डिजिटल युगातील शैक्षणिक ग्रंथालयांची नवसंजीवनी
Abstract
२१व्या शतकात माहिती व ज्ञानाचा विस्फोट झालेला आहे. या विस्फोटामुळे संपूर्ण जग डिजिटल तंत्रज्ञानाने बदललेले आहे. डिजिटल साधनांचा वापर हा शिक्षण, संशोधन, उद्योग अशा अनेक क्षेत्रात वाढलेला आहे. या बदलामुळे शैक्षणिक ग्रंथालयात बदलला आहे. ग्रंथालये अपवाद ठरलेली नाहीत. पारंपरिक मुद्रित पुस्तके, जर्नल्स व हस्तलिखितांवर अवलंबून असलेली ग्रंथालये या डिजिटल युगाशी आता जुळवून घेत आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटलायझेशन, मोबाइल अॅप्स, इंटरनेट, ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्म्स, क्लाउड स्टोरेज, यामुळे शैक्षणिक ग्रंथालयांना नवी ऊर्जा मिळालेली आहे. या युगातील शैक्षणिक ग्रंथालये ही केवळ माहिती साठवण्याची जागा नाहीत, तर ती विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक प्रगतीसाठी, संशोधनासाठी व अध्यापनासाठी सक्रिय अशी ज्ञानकेंद्रे बनलेली आहेत. ग्रंथालयांनी स्थळ आणि वेळेची मर्यादा ओलांडलेल्या असून “२४x७ कुठेही, कधीही उपलब्ध” अशी माहिती सेवा पुरवायला सुरुवात केली आहे. ई-बुक्स, ई-जर्नल्स, ओपन ऍक्सेस डेटाबेस, प्लॅजिअरिझम तपासणी साधने, डिजिटल रेफरन्स सेवा आणि मोबाइल अॅप्सच्या साहाय्याने विद्यार्थ्यांना व संशोधकांना समृद्ध शैक्षणिक संसाधने उपलब्ध होत आहेत. परंतु या नवसंजीवनी सोबत अनेक आव्हानेही त्यांच्यासमोर उभी आहेत. इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी, तांत्रिक गुंतवणूक, बौद्धिक संपदा हक्क, कॉपीराइट नियम, वापरकर्त्यांचे डिजिटल कौशल्य तसेच आर्थिक मर्यादा या अडचणींवर मात करणे अत्यावश्यक आहे. याशिवाय भविष्यातील शैक्षणिक ग्रंथालये ही स्मार्ट, हायब्रिड व कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सेवांनी युक्त अशी असतील. या शोधनिबंधामध्ये डिजिटल युगातील शैक्षणिक ग्रंथालयांना मिळालेली नवसंजीवनी, त्याचा बदलता चेहरा, त्यांना उपलब्ध सेवा, व भेडसावणारी आव्हाने व त्यांची भावी दिशा यांचा आढावा घेतला आहे.
Full text
479 International Journal of Advance and Applied Research www.ijaar.co.in ISSN – 2347-7075 Impact Factor – 8.141 Peer Reviewed Bi-Monthly Vol. 6 No. 39 September - October - 2025 . . . , . . , Corresponding Author – . . . : . . , , . . . , . , , , , - , , . , , . “x , ” . - , -, , , . . , , , , . , . , , , . : , , , , , : . , , , . . , . , . , , DOI - 10.5281/zenodo.17282888
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 480 . . , , , , . . . , , , , . . . , , , -, , -, . , , . -, -, , , , , . . , , , . . . . , , . , , . . , , . , , , . - , , - . . : . , , , . . . , , . . , . . -
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 481 1. OPAC : . . Online Public Access Catalogue (OPAC) . OPAC . , , . 2. -: . -, -, -, - . . . 3. : , , . Institutional Repositories Shodhganga, NDL (National Digital Library) . . 4. : . . -, , Ask-a-Librarian - . 5. : (Resource Sharing) . INFLIBNET, DELNET, N-LIST . . 6. : . , QR . “x ” . . : , , . . , . “” . 1. - : - . - . . . -, -, -, - - . . springer, JSTOR, Wiley . 2. : . . . NDL, Shodganga
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 482 , . . . 3. : LMS . - , . . 4. : . . - . . - . . . 5. : . QR , , . , , , . 6. : Turnition, Urkud, Mendeley, Zotero . . . . - . . . . : . . , . . , . 1. - : . . - -, - , - , , - . - 24* . . 2. : .
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 483 . - . . OPAC QR . . . . . 3. : . . (NDLI), Shodganga, Delnet - , - , , . 4. : . . . , EZproxy, Shobboleth . . 5. : , , . - . -, , . Ask-a Librarian . 6. : , , , , . . . Turnition, Urkund . Mendeley, Zotero, EndNote . 7. : . . . . . . . . 8. : , . , , - , . - , - , . 9. : . , , , , , , , , , , .
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 484 MOOC (Massive Open Online Courses) . - . : . . . . 1. : . , . . . . . . . 2. : , , , . , , , , . . . . . . 3. : . . , , . . . 4. : . . . , . . . 5. : . , , , . , - , . . 6. : . . . , , . , . . 7. : .
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 485 . , , , . . 8. : . . . , , . . 9. : . . . , . . . : . . . . 1. (Artificial Intelligence) : . . . , - . (Personalized) . 2. (VR AR): VR AR . , , . VR AR . . . , , VR , . 3. (IoT) : . . , RFID - , , - . . . . 4. : - . - . , , , .
IJAAR Vol. 6 No. 39 ISSN – 2347-7075 . . . 486 . . 5. : . , . Big Data Analytics . 6. : . , . “ ” . 7. : Green Libraries . , - , . 8. (Lifelong Learning) : . , , - . : , . . -, - , - , , - . , . “” , . . , , . -, -, , , . . . : 1. , . . (2020). . : . 2. . . : . 3. . . (2006). . : . . 4. . . (2019). . : . 5. . (2023). . : .