KICHIK BIZNESNI BOSHQARISHDA RAQAMLI PLATFORMALARDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 737 KICHIK BIZNESNI BOSHQARISHDA RAQAMLI PLATFORMALARDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH Rizayeva Nilufar Oblakulovna O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi tadqiqotchisi, TDIU katta o’qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17289261 Annotatsiya. Maqolada kichik biznesni boshqarishda raqamli transformatsiya sharoitida rivojlanishi hamda ularning samaradorligini oshirishda raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya mexanizmi, uning tarkibiy elementlari va ularning o‘zaro bog‘liqligi ilmiy nuqtai nazardan yoritilgan. Shuningdek, kichik biznes faoliyatida raqamli texnologiyalarni qo‘llashdagi asosiy muammolar – moliyalashtirish, investitsiyalarni jalb qilish, xodim va menejerlar malakasi, qonunchilikdagi nomukammalliklar hamda ilmiy-texnik tadqiqotlar yetishmasligi ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: Kichik biznes, biznes boshqaruvi, raqamli transformatsiya, raqamli texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot, CRM, innovatsion rivojlanish, investitsiya, IT-infratuzilma, raqamli ekotizim. Hozirgi vaqtda kichik biznes faoliyatini raqamli texnologiyalarga o‘zgartirish uning samaradorligini oshirish-ning asosiy yo‘nalishi hisoblanadi, kichik biznes uchun esa bu jarayonlarni amalga oshirish qiyin, chunki ular alohida-alohida, kompleks yondashuvdan foydalanmasdan sodir bo‘ladi.Raqamli transformatsiya mexanizmi deganda amaldagi me’yoriyhuquqiy baza va barqaror rivojlanish maqsadlariga muvofiq raqamli texnologiyalarni kichik biznes subektlarining biznes jarayonlariga, kundalik hayotda raqamli texnologiyalar amaliyotiga joriy etish usullari va vositalari majmui hisoblanadi. Raqamli texnologiyaning aniq vazifalarining mohiyatini tushunish uchun ushbu mexanizmning tarkibiy ele-mentlari o‘rtasida tegishli munosabatlarni o‘rnatishi kerak. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarni shakllanti-rish va rivojlantirishning muammoli masalalari tadqiqotchilar tomonidan ilmiy munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Biroq raqamli transformatsiya jarayonida menejmentning yetakchi rolini hisobga olgan holda, texnologiyaning alohida elementlarini ularning izchilligi, muvozanati va maqsadga muvofiqligi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish juda dolzarb bo‘lib qoladi.Kichik biznesning holati va muammolari haqidagi zamonaviy g‘oyalarni ko‘rib chiqish asosida kichik biznes subyektlari rahbarlarining e’tiborini raqamli texnologiyalardan foydalanishni boshqarishning ilg‘or tajribalariga qaratish zarur. Raqamli texnologiyalar biznes modellarini joriy etishda xarajatlarni kamaytirish va sifatni yax-shilash orqali barqaror raqobatdosh ustunliklarning asosini tashkil qilishi mumkin. Olimlarning fikricha, dunyo mamlakatlarida kichik biznes subyektlari faoliyatida raqamli tenologiyalarni joriy etish mehnat unumdorligini 40 foizga oshirishi mumkin. Yaqin kelajakda yangi raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish alohida korxonalar va umuman mamlakatlarning xalqaro raqobatbardoshlik darajasini belgilaydi, shuningdek raqamlashtirish uchun infratuzilma va huquqiy muhitni (raqamli huquq) shakllantiradi. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 738 “Raqamli iqtisodiyot va “raqamli pul” tushunchalari birinchi marta 25 yil oldin AQShning Massachusets texnologiya instituti professori Nikolas Negroponte (1995) tomonidan kiritilgan”. Biroq, uning konseptual dizayni uchun muhim to‘siq yaratishga hissa qo‘shadigan aniq ta’rif hali ham mavjud emas. Jahon banki guruhi Prezidenti Jim Yong Kimning (2016) so‘zlariga ko‘ra, “insoniyat hozirda axborot-kommunikatsiya inqilobini boshdan kechirmoqda. Uning fiqricha, mobil telefonga ega bo‘lgan eng kambag‘al uy xo‘jaliklari soni qulay yashash sharoitlari yoki ichimlik suvi bilan ta’minlanganlarga qaraganda ko‘proq” deb keltiradi. Chet ellik iqtisodchi olim P.Kirillovning (2018) qarashlaricha “raqamli iqtisodiyot fan va texnika taraqqiyotining oqibatlaridan biri sifatida tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish hamda tarqatishni raqamli internet texnolgiyalari muhitiga o‘tkazishni nazarda tutadi”. V.A.Utkina, Ye.V.Emshanovalarning (2016) fikricha “raqamli texnologiyalarni rivojlantirishning yangi bosqichida asosiy xavf va tahdidlardan biri bu kompaniyalar, ijtimoiyiqtisodiy tizimlar, ijtimoiy platformalar va odamlar o‘rtasidagi munosabatlarning miqdori, sifati va xilma-xilligining sezilarli o‘sishidir”. Ushbu o‘sish tran-zaksiyalar soni va ma’lumotlar hajmining eksponent dinamikasi bilan birga keladi, bu esa iqtisodiy va ijtimoiy imkoniyatlarning yanada murakkab integratsiyasiga olib keladi, uning oqibatlarini insoniyat hali baholamagan. M.Lapustaning (2008) tadqiqotlarida “kichik biznes – qonunchilikda belgilangan me’yorlarga muvofiq bozor iqtisodiyoti subyektlari tomonidan tadbirkorlik faoliyatining amalga oshirilishi” sifatida qayd etilgan. B.Yu.Xodiev (2000) va S.K.Salaevlarning (2008) ilmiy izlanishlarida “kichik biznes rivojlanish tendensiyala-rini modellashtirish va bashoratlash masalalari to‘g‘risida fikrmulohazalar bildiriladi.” Raqamli texnologiyalarni tahlil qilish ushbu muammoning quyidagi jihatlarini aniqlashga imkon beradi: 1) raqamli texnologiyalardan foydalangan holda allaqachon faoliyat yuritayotgan korxonalarning mijozlar, sheriklar, yetkazib beruvchilar va boshqa manfaatdor tomonlar bilan yanada samarali hamkorlik qilish uchun yangi imkoniyatlarni izlash; 2) yangi faoliyat sohalarini aniqlash. Ushbu masalalarni hal qilish kichik biznes subyektlari uchun dolzarbdir. Raqamli texnologiyalarni qo‘llashda kichik biznesni rivojlantirishning asosiy muammolari 1. Moliyalashtirish resurslari cheklanganligi Kichik biznesning asosiy faoliyatini moliyalashtirish ko‘pincha yetarli yemas, shuning uchun ular qarz kapitaliga murojaat qilishadi. Moliyalashtirish manbalarini ajratish raqamli xizmatlar uning yo‘qligi sababli imkonsizdir Davlatdan subsidiyalar; raqamlashtirish mahsulotlarini past foizda yoki bo‘libbo‘lib ishlatishda qarz mablag‘laridan foydalanish uchun sharoit yaratish va hokazo. 2. Investitsiyalarni jalb etishning past darajadagi jozibadorligi Potensial investorlarni ancha uzoq ish tajribasiga yega yirik firmalar qiziqtiradi. Kichik firmalar ularga jiddiy qiziqish uyg‘otmaydi, ularga nisbatan kamroq ishonchga yega Investitsiyalarni jalb qilish uchun siz ijodiy g‘oyalardan foydalanishingiz, loyihalar va strategiyalarni ishlab chiqishga jiddiy yondashishingiz kerak. 3. Xodimlar malakasining pastligi. Ko‘pincha mutaxassislar yirik firmalarda ishlashga tayyor, ba’zida hamma ham kichiklari haqida bilmaydi. Axborot qobiliyatiga yega bitiruvchilar bilan faol ishlash 4. Menejerlar malakasining pastligi Biznes yuritish ko‘pincha “engil ish”bilan taqqoslanadi. O‘zgaruvchan iqtisodiy hodisalar sharoitida o‘z faoliyatini jiddiy qabul qilishga, takomillashtirishga va rivojlanishga tayyor bo‘lmagan menejer raqamli iqtisodiyot nuqtai INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 739 nazaridan istiqbolsizdir. Texnologiyalar ko‘pincha ular uchun qiyin, ular qo‘shimcha o‘qishga tayyor yemaslar. Ta’limning yetishmasligi va hokazo. Aholiga moliyaviy va raqamli savodxonlikni singdirish. Ta’lim tizimini optimallashtirish, universitet va kollejlarning barcha mutaxassisliklari va yo‘nalishlari bo‘yicha menejment kursini joriy yetish 5. Korxonani rivojlantirishga qiziqishning past darajasi yoki uning yo‘qligi. Agar kompaniya allaqachon ishlayotgan bo‘lsa, menejerlar o‘zgarishlardan qo‘rqib, yangi vositalardan foydalanish bilan bog‘liq xavflar, oxirida to‘lanmasligi mumkin bo‘lgan raqamli texnologiyalardan foydalanishni xohlamaydilar. Axborotlashtirish vositalarini ommalashtirish uchun malaka oshirish kurslari va seminarlarni, shu jumladan masofaviy kurslarni o‘tkazish. Barcha turdagi korxonalar faoliyatida raqamli xizmatlardan foydalanishning afzalliklarini tushuntirish. 6. Ilmiy-texnik tadqiqotlar va ishlanmalarni amalga oshirishning iloji yo‘q Yuqorida keltirilgan muammolar bilan bog‘liq cheklovlar tufayli ushbu sohadagi korxonalar ilmiy-texnik tadqiqotlar o‘tkazishda cheklangan. Tayyor raqamli xizmatlar va mahsulotlardan foydalanish, ularni mutaxassislarni jalb qilgan holda o‘z sharoitida optimallashtirish. IT kompaniyalari bilan hamkorlik qilish 7. Qonunchilik bazasining nomukammalligi, soliq tizim Bu rivojlanishni sekinlashtiradi, ko‘pincha birlashtiriladi va kichik biznesning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olmaydi. Kichik va o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladigan qoidalarni ishlab chiqish va amalga oshirish o‘rta biznes, shuningdek, mamlakat hududlarining o‘ziga xos xususiyatlari. Raqamli texnologiyalardan foydalanish kichik biznesga xarajatlarni kamaytirish, korxonaning samaradorligi va raqobatbardoshligini oshirish, raqamli tovarlar va xizmatlar bozorida ma’lum o‘rinlarni egallagan yangi turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish imkonini beradi. Rivojlanayotgan istiqbollar bilan bir qatorda, nafaqat investitsiyalarni izlash, balki kichik biznesning raqamli transformatsiya sharoitida muvaffaqiyatli harakat qilish imkonini beradigan yangi vakolatlarini shakllantirish bilan bog‘liq yangi muammolar ham mavjud. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalardan foydalanish nafaqat ichki, balki tashqi bozor ishtirokchilari tomonidan ham raqobatning kuchayishiga olib keladi.Kichik biznes sohasida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning yana bir muammosi – bu ko‘rib chiqilayotgan tadbirkorlik sohasi subyektlarini raqamli iqtisodiyotga jalb qilish darajasini aks ettiruvchi statistik ma’lumotlarning yetishmasligi. Raqamli iqtisodiyotning aksariyat masalalari hozirgi vaqtda kichik biznes subyektlari faoliyati natijalarini taqsimlash, almashish jarayonlari, moliya sohasi bilan bog‘liq. Kichik biznes subyektlari faoliyatini rivojlantirishda, ayniqsa uni infratuzilmaviy qo‘llab-quvvatlashda ko‘plab to‘siqlar va qiyinchiliklarni aniqlashga imkon beradi. CRM texnologiyasi ya’ni Customer Relationship Management - mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish tizimi, ma’lumotni yagona ma’lumotlar bazasiga kiritish vositasini taqdim etishi kerak (kompaniya xodimlari tomonidan ham, mijozning o‘zi tomonidan ham, masalan, ro‘yxatdan o‘tish yoki sotib olish davomida veb-sayt orqali) va ma’lumotlar har bir yangi mijoz bilan markaziy ravishda yangilanishi kerak. Ya’ni, CRM turli maqsadlar va turli bo‘limlar uchun ma’lumotlarni taqdim etishga katta imkoniyatlar imkon beradi. So‘nggi yillarda kichik biznesni boshqarishda raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish global inklyuziv o‘sishning eng muhim omillari hisoblanadi. Birgalikda, ushbu korxonalar boshqa har qanday hajmdagi korxonalarga qaraganda ko‘proq odamlarni ish bilan INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 740 ta’minlaydi. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda kichik biznes past malakali ishchilar va qishloq jamoalariga juda zarur ish joylarini taklif qilish orqali yuz millionlab odamlarning turmush tarzini yaxshilashga imkoniyat yaratadi. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR 1. Negroponte, N. (1995). Being Digital. New York: Alfred A. Knopf. 2. Kim, J. Y. (2016). World Bank Group President’s Speech. Washington D.C.: World Bank. 3. Кириллов, П. (2018). Цифровая экономика: сущность и направления развития. Экономика и управление, №2. 4. Уткина, В.А., Емшанова, Е.В. (2016). Риски и угрозы цифровой экономики. Журнал экономических исследований, №4. 5. Лапуста, М. (2008). Малое предпринимательство. Москва: Инфра-М. 6. Ходиев, Б.Ю. (2000). Малый бизнес в рыночной экономике. Ташкент: Мехнат. 7. Салаев, С.К. (2008). Проблемы и перспективы развития малого бизнеса. Ташкент: Фан. 8. Nambisan, S., Zahra, S. A., & Luo, Y. (2019). Digital platforms and ecosystems in international business. Journal of International Business Studies, 50(9), 1464–1486. 9. Stallkamp, M., & Schotter, A. (2021). Platforms without borders? The international strategies of digital platform firms. Journal of International Business Studies, 52, 1525– 1549. 10. OECD (2021). The Digital Transformation of SMEs. Paris: OECD Publishing.