 1.Train investigators in psycholinguistic principles for adaptive communication. 2. Develop profiling guides linking imperative types to psychological traits. 3.Integrate linguistic analysis tools in investigative software. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 66 4. Use ethical, psychologically appropriate imperative strategies to ensure valid responses. REFERENCES: 1. Berne, E. (1961). Transactional Analysis in Psychotherapy. Grove Press. 2. Cloninger, C. R. (1987). A systematic method for clinical description and classification of personality variants. Archives of General Psychiatry. 3. Coulthard,M.,& Johnson,A.(2010).An Introduction to Forensic Linguistics. Routledge. 4. Eysenck, H. J (1964). Crime and Personality. Methuen. 5. Searle, J.R.1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge University Press. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 67 DOI: https:// “QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORINING INVESTITSION HOLATI VA IQTISODIY O‘SISHGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI” Durdona Beknazarova ANNOTATSIYA Ushbu tezisda O‘zbekistonda qimmatli qоg‘оzlar bоzоrining hozirgi holati, uning takomillashuvi, investitsion muhiti va iqtisodiy rivojlanishga samaradorligi tadqiq qilingan. Jahon tajribalari tayangan holda qimmatli qоg‘ozlar bоzоrining ishlash mexanizmlari yoritilib, milliy bozor istiqbollari ochib berilgan. Kalit so‘zlar: qimmatli qog‘ozlar bozori, investitsion muhit, iqtisodiy o‘sish, milliy bozori. KIRISH Qimmatli qog‘ozlar bozori har bir milliy iqtisodiyotning moliyaviy mexanizimida dolzarb sanaladi. Bu investitsiyalarni yo‘naltirishda, korporativ boshqaruvni samaradorligini oshirish va iqtisodiy barqarorlikni yaratishda ustuvor vosita hisoblanadi. Ilg‘or mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, qimmatli qog‘ozlar bozori iqtisodiy barqarorlikni taminlovchi bosh drayverlaridan biridir. Shu tufayli, O‘zbekistonda kapital bozorini modernizatsiya qilish va uni global me’yorlarga integratsiyalash masalasi dolzarbdir. ASOSIY QISM Hozirgi kunda mamlakatimizda moliyaviy aktivar bozorini tartibga soluvchi me’yoriy asoslar takomillashmoqda. Qimmatli qog‘ozlar emissiyasi miqdori ko‘payib, fond birjasi amaliyoti yanada kengaymoqda. Respublika stat.uz ma’lumotlariga ko‘ra, so‘ngi besh yilda korporativ obligatsiyalar soni yiliga o‘rtacha 20% ga oshgan hamda aksiyadorlik jamiyatlari hajmi 12 foizga o‘smoqda . Mazkur o‘zgarishlar iqtisodiy “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 68 taraqqiyotni rag‘batlantirishga, korxonalar uchun qo‘shimcha moliyaviy resurslarni shakllantirishga hamda investitsion infratuzilmani yaxshilashga xizmat qilmoqda. Biroq, ayrim muammolar ham mavjud: aholining moliyaviy savodxonligi yetarlicha emas, investorlar uchun likvidlik past, innovatsion moliyaviy instrumentlar esa cheklangan. Shunga qaramay, derivativlar va fondlarni qo‘llash, elektron savdo mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish hamda moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish orqali kapital bozorining samaradorligini takomillashtirish mumkin. XULOSA Qimmatli qog‘ozlar bozori O‘zbekiston iqtisodiy o‘sishida muhim sanaladi Bozor holatini bundanda ko‘tarish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif etiladi: 1. Aholining moliyaviy savodxonligini oshirish hamda investitsion madaniyatini o‘stirish. 2. Qimmatli qog‘ozlarga kapital kiritishni osonlashtirish orqali elektron savdo platformalarini ko‘paytirish. 3. Xalqaro amaliyotga mos moliyaviy mexanizmlarni (derivativlar, investitsion fondlar, obligatsiyalar) tadbiq etish. 4. Xorijiy investorlar uchun kafolatlarni riko‘paytirish va barqaror huquqiy holatni yaratib berish. Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv mexanizmlarini yanada barqarorlashtirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Sharipov A. “Moliyaviy bozorlar va investitsiyalar.” Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 2. Stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy sayti. 3. Mishkin F. “The Economics of Money, Banking, and Financial Markets.” Pearson, 2020. 4. Levine R. “Financial Development and Economic Growth: Views and Agenda.” Journal of Economic Literature, 1997. 5. Fama E. “Efficient Capital Markets: A Review of Theory and Empirical Work.” Journal of Finance, 1970. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 69 TABLE OF CONTENTS Sr. No. Paper/ Author 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 70 16 17 18