IQTISODIY G'OYALARNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 55 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17274541 UDK: 338.2 IQTISODIY G‘OYALARNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI Nozima Abdumalikova, Shahrizoda Zayniddinova ANNOTATSIYA Mazkur ishda iqtisodiyot fanining paydo bo‘lishi, uning tarixiy ildizlari va taraqqiyot bosqichlari tahlil qilinadi. Iqtisodiy munosabatlarning dastlabki shakllari ibtidoiy jamoa tuzumidagi mehnat taqsimoti va mahsulot almashinuvi orqali vujudga kelgani ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, qadimgi sivilizatsiyalar davridagi iqtisodiy faoliyat shakllari, bozor munosabatlarining ilk elementlari va mulkchilik tushunchasi evolyutsiyasi yoritiladi. Annotatsiyada iqtisodiy tafakkurning shakllanishida yunon faylasuflari, ayniqsa Aristotel va Ksenofont kabi mutafakkirlarning g‘oyalari hamda keyinchalik kapitalistik jamiyat sharoitida iqtisodiy nazariyalarning rivojlanishi muhim o‘rin tutgani ta’kidlanadi. Ishda iqtisodiyotning bugungi kundagi ilmiy fan sifatidagi o‘rni va amaliy ahamiyati haqida ham umumiy tushuncha beriladi. Kalit so‘zlar: Tarixiy ildizlar, Taraqqiyot bosqichlari, Iqtisodiy munosabatlar, Mehnat taqsimoti, Mahsulot almashinuvi, Qadimgi sivilizatsiyalar, Iqtisodiy faoliyat shakllari, Bozor munosabatlari, Iqtisodiy tafakkur. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 56 FORMATION AND DEVELOPMENT STAGES OF ECONOMIC IDEAS Nozima Abdumalikova, Shahrizoda Zayniddinova ABSTRACT This article analyzes the emergence of economics as a science, its historical roots, and stages of development. It highlights that the earliest forms of economic relations originated through the division of labor and the exchange of products in primitive communal systems. Additionally, the economic activities of ancient civilizations, the initial elements of market relations, and the evolution of the concept of property ownership are examined. The annotation emphasizes the formation of economic thought through Greek philosophers, particularly the ideas of Aristotle and Xenophon, as well as the significant role of economic theories developed later under capitalist society. The work also provides a general understanding of the current status and practical importance of economics as a scientific discipline. Keywords: Historical roots, Stages of development, Economic relations, Division of labor, Exchange of goods, ancient civilizations, Forms of economic activity, Market relations, Economic thought. Kirish Iqtisodiyot — insoniyat jamiyatining ajralmas qismi bo‘lib, uning hayoti va taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liqdir. Insonlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish, cheklangan resurslardan unumli foydalanish va ijtimoiy munosabatlarni tashkil etish uchun iqtisodiy faoliyatning paydo bo‘lishi tabiiy jarayon hisoblanadi. Iqtisodiyotning paydo bo‘lishi insoniyat tarixidagi muhim burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, u orqali SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 57 jamiyatlar nafaqat o‘zining moddiy farovonligini ta’minladi, balki ijtimoiy tuzilmalarning rivojlanishiga ham zamin yaratdi. Mazkur maqolada iqtisodiyot fanining paydo bo‘lishi, uning tarixiy ildizlari, hamda taraqqiyot bosqichlari tahlil qilinadi. Shuningdek, iqtisodiy munosabatlarning ilk shakllari, qadimgi sivilizatsiyalar davridagi iqtisodiy faoliyat, va iqtisodiy tafakkurning shakllanishi kabi muhim jihatlar yoritiladi. Ushbu tahlillar iqtisodiyotning zamonaviy ilmiy fan sifatidagi o‘rni va jamiyatdagi amaliy ahamiyatini yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Ibtidoiy jamiyatdagi iqtisodiy faoliyat Ibtidoiy jamiyatlarda iqtisodiy faoliyat insoniyat tarixining eng dastlabki davrlarida shakllangan bo‘lib, ularning asosiy maqsadi o‘z ehtiyojlarini qondirish va yashash uchun zarur resurslarni ta’minlash edi. Bunday jamiyatlarda mehnat taqsimoti oddiy shaklda bo‘lib, asosiy vazifa ov qilish, yig‘ish, chorvachilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanishdan iborat edi. Mahsulot almashinuvi, ya’ni barter tizimi, ibtidoiy jamiyatlarda iqtisodiy munosabatlarning eng asosiy shakli hisoblanadi. Bozor munosabatlari hali rivojlanmagan, shuning uchun jamiyat a’zolari o‘zaro to‘g‘ridan-to‘g‘ri ehtiyojlarini qondirish uchun mahsulot almashishgan.Mulkchilik tushunchasi ham shu davrda juda sodda va ko‘proq jamoaviy mulkchilik shaklida namoyon bo‘lgan. Iqtisodiy faoliyat asosan tabiatga bog‘liq bo‘lib, resurslardan foydalanish va mehnat taqsimoti ko‘p jihatdan tabiiy sharoitlarga moslashgan edi. Ibtidoiy jamiyatlarning iqtisodiy munosabatlari, shuningdek, ijtimoiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular jamiyat a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar va an’analar orqali tartibga solingan. Ushbu davrdagi iqtisodiy faoliyat insoniyatning keyingi sivilizatsiyalari rivojlanishining poydevori bo‘lib, iqtisodiyot fanining paydo bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 58 Almashuv va savdoning boshlanishi Almashuv va savdo insoniyat iqtisodiy faoliyatining eng qadimiy shakllaridan biri hisoblanadi. Ibtidoiy jamiyatlarda mahsulot almashinuvi barter tizimi ko‘rinishida bo‘lib, ya’ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tovarlarni almashtirish orqali amalga oshirilgan. Bu jarayon insonlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun ortiqcha mahsulotlarini boshqalar bilan almashishidan boshlandi. Savdoning rivojlanishi esa turli sivilizatsiyalar paydo bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lib, bozor munosabatlarining shakllanishiga olib keldi. Mahsulotlar va xizmatlar qiymati aniqlandi, savdo vositalari paydo bo‘ldi (pul, tovar ayirboshlash vositalari). Shu tariqa, savdo iqtisodiyotning muhim qismi sifatida mustahkamlandi. Almashuv va savdo iqtisodiy tizimlarning o‘zaro bog‘lanishini ta’minlab, jamiyatlarda ijtimoiy va madaniy aloqalarning kengayishiga sabab bo‘ldi. Bu jarayon iqtisodiyotning rivojlanishida asosiy omil bo‘lib xizmat qildi. Pulning paydo bo‘lishi Pul insoniyat iqtisodiyotida almashinuv vositasi sifatida paydo bo‘lgan muhim ixtirodir. Ibtidoiy jamiyatlarda tovarlar bevosita barter tizimi orqali almashtirilgan bo‘lsa-da, bu tizimda muayyan tovarlarning qadr-qimmati, miqdori va xilma-xilligi tufayli almashuv murakkablashgan. Shu sababli, o‘rta asrlarda va undan oldingi davrlarda almashinuvni soddalashtirish uchun pul vositasi paydo bo‘ldi. Pul o‘ziga xos qiymatga ega bo‘lgan va hamma tomonidan qabul qilinadigan vosita sifatida ishlatila boshlandi. Dastlab, pul shaklida qimmatbaho metallar (oltin, kumush) ishlatilgan, keyinchalik esa davlat tomonidan chiqarilgan tangalar paydo bo‘ldi. Pulning paydo bo‘lishi iqtisodiy munosabatlarni soddalashtirdi, savdo va almashinuvni rivojlantirdi hamda bozor munosabatlarining kengayishiga asos soldi. Pul orqali mahsulotlar qiymati o‘lchanib, tejash va kapital yig‘ish imkoniyatlari yuzaga SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 59 keldi. Shunday qilib, pul iqtisodiy faoliyatning ajralmas qismi bo‘lib, zamonaviy iqtisodiyotning asosi hisoblanadi. Qadimgi sivilizatsiyalarda iqtisodiy faoliyat Qadimgi sivilizatsiyalar — Mesopotamiya, Misr, Hind daryosi vodiysi, Xitoy kabi hududlarda shakllangan davlatlar — iqtisodiy faoliyatning rivojlanishi uchun muhim bosqich bo‘ldi. Ushbu davrda iqtisodiyot asosiy ravishda qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, savdo va hunarmandchilikka asoslangan edi. Qishloq xo‘jaligining rivojlanishi hosildorlikni oshirishga imkon berdi, bu esa ortiqcha mahsulotlar hosil bo‘lishi va ularning saqlanishini ta’minladi. Shu bilan birga, ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi va mehnat taqsimoti kuchaydi. Bu jarayon iqtisodiy munosabatlarning murakkablashishiga olib keldi. Qadimgi sivilizatsiyalarda bozor munosabatlari ham shakllanib, savdo va almashinuvning yangi shakllari paydo bo‘ldi. Savdo yo‘llari, ayniqsa, uzoq masofali savdo faoliyati rivojlandi, bu esa turli hududlar orasida tovar va madaniyat almashinuviga olib keldi. Mulkchilik tushunchasi rivojlanib, davlat va diniy tashkilotlar iqtisodiy hayotda katta rol o‘ynadi. Shuningdek, qadimgi sivilizatsiyalarda soliq tizimi, pul tizimi va yozuvning paydo bo‘lishi iqtisodiy faoliyatni yanada tizimlashtirishga yordam berdi. Bu omillar iqtisodiyotning yanada murakkablashuvi va rivojlanishini ta’minladi. Umuman olganda, qadimgi sivilizatsiyalardagi iqtisodiy faoliyat insoniyat tarixida iqtisodiyot fanining asoslarini yaratgan va uning keyingi rivojlanishi uchun poydevor bo‘lgan. Iqtisodiy tafakkurning boshlanishi Iqtisodiy tafakkur — bu iqtisodiyot haqidagi bilimlar, tushunchalar va g‘oyalarning tizimli shakllanishi jarayonidir. Uning boshlanishi qadimgi davrlarga borib taqaladi, chunki odamlar o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun mehnat, ishlab chiqarish va almashuv haqida fikr yurita boshlaganlar. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 60 Iqtisodiy tafakkur qadimgi yunon faylasuflari, xususan Aristotel va Ksenofont tomonidan shakllantirilgan. Aristotel iqtisodiy faoliyatni va mulkchilikni tahlil qilib, uning jamiyatdagi o‘rni haqida o‘z g‘oyalarini ilgari surgan. Ksenofont esa iqtisodiy boshqaruv va mulkni boshqarish haqida asarlar yozgan. Keyinchalik, o‘rta asrlar va renessans davrlarida iqtisodiy tafakkur rivojlanishda davom etdi, ammo asosiy burilish kapitalistik jamiyatlar paydo bo‘lishi bilan yuz berdi. XVII—XVIII asrlarda iqtisodiyot ilmiy fan sifatida shakllandi va klassik iqtisodchilar (Adam Smit, Devid Rikardo va boshqalar) tomonidan asosiy iqtisodiy nazariyalar ishlab chiqildi. Shunday qilib, iqtisodiy tafakkur insoniyat tarixida uzoq va murakkab jarayon bo‘lib, u jamiyatlarning iqtisodiy hayotini tushunish va boshqarish uchun asos yaratdi. O‘rta asrlar davrida iqtisodiy faoliyat ko‘p jihatdan diniy ta’sir ostida shakllangan. Bu davrda Yevropada Rim katolik cherkovi kuchli ijtimoiy va madaniy hokimiyatga ega bo‘lib, iqtisodiyotga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Diniy qadriyatlar va tamoyillar iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda muhim rol o‘ynadi. Masalan, foiz olishning gunoh hisoblanishi (ribani taqiqlashi) iqtisodiy faoliyatni cheklashga sabab bo‘lgan. Bu esa kredit va moliyaviy munosabatlarning rivojlanishiga to‘siq bo‘lgan. Shuningdek, o‘rta asrlar iqtisodiyotida cherkov yer egaligi katta ahamiyatga ega edi. Yer egaligi va dehqonchilik munosabatlari feodal tizimining asosini tashkil qilgan. Feodal lordlar va qishloq aholisi o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar yerga bog‘liq bo‘lib, ko‘plab majburiyatlar va soliqlar bilan belgilangandi. O‘rta asrlarda savdo va shahar iqtisodiyoti ham asta-sekin rivojlanib, savdogarlar va hunarmandlar tashkilotlari paydo bo‘ldi. Bu jarayonlar diniy ta’sir bilan ba’zan qarama-qarshilikda, ba’zan esa uyg‘unlashgan holda kechdi. Natijada, o‘rta asrlar iqtisodiyoti diniy tamoyillar va feodal munosabatlar orqali boshqarilgan bo‘lsa-da, bu davr iqtisodiyotining keyingi rivojlanishiga poydevor yaratdi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 61 Yangi davr (XVII-XVIII asrlar) iqtisodiyot fanining tizimli ravishda shakllanishi va rivojlanishi uchun muhim davr hisoblanadi. Bu davrda kapitalistik jamiyatlar paydo bo‘lib, ishlab chiqarish va savdo munosabatlari kengayib, iqtisodiy nazariyalar yaratishga zamin hozirlandi. Eng mashhur iqtisodchilar qatoriga Adam Smitni kiritish mumkin, uning “Millatlar boyligi” (The Wealth of Nations) asari iqtisodiyot fanining asosiy nazariyalarini bayon qilgan. Ushbu asarda bozor iqtisodiyoti, erkin raqobat, mehnat taqsimoti va narxlar tizimi kabi tamoyillar yoritilgan. Yangi davrda iqtisodiyot ilmiy fan sifatida mustahkamlanib, iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish uchun statistik va matematik usullar qo‘llana boshlandi. Shu bilan birga, iqtisodiy munosabatlarning ijtimoiy va siyosiy kontekstda o‘rganilishi kengaydi. Yangi davr iqtisodiyotining shakllanishi sanoat inqilobi, savdo-sanoat aloqalari va davlatning iqtisodiyotdagi rolining o‘zgarishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘ldi. Ushbu jarayonlar iqtisodiyot nazariyasi va amaliyotining yangi bosqichga ko‘tarilishiga olib keldi. Shunday qilib, yangi davr iqtisodiyot fanining ilmiy asoslari yaratilgan va u hozirgi zamonaviy iqtisodiyotning poydevorini tashkil qilgan muhim davr bo‘ldi. Xulosa Iqtisodiyotning paydo bo‘lishi va rivojlanishi insoniyat tarixining eng muhim jarayonlaridan biridir. Ibtidoiy jamiyatlarda iqtisodiy faoliyat oddiy almashinuv va mehnat taqsimotiga asoslangan bo‘lsa, qadimgi sivilizatsiyalar davrida qishloq xo‘jaligining rivojlanishi, bozor munosabatlarining paydo bo‘lishi va mulkchilik tushunchasining shakllanishi iqtisodiyotning yanada murakkablashishiga sabab bo‘ldi. Almashuv va savdoning boshlanishi iqtisodiy munosabatlarni kengaytirdi, pulning paydo bo‘lishi esa savdo va iqtisodiy tizimlarni soddalashtirib, rivojlanishini ta’minladi. Iqtisodiy tafakkur qadimdan boshlanib, yunon faylasuflari tomonidan shakllantirildi va keyinchalik kapitalistik jamiyatlarning paydo bo‘lishi bilan iqtisodiyot fanining ilmiy asoslari yaratilgan. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 62 Bugungi kunda iqtisodiyot fanining o‘rni jamiyatda beqiyosdir — u nafaqat ishlab chiqarish va taqsimotni boshqaradi, balki insonlar hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Shu bois iqtisodiyot tarixini o‘rganish, uning rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish jamiyat taraqqiyotini anglashda muhim ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli ―2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni. 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma'ruza, 2017 yil 14 yanvar'. Sh.M. Mirziѐev, Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan quramiz. Sh.M. Mirziѐev. Toshkent: ―O‘zbekiston, 2017. - 488 b. 4. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‗zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari /– T: O‘zbekiston, 2009. 5. Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat-yengilmas kuch. T.: Ma‘naviyat, 2008. 6. Harry Landreth., David C. Colander ―History of Economic Thought‖ 7. Razzoqov A., Toshmatov Sh., O‘rmonov N. Iqtisodiy ta‘limotlar tarixi. Darslik – T. ―Iqtisod-moliya, 2007. –320. 8. Razzoqov A., Toshmatov Sh., O‘rmonov N. Iqtisodiy ta‘limotlar tarixi. Ma‘ruzalar matni – T.: TDIU, 2007. 256. 9. Razzoqov A . O‘rta Osiyo mutafakkirlarining iqtisodiy g‗oyalari. O‗quv qo‗llanma. - T.: TDIU, 2009. - 270. 10. Shodmonov Sh.Sh., G‘ofurov U. ―Iqtisodiyot nazariyasi‖ T.: Fan va texnologiyalar. 2005. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 9 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktyabr, 2025 63 11. Bekmurodov A., Boltaboyev N., Amonboyev M., Toshxo‘jayev M. O‘zbekiston iqtisodiyotini liberallashtirish yillarida. 1 -qism. Makroiqtisodiy siyosat va iqtisodiy islohotlar. T., TDIU. 2005. 12. Bekmurodov A., Sattorov S., To‗rayev J., Soliyev Q., Ro‗ziyev S. O‗zbekiston iqtisodiyotini liberallashtirish yillarida. 3-qism. Kichik biznes va tadbirkorlik rivoji - davr talabi. T., TDIU. 2005. 13. Тошматов Ш., Ўрмонов Н, Иқтисодий таълимотлар тарихи. Дарслик - T.: Молия, 2002. 14. Yuldoshev Q., Muftaydinov Q. Abdurahmonov V. Iqtisodiy ta‘limotlar tarixi T.: ―Iqtisod-Moliya‖, 2006. 15. Djumanov D., Husanov D., Allaberganov Z.G. Iqtisodiy ta‘limotlar tarixi (ma‘ruzalar matni) Toshkent-2015 16. Egamov E., Djumanov D. Zamonaviy iqtisodiy ta‘limotlar (ma‘ruzalar matni) Toshkent-2010.