ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ИНВЕСТИЦИОН ЖОЗИБАДОРЛИГИ: 2023–2025 ЙИЛЛАР ТАҲЛИЛИ

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 612 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ИНВЕСТИЦИОН ЖОЗИБАДОРЛИГИ: 2023–2025 ЙИЛЛАР ТАҲЛИЛИ Жаббарова Чарос Аминовна Тошкент давлат иқтисодёт университети, PhD. https://doi.org/10.5281/zenodo.17272820 Аннотация. Мақолада “инвестицион жозибадорлик” тушунчасининг мазмуни, уни шакллантирадиган макро ва микро омиллар, халқаро ўлчовлар (индекс ва рейтинглар), баҳолаш методологиялари ҳамда хавфларни бошқариш механизмлари таҳлил қилинади. Ўзбекистонда сармоявий муҳитнинг тўлиқ ривожланишига тўсқинлик қилаётган бир қатор омиллар ва уларни бартараф этиш йўллари бўйича қатор тавсиялар берилади. Калит сўзлар: инвестицион жозибадорлик, инвестиция муҳити, солиқ имтиёзлари, ялпи ички маҳсулот, бюрократик тўсиқлар, иқтисодиётни либераллаштириш. Ўзбекистон иқтисодиёти сўнгги йилларда сезиларли ўзгаришларни бошдан кечирмоқда. 2017-йилда бошланган мисли кўрилмаган иқтисодий ислоҳотлар дастури мамлакатнинг аввал изоляцияланган ва юқори даражада марказлашган иқтисодиётини хусусий инвесторлар учун янада очиқроқ ва ташқи таъсирларга чидамлироқ ҳолатга келтирди. Ҳукумат ушбу ислоҳотлар орқали бизнес муҳитини яхшилаш орқали бандликни ошириш ва қашшоқликни камайтиришни ўз олдига мақсад қилиб қўйганини эълон қилган 1 . Натижада, 2017-йилдан буён Ўзбекистон иқтисодиёти йиллик ўртача 5–6% ўсиш суръатларини сақлаб, тезкор ислоҳотлари туфайли дунёдаги энг илғор ислоҳотчи мамлакатлар қаторидан жой олди 2 . Йирик ички бозор ва бой хомашё ресурслари ҳам хорижий сармоядорлар учун мамлакатни жозибадор этувчи омиллардир. 2023-йилда қабул қилинган “Ўзбекистон – 2030” Миллий тараққиёт стратегияси доирасида мамлакат ўз иқтисодиётини модернизация қилиб, ундаги даромадларни ўн йиллик охирига бориб юқори ўрта даромадли давлатлар даражасига етказиш мақсад қилинган. Ҳукумат 2017-йилдан буён инвестиция муҳитини яхшилаш мақсадида қатор ислоҳотларни амалга оширди. Жумладан, 2017-йил 1-январдан бошлаб тадбиркорлик субъектларини режадан ташқари текширишлар бекор қилинди, экспорт тушумларининг белгиланган қисмини мажбурий конвертация қилиш талаби тугатилди, бизнесни рўйхатдан ўтказиш жараёни соддалаштирилди, Бизнес омбудсмани институти ташкил этилди ва коррупцияга қарши кураш тўғрисидаги қонун қабул қилинди. Амалдаги қонунчиликка мувофиқ, хорижий инвесторлар иқтисодиётнинг барча тармоқларида фаолият юритиши мумкин ҳамда уларга миллат, истиқомат жойи ёки келиб чиқишига қараб камситишлар тақиқланади. 2019-йилда қабул қилинган “Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида”ги қонун хорижий сармоядорларнинг маблағларини 1 https://www.trade.gov/country-commercial-guides/uzbekistan-investment-climate-statement 2 Uzbekistan Overview: Development news, research, data | World Bank https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan/overview INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 613 мамлакатдан эркин ўтказиш ва инвестицияларни миллийлаштиришдан ҳимоя қилиш кафолатларини белгилаган. Сармоядорлар учун қўшимча қулайликлар яратиш мақсадида бир қатор солиқ ва бошқа имтиёзлар жорий этилган. Жумладан, мамлакатда уюшган еттита эркин иқтисодий зонада инвестиция лойиҳалари учун солиқ ва божхона имтиёзлари таклиф этилмоқда. Шунингдек, устав капиталида чет эл улуши 15% дан ортиқ бўлган акциядорлик жамиятлари учун турли солиқ имтиёзлари амал қилади. Инвестицияларни рағбатлантиришга қаратилган йирик давлат дастурлари ҳам мавжуд: масалан, 2023–2025йилларга мўлжалланган Миллий инвестиция дастури доирасида умумий қиймати 55,4 млрд АҚШ долларига тенг 768 та лойиҳа амалга оширилиши режалаштирилган 3 . Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги хорижий инвестиция лойиҳаларини рўйхатдан ўтказишни мувофиқлаштиради, унинг ҳузуридаги Инвестицияларни рағбатлантириш агентлиги чет эл сармоядорларига маълумот-таҳлилий хизматлар, бизнесни рўйхатдан ўтказишда кўмак ва бошқа ҳуқуқий ёрдамлар кўрсатади. Қуйидаги жадвалда 2023–2025-йилларда Ўзбекистонга киритилган умумий инвестициялар ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар (ТХИ) ҳажми, шунингдек уларнинг йиллик ўзгариши келтирилган (1-жадвал): Кўрсаткич 2023 йил 2024 йил 2025 йил (режа) Жами инвестициялар (млрд \$) 30,0 34,9 42,0 ТХИ кирими (млрд \$) 7,2 11,9 11,9¹ 2023-йил якунлари бўйича Ўзбекистонга киритилган тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг қарийб чорак қисми Хитой ҳиссасига тўғри келди (25,6%), қолган йирик сармоядорлар қаторидан эса Россия (13,4%), Саудия Арабистони (7,9%), Туркия (6,4%), Бирлашган Араб Амирликлари (5,8%) ва Германия (4,3%) ўрин олган эди 4 . Сармоялар асосан энергетика, металлургия ва кимё саноати каби тармоқларга йўналтирилди, яъни айнан ушбу соҳалар энг кўп хорижий капитал жалб қилган йўналишлар бўлди. Масалан, 2022-йилда ТХИ таркибида саноат ишлаб чиқариш соҳасининг улуши 48% ни, энергетика улуши 12% ни ташкил этгани бунга яққол мисолдир. 2023-йил якунида тўғридан-тўғри инвестициялар умумий захираси 14,8 млрд долларни ёки ялпи ички маҳсулотнинг 16,3%ини ташкил этди. Солиштириш учун, қўшни Қозоғистонда ушбу кўрсаткич анча юқори бўлиб, 2023-йилда тўғридан-тўғри инвестициялар захираси ЯИМга нисбатан 60% атрофида эди. Бу ҳолат Ўзбекистонда келгусидаги инвестицион ўсиш учун ҳали катта салоҳият мавжудлигини англатади. Ўзбекистоннинг инвестицион муҳити халқаро ташкилотлар томонидан қуйидаги рейтинг индексларда баҳоланади: • Бизнес юритиш осонлиги индекси (World Bank Doing Business) – Ўзбекистон сўнгги эълон қилинган (2020-йил) рейтингда 190 та мамлакат орасида 69-ўринни эгаллади. 2019-йилга нисбатан мамлакат ўз мавқеини яхшилаб, дунёда бизнес муҳитини яхшилаш бўйича энг юқори суръатда ислоҳот ўтказган биринчи йигирматаликка кирди. 3 Investing in Uzbekistan - Mauritius Trade Easy - Expanding markets and Facilitating compliance https://www.mauritiustrade.mu/en/market-intelligence/ explore-markets/uzbekistan/investing2 4 https://www.mauritiustrade.mu/en/market-intelligence/explore-markets/uzbekistan/investing2. ¹ 2025 йил учун прогноз кўрсаткич; йил якунида аниқланади. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 614 • Жаҳон иқтисодий форуми Глобал рақобатбардошлик индекс – Ўзбекистон бу индексда фақат 2021-йилдан бошлаб иштирок эта бошлади. 2019-йилгача мамлакат рейтингда расман қамраб олинмаган эди, шу боис ҳозирча тўлиқ халқаро солиштирма баҳога эга эмас. • ТХИ жалб қилиш самарадорлиги – БМТ Савдо ва тараққиёт конференцияси (UNCTAD) маълумотларига кўра, 2023-йилда Ўзбекистонга киритилган тўғридан-тўғри инвестициялар ҳажми 2016-йилга нисбатан 86% га ошган бўлиб, мамлакатда ТХИ оқими ўсиш суръати юқори эканини кўрсатади. Бироқ ТХИ захираларининг ЯИМга нисбати (16% атрофида) бўйича ҳали минтақада қўшни давлатлардан орқада экани қайд этилади. • Иқтисодий эркинлик индекси (Heritage Foundation) – 2023-йил баҳолашига кўра, Ўзбекистон 56,5 балл тўплаган (100 баллдан) ва “асосан эркин эмас” тоифага киритилган. Мамлакат 184 давлат орасида 100-ўринда, Осиё–Тинч океани минтақасидаги 39 мамлакат ичида 21-ўринда қайд этилган. Ўзбекистонда сармоявий муҳитнинг ҳали тўлиқ ривожланишига тўсқинлик қилаётган бир қатор омиллар мавжуд: • Суд-ҳуқуқ тизими заифлиги – Бизнес низолари келиб чиққанда шартномаларнинг бажарилиши ва суд қарорларининг ижро этилиши таъминланиши суст, шу сабабли сармоядорларнинг манфаатларини ҳимоя қилишда давлат органларининг кўмагисиз муваффақиятга эришиш қийин бўлиб қолмоқда. • Бюрократик тўсиқлар – Расмий тартиб-таомиллар тўлиқ соддалаштирилмаган, айрим соҳаларда лицензиялаш ва рухсат бериш жараёнлари узоқ ва мураккаб бўлиб, бу бизнес юритишни қийинлаштиради. Давлат хорижий инвестицияларни стратегик деб ҳисобланган тармоқларда ҳали ҳам қаттиқ назорат қилиб, айрим тармоқларда маҳаллий компанияларни ҳимоя қилишга йўналтирилган регулятив чораларни сақлаб қолмоқда. • Коррупция ва шаффофлик муаммолари – Коррупцияга қарши қонун қабул қилинганига қарамай, амалда жойларда порахўрлик ва манфаатлар тўқнашуви ҳолатлари сақланиб қолмоқда. Коррупцияни қабул қилиш индексида мамлакатнинг 121-ўринда экани ҳам бу соҳада жиддий муаммолар мавжудлигидан далолатдир. • Молия сектори ривожланмаганлиги – Банк тизими етарлича ривожланмаган, кредит ресурсларига қолайли шароитларда эга бўлиш имконияти чекланган. Кичик бизнес учун молиявий хизматлар қиммат ва қийинлиги инвестиция муҳитига салбий таъсир этмоқда. Сўнгги йилларда амалга оширилган ислоҳотлар ва инвестициявий лойиҳалар Ўзбекистоннинг келгуси тараққиёти учун мустаҳкам замин яратмоқда. Жумладан, қуйидаги йўналишлар истиқболли ҳисобланади: • Саноат ва юқори қўшимча қийматли ишлаб чиқариш – Мамлакат саноат салоҳиятини ошириш учун тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб этишни давом эттирмоқда. Масалан, 2023-йил сентябрда Хитойнинг BYD компанияси “Ўзавтомоторс” билан ҳамкорликда электромобиллар ишлаб чиқариш бўйича қўшма завод қуришга киришди ва ушбу корхона 2024-йил июлида ишга туширилди. Шу тариқа, автомобилсозлик соҳасига илғор технологияларни жалб қилиш орқали ички ва экспорт бозорлари учун рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқариш кўзланмоқда. Бундан ташқари, кимё, қурилиш материаллари, электр техникаси ва фармацевтика соҳаларида ҳам экспортбоп янги қувватлар яратиш бўйича қатор инвестиция лойиҳалари амалга INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 615 оширилмоқда. Мавжуд хомашё базасини чуқур қайта ишлаш – хусусан, пахта-текстиль мажмуини ривожлантириш, қишлоқ хўжалиги хомашёсини қайта ишлаш орқали қўшимча қиймат яратиш – истиқболли йўналишлар сирасига киради. • Инфратузилма ва логистика – Транспорт ва логистика соҳасини такомиллаштириш учун ҳам хорижий сармоялар жалб қилинмоқда. Мисол учун, Туркиянинг KOC Construction компанияси Тошкент–Самарқанд юқори тезликдаги темирйўл лойиҳаси бўйича техника-иқтисодий асосламани тайёрлашда ҳамкорлик қилмоқда, шунингдек Урганч халқаро аэропортини кенгайтиришда иштирок этмоқда. Бундай лойиҳалар мамлакатнинг минтақавий савдо-ташув узели сифатидаги аҳамиятини ошириб, инвесторлар учун янада жозибадор шароит яратади. • Молия ва рақамли иқтисодиёт – Ўзбекистон ҳали тўлиқ ўзлаштирилмаган молия бозори ва катта рақамли салоҳиятга эга. Сўнгги йилларда электрон тўловлар, финтек ва электрон тижорат соҳалари жадал ривожланмоқда. Масалан, маҳаллий “Uzum” компанияси мамлакатнинг илк “юникорн” стартапи мақомига эришиб, электрон тижорат ва финтек тармоқларида қиймати 1 млрд доллардан ортиқ бўлган экотизим яратди. Бундай мисоллар келгусида халқаро венчур фондлар ва технология соҳасидаги сармояларни жалб этиш учун муҳим асос бўлиб хизмат қилмоқда. Ҳукумат 5 йил ичида ахборот технологиялари ва бизнес-процесс аутсорсинги экспорт ҳажмини 1 млрд долларга етказишни режа қилгани бу соҳанинг устуворлигидан далолат беради. • Туризм ва сервис сектори – Бой маданий-тарихий мерос ва табиий иқлим ресурслари туризмни Ўзбекистон иқтисодиётининг муҳим драйверларидан бирига айлантириш имконини беради. Охирги йилларда визасиз режим кенгайтирилиб, туристик инфратузилма яхшиланмоқда, халқаро брендларнинг меҳмонхоналари очилмоқда. Туризм соҳасини ривожлантириш орқали мамлакатга валюта тушумларини ошириш ва хизмат кўрсатиш соҳасида янги иш ўринлари яратиш кутилаяпти. Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон Республикаси инвестицион жозибадорликни ошириш борасида муҳим натижаларга эришмоқда, бу эса келгусида мамлакатнинг юқори иқтисодий ўсиш суръатлари ва 2030-йилга қадар юқори ўрта даромадли давлатлар сафидан жой олишига асос яратади. Халқаро экспертлар фикрича, ислоҳотлар изчил давом этса ва хусусий сектор учун янги имкониятлар очилса, “Янги Ўзбекистон” яқин йилларда минтақадаги энг жозибадор инвестиция маконларидан бирига айланиши мумкин. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. World Bank. (2019). Doing Business 2020: Reforms Propel Uzbekistan to Place Among World’s Top 20 Business Climate Improvers[22]. Washington, DC: World Bank Group. 2. World Bank. (2025). Uzbekistan Overview[3][39]. Washington, DC: World Bank Group. 3. U.S. Department of State. (2023). Investment Climate Statements: Uzbekistan[1][26]. Washington, DC. 4. Lloyds Bank. (2025). Foreign direct investment (FDI) in Uzbekistan – Investing Guide[14][18]. International Trade Portal, May 2025. 5. Jivraj, H. (2024). Uzbekistan opening up, but yet to fulfil its FDI potential[40]. fDi Intelligence, 2 Sept 2024. 6. Transparency International. (2024). Corruption Perceptions Index 2023: Uzbekistan[25]. Berlin: Transparency International.