KORXONANING IQTISODIY XAVFSIZLIGINI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 599 KORXONANING IQTISODIY XAVFSIZLIGINI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH Isakova Naima Ikramjanovna Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv texnologiyalari universiteti, PhD, dotsent https://doi.org/10.5281/zenodo.17272783 Annotatsiya. Mazkur maqolada korxonalarining iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashning nazariy va metodologik asoslari chuqur yoritilgan. Zamonaviy rivojlanish bosqichida korxonalarining iqtisodiy barqarorligi va xavfsizligini ta’minlashning ahamiyati alohida ta’kidlangan. Iqtisodiy xavfsizlik — bu korxonaning tashqi va ichki tahdidlarga qarshi barqarorlikka ega bo‘lishi, resurslarini samarali boshqarishi hamda raqobatbardoshlikni saqlab qolish qobiliyatidir. Maqolada, iqtisodiy xavfsizlikni hisobga olgan holda korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tizimining elementlarini tuzish va birlashtirish hamda korxona faoliyat yuritish va iqtisodiy xavfsizlikning hozirgi darajasini ta'minlash ishlab chiqilgan. Kalit so’zlar: iqtisodiy xavfsizlik, boshqaruv qarorlari, iqtisodiy xavfsizligini taminlash mexanizimi, ichki tahdidlar, tashqi tahdidlar, barqaror rivojlanish. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tizimi - bu korxonani tashqi va ichki tahdidlardan himoya qilishga va kelajakda ularga qarshi turish uchun noyob qobiliyatlarni shakllantirishga qaratilgan strategik, taktik va tezkor chora-tadbirlarning tizimli majmui. Korxonada iqtisodiy xavfsizlikni tashkil etishga kompleks va tizimli yondashuvgina uning to'liq ishonchli himoyasini ta'minlaydi. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash tizimining asosiy vazifalari: - korxonaning asosiy risklarini baholash va tahlil qilish; - xavf-xatarlardan qochish yoki ularning oqibatlarini qoplashda korxona xavfsizligi holatini prognoz qilish; - raqobatchilar, uyushgan jinoyatchilik va noqonuniy niyatli shaxslarning iqtisodiy razvedka tuzilmalari tomonidan korxonaga kirib kelishining oldini olish; - korxonaning virtual ma'lumotlar bazasiga jinoiy maqsadlarda kirishga qarshi kurashish; - konfidensial ma'lumotlar va tijorat sirlarini himoya qilishni ta'minlash; - korxona moddiy boyliklarining xavfsizligi; - korxona va uning xodimlarining qonuniy huquq va manfaatlarini himoya qilish; - tashqi xavfsizlik tahdidlari manbalaridan korxona va uning xodimlariga qarshi yuzaga kelishi mumkin bo'lgan jinoiy niyatlarni o'z vaqtida aniqlash; - korxona xodimlarining mumkin bo'lgan noqonuniy va boshqa salbiy xatti-harakatlarini aniqlash, oldini olish va tugatish; - korxona xodimlarini zo'ravonlik hujumlaridan himoya qilish; - korxonaning iqtisodiy xavfsizligini boshqarish tizimini samarali axborot-tahliliy ta'minlashni shakllantirish; - korxonaning iqtisodiy xavfsizligini boshqarish tizimini innovatsion qo'llab-quvvatlashni shakllantirish va jadal foydalanish; - korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash strategiyasi va taktikasi bo'yicha eng maqbul boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va qabul qilish; INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 600 - iqtisodiy xavfsizlik tizimi faoliyati samaradorligi ustidan doimiy nazoratni amalga oshirish, uning elementlarini takomillashtirish. Iqtisodiy xavfsizlik tizimi sanab o'tilgan vazifalarni, raqobat sharoitlarini, biznesning o'ziga xos xususiyatlarini, texnologik xususiyatlarini, raqobat strategiyasini, korxonaning hayot aylanish bosqichini hisobga olgan holda quriladi. Har bir korxonaning iqtisodiy xavfsizlik tizimi mutlaqo individualdir. Uning to'liqligi va samaradorligi ko'p jihatdan davlatda mavjud qonunchilik bazasiga, korxona rahbari tomonidan ajratilgan moddiy-texnika va moliyaviy resurslarga, har bir xodimning biznes xavfsizligini ta'minlash muhimligini tushunishiga, shuningdek, tizimning o'zini qurish va qo'llab-quvvatlashda bevosita ishtirok etuvchi iqtisodiy xavfsizlik tizimi rahbarining bilimi va amaliy tajribasiga bog'liq. Korxonalarning ozgina qismi iqtisodiy xavfsizlik tizimi kabi birlikni ajratadi, ko'pincha bu masalalar menejerlar, tahlilchilar va korxona xavfsizligi bilan shug'ullanadi. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tizimini qurish tamoyillarga rioya qilish asosida amalga oshirilishi kerak[1]: qonuniylik, fuqarolarning huquq va erkinliklari, maxfiylik, kuchlar va mablag'lardan kompleks foydalanish, ilg'or moddiy-texnika jihozlari, korporativ odob-axloq qoidalari, davlat organlari bilan muvofiqlashtirish va o'zaro hamkorlik. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tizimining asosiy elementlariga tijorat sirlari va maxfiy ma'lumotlarni himoya qilish, kompyuter xavfsizligi, ichki xavfsizlik, binolar va inshootlar xavfsizligi, jismoniy xavfsizlik, aloqa xavfsizligi, xo'jalik va shartnomaviy faoliyat xavfsizligi, tovarlar va shaxslarni tashish xavfsizligi, reklama, madaniy, ommaviy tadbirlar xavfsizligi, biznes uchrashuvlari va muzokaralar xavfsizligi, ekologik xavfsizlik, yong'in xavfsizligi va tahliliy ishlar. texnik va texnologik xavfsizlik, xodimlar xavfsizligi, sanoat xavfsizligi, moliyaviy xavfsizlik, soliq xavfsizligi, kuch xavfsizligi kiradi. Tijorat siri — davlat siri boʻlmagan, ishlab chiqarish, texnologiya, moliya, boshqaruv jarayonlari va tashkilotlar yoki korxonalarning boshqa faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan, oshkor etilishi, chiqib ketishi va ruxsatsiz kirishi ularning manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan maʼlumotlardir. Korxonaning iqtisodiy xavfsizlik tizimi sxematik tarzda 1-rasmda ko'rsatilgan. 1-rasm. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tizimi Korxonani yanada rivojlantirishni boshlash uchun, faoliyat uchun mablag'lardan tashqari, uning iqtisodiy xavfsizligini joriy ta'minlash uchun mablag' ajratish kerak. Rivojlanish jarayonlari boshlanishi bilanoq, tizimning tezroq harakatlanishi va zaiflashishi tufayli xavf Korxona faoliyati uchun resurslar Xo'jalik korxonalarini joriy ta'minlash resurslari Korxonaning potentsial iqtisodiy xavfsizligi uchun resurslar Korxonaning ishlashi Korxonaning samarali ishlashi Biznesni rivojlantirish Kelajakda iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash uchun imkoniyatlarni yaratish Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tizimining elementlarini tuzish va birlashtirish INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 601 doimiy ravishda oshib boradi. Korxona rivojlanadi, buning natijasida u ko'proq foyda oladi, ammo ko'paytirishni kengaytirish va iqtisodiy xavfsizlikning etarli darajasini ta'minlash uchun ko'proq mablag'lar kerak bo'ladi. Bunday holatlar, shuningdek, korxona rivojlanish jarayonida raqobatdosh korxonalarning bozor o'rnini yoki uning bir qismini egallashi bilan bog'liq, bu allaqachon katta xavf hisoblanadi. Agar korxona faoliyat yuritish va iqtisodiy xavfsizlikning hozirgi darajasini ta'minlash uchun mablag'lardan tashqari, iqtisodiy xavfsizlikni potentsial ta'minlash uchun ham mablag' ajratishga qodir bo'lsa, bu iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlashning eng yuqori darajasi hisoblanadi va unga nafaqat xavfsiz rivojlanish, balki kelajakda o'z iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash qobiliyatini shakllantirish imkonini beradi[3]. Korxonaning iqtisodiy xavfsizlik xizmati tomonidan amalga oshiriladigan asosiy funktsiyalar: - ishlab chiqarish-xo'jalik faoliyatini himoya qilish va korxonaning tijorat siri bo'lgan ma'lumotlarni himoya qilish; - korxonaning tijorat sirlarini huquqiy va muhandislik-texnik muhofaza qilish bo'yicha ishlarni tashkil etish; - tijorat sirini tashkil etuvchi ma'lumotlarni asossiz qabul qilish va ulardan foydalanishning oldini olish; - tijorat siri sirasiga kiruvchi ma'lumotlarni olishni imkonsiz qiladigan maxsus ish yuritishni tashkil etish; - faoliyat jarayonida va ekstremal vaziyatlarda maxfiy ma'lumotlarning chiqib ketishining mumkin bo'lgan kanallarini aniqlash va mahalliylashtirish; - korxonalarning boshqa sheriklar bilan ishbilarmonlik hamkorligi doirasidagi uchrashuvlar, muzokaralar va konferentsiyalarni istisno qiladigan barcha turdagi faoliyat uchun shunday xavfsizlik rejimini yaratish va tashkil etish; - korxona rahbariyati va yetakchi rahbarlari va mutaxassislarining shaxsiy xavfsizligini tashkil etish; - marketing vaziyatlari va raqobatchilar va hujumchilarning noqonuniy xatti-harakatlarini baholash. Muayyan vazifalar va funktsiyalar ro'yxati ob'ekt turiga, uning tuzilishiga va faoliyatining o'ziga xos xususiyatlariga qarab belgilanadi. Korxonalarning iqtisodiy xavfsizligini ichki tahlili korxona xodimlari tomonidan, tashqi tahlili esa korxonaning marketing xizmatlari va iqtisodiy razvedka xizmatlari tomonidan amalga oshiriladi[3]. Korxonaning analitik bo'limlari kompleksda uning iqtisodiy xavfsizligini tashqi va ichki tahlil qilishlari kerak. Hozirgi vaqtda iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash sohasida ochiq manbalardan va mutlaqo qonuniy pozitsiyalardan ma'lumotlarni to'plash va qayta ishlash bilan shug'ullanadigan iqtisodiy razvedka (yoki raqobatbardosh razvedka, biznes razvedkasi, biznes razvedkasi) kabi yo'nalishga katta e'tibor qaratilmoqda. Raqobat razvedkasi - bu kompaniyaning ichki va tashqi muhiti to'g'risidagi ma'lumotlarni to'plash, to'plash, tizimlashtirish, tahlil qilish va kompaniyaning yuqori rahbariyatiga vaziyatdagi o'zgarishlarni bashorat qilish va risklarni boshqarish bo'yicha o'z vaqtida maqbul qarorlar qabul qilish, kompaniyadagi o'zgarishlarni amalga oshirish, shuningdek, kelajakdagi iste'molchilar talablarini qondirish va kompaniya qiymatini oshirishga qaratilgan tegishli chora-tadbirlarni taqdim etishning uzluksiz jarayoni[4]. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqqan holda, korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlashning tashkiliy tuzilmasi quyidagi tarkibiy qismlarni o'z ichiga olishi maqsadga muvofiqdir: INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 602 1. Iqtisodiy xavfsizlik bo'yicha tahliliy ishlar rejasini tuzadigan va uning bajarilishini nazorat qiluvchi, iqtisodiy xavfsizlikning ichki va tashqi tahlilini uslubiy ta'minlashni tashkil etuvchi, korxona va uning bo'linmalari xavfsizligini kompleks tahlil qilish natijalarini tashkil etuvchi va umumlashtiruvchi, iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash istiqbollarini ko'rish imkoniyatlarini o'rganishni amalga oshiradigan rejalashtirish-iqtisodiy bo'lim (iqtisodiy tahlil bo'limi, tahlil bo'limi). iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash uchun resurslar. 2. Ishlab chiqarish bo'limi - asosiy sexlar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlarni fizik jihatdan, ishlab chiqarish rejasining hajmi va assortimenti bo'yicha bajarilishini, ishlab chiqarish ritmini, mahsulot sifatini yaxshilashni, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etishni, moddiy resurslarning tannarxini tahlil qiladi, mahsulot ishlab chiqarishning mehnat zichligini kamaytirish choralarini ishlab chiqadi, ishlab chiqarishni tashkil etishning texnik va boshqalar masalalarini hal qiladi. 3. Bosh mexanik va energetikaning texnik bo‘limlari mashina va asbob-uskunalarning ishlash xavfsizligini, ta’mirlash va modernizatsiya qilish rejalari va jadvallarining bajarilishini, ta’mirlash sifati va tannarxini tahlil qiladi. Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy xavfsizlik masalalari nafaqat iqtisodiy xizmatlar xodimlari, balki texnik bo'limlarning ham mas'uliyati hisoblanadi. Muammoni har tomonlama o'rganish va uning eng maqbul echimini topish faqat o'rganilayotgan masala bo'yicha turli bilimlarga ega bo'lgan iqtisodchilar, texniklar, texnologlar va turli ishlab chiqarish xizmatlari rahbarlarining birgalikdagi sa'y-harakatlari bilan mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Kavun S.V. Economic and information security of enterprises in the information consolidation system. Textbook / S.V. Kavun, A.A. Pylypenko, D.O. Repko. – Kh: Publishing House of KhNEU, 2013. – 264 p. 2. Воронкова А.Е., Вечерковская Р.З., Воронков Д.К., Коренев Е.Н., Мажура И.В. Диагностика состояния предприятия: теория и практика / Харьковский национальный экономический ун-т / А.Е.Воронкова (заг.ред.).- Х.: ИД «ИНЖЭК», 2006. – 447 с. 3. 1. Анализ данных в исследованиях социально-экономических систем: Монография / В. С. Пономаренко, Л. М. Малярец. – 2009. – 432 с. 4. Иванюта Т. М. Экономическая безопасность предприятия: учеб. пособие для студ. высш. учеб. закл. / Т. М. Иванюта, А. А. Заичковский – К.: Центр учебной литературы. 2009. – 256 с.