СИЁСИЙ МАДАНИЯТ ВА УНИНГ ЖАМИЯТ ТАРАҚҚИЁТИГА ТАЪСИРИ

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 70 DOI: https://10.5281/zenodo.17271417 СИЁСИЙ МАДАНИЯТ ВА УНИНГ ЖАМИЯТ ТАРАҚҚИЁТИГА ТАЪСИРИ Мамбетназарова Алтыншаш Абатовна Қорақалпоғистон тиббиёт институти “Ўзбек тили, тиллари ва ижтимоий фанлар” кафедраси ассистенти E-mail: [email protected] АННОТАЦИЯ Мақолада сиёсий маданиятнинг назарий асослари, турлари ва унинг жамият тараққиётига таъсири таҳлил этилган. Муаллиф сиёсий маданиятнинг демократик жараёнлар ривожланишида, қонун устуворлигини таъминлашда ва давлат-жамият муносабатларини мустаҳкамлашдаги ўрнини ёритади. Калит сўзлар: сиёсий маданият, фуқаролик маданияти, демократия, сиёсий жараён, ҳуқуқий онг, ижтимоий адолат. АННОТАЦИЯ В статье анализируются теоретические основы, типы политической культуры и её влияние на развитие общества. Автор раскрывает роль политической культуры в развитии демократических процессов, обеспечении верховенства закона и укреплении отношений между государством и обществом. Ключевые слова: политическая культура, гражданская культура, демократия, политический процесс, правовое сознание, социальная справедливость. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 71 ABSTRACT The article analyzes the theoretical foundations, types of political culture, and its impact on the development of society. The author highlights the role of political culture in the advancement of democratic processes, the rule of law, and the strengthening of relations between the state and society. Keywords: political culture, civic culture, democracy, political process, legal consciousness, social justice. Ҳар қандай давлат ва жамиятнинг барқарор ривожланиши фақат иқтисодий ва ижтимоий омилларга эмас, балки аҳолининг сиёсий онги ва сиёсий маданиятига ҳам бевосита боғлиқдир. Сиёсий маданият – бу жамият аъзоларининг давлат ва сиёсий жараёнларга муносабати, уларнинг сиёсий фаоллиги, сиёсий билим ва қадриятларини қамраб олган тизимдир. Сиёсий маданият тушунчаси ва унга бериладиган таърифлар Жамият тараққиётида сиёсий маданият муҳим ўрин эгаллайди. Унинг даражаси фуқароларнинг сиёсий жараёнлардаги иштироки, давлатга муносабати ва демократик қадриятларнинг жамиятда қай даражада шаклланганини кўрсатади. Сиёсий маданият фақат сиёсий жараёнларнинг бир қисми эмас, балки жамиятдаги ижтимоий барқарорлик, ҳуқуқий маданият ва маънавий-ахлоқий қадриятлар билан узвий боғлиқдир. Сиёсий маданият тушунчасига келсак куп мисолларни келтирсак булади, масалан “Сиёсий маданият” атамаси илк бор Ғарб сиёсатшунослигида кенг қўлланилган. Г. Алмонд ва С. Верба 1963 йилда чоп этилган “The Civic Culture” асарида сиёсий маданиятни “фуқароларнинг сиёсий тизимга ва сиёсий жараёнларга муносабатида ифодаланадиган ориентациялар, қадриятлар ва урф-одатлар йиғиндиси” сифатида таърифлайдилар.Сиёсий маданият нафақат давлат тузумига муносабат, балки жамиятнинг сиёсий онг даражаси, фуқароларнинг ҳуқуқий билими ва сиёсий фаоллигини ҳам қамраб олади. Сиёсий маданиятнинг турларига тухталсак.Олимлар сиёсий маданиятнинг қуйидаги асосий турларини ажратиб кўрсатадилар: “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 72 Патриархал сиёсий маданият:Фуқароларнинг сиёсий жараёнлардан узоқлиги, давлат ишларига аралашмаслиги билан тавсифланади. Бундай маданият кўпинча анъанавий жамиятларга хосдир. Подданий сиёсий маданият .Аҳолининг давлатга ва ҳокимиятга итоаткорлиги кучли, аммо сиёсий жараёнларда фаоллик паст бўлади. Тарихда мутлақ монархия ва авторитар тузумларда кўп учрайди. Фуқаролик сиёсий маданияти Фуқароларнинг сиёсий жараёнларда фаол иштирок этиши, қонун устуворлигини англаши ва демократик қадриятларга таянишини англатади.Замонавий демократик давлатлар тараққиёти айнан шу маданиятга асосланади. Сиёсий маданият жамият ҳаётида қатор муҳим вазифаларни бажаради:Ижтимоий барқарорликни таъминлайди. Агар фуқаролар сиёсий жараёнларда фаол иштирок этсалар, давлат ва жамият ўртасида ишонч мустаҳкамланади.Ҳуқуқий онгни юксалтиради. Юксак сиёсий маданиятга эга шахс қонунларга ҳурмат билан қарайди, ҳуқуқий маданияти юқори бўлади.Ислоҳотларни самарали қилади. Фуқаролар сиёсий жараёнларда иштирок этса, давлатдаги ислоҳотлар самарали ва барқарор амалга ошади.Демократияни ривожлантиради. Сиёсий маданиятнинг юксалиши плюрализм, фикр эркинлиги ва фуқаролик жамиятини мустаҳкамлайди. Замонавий жамиятда сиёсий маданият Ҳозирги кунда глобаллашув жараёнлари сиёсий маданиятга янги вазифалар юкламокда. Ахборот технологиялари, оммавий коммуникация воситалари ва ижтимоий тармоқлар фуқароларнинг сиёсий маданиятига кучли таъсир кўрсатмоқда. Бу эса жамиятда сиёсий билимларни ошириш, ёшлар ўртасида фуқаролик маданиятини ривожлантириш зарурлигини кўрсатади.Сиёсий маданият тушунчасини сиёсатшунослар турлича таърифлайдилар. Масалан, Г.Алмонд ва С.Верба ўз тадқиқотларида сиёсий маданиятни “фуқароларнинг сиёсий жараёнлардаги иштироки ва сиёсий тизимга муносабатида ифодаланадиган кўникмалар, қадриятлар ва ориентациялар мажмуаси” деб таърифлайди.Шу маънода сиёсий маданият фуқароларнинг сиёсий ҳаётдаги роли “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 73 ва жамиятнинг умумий сиёсий тараққиётига таъсир кўрсатади. Сиёсий маданиятнинг асосий турлари Сиёсатшунос олимлар сиёсий маданиятнинг бир неча турларини ажратиб кўрсатадилар: Патриархал сиёсий маданият – фуқароларнинг сиёсий жараёнларга деярли аралашмаслиги, давлат ишларидан узоқлиги. Подданий маданият – давлат ва ҳокимиятга итоат этувчи, сиёсий фаоллиги пас аҳоли маданияти.Фуқаролик сиёсий маданияти – фуқароларнинг сиёсий жараёнларда фаол иштирок этиши, демократик қадриятларга асосланган сиёсий онг.Сиёсий маданиятнинг жамият тараққиётига таъсири Биринчи, сиёсий маданият жамиятда барқарорлик ва ижтимоий адолатни таъминлайди. Агар аҳоли сиёсий жараёнларда фаол иштирок этса, ҳокимият ва халқ ўртасидаги ишонч мустаҳкамланади.Иккинчи, сиёсий маданият фуқароларнинг ҳуқуқий онгини шакллантиради. Бу эса қонун устуворлигини таъминлайди. Учинчи, сиёсий маданият демократия ривожланишига туртки беради, чунки у сиёсий плюрализм ва фикр эркинлигига асосланади.Тўртинчи, юксак сиёсий маданиятга эга жамиятларда ислоҳотлар тез ва самарали амалга ошади. ХУЛОСА Сиёсий маданият – жамиятнинг барқарор ривожланиши ва демократик жараёнларнинг самарадорлиги учун асосий омиллардан бири ҳисобланади. У фуқароларнинг сиёсий тизимга бўлган муносабатини, сиёсий жараёнлардаги иштирок даражасини ва ҳуқуқий онгини белгилайди.Биринчи навбатда, юксак сиёсий маданиятга эга жамиятда барқарорлик ва ижтимоий адолат таъминланади. Чунки фуқаролар сиёсий жараёнларнинг пассив кузатувчиси эмас, балки фаол иштирокчисига айланади. Бу эса давлат ва жамият ўртасидаги ишончни мустаҳкамлайди.Иккинчидан, сиёсий маданият қонун устуворлигини таъминлайди. Агар жамият аъзоларида ҳуқуқий ва сиёсий онг юксак бўлса, улар қонунларга риоя этади, давлат ва жамият манфаатларини уйғун ҳолда ривожлантиришга интилади.Учинчидан, сиёсий маданият ислоҳотларнинг самарадорлиги ва барқарорлигини таъминлайди. Фуқароларнинг сиёсий жараёнлардаги иштироки, уларнинг давлат сиёсатига таъсир кўрсатиш “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 74 имконияти демократик жараёнларнинг кучайишига ва ислоҳотларнинг ҳаётга самарали татбиқ этилишига хизмат қилади.Тўртинчидан, сиёсий маданият демократия ва фуқаролик жамиятини мустаҳкамлайди. Унда фикрлар хилмахиллиги, плюрализм, ҳуқуқ ва эркинликларга ҳурмат каби демократик қадриятлар асосий ўрин тутади. Шу боис, ҳар бир жамиятда сиёсий маданиятни юксалтириш, аҳоли, айниқса ёшлар ўртасида сиёсий саводхонлик ва ҳуқуқий онгни ошириш долзарб вазифа ҳисобланади. Бунинг учун давлат ва жамият институтлари ҳамкорликда ҳаракат қилиши, таълим муассасаларида сиёсий билим бериш тизимини такомиллаштириши зарур.Юксак сиёсий маданият – бу фақат бир авлоднинг эмас, балки бутун жамиятнинг маънавий бойлиги ва тараққиёт кафолатидир. Сиёсий маданияти юқори бўлган жамиятда демократия барқарор ва самарали ривожланади, қонун устуворлиги таъминланади ва жамият узлуксиз тараққиёт йўлидан боради. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, сиёсий маданият ва фуқаролик жамиятини шакллантириш йўлида кенг ислоҳотларни амалга оширди. Айниқса, сўнгги йилларда давлат бошқарувида очиқлик, шаффофлик ва жамоатчилик назорати принципларининг кучайиши аҳоли сиёсий маданиятини юксалтиришга катта таъсир кўрсатмоқда. Хулоса килиб айтсак, қонун устуворлиги ва ҳуқуқий онг юксалмоқда. Конституциявий ислоҳотлар, янги қонунларнинг қабул қилиниши ва суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар фуқароларнинг сиёсий ва ҳуқуқий маданиятини ривожлантиришга хизмат қилмоқда. Ёшлар сиёсий маданияти давлат сиёсатида устувор йўналишга айланган. “Ёшлар парламенти”, “Ёшлар иттифоқи” каби тузилмалар ёш авлоднинг сиёсий жараёнларда фаол иштирокини таъминлаб, уларда фуқаролик масъулияти ва сиёсий саводхонликни оширмоқда. Оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқлар жамиятда сиёсий маданиятнинг шаклланиши ва ривожланишида муҳим роль ўйнамоқда. Аҳолининг давлат сиёсатидан хабардорлиги ортиб, уларнинг жамоатчилик муҳокамаларида иштирок даражаси кучаймоқда. Фуқаролик жамияти “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 75 институтлари – нодавлат нотижорат ташкилотлар, жамоат бирлашмалари ва кенгашлар фуқароларнинг сиёсий жараёнларга таъсирини кучайтирмоқда. Бу эса давлат ва жамият ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамламоқда. Демократия ва инсон ҳуқуқлари соҳасидаги ислоҳотлар Ўзбекистонда сиёсий маданиятнинг янги босқичга кўтарилишига олиб келмоқда. Бу жараён мамлакатнинг халқаро нуфузини ошириш билан бирга, фуқароларнинг сиёсий фаоллигини кучайтирмоқда. Шунингдек, Ўзбекистон тажрибаси шуни кўрсатадики, сиёсий маданият – фақат назарий тушунча эмас, балки амалда жамият тараққиётининг асосий шартидир. Юксак сиёсий маданият жамиятда барқарорлик ва адолатни таъминлайди, демократик жараёнларни мустаҳкамлайди ва мамлакатнинг узлуксиз тараққиёт йўлидан боришига хизмат қилади. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ: (REFERENCES) 1.Almond G., Verba S. The Civic Culture. Princeton University Press, 1963. 2.Huntington S. Political Order in Changing Societies. Yale University Press, 1968. 3.Habermas J. Between Facts and Norms. MIT Press, 1996. 4.Иноятов А. Сиёсатшунослик асослари. Тошкент: Ўқитувчи, 2015. 5.Раҳмонов И. Сиёсий маданият ва фуқаролик жамияти. Тошкент: Фан, 2018.